<pb n="01"/>

<pb n="02"/>

<pb n="03"/>

♣Krótke

stawizny nabožnistwa

w starym a nowym zakonju.♠

Z katechisma wot Józefa Deharbe’a

pſchełoži

♣M. H.

Z přidawkom:

Duchowna wyšnosć Serbow.

W Budyšinje 1861.♠

Z nakładom pſchełožerja.

<pb n="04"/>

<pb n="05"/>

♣Krótke

stawizny nabožnistwa

w starym a nowym zakonju.♠

Z katechisma wot Józefa Deharbe’a

pſchełoži

♣M. H.

W Budyšinje 1861.♠

Z nakładom pſchełožerja.

<pb n="06"/>

<pb n="07"/>

♣Předspomnjenje.♠

♣Wšitcy rozomni Serbja spóznawaja, zo je k zdźěłanju našeho luda hišće
wjele knihow jara trěbnych, a wobžaruja jenož, zo płody jich prócowanjow
dla wšelakosće prawopisa njejsu wšitkim jenak lube. Wjele je so teho dla
za zjenoćenje Serbow we prawopisu ryčało a z dźěla tež wuwjedło. Duž
zwažmy, podjanscy Serbjo, kiž mamy při dotworjenju rjaneho noweho
prawopisa tež swój podźěl, nětko kročelku w starym prawopisu, kiž je
bjez teho w běhu časa wšelako so přeměnjał!♠

♣Štóž stary katholski prawopis znaje, trjeba při čitanju tehole spiska a
přichodnych wot přełožerja w němskim pismje wudajomnych knihach jenož
wjedźeć, zo je tudy♠ „c“ ♣runja

<pb n="08"/>

dotalnemu♠ „cz“, „cž“ = „tż“, „ł“ = „w“ ♣město twjerdeho♠ „l“, „y“
♣město zmužkowaneho♠ „é“, ♣n. př.♠ całcżicžka = czawcżitżka, ♣całćička.
Tuto pisanje je z wuwzaćom jednoreho♠ „c“ ♣katholskim Serbam hižom z
čitanja Serbskich Nowinow znate.♠

♣Hdyž nětko my, katholscy Serbjo, tajku kročel, kiž je mała a tola tež
wulka, činimy (kaž je podobnu něhduši klóštrski duchowny Hančka sebi
zwěrił), směmy so ze wšim prawom nadźijeć, zo tež protestantscy Serbjo
tajku kročel k porjedźenju swojeho stareho njedospołneho prawopisa
postupja. Přirunaj čisło 3 „Łužičana“ na l. 1861 w nastawku: Nowy
prawopis we frakturje.♠

♣Štóž chce při tym nowy prawopis z łaćanskimi pismikami nawuknyć, trjeba
jenož♠ „cż“ ♣ze „ć“♠, „cž“ ♣ze „č“♠, „ſch“ ♣ze „š“♠, „kſch, pſch, tſ“
♣ze „kř, př, tř“ přeměnić.♠

♣Na dowidźenje přeje wšitkim Serbam, wosebje katholskim, dobru wolu w
lubosći♠

♣přełožeŕ.♠

♣W Budyšinje, swjatki 1861.♠

<pb n="09"/>

♣Stary zakoń.♠

Stawizny pſched Rhryſtuſom.

I. Wot Hadama hacž do Mójzaſa.

1. We ſpocžatku ſtwori Bóh njebjo a zemju. Wón rjekny: „Budź“ a wſchitko
bu. Cyły ſwět, ſłónco, měſacžk a hwězdy, zela, ſchtomy, zwěrjata ſtwori
Bóh we ſcheſcźich dnjach a na poſledku cžłowjeka po ſwojej podobnoſcźi.
Prěnjej cžłowjekaj rěkaſchtaj Hadam a Jěva. Běſchtaj ſprawnaj a ſwjataj,
lubowanaj wot Boha. Zbožownje běſchtaj žiwaj we kraſnej zahrodźe, we
paradizu; wonaj a jeju dźěcźi njedyrbjachu ženje wumrjecź.

2. Bóh pſchikaza Hadamej a Jěvje, zo njeſmjetaj jěſcź wot płodu toho
ſchtoma, kotryž ſrjedź zahrody ſtojeſche, hewak dyrbjałoj wumrjecź. Ale
had rjekny k nimaj: „Hdyž budźetaj jěſcź wot njeho, budźetaj wój kaž
Bóh“. Hadam a Jěva wěrjeſchtaj hadej a pſcheſtupiſchtaj Božu kaznju.
Hnydom pſchiṅdźe ſchtrafa na njeju a na wſchitkich jeju potomnikow.
Buſchtaj wuhnataj z paradiza, ſmjercźi a mnohim hubjenſtwam
podcźiſnjenaj a dyrbjeſchtaj na wěcžne wot Boha zaſtorcženaj bycź. Tola
ſmili ſo Bóh a pſchiſlubi jimaj zbóžnika, kotryž jeju (a wſchitkich
cžłowjekow) zaſy,

<pb n="10"/>

hdy byſchtaj pokutu cžiniłoj, z nim zjednacź a wěcžneje zbóžnoſcźe
doſtojnych ſcžinicź chzyſche. 1. Mójz. 3, 15.

3. Kain a Abel, ſynaj naſcheju prěnjeju ſtarſcheju, pſchinjeſeſchtaj
wopory wſchohomócnomu. Bohu ſpodobaſche ſo wopor pobožnoho Abela, nic
pak tamny złoho Kaina. Na to rozhněwany zarazy Kain ſwojoho bratra a bu
toho dla zaklaty a cźěkawy na zemi.

4. Potomnicy złóſtniſkoho Kaina běchu bjezbožni kaž jich wótc a
zawjedźechu po mału tež tych dobrych, tak zo na poſledku wſchitch
cžłowjekowje wot Boha ſo wotwobrocźichu a pſchecy hłubje do hrěchow a
złóſcźow padźechu. Nětk wobzankny tón knjez to pokažene cžłowjeſtwo
pſchez powſchitkomne potepjenjo zahubicź (wokoło lěta 2350 pſched
Khryſtußom). Pjatnacźe łohcźi wyſoko ſtupaſche woda nad najwyſchſche
hory. Wſchitko zahiny; jenož pobožny Noe ze ſwojej ſwójbu bu zakhowany
we arſche, kotruž na Božu pſchikaznju twarił běſche. K dźakej
pſchihotowa Noe wołtaṙ, a pſchinjeſe tomu knjezej zapalny wopor. Za to
žohnowaſche Bóh Noea a joho ſynow, a da jim ſlubjenjo, „zo njedyrbi žane
potepjenjo wjach pſchiṅcź a zahubicź wſchitko žiwe“.

5. Noeowi potomnicy ſo tak rozmnožichu, ſo dyrbjachu ſo bórzy do
wſchitkich krajow rozeṅcź. Tola chzychu prjedy wěžu (tórm) natwaricź,
kotraž mějeſche ze ſwojim wjeṙſchkom hacž k njebju doſahowacź. Bóh pak
změſcha jich rycž, tak zo dyrbjachu z twarjenjom pſcheſtacź. Tež Noeowi
potomnicy pſchikłonichu ſo k złomu a zapadnychu tak hłuboko, zo měſto
prawoho Boha ſłóncej a měſacžkej, cžłowjekam a zwěrjatam, tež wobrazam
ze złota a ſlěbra, z kamjenja a drjewa ſo modlachu. Z tutym žadławym
pſchibóžſtwom rozſchěrjachu ſo tež zaſy wſchitke hrěchi a złóſcźe.

6. Tola njedyrbjeſche ſo prawa wěra a nadźija na pſchichodnoho wumožnika
cyle (na zemi) zhubicź. K tomu kóncej wuzwoli Bóh Abrahama (1920 pſched
Khr.), ſcžini z nim woſebity zwjazk a ſlubi jomu, zo z joho potomnikow
wuṅdźe Meſias, „we kotrymž wſchitke ludy zemje

<pb n="11"/>

požohnowane budźa“. 1. Mójz. 12, 3. Teho dla wuznamjenjeſche tež Bóh
potomnikow Abrahamowych, kotſiž Hebrejſcy, pozdźiſcho tež Židźa abo
Jzraelitowje rěkachu, pſchede wſchěmi ludami, a wozjewi ſo jim we běhu
cžaſow huſto a ſpodźiwnje.

7. Zo by Abrahama pruhował, porucži jemu Bóh, zo by na horje Moria
ſwojoho jenicžkoho ſyna Jzaaka woprował. Abraham poda ſo hnydom na pucź.
Wón ſam napołoži ſwojomu ſynej drjewo k zapalnomu woporej, a dźěſche z
nim na horu. Horje pſchiſchowſchi lehny ſo Jzaak podwolnje na drjewo k
woporu. Bóh pak wuſwobodźi pobožnoho Jzaaka pſchez jenoho jandźela,
žohnowaſche Abrahama a wobnvwi jomu prjedawſche ſlubjenja.

Jzaak běſche tu pſchedznam pſchichodnoho wumožnika, kiž z poſłuſchnoſcźe
drjewo kſchiža na ſwojej ramjeni wza a je na Kalvarſku horu njeſeſche,
zo by ſo tam za nas woprował.

8. Patriarch Jakub, Jzaakowy ſyn, běſche ze ſwojej ſwójbu we kraju
Kanaan žiwy, do kotrohož Bóh Abrahama powołał bě. Wón mějeſche dwanacźe
ſynow, kiž buchu prawótcowje izraelſkoho ludu. Jedyn z nich, Józef,
kotrohož bě Bóh k pſchedznamej Jězuſa Khryſtuſa wuzwolił, pſchiṅdźe, wot
ſwojich bratrow pſchedaty, do Egiptowſkeje, hdźež bu najprjedy falſchnje
wobſkorženy a do jaſtwa cźiſnjeny, potom wot krala k prěnjemu we kraju
powyſcheny, a mjeno „zbóžnik ſwěta“ doſta, jako wumožeṙ we lětach
žałoſtnoho hłodu. Na joho pſcheproſchenjo cźehnjeſche tež Jakub do
Egiptowſkeje a zaſydli ſo tam ze ſwojej cyłej ſwójbu. Pſched ſwojej
ſmjercźu wupraji tón ſamy to ſpodźiwne wěſchcźenjo, zo ſceptaṙ
(knježeṙſka móc) njebudźe wzath wot ſplaha joho ſyna Judy, doniž tón
njepſchiṅdźe, kiž póſłany bycź dyrbi, na kotrohož ludy cžakaja. 1. Ḿójz.
49, 10. A woprawdźe ſo tež Khryſtus, póſłany wot Boha, prjedy
njenarodźi, hacž hdyž wukrajnik (Herodes) na trónje kralow we Juda
ſedźeſche.

<pb n="12"/>

II. Wot Mójzaſa do Khryſtuſa.

9. Po Józefowej ſmjercżi buchu Jzraelitojo k wulkomu ludej, dyrbjachu
pak wot Egiptowſkich najſurowiſche wotrocžſtwo cźeṙpjecź, dóṅž ſo
ſkóncžnje Bóh Mójzaſej we wohenjowym płomjenju ſrjedź keṙka zjewi a jomu
porucžnoſcź da, izraelſke dźěcźi do Kanaana wuwjeſcź (1500 pſched Khr.).
Ale Farao, egiptowſki kral, nochcyſche jim cźahnycź dacź. Tu póſła
wjeṙſchny ſtraſchne cžwile na Egiptowſku a na poſledku jandźela, kiž
wſchitkich prěnjorodźenych Egiptowcžanow w jenej nocy mori. Jzraelitam
pak ſo jandźel zahubjenja njepſchibliži, dokelž běchu ſwoje durje
wokrjepili z krwju jutrownoho jehnjecźa, kotrež po Božej pſchikazni w
tej ſamej nocy jědźachu.

To bě pſchedznamjo (Vorbedeutung), kak něhdy z krwju Jězuſa Khryſtuſa,
wěrnoho jehnjecźa jutrownoho, kiž w Božej wjecžeri wužiwamy, wot
wěcžneje ſmjercźe wumoženi budźemy.

10. Potom da Farao Jzraelitam cźahnycź. Bórzy pak joho to mjerzaſche. Z
khwatkom zhromadźi ſwoje wójſka a honjeſche ſo za bjezbrónitymi
Jzraelitami. Cźi proſchachu połni bojoſcźe a ſtracha Boha wo pomoc. Tu
wupſcheſtrje Mójzas po Božej porucžnoſcźi ruku nad cžeṙwjene morjo, a
hlej, morjo rozdźěli ſo pſched nimi. Kaž murja ſtojeſche k prawich a k
lěwicy woda, a ze ſuchej nohu woni pſchecźežechu. Farao khwataſche
zazłobjeny za nimi doſrjedź morja; ale na dobo ſpraſnychu wody, bjez tym
zo Mójzas ſwoju ruku hiſchcźe junu nad nje wupſcheſtrje, zaſy hromadu a
pohrjebachu joho ze wſchim wójſkom.

11. Jzraelſke dźěcźi dyrbjachu nětko pſchez wulku puſcźinu cźahnycź, a
pſchiṅdźechu k horje Sinai. Tu da jim Bóh pod błyſkanjom a hrimanjom
dźeſacź kaznjow, na dwěmaj kamjeṅtnymaj taflomaj napiſanych, wobnowi tež
zwjazk, kotryž bě z jich wótcami ſcžinił, a zrjadowa jich bohuſłuženjo a
jich ſwětne wuſtajenjo z wubjernymi zakonjemi. Ale lud zabu hnydom Bože
kaznje a dobroty,

<pb n="13"/>

ſkoržeſche a morkotaſche bjez pſcheſtacźa, haj pſchehrěſchi ſo tak jara,
zo ſebi złote cźelo zlecź da a tomu ſamomu ſo modleſche.

12. Za ſwoje cźežke a wſchelake pſcheſtupjenja dyrbjachu Jzraelitojo 40
lět we puſcźinje woſtacź, dóṅž druhi lěpſchi ſplah njedoroſcźe. Tola
njepſcheſta Bóh, jim dobroty wopokazowacź. Wón da jim khlěb (manna) z
njebjes padacź, da jim wodu ze ſkały, a wjedźeſche jich ſkóncžnje po
Mójzaſowej ſmjercźi do ſlubjenoho kraja abo Paläſtiny, kiž z joho wulkej
pomocu dobuchu, a bjez ſobu po 12 ſplahach rozdźělichu.

To wſchitko bě pſchedznamjo pſchichodnoho wumoženja. 1. Kor. 10, 6. —
Wuſwobodźenjo z egiptowſkoho wotrocžſtwa woznamjenja naſche wukupjenjo
ze ſatanowoho wotrocžſtwa pſchez Jězuſa Khryſtuſa. — Cźehnjenjo pſchez
puſcźinu znamjenja naſche pucźowanjo na zemi, hdźež nam Bóh ſwoje kaznje
dawa, nas z prawym njebjeſkim khlěbom naſycźuje, a ze žiwych kužołow
ſwojeje hnady nas poſylnjuje. — Slubjeny kraj pokazuje na njebjo, kotrež
dyrbimy z wojowanjom dobywacź a wěcžnje wobſedźecź.

13. W tymle rjanym kraju běchu woni zbožownje žiwi a žohnowani wot toho
knjeza, hacž pſchecźiwo Božej kazni z pohanami do mandźelſkich zwjaſkow
ſtupachu, a z tym zaſy do złóſcźow a pſchibóžſtwa padźechu. Hdyžkuli
nětko wot Boha ſo wotwobrocźichu, da wón jich do mocy njepſchecźelow;
hdyž pak ſo k Bohu nawrócźichu, zbudźi wón bjez nimi pobožnych rjekow
(wojowarjow), ſudnikow mjenowanych, kaž Gedeona, Jefte’a, Samſona,
kotſiž jich wot njepſchecźelow wuſwobodźichu.

14. Pſchez 400 lět běchu wyſchſchi měſchnicy a ſudnikojo najwyſchſche
dóſtojnſtwa w izraelſkim ludu zajimali; nětko chcyſche tutón kaž ſuſodne
ludy krala měcź. Bóh da jim Sawla za krala. Hdyž bě tónle ſwojeje
njepoſłuſchnoſcźe dla zacźiſnjenjo zaſłužił, ſcźěhowaſche jomu David.
David bě ſylny a mócny:

<pb n="14"/>

hako młodźenc běſche hobra Goliatha porazył; hako kral rozſchěri z
błyſchcźatymi dobycźemi ſwoje kraleſtwo. Wón ſłužeſche Bohu z wěrnej
wutrobu, a złoži k joho khwalbje kraſne ſpěwy, pſalmy, w kotrychž z
bójſkoho nadunjenja wjele wěſchcźeſche wo wumožniku ſwěta, kiž z joho
ſplaha wuṅcź mějeſche, a kotrohož kraleſtwo bjez kónca bycź dyrbjeſche.
Toho dla rěka Khryſtus tež ſyn Davidowy.

15. Salomon, joho ſyn a naſtupnik, běſche mudry a wulki kral. Wón
natwari tomu knjezej w Jeruzalemje pyſchny templ. Joho najznutskowniſcha
ſwjatnica bě z cžiſtym złotom wukładźena. Tu ſtojeſche ſlubna kſchina z
taflomaj kaznjow, wot Boha napiſanych. Jenož wyſchſchomu měſchnikej bě
dowolene, jedyn krócź za lěto do tejele ſwjatnicy zaſtupicź. Lud Jzrael
njemějeſche žanoho druhoho templa, a njebě tež nikomu wotpuſchcźene,
druhdźe woprowacź dyžli w templu jeruzalemſkim. Tola Salomon njewobſta w
dobrym. Pſchiwza pohanſke žónſke, a da ſo wot nich, hdyž bě hižon ſtary,
k pſchibóžſtwu zawjeſcź.

16. Po ſmjercźi Salomona rozdźěli ſo kraleſtwo (980 pſched Khr.).
Splahaj Juda a Benjamin woſtaſchtaj joho ſynej, kralej Roboamej,
ſwěrnaj, a tworjeſchtaj pod nim kraleſtwo Juda z hłownym měſtom
Jeruzalemom. Zbytkne dźeſacź ſplahow wuzwoli druhoho krala, a ſcžini
Samariu k hłownomu měſtej ſwojoho kraleſtwo, kiž wot nětka kraleſtwo
Jzrael rěkaſche. Wone wopuſchcźichu z tym tež nabožniſtwo (Religion)
ſwojich wótcow, natwarichu w Samarii woſebity templ a zawjedźechu
wſchitke hroznoſcźe pſchibóžſtwa. Teho dla da je Bóh do mocy pohanſkoho
krala Salmanaſſara, kiž kraleſtwo Jzrael na wěcžne zahubi, a wlecžeſche
lud do aſſyriſkoho jaſtwa do Ninive (718 pſched Khr.). Tež kraleſtwo
Juda bu ſwojich mnohich pſcheſtupjenjow dla wot toho knjeza khoſtane.
Nabuchodonoſor dobu pozdźiſcho Jeruzalem (606 pſched Khr.), ſpali templ
a wjedźeſche lud do babylonſkoho jaſtwa. Tola nje-

<pb n="15"/>

zaṅdźe kraleſtwo Juda na wſchón cžas, kaž kraleſtwo Jzrael, wot
nabožniſtwa wótcow wotpadnjene.

17. Tute cźežke ſudźenja pak njepſchiṅdźechu nahle a njenadźicy. Wot
Boha rozſwětleni mužowje, profetojo, běchu je, zo bychu lud k pokucźe
hnuli, dawno prjedy wěſchcźili, a ſwoje ſłowa z wulkimi dźiwami
wobtwjerdźeli. Cźile profetojo ſlubjachu tež miłoſcź rozkatym, a
wěſchcźachu wo pſchichodnym zbóžniku. We jich knihach, kiž ſu wjele
lětſtotetkow pſched Khryſtuſom piſane, cžitamy hiſchcźe dźenſa wſchitke
podrobnoſcźe joho žiwjenja a cźeṙpjenja: joho narodźenjo z knježny we
Betlehemje, joho wucžeṙſke zaſtojnſtwo, joho dźiwy, joho cźeṙpjenjo,
joho ſmjercź, joho horjeſtacźo, póſłanjo ſwjatoho Ducha, zapuſcźenjo
Jeruzalema, wobrocźenjo pohanow, a kraſnoſcź kſcheſcźijanſkeje cyrkwje.
Daniel wozjewja tež lěto, w kotrymž wumožnik pſchiṅdźe.
Najznamjenicźiſchi z profetow pak ſu Elias, Eliſäus, Jſaias, Jeremias,
Ezechiel a Daniel.

18. Hako pſchikłady porědkich pocžinkow ſwěcźachu ſo w cžaſu jaſtwa
(pſchecźehnjenja) Tobias we Ninive, a w Babylonje póccźiwa Suſanna, tſjo
młodźencowje we wohnjowej pjecy, Daniel w lawjacej jamje. Hižon
ſydomdźeſacź lět trajeſche babylonſke jaſtwo, hdyž perſiſki kral Cyrus,
kiž Babylon dobu, Židam po Božim nadunjenju dowolnoſcź da, zo ſmědźachu
do ſwojeje wótežiny ſo wrócźicź (536 pſched Khr.), a templ w Jeruzalemje
zaſy natwaricź. Bórzy ſtojeſche tu druhi templ; a hdyž ſtarcowje
ſkoržicź pocžachu, zo ſo prěnjemu we pyſchnoſcźi z daloka njeruna,
pſchipowjedźi jim profeta Aggäus, zo dyrbi kraſnoſcź tohole poſlednjoho
domu wjetſcha bycź dyžli prěnjoho, dokelž do njoho tón wot wſchitkich
žadany Meſias pſchiṅdźe. Agg. 2, 8—10.

19. Nětko wobnowiſchtaj Esdras a Nehemias Bože ſłužby po zakonju, a
zhromadźiſchtaj ſwjate piſma, kotrež buchu wottal pilnje pſchedcžitane a
wukładźene. Wſchitkón lud płakaſche a cžinjeſche wěrnu pokutu. Zenje
nje-

<pb n="16"/>

wrócźi ſo wjacy pſchibóžſtwu, kotrež bě jomu krute cźeṙpjenja zajecźa
pſchinjeſło. Hdyž pozdźiſcho ſyriſki kral Antiochus Židow k tomu ſamomu
nucźicź chzyſche, wobarachu ſo z najwjetſchej zmužitoſcźu pod
nawjedowanjom wyſchſchoho měſchnika Matthatiasa a joho ſynow; haj mnozy
chcychu radſchi najboloſtniſchu ſmjercź wutracź, zahorjeni z kraſnym
pſchikładom ſtarca Eleazara a ſydom machabejſkich bratrow ze ſwojej
wutrobitej macźerju (170—143 pſched Khr.).

20. Schtyri tyſacy lět běchu ſo wot ſtworjenja ſwěta minyłe; dopjelnjene
běchu nětko znamjenja, kiž dyrbjachu ſo pſched zbóžnikowym pſchikhadom
ſtacź. Ze žadoſcźu wocžakowachu jón Zidźa, a tež bjez pohanami bě to
měnjenjo rozſchěrjene, zo wulki knježeṙ w Judäi poſtanje. Njeſměrne bě
pokaženjo, w kotrymž nětko ſwět ležeſche. Zidźa drje hiſchcźe ſtajnje
prawoho Boha ſpóznachu; ale bjezbožne wotſchcźěpki (ſekty), kaž
farizejowje a ſadducejowje, běchu ſo bjez nimi wutworiłe, wulka
pokaženoſcź pocžinkow bě ſo rozſchěriła: z wjetſcha cžeſcźachu Boha
jenož z hubomaj, jich cžinjenjo złožowaſche ſo po hrěſchnych žadoſcźach
jich wutroby. Wſchitke druhe ludy, ſame najzdźěłaniſche bjez nimi,
Grichojo a Romjenjo, hołdowachu najhrozniſchomu pſchibóžſtwu.
Njelicžomne běchu bohi a bohowki, kotrymž temple a wołtarje twarjachu,
wopory, ſamo cžłowjecže pſchinjeſechu, a kotrež woſebicźe cžeſcźowacź
měnjachu, hdyž jich złóſcźe a haṅbnoſcźe wukhwalachu a bjez bojoſcźe
naſlědowachu. Tak běchu pohani, kaž ſwjaty Pawoł wobſwědcža (Rom. 1,
29—31), „połni wſchitkeje njeſprawnoſcźe, złóſcźe, kurwaṙſtwa, kſchiwdy,
połni zawiſcźe, mordaṙſtwa, zwady, leſcźiwoſcźe, bjez luboſcźe, bjez
ſwěry, njeſmilni“. — Schtó móžeſche tu pomhacź, ſchtó cžłowjeſtwo wumóc?
— Jenož Bóh! — A wón ſpomha a wumó. — Kaž bě naſchimaj prěnimaj
ſtarſchimaj w paradizu ſlubił a pſchez profetow wěſchcźił, tak ſo ſmili
nad hłuboko padnjenym cžłowjeſtwom, a póſła jomu wumožnika a wozbožerja.
„Tak jara je

<pb n="17"/>

Bóh ſwět lubował, zo ſwojoho jednorodźenoho ſyna da, zo bychu wſchitcy,
kiž do njoho wěrja, zhubjeni njebyli, ale měli wěcžne žiwjenje“. Jan 3,
16.

♣Nowy zakoń.♠

I. Žiwjenje Jězuſa Khryſtuſa.

21. Swět mějeſche měr; Auguſtus bě z romſkim khěžorom, Herodes Jdumejſki
pak z kralom w Judäi (Judſkej, Židowſkej). Tu dopjelni ſo ſlubjenjo Bože
a wěſchcźenjo profetow. W Bethlehemje w jenej hródźi bu wot Marije,
knježny z kralowſkoho ſplaha Davidowoho, Jězus Khryſtus, ſyn Boži,
wumožnik ſwěta narodźeny. Jandźelojo wozjewichu to paſtyrjam
bethlehemſkim a hwězda mudrym w naraniſchim kraju. Hižom bórzy na to bu
Bože dźěcźo wot ſurowoho Herodeſa ſkóncowanja dla pytane; Józef,
Jězuſowy kubłowaṙ, cźekny z nim a joho macźerju Marju po Božej
pſchikazni do Egiptowſkeje, a wrócźi ſo hakle po Herodeſowej ſmjercźi.
Jězus bydleſche nětko w Nazarecźe w Galilejſkej w měrje a cźiſchinje, bě
ſwojimaj ſtarſchimaj poſłuſchny, a pſchibjeraſche kaž na ſtarobje, tak
na mudroſcźi a hnadźe pola Boha a cžłowjekow. W dwanatym lěcźe dźěſche
ze ſwojimaj ſtarſchimaj k jutrownej ſwjatocžnoſcźi do Jeruzalema, woſta
tam tſi dny we templu, a ſami piſmawucženi ſpodźiwachu ſo na joho
mudrych praſchenjach a wotmłowjenjach. Hdyž bě tſicycźi lět ſtary, poda
ſo k Janej pſchi rěcy Jordanje a da ſo wot njoho kſchcźicź. Tu pſchiṅdźe
Duch ſwjaty w podobje hołbja na njoho a hłós z njebjes wupraji: „Tónle
je mój lubowany ſyn, na kotrymž mam ja ſwoje ſpodobanjo!“

22. Na to dźěſche Jězus do puſcźiny. Hdyž bě tam 40 dnjow z modlenjom a
poſcźenjom pſchebył,

<pb n="18"/>

pocža prědowacź evangelium t. r. wjeſołe powjeſtwo z Božoho kraleſtwa na
zemi. Wón pſchekhodźowaſche měſta a wſy, a dopokaza ſwoje bójſke
wotpóſłanjo a wěrnoſcź ſwojeje wucžby ze ſwojim ſwjatym žiwjenjom, z
dźiwami a wěſchcźenjemi. Lud, kiž joho ſłyſcheſche, zeſpodźiwa ſo. Z
cžrjodami cźahaſche za nim, wulkoſcźeſche a khwaleſche joho hako wěrnoho
Meſiaſa a prajeſche: „Tak hiſchcźe žadyn cžłowjek rycžał njeje!“ — Ze
ſwojich wucžownikow wuzwoli dwanacźich, kotrychž ſwojich japoſchtołow
abo póſłow mjenowaſche. Woni dyrbjachu ſwědkowje joho wucžbow a ſkutkow
bycź, a ſchtož wot njoho widźeli a ſłyſcheli běchu, po joho wotkhodźe z
tohole ſwěta wſchitkim ludam wozjewjecź. Wyſche toho wuzwoli wón
hiſchcźe dwajaſydomdźeſacź wucžownikow, kotrychž dweju a dweju do tych
měſtow wupóſła, hdźež ſam pſchiṅcź chcyſche. Cźile dwanacźo
japoſchtołojo, dwajaſydomdźeſacźo wucžownicy a druzy, kiž Jězuſej
pſchiwiſowachu, tworjachu ſpocžatk zhromadźizny wſchitkich
prawjewěrjacych, kotruž Khryſtuſowu cyrkej mjenujemy, a kotraž po joho
ſlubjenju wot helſkeje mocy ženje pſchedobyta njebudźe. K jeje widźomnej
hłowje na zemi poſtaji wón Pětra; toho dla mjenowaſche joho ſkału, na
kotruž ſwoju cyrkej twaricź chcyſche, a ſlubi jomu klucže njebjeſkoho
kraleſtwa. Matej 16, 18 a 19.

23. Jězus wopokazowaſche Židam najwjetſche dobroty: wón cžinjeſche
ſlepych widźacych, khromych khodźacych, wuſadnych cžiſtych, zbudźi
morwych k žiwjenju, woloži z cyła wſchitke hubjenſtwo; pſchi wſchim tym
mějeſche wjele njepſchecźelow, woſebje bjez farizejerjemi a
piſmawucženymi, dokelž jim jich hrèchi a złóſcźe porokowaſche, dokelž
žane ſwětne kraleſtwo załožicź a jich k wyſokim zaſtojnſtwam pozběhnycź
nochcyſche. Woni łakachu na kóžde joho ſłowo a na kóždy ſkutk, ale
njemóžachu jomu žanoho hrěcha dla winu dawacź. W tſecźim lěcźe ſwojoho
wucžeṙſtwa, krótko pſched jutrami, zbudźi Jězus Lazara, kiž hižom
ſchtyri dny w rowje

<pb n="19"/>

ležeſche, wot morwych. Lud, kiž wo tymle wulkim dżiwje ſłyſcheſche,
radowaſche ſo zjawnje, a hdyž Jězus do Jeruzalema dźěſche, cźehnjeſche
mnohoſcź z palmowymi a wolijowcowymi hałzami jomu napſchecźo,
wupſcheſtrjewaſche ſwoje draſty na pucź, a wołaſche: „Hoſanna ſynej
Davidowomu!“ Nětko njemějeſche zazłobjenoſcź žanych mjezow wjacy a woni
wobzamknychu joho ſmjercź.

24. Jězus wjedźeſche, zo bě cžas joho hóṙkoho cźeṙpjenja pſchiſchoł;
podaty do wole ſwojoho njebjeſkoho wótca, wocžakowaſche ſwoju ſmjercź.
Hdyž po pſchikazni zakonja ze ſwojimi japoſchtołami jutrowne jehnjo
jědźeſche, wza wón khlěb do ſwojeju ſwjateju rukow, pozběhny ſwojej
wocži k njebju k Bohu, ſwojomu wſchohomócnomu wótcej, dźakowaſche ſo
jomu, žohnowaſche tón khlěb, a dawaſche jón ſwojim wucžownikam, prajich:
„Wzmicźe a jězcźe; tole je moje cźěło, kotrež ſo za was podawa“. Potom
wza kheluch z winom, dźakowaſche ſo zaſy a poda jón ſwojim wucžownikam,
prajicy: „Pijcźe wſchitcy z njoho; tole je moja krej, krej nowoho
zakonja, kotraž za was a za mnohich pſchelata budźe k wodawanju hrěchow.
Hdyžkuli tole cžinicźe, cžiṅcźe to k mojomu wopomnjecźu“. Tak poſtaji
Jězus Božu wjecžeṙ, w kotrejž ſebje ſamoho pod podobu (ſchtałtnoſcźu)
khlěba a wina k žiwjenju duſchow woprawdźe podawa. — Po (poſlenjej)
wjecžeri rycžeſche Jězus hiſchcźe khwilu z nutrnej luboſcźu k ſwojim
japoſchtołam. Slubi jim k tróſchtarjej ſwjatoho Ducha, ducha wěrnoſcźe,
kiž jich wſchitko wucžicź budźe a z nimi woſtanje do wěcžnoſcźe. Na to
poda ſo do zahrody Gethſemani na wolijowej horje, zo by ſo modlił.

25. Tu pſchedſtaji ſo jomu wſchitke cźeṙpjenjo pſched duſchu. Joho
pſchewza ſmjertna ſtyſknoſcź, a joho pót kapaſche hako krejowe krepki na
zemju. „Wotcže!“ modleſche ſo, „je-li móžno, wzmi tónle kheluch wote
mnje. Tola nic moja wola, ale twoja ſo ſtaṅ!“ — Bjez tym pſchibliži ſo
Judaſch, pſcheradnik, z hromadu wobronjenych ludźi, a Jězus da ſo
zajecź, zwjazacź a

<pb n="20"/>

pſched wyſoku radu wjeſcź. Tu bu wuſměſcheny, napluwany a z pjaſcźemi do
woblicža bity, potom wot wyſchſchich měſchnikow hako ſmjercźe hódny
romſkomu bohotej Ponci’ej Pilat’ej, a wot toho kralej Herodeſej
pſchepodaty, wot wobeju pak za njewinowatoho ſpóznaty. Tola ſchwikany a
z cźernjemi krónowany, bu wón ſkóncžnje na njemdre nuzowanjo wyſchſchich
měſchnikow a židowſkoho ludu, kiž radſchi mordarja Barnabaſa
puſchcźenoho žadaſche, k ſmjercźi na kſchižu wotſudźeny.

26. Runja najhórſchomu złóſtnikej z cźežkim kſchižom wobcźeženy, bu
Jězus k wotprawjenju na kalvarſku horu wjedźeny, a tam bjez dwěmaj
mordarjomaj kſchižowany. Kaž běchu profetowje prajili, tak ſo ſta: rucy
a nozy běſchtej jomu z hozdźemi pſchekłotej; wojacy rozdźělichu ſebi
joho draſty, wo ſuknju mjetachu lós. Hdyž joho palaca lacžnoſcź
cžwilowaſche, podachu jomu žołcž a kiſało. Sami wyſchſchi měſchnicy a
ſtarſchi joho wuſměſchichu; Jězus pak pſchetra wſchitko z
najſpodźiwniſchej ſcźeṙpnoſcźu a změrnoſcźu. „Wotcže! wodaj jim, woni
njewjedźa, ſchto cžinja“, modleſche ſo za ſwojich njepſchecźelow. Tſi
hodźiny dołho wiſaſche Jězus w zatraſchnych boloſcźach na kſchižu.
Słónco ſo zacźmi; cyła pſchiroda (natura) žarowaſche. Na poſledku zawoła
z wótrym hłoſom: „Dokonjane je! Wotcže, do twojeju rukow porucžam
ſwojoho ducha!“ nakłoni ſwoju hłowu a wumrje. — W tym ſamym wokomiku
zarža zemja, ſkały ſo pukachu, zawěſchk w templu roztorže ſo na dwaj
kruchaj wot horjeka hacž dele, rowy wotewrichu ſo, a wjele cźěłow
ſwjatych, kotſiž běchu ſo minyli, ſtanychu a pokazachu ſo w Jeruzalemje.
Strach zaja ſtotnika (Hauptmann) a wojakow, kiž pſchi kſchižu ſtojachu.
„Zawěrno“, prajachu, „tónle bě Boži ſyn“. — „Tak bu Khryſtus wujednacy
wopor za naſche hrěchi; tola nic jeno za naſche, ale tež za hrěchi
cyloho ſwěta“. 1. Jan 2, 2.

27. Pjatk wokoło tſjoch popołdnju bě Jězus wumrjeł. Jedyn z wojakow
pſchekłó joho ſtronu; krej a woda

<pb n="21"/>

wuběža. Cźěło bu z kſchiža wzate, a do cyle nowoho rowa połožene, kotryž
bě do ſkały wurubany. Židźa zapjecžecźichu (zazyglowachu) jón a
poſtajichu tam ſtraž (wachu). Ale tſecźi dźeṅ, rano pſched ſkhadźenjom
ſłónca, zarža zemja, a kſchižowany ſtany hordoznje z rowa. W běhu
ſchtyrcycźi dnjow zjewi ſo wón nětko cžaſto ſwojim wucžownikam, dawaſche
jim rozkazy w naſtupanju Božoho kraleſtwa t. r. cyrkwje, wudźěli jim
połnomóc, hrěchi wodawacź, a poſtaji Pětra hako hłowu cyrkwje, prajo:
„Pas moje jehnjata, pas moje wowcy“. Jan 21, 15—17. Hdyž ſo poſleni
krócź we jich ſrjedźiznje pokaza, da jim porucžnoſcź, do wſchitkoho
ſwěta hicź, evangelium prědowacź, a wſchitke ludy „we mjenje Wótca a
Syna a Ducha ſwjatoho“ kſchcźicź. K tomu ſpožcži jim tu ſamu móc, kotruž
bě wot ſwojoho njebjeſkoho wótca doſtał, a ſlubi z nimi bycź wſchitke
dny hacž do ſkóncženja ſwěta. Na wolijowej horje zběhny ſwojej rucy nad
nich a žohnowajo jich ſpějeſche pſched jich wocžemi do njebjes.

Stawizny po Rhryſtuſu.

II. Wot Khryſtuſoweje ſmjercźe hacž do wobrocźenja Konſtantina.

28. Po donjebjesſpěcźu toho knjeza woſtawachu joho wucžownicy w
Jeruzalemje w modlenju, a wocžakowachu ſlubjenoho Ducha ſwjatoho.
Dźeſaty dźeṅ po tym, ſwjatki, naſta z dobom ſchumjenjo, runja ſchumjenju
ſylnoho wětra, a napjelni cyły dom, w kotrymž běchu zhromadźeni.
Rozdźělene jazyki we wohniwych płomjenjach puſchcźichu ſo na kóždoho z
nich. Ze ſwjatym Duchom napjelnjeni, pocžachu wſchitcy we wſchelakich
rycžach rycžecź a Boha luboho knjeza khwalicź. Pětr, hłowa japoſchtołow,
ſtupi pſched njeſměrnu mnohoſcź pſchikhwatawſchich Židow. Wón
wukładowaſche jim, zo tón ſamy Jězus, kotrohož ſu na kſchiž pſchibili

<pb n="22"/>

a kotrohož Bóh wot ſmjercźe zbudźił je, jich knjez a wumožnik, a
napominaſche jich k wěrje do njoho. Joho rycž běſche tak połna
žohnowanja, zo ſo tſi tyſacy cžłowjekow na dobo kſchcźicź dachu. Bórzy
na to dźěſche Pětr z Janom do templa. Jedyn khromy ſedźeſche pſchi
durjach a proſcheſche wo jałmožnu. Pětr praji jomu: „W mjenje Jězuſowym
ſtaṅ a khodź!“ We wokomiknjenju poſkocži khromy, dźěſche do templa a
khwaleſche Boha. Po tymle dźiwje žadaſche hiſchcźe pjecź tyſacow Židow
ſwjatu kſchcźeṅcu.

29. Z wulkej mocu prědowachu japoſchtołojo horjeſtacźo Jězuſa, naſchoho
knjeza, a cžinjachu wjele dźiwow a znamjenjow. Jich nahladnoſcź pola
ludu bu pſchez to tak wulka, zo khorych na haſy wunoſchowachu, zo by,
hdyž by Pětr nimo ſchoł, joho ſcźin jich wuſtrowił. Wyſchſchi
měſchnikowje a jich pſchiwiſnicy buchu z tym zazłobjeni. Dachu
japoſchtołow zajecź, ſchwikacź a zakazachu jim, w mjenje Jězuſowym
prědowacź; woni naſchtykachu lud, zo by ſwjatoho Schcźěpana
zakamjenjował, a dokonjachu hiſchcźe wjele druhich ſurowoſcźow. Tola
žana ſwětna móc njemóžeſche rozſchěrjenjo Jězuſoweje wucžby
wobmjezowacź. Japoſchtołojo njepſcheſtachu, we templu a po domach
kſchižowanoho zbóžnika prědowacź, a licžba tych, kiž ſo kſchcźicź dachu,
roſcźeſche ſpodźiwnje dźeṅ wote dnja. Haj Saul (Schawoł), potom Pawoł
mjenowany, najſurowiſchi njepſchecźel a pſcheſcźěhaṙ kſcheſcźijanow, bu
z Božej hnadu japoſchtoł a najhorliwiſchi rozſchěrjeṙ evangelia.

30. Z nowowobrocźenych we Jeruzalemje a wokołnoſcźi naſta prěnja
kſcheſcźijanſka woſada, cyrkej. Jich žiwjenjo běſche cžiſte a bjez
poroka; ſłužachu Bohu z wjeſołoſcźu a we ſpokojnoſcźi wutroby. Wſchitcy
běchu w najwjetſchej pſchezjenoſcźi žiwi, běchu jena wutroba a jena
duſcha. Žadyn nuzucźeṙpjacy bjez nimi njebě; pſchetož k podpjeranju
khudych pſchedawachu bohacźiſchi dobrowólnje, ſchtož móžachu parowacź,
role a khěže, a kładźechu wuwikowane pjenjezy k noham japoſchtołow,

<pb n="23"/>

zo bychu je rozdźěleli. Cźile běchu po Khryſtuſowej pſchikazni jich
prědkſtojerjo; woni wucžachu, kſchcźijachu, wudźělowachu druhe
ſakramenty, wjedźechu cyrkwinſke naležnoſcźe a rjadowachu woſadu.

31. Wjele Židow drje pſchija wucžbu Jězuſowu; tola wjetſchi dźěl woſta
zaſakły. Toho dla da Bóh pſchihroženu ſchtrafu na nich pſchiṅcź.
Jeruzalem bu wot Romjanow w 70. lěcźe po Khryſtuſowym narodźenju
zapuſcźeny a templ ſpaleny. Milijon a ſtotyſac Židow zhubi pſchi tym
žiwjenjo, zbytkni buchu z kraja wuhnacźi a hako žiwi ſwědkowje Božich
ſudźenjow po wſchitkej zemi rozpjerſcheni. Zaſakłoſcź Židow a hiſchcźe
bóle zjawna pſchikaznja Boža bě pſchicžina, zo ſo japoſchtołojo k
pohanſkim ludam wobrocźichu. Khudźi a pſcheſcźěhani prědowachu pſchi
tyſacorych cźeṙpjenjach a ſmjertnych ſtrachach evangelium. Za to pak
žohnowaſche Bóh widźomnje jich prócowanjo. Lědom běſche ſo 30 lět wot
wulinjenja ſwjatoho Ducha minyło, a hižon wobſtojachu we wſchitkich
dźělach ſwěta kſcheſcźijanſke woſady. K jich prědkſtojerjam pomjenowachu
japoſchtołojo biſkopow, kotrymž z modlenjom a napołoženjom rukow ſwoju
móc wudźělowachu, a kotrychž za ſwojich potomnikow a zaſtupnikow
poſtajichu. Tute jenotliwe woſady ſtojachu bjez ſobu w najnutrniſchim
zwjazku, a tworjachu pod japoſchtołom Pětrom, hako widźomnej hłowu,
jenu, pſchezcylnu t. r. katholſku cyrkej. Pětr wumrje martraṙſku ſmjercź
w Romje, hdźež poſlenje lěta ſwojoho žiwjenja z biſkopom běſche. Po nim
pſchekhadźa wyſchſcha cyrkwinſka móc na joho naſtupnikow, romſkich
biſkopow abo bamžow.

32. Ze ſtrachom pytnychu pohanjo ſpěſchne rozſchěrjenjo
kſcheſcźijanſkoho nabožniſtwa, kotrež jich złóſtniſke žiwjenjo, jich
žadławe pſchibóžſtwo zjawnje tamaſche. Woni wobzamknychu,
kſcheſcźijanſtwo wuhubicź. Joho wuznawarjo dyrbjachu ſo ſwojeje wěry
wotrjec abo w zatraſchnych cžwilach wumrjecź. Kſcheſcźijenjo buchu
ſchwikani a rozbicźi, pſched dźiwje zwěrjata

<pb n="24"/>

mjetani, ze železnymi kolikami roztorhani abo po bokach z płomjenjemi
ſpaleni. Buchu we woliju warjeni, wobſchkodźeni, pſcherězani,
kſchižowani, ze ſmołu woblecźi a zaſwěcźeni, zo bychu hako pochodnje
(fakle) pſchi nócnych hrach ſłužili. Wſchudźom cźeṙpjachu kſcheſcźijenjo
njewopiſajomne cžwile. Wſchitka zemja bu z jich krwju womacžana, a
tyſacy a tyſacy kóždeje ſtaroby, kóždoho ſplaha a ſtawa ſkóncžichu pod
njeſłyſchanych cžwilach ſwoje žiwjenjo. Woſebje bu Rom, hłowne měſto
pohanſkoho ſwěta a zhromadźiſchcźo wſchitkich žadławoſcźow pſchibóžſtwa,
z krewju kſcheſcźijanow polaty. Njewěrjomnje mnozy cźeṙpjachu tudy
martraṙſku ſmjercź. Swědcženjo wo tym dawaja do naſchoho cžaſa jich
koſcźe, kiž w podzemiſkich khódbach abo katakombach, hdźež buchu wot
kſcheſcźijanow połožene, hiſchcźe dźenſa ſo namakaja.

33. Tſi lětſtotetki trajeſche z małymi pſchetorhnjenjemi tuto zatraſchne
pſcheſcźěhanjo. Hdy by kſcheſcźijanſtwo ſkutk cžłowjekow było, zawěrno
dyrbjało ſlepej zazłobjenoſcźi ſwojich njepſchecźelow podležecź. Tak pak
zakorjeni ſo wucžba Jězuſa, ſyna Božoho, hłubje a hłubje a rozſchěri ſo
dale a dale. Znamjenja a dźiwy, kotrež wuznawarjo Khryſtuſowi cžinjachu,
pſchede wſchim pak znutskowny měr a wjeſołoſcź, z kotrejž woni
najſurowiſche cžwilowanja a najhrózbniſchu ſmjercź wutrachu, dachu
pohanam pſcheſwědcženjo, zo móže jeno Bóh kſcheſcźijanow prawy Bóh bycź.
Haj cžaſto ſta ſo, zo pſchi zatraſchnych martrach bjez pohanſkimi
pſchihladowarjemi mnohe hłoſy ſo ſłyſchachu: „Tež my ſmy kſcheſcźijenjo,
mordujcźe nas z nimi“. Woprawdźe bu krej martrarjow płódne ſymjo, z
kotrohož pſchecy wjacy kſcheſcźijanow wuṅdźe.

34. Bóh bě doſcź pokazał, zo je załoženjo cyrkwje joho ſkutk, a zo
wſchitke zemiſke mocy nicžo pſchecźiwo njej njezamoža. Nětko dari jej
měr z powołanjom Konſtantina Wulkoho k zakitarjej kſcheſcźijanſtwa.
Khěžor Konſtantin, hiſchcźe pohan, cźehnjeſche pſchecźiwo ſwo-

<pb n="25"/>

jomu njepſchecźelej Marenciej do bitwy. Njepſchecźelſke wójſko pak bě
wjele ſylniſche. Tu modleſche ſo Konſtantin nutrnje k wěrnomu Bohu wo
pomoc, a hlej, na njebju pokaza ſo jomu a cyłomu wójſku błyſchcźacy
kſchiž z napiſom: „W tymle znamjenju dobudźeſch“. Konſtantin da po tutym
kſchižu khorhoj ſcžinicź, a tu ſamu w bitwje pſchednjeſcź. Zmužicźe
pſchimaſche ſylniſchoho njepſchecźela a porazy joho. Wot toho cžaſa (312
po Khryſtuſu) bě Konſtantin hajeṙ a zakitaṙ kſcheſcźijanſtwa.

III. Wot Konſtantinowoho wobrocźenja do rozſchcźěpjenja w 16.
lětſtotetku.

35. Kſchiž, prjedy znamjo najwjetſcheje haṅby, bu nětko znamjo cžeſcźe,
dobycźa; wón błyſchcźeſche ſo na Konſtantinowej krónje, a ſwěcźeſche ſo
w Romje, dotalnym ſydliſchcźu pohanſtwa, wyſoko na hrodźe — kapitoliu —,
zo by dobycźo kſchižowanoho Bóh-cžłowjeka cyłomu ſwětej wozjewjał.
Konſtantin dowoli ſwobodne wuſtupjenjo kſcheſcźijanſkoho nabožniſtwa,
twarjeſche pyſchne cyrkwje, wopokaza duchownym, woſebje pak bamžam,
wulku cžeſcź a znamjenitoſcź. Joho pſchikład hnu tyſacy pohanow, ſo k
bóžſkej wucžbje wobrocźicź, a bórzy ſtojachu pſchibohi wopuſchcźene a
jich ſwjatnicy woſamocźene. Po krótkim cžaſu bu w romſkim khěžorſtwje
pohanſtwo cyle pſchewinjene, a kſcheſcźijanſke nabožniſtwo na ſtajne
knježace.

36. Dobycźa w druhim naſtupanju dyrbjeſche katholſka cyrkej nětko
dobywacź, dobycźa nad ſwojimi znutskownymi njepſchecźelemi, błudnikami.
Běchu drje hižom dotal tam a ſem błudne wěry ſo wucžiłe a
rozſchcźěpjenja ſpocžałe; tola bórzy ſo zaſy zhubichu. Nětko pak
doſtachu po Božim dopuſchcźenju někotre błudne wěry z leſcźu a
jebanſtwom wulki pſchiwiſk, wottoržechu ſo khroble wot cyrkwje, a
tworjachu woſebite, daloko rozſchěrjene woſady abo wotſchcźěpki (ſekty),
kotrež buchu z wjetſcha po nich mjenowane: tak Arianojo, Neſto-

<pb n="26"/>

rianojo, Eutychianojo, Pelagianojo atd. Huſto radźi ſo jim, z wjeṙchami
a khěžorami ſo ſpſchecźelicź; a wot tych podpjerani, pocźiſchcźowachu a
pſcheſcźěhachu prawjewěriwych na ſurowe waſchnjo. Kaž něhdy
japoſchtołojo ſo zhromadźili běchu, zo bychu naſtate zwady z pomocu
Ducha ſwjatoho a pod pſchedſydſtwom ſwjatoho Pětra rozſudźowali (Skutki
15); tak cžinjachu to nětko tež jich naſtupnicy, biſkopowje katholſkeje
cyrkwje. Zhromadźowachu ſo pod pſchedſydſtwom bamža abo joho
wotpoſłancow, wuradźowachu dla błudneje wucžby a zacźiſnychu ju potom.
Tajka zhromadźizna rěka powſchitkomne koncilium abo powſchitkomna
cyrkwinſka zhromadźizna. Jeje z pſchihłoſowanjom bamža date rozſudźenja
we wěcach wěry ſu njezmólne, dokelž ſu wuprajenja teje cyrkwje, kotruž
ſwjaty Duch njewidźomnje wjedźe, a pſchede wſchim błudom zakituje.
Woſebje ſławna je zhromadźizna w Nicäi w lěcźe 325 dźeržana. Bjez
zhromadźenymi tam biſkopami, z cyła 318, běſche wjele ſwjatych mužow,
kiž běchu w pſcheſcźěhanju Khryſtuſa dla cźeṙpjeli, rucy abo wocži
zhubili. Jenomyſłnje wuprajichu klatbu (zaklecźe) na bjezbožnoho Aria,
kotryž w ſwojej zaſlepjenoſcźi wucžeſche, ſo Khryſtus njeje tajki Bóh
kaž Wótc. Mócna běſche tehdom tale ſekta; tola cyrkej bě ju nětko ze
ſwojim ſwjatocžnym wuprajenjom zacźiſła, a tak dyrbjeſche ſo pomału
zhubicź. Tón ſamy dóṅt mějachu wſchitke ſcźěhowace błudne wěry. Ze
wſchitkich byrnje najkrucźiſchich wojowanjow wuṅdźe katholſka cyrkej
hacž do dźenſniſchoho dnja ſtajnje hako dobycźeṙka.

37. W tymle cžaſu pſchekraſni Bóh ſwoju cyrkej hiſchcźe z wjele ſwjatymi
a wucženymi mužemi, kotſiž prawu wucžbu ſławnje hajachu; mjenujemy jich
cyrkwinſkich wucžerjow abo cyrkwinſkich wótcow. Tajki je ſwjaty
Athanaſius, patriarcha w Alexandrii († 373), kiž dyrbjeſche wot Arianow
ſurowe, dołhotrajace pſcheſcźěhanja praweje wěry dla cźeṙpjecź; ſwjaty
Baſilius Wulki, arcybiſkop w Cäſarei († 379); ſwjaty

<pb n="27"/>

Hrjehoṙ z Nazianza († 389) a ſwjaty Jan z pſchimjenom Chryſoſtomus, t.
r. Złotohort († 407), wobaj patriarchaj w Konſtantinopolu; ſwjataj
Cyrillaj, jedyn biſkop w Jeruzalemje († 386), druhi patriarcha w
Alexandrii († 444); ſwjaty Ambroſius, arcybiſkop w Milanje († 397);
ſwjaty Hieronymus, ſławny dla ſwojoho łacźanſkoho pſchełožka ſwjatoho
piſma († 420); ſwjaty Auguſtin (Hawſchtyn), biſkop měſta Hippo w Africy,
jene z błyſchcźacych ſwětłow cyrkwje († 430); ſwjataj bamžej Leo Wulki
(† 461) a Hrjehoṙ Wulki († 604). Bjez tym zo nětko ſwjecźi cyrkwinſcy
wótcowje woſebje hako hajerjo wěry ſo wuznamjenjachu, ſwěcźachu ſo hako
pſchikłady kruteje pokutnoſcźe puſtnicy a mniſcha. Běchu to pobožni
kſcheſcźijenjo, kotſiž ſo wot zawjednych ſwětnych wjeſelow zdalichu, zo
bychu ſo w ſamocźe z modlenjom a ſebjezaprjecźom na zbóžnu ſmjercź
pſchihotowali. Skalna próznjeṅca abo khěžcžicžka ze ſchtomowych hałzow
bě jich bydło, hoła zemja abo něſchto liſcźa jich łožo, koruſchki a zela
ſłužachu jim hako jědź a woda hako napoj. Wſchitkich powolnoſcźow ſo
wotrjeknychu, zo bychu ſwětej doſpołnje wotemrjeli a jenicžcy Bohu žiwi
byli. Z puſtniſkoho žiwjenje naſta pozdźiſcho klóſchtrſke, wo kotrež je
ſebi w nawjecžornych krajach (w Europje) woſebje wulki dźiwycžinjeṙ
ſwjaty Benedikt zaſłužby dobył.

38. Nowe ſtraſchnoſcźe pſchinjeſe cyrkwi pſchecźahowanje ludow
(Völkerwanderung) w pjatym a ſcheſtym ſtotetku, hdyž rubježne pohanſke
ludy ſwoje ſydła wopuſchcźichu, a we mnohich rójach ſo na
kſcheſcźijanſke kraje walichu, wſchitko z wohnjom a mjecžom zahubjo.
Najhrózbniſcho njemdrjachu Hunojo pod ſwojim wjednikom Attilu, kiž ſam
ſebie „prut Boži“ mjenowaſche. Najſławniſche měſta, cyłe narody ſo
zhubichu. Wjacy dyžli tyſaclětne, něhdy tak mócne romſke mócnaṙſtwo
dyrbjeſche podležecź. Njewurjeknite hubjenſtwo pſchiṅdźe na cyłu Europu,
doniž Bóh dźiwje cžrjody ſkludźi pſchez tu ſamu cyrkej, kotrejž ze
zahubjenjom

<pb n="28"/>

hrožachu. Pſchicźahnychu k nim mužowje Boži, wot bamžow póſłani, zo
bychu wjeſołe powjeſtwo wumoženja pſchinjeſli. Kſchiž a evangelium w
rucy, prědowachu we wulkich ſtraſchnoſcźach wutrobicźe a Bohu ſo
dowěrujcy wucžbu zbóžnikowu. Potom buchu tež Němcy wobrocźene a
ſkludźene. Swjaty Severin († 482) prědowaſche w Rakuſkej, pozdźiſcho
ſwjaty Kolumban a Gallus (Hawoł) pſchi bodamſkim jězoru a we
Schwajcaṙſkej, Kilian a Willibald we Frankach, Rupert a Korbinian w
Bajeṙſkej a wokołnoſcźi, ſwjaty Ludger w Münſterſkej, Ansgar w
półnócniſchich krajinach. Pſchede wſchěmi pak błyſchcźeſche ſo ſwjaty
Bonifac, hako horliwy poſoł wěry bjez Němcami, cžohož dla cžeſtne
pſchimjeno „japoſchtoł Němcow“ doſta. Wón bu wot bamža wulkich zaſłužbow
dla za arcybiſkopa we Majncu pomjenowany a wumrje hako martraṙ, hdyž
Friſcžanam evangelium prědowaſche (755). (W ſłowjanſkich krajinach ſtaj
rodźenaj Grichaj, bratraj ſ. Cyrill a ſ. Methodij, ſymjo
kſcheſcźijanſkeje wěry rozſywałoj a rěkataj toho dla „japoſchtołaj
Słowjanow“. Bołharow wobrocźiwſchi pſchiṅdźeſchtaj do Morawy (Mähren) a
zaſydliſchtaj ſo we Wjelehrodźe (863), z wotkelž horliwje za wobrocźenjo
pohanow ſkutkowaſchtaj, cžohož dla bu Methodij po ſmjercźi ſwojoho
bratra Cyrilla wot romſkoho bamža na arcybiſkopa w Morawje powyſcheny
(873). Wón wukſchcźi tam bjez druhimi cžěſkoho wójwodu Boriwoja (871),
kotryž ze ſwojej mandźelſkej, ſwjatej Ludmiłu, kſcheſcźijanſtwo
ſpěchowaſche. Dokelž naſchi ſerbſcy prjedownicy w tym cžaſu z Cžechami,
blizkimi ſuſodami, pſchecźelſtwo dźeržachu a z nimi k wulkomorawſkomu
mócnaṙſtwej pod Swjatopołkom († 894) ſłuſchachu, móžemy za wěſte
wobkrucźowacź, zo ſu prěni Serbjo w naſchej ſerbſkej krajinje Jězuſowu
wucžbu wot podobnje rycžacych ſłowjanſkich Cžechow a wucžownikow ſ.
Methodija doſtali. Serbjo, kiž bliže k Łobju a hiſchcźe dale k wjecžoru
bydlachu, buchu pozdźiſcho wot Němcow wobrocźeni a po cžaſu pſche-

<pb n="29"/>

němcženi[1]⁾.) Běchu póſłojo wěry junu na wěſte w jenym kraju ſo
zaſydlili, běſche jich prěnja ſtaroſcź, jedyn abo wjacy klóſchtrow
załožicź. Tute rozſywachu ſymjo kſcheſcźijanſtwa dale, zrjadowachu
ſchule, w kotrychž młodych duchownych pſchihotowachu, a zawjedźechu
wſchudźom miliſche pocžinki a luboſcź k měrnym prócowanjam. Tak
nawuknychu njezdźěłani pohanjo rólniſtwo, domjace žiwjenjo, rjemjeſła
(Handwerke) a wumjeṅſtwa (Künſte). Pſchez pilne rucy mnichow
pſchewobrocźichu ſo puſcźiny do płódnych polow, a cźěmne lěſy do
pſchecźelnych bydłow. W kóždym naſtupanju běchu woni najwjetſchi
dobrocźerjo cžłowjekow. Khěžor Korla Wulki, kotryž mějeſche
rozſchěrjenjo a zbožo kſcheſcźijanſkeje cyrkwje najbóle na ſtaroſcźi,
załoži wjacy dyžli 24 klóſchtrow a k tomu biſkopſke ſydła, kotrež
najſchcźedriwiſcho z kubłami a wobſedźenſtwami wobdari. Joho pſchikład
ſcźěhowaſche zbóžny kral Schcźěpan, wot kotrohož bu Wuheṙſka ke
kſcheſcźijanſtwu wobrocźena.

39. Bjez tym zo ſo kſcheſcźijanſtwo w nawjecžornych krajach ze
žohnowanym poſpěchom rozſchěrjowaſche, naſtachu w naraṅſchich krajach
njezbožowne ſchmjaty. Grichiſki khěžor w Konſtantinopolu chcyſche w
cyrkwi, měſto ponižnoho podcźiſnjenja, knježicź a jej ſwoje měnjenja we
wucžbach wěry pſchimocowacź. Lud bě lohkomyſlny, duchowniſtwo zabu huſto
ſwoju winowatoſcź; hordoſcź a rozkora docžinjeſchtaj to pobrachowace, zo
ſo ſkóncžnje to wobžarujomne rozſchcźěpjenjo cyrkwje ſta, z kotrymž ſo
grichiſka abo naraṅſchokrajna cyrkej z wjetſcha wot zhromadneje hłowy,
wot bamža wottorhny (wuprajene ſchisma 1054). Bóh pak njekomdźeſche z
derjezaſłuženymi ſchtrafami. Kaž něhdy Židow, tak khoſtaſche nětko tež
njeporadźenych kſcheſcźi-

<pb n="30"/>

janow. Hižom na ſpocžatku ſydmoho lětſtotetka bě w Arabii jebak
poſtanył, z mjenom Muhamed, kiž ſo za Božoho wotpoſłanca (profetu)
wudawaſche, a z pohanſkich, židowſkich a kſcheſcźijanſkich nałožkow nowe
nabožniſtwo zezběra. Na prědku rubježniſkeje cžrjódy wurubjowaſche na
ſpocžatku karawany (cźahi pucźowarjow), dobywaſche bórzy měſta a kraje,
a pſchinucźi wobydlerjow z mjecžom k pſchijecźu ſwojeje wucžby. Joho
naſtupnicy (chaliſojo) pokrocžowachu we tym, zo z bróṅſkej mocu kraj po
kraju w Aſii a Africy ſebi podcźiſnychu, a wucžbu ſwojoho falſchnoho
profety rozſchěrjowachu, tola z njej tež dźiwjoſź, złóſtnoſcź a cźežke
wotrocžſtwo. Kſcheſcźijanſtwo njebě drje w tamnych krajinach cyle
dowupuſcźene; ale dla ſwojoho wottorhnjenja wot praweje cyrkwje zapadźe
do wěſtoho woproſtnjenja a poniženja, w kotrymž hiſchcźe dźenſa
zdychuje.

40. Zahe hižom běchu muhamedanowje ſwjaty (ſlubjeny) kraj dobyli; jich
rubježnoſcź a jich ſurowoſcź pſchecźiwo kſcheſcźijanſkim putownikam z
nawjecžornych krajow zbudźi na kóncu 11. ſtotetka tak mjenowane kſchižne
cźahi. Pětr z Amiensa, pobožny putownik, powjedaſche bamžej Hórbanej
II., kak ſwjate měſtna, hdźež je zbóžnik žiwy był a cźeṙpjeł, wot
njewěrnikow wonjecžeſcźene bywaja, pod kajkim potłócžowanjom tam
kſcheſcźijenjo žałoſcźa. Bamž wobzamkny wulkomyſlnje, ſamopaſchnoſcź
njenaſytnych muhamedanow zaſtajicź. Wón powoła kſcheſcźijanſkich
wjeṙchow a rycźerjow do Clermonta, žadaſche jich na wójnſki cźah
pſchecźiwo njewěrnikam, a zbudźi tajke horliwoſcź, zo wſchitko wołaſche:
„Bóh chce to; Bóh chce to!“ We wſchitkich nawjecžornych krajach
wothłoſowachu ſo tute ſłowa, a bórzy ſtojeſche žałoſtne wójſko
wobronjene. Wjeſołeje myſle cźehnjeſche do Paläſtiny, z njeſměrnym
napinanjom a krutym wojowanjom bu Jěruzalem ſkóncžnje dobyty, a nadobny
rjek Gottfried (Bohuměr) z Bouillon’a, wójwoda Lothringſkeje, za krala
poſtajeny (w lěcźe 1099). Wón pak ſo wobaraſche, na tym měſtnje, hdźež
bě joho knjez a zbóžnik cźeṙnjowu

<pb n="31"/>

krónu noſył, ſo ze złotej zdebicź dacź, a njemjenowaſche ſo ženje hinak
dyžli wójwoda Gottfried. Nowe kraleſtwo trajeſche lědma 100 lět.
Pſcheradniſtwo ze ſtrony Grichow, njedoſtatk porjada a pſchezjenoſcźe
bjez kſchižnikami ſamymi běchu wina, zo ſo wone, hacž runje pſchicźahi z
nawjecžornych krajow ſo woſpjetowachu, pſchemocy Turkow pſchecźiwicź
njemóžeſche. Cźi pſchimachu nětko pſchecy dale, doniž ſkóncžnje w 15.
ſtotetku Konſtantinopol dobuchu, hłowne měſto grichiſkoho khěžorſtwa,
kotrež bě cźežku winu na ſebje zwaliło. Wohniwoſcź a rjekownoſcź
(zmužitoſcź) Malteſow (rycźerjow z kupy Malty) a druhich
kſcheſcźijanſkich rycźeṙſkich rjadow, a zjawna pomoc hordozneje macźerje
Božeje wumoži kſcheſcźijanſku Europu, woſebje we wulkej ſtraſchnoſcźi ſo
namakace wjecžornoſłowjanſke a němſke, zo njebychu runje tak zatraſchnej
dźiwjoſcźi Turkow podležałe.

41. W nawjecžornych krajach wubudźichu kſchižne cźahi wſchudźom nowe
duchowne žiwjenjo. Pſchi zahubjacym pſchecźahowanju ludow běchu
wědomnoſcźe we klóſchtrach měſtno wucźeka namakałe; nětko rozſchěrjachu
ſo bjez wukniwym ludom. Swětoſławne ſchule a univerſity (wyſoke ſchule)
naſtachu, a mužowje ſpodźiwneje wucženoſcźe, kaž ſwjaty Anſelm († 1109),
Albert Wulki, ſ. Domaſch z Aquina († 1274) a druzy, naſtupichu wucžeṙſke
ſtoły. Tola ſławniſchi je tamny cžas dla błyſchcźenja kſcheſcźijanſkich
pocžinkow, ſkałokruteje wěry, dźěcźowſkeje njewinowatoſcźe, horjaceje
luboſcźe k Bohu a bližſchomu. Z cžeſcźowacym ſpodźiwanjom pohladujemy
hiſchcźe dźenſa na tamne ſtare hobrſke cyrkwje (domy), kotrež ſu pobožni
prjedownicy natwarili; a z hnucźom wobdźiwamy we wobrazach, z kotrymiž
Bohu ſwjecźene měſtna wudebichu, wuraz dźěcźowſkeje pobožnoſcźe. Tak
wulke a lubozne dźěła móžeſche jenož nabožniſtwo wutworicź, kotrež jich
wutroby napjelnjowaſche. Tuto bě tež, ſchtož najbohacźiſche žohnowanjo
cyłej zemi pſchinjeſe pſchez ſwjatych załožerjow klóſchtrſkich rjadow
Romualda, Brunona,

<pb n="32"/>

Norberta, Bernarda († 1153), Dominika († 1221), Franca z Aſſiſi’a, z
pſchimjenom Serafiſkoho († 1226) a wjele druhich nabožnych mužow. Z
mnohich klóſchtrow, kotrež woni załožichu, wuṅdźe nic jeno wjele wulkich
ſwjatych a rozſwětlenych cyrkwinſkich paſtyrjow, te ſame žiwjachu tež
bjez ſpróſtym ludom zbóžnu horliwoſcź, wotpomhachu powſchitkomnej nuzy,
zaſtarachu khorych, a wumožowachu tych, kiž běchu do njepſchecźelſkoho
zajecźa a wotrocžſtwa padnyli. Do wſchitkich kóncow ſwěta ſcźelechu wone
póſłow wěry, a z nutrnym modlenjom wuproſchowachu krajam a ludam
njebjeſku hnadu.

42. Bjez tym roſcźeſche tež pjanka na Božej roli pódla dobroho wuſywa
(Matej 13). Běchu zahubne wójny a pſchekory, wſchelake złóſcźe,
wumocowanja a pohorſchowanja. Hdyž w 11. ſtotetku khěžor, zaſlepjeny
Hendrich IV., biſkopſtwa a abtowſtwa po luboſcźi najnjehódniſchim
pſchidźělowaſche abo tež pſchedawaſche, a bamž zmužicźe tajkomu
bjezbožnomu njeporjadej wobaraſche, naſta dołhotrajaca zwada
(Jnveſtiturſtreit, zwada dla dowjedźenja do zaſtojnſtwa), w kotrejž
cyrkej jenož po krutych pruhowanjach dobu. Na to poſtanychu błudnikowje,
a zahorichu k ſpjeranju najprjedy pſchecźiwo duchownej a potom tež
pſchecźiwo ſwětnej wyſchnoſcźi; we Francowſkej Albigenſojo, w hornjej
Jtalii Waldenſojo, w Jendźelſkej Wiklefitojo, w Cžechach Huſitojo. Jan
Hus, duchowny a miſchtr na wyſokich ſchulach w Prazy, pſchija někotre
wucžby Wiklefowe, kotrež ſo katholſkej cyrkwi pſchecźiwjachu. Z
cyrkwinſkej ſchtrafu rozhněwany, prědowaſche pſchecźiwo wotpuſtkam a
widźomnej cyrkwinſkej hłowje, z cžohož w Prazy wulke mucźenja naſtachu.
Na cyrkwinſku zhromadźiznu we Konſtancu (1414) powołany a podarmo
napominany, zo by ſo błudnych wucžbow wotrjekł, bu wón ſwětnomu ſudej
wotedaty, kiž joho po tehdomniſchim zakonju k ſpalenju na ſchcźěpowcu
wotſudźi. Joho pſchiwiſnicy w Cžechach, wuzwoliwſchi kheluch (dla
woprawjenja w podobomaj khlěba a wina) za znamjo ſpjeranja

<pb n="33"/>

pſchecźiwo cyrkwi a knježerjej, ſpocžachu huſitſku wójnu, kotraž cžěſki
kraj a tež Lužicu z hrózbu napjelni, hacž ſkóncžnje na něſchto ſtronow
rozpadnywſchi ſami bjez ſobu wojowachu. Ani dowolnoſcźe abo kompaktaty,
wot cyrkwinſkeje zhromadźizny w Baſelu jim date, njemóžachu wſchitke
ſtrony změrowacź; toho dla bu njeſpokojna ſtrona Taboritow wot
zjenocźenych kheluſchnikow w bitwje pola Lipan zbita (1434). Kaž pſchi
tymle błudnym ſpjeranju, tak bu tež pſchi druhich cyrkwi měr zaſy daty;
a mužowje, mócni ze ſłowom a ſkutkom, kaž ſ. Bincenc Ferrerſki († 1419),
Jan z Kapiſtrana († 1456) pſchekhodźowachu kraje, wjeṙcham a ludej
pokutu prědujo. Tola žehleſche woheṅ pod popjełom; ſamopaſchna,
nowotaṙſka zawjercźiwoſcź bě zbudźena, a někotre wobſtojnoſcźe ſo
trjechichu, zo bychu ju dźeržałe. Běſche toho dla jenož pſchicžiny
trjeba, zo by k bjezbožnomu wudyrjenju pſchiſchło. Tuta poſkicźi ſo w
Němſkej na ſpocžatku 16. ſtotetka. Kaž natykowacy mór rozſchěrjowaſche
ſo nětko wobžarujomne zło. Tyſacy a tyſacy wotpadźechu wot katholſkeje
cyrkwje; ſcźěhowachu krwawne wójny, ſpjeranja, ſkaženoſcź žiwjenja;
najſławniſche załoženiny pobožnych prjedownikow buchu wuhubjene,
njewurjeknite hubjenſtwo za cžas a wěcžnoſcź pſchihotowane.

IV. Wot rozſchcźěpjenja w 16. lětſtotetku hacž do naſchoho cžaſa.

43. Mjertyn Luther, profeſſor (wucžeṙ) we Wittenbergu, muž nahłeje
powahi (Charakter), wupraji ſo najprjedy pſchecźiwo njeprawomu wužiwanju
wotpuſtkow, kajkohož ſo njerozmyſleni dopuſchcźichu (w l. 1517). Bórzy
pak wuſtupi ſamowólnje hako reformator abo porjedźeṙ cyrkwje, rubaſche
pſchecźiwo cyrkwinſkim pſchedſtajenym, woſebje pſchecźiwo bamžej,
kotrohož wyſchſchopaſtyṙſku móc za wumocowanoſcź a tyranſtwo wudawaſche,
kiž dyrbjeſche pſchez njoho haṅbny kónc doſtacź. Po ſwojich wopacžnych
nahladach zacźiſny wjele wu-

<pb n="34"/>

cženjow wěry, kotrež je cyrkej wot Jězuſa a wot japoſchtołow doſtała.
Wón wotſtroni wopor Božeje mſchě, póſt, ſpowjedź, modlenjo za
wotemrjetych a mnohe bohulube zwucženja, wupraji dobre ſkutki za
njetrěbne, a wucžeſche, zo wěra ſama wuſprawnja a zbóžnoho cžini. Wyſche
toho wotewri klóſchtry, dowoli mnicham a mniſchkam ſo woženicź a wudacź,
pſchipraji wjeṙcham a ſwětnym knjezam prawo, załoženinſke a klóſchtrſke
kubła pobracź a po luboſcźi nałožecź. Skóncžnje złama ſlub knježniſkeje
cžiſtoty, kotryž bě hako mnich a duchowny ſwjatocžnje wotpołožił, a
woženi ſo z jenej mniſchku. Luther ſo khwaleſche, zo ſwoju wucžbu
jenicžcy z biblije cžeṙpa; ale z wopacžnym wukładowanjom teje ſameje
zawjedźeny, zapadźe bórzy do najzjawniſchich wopacžnoſcźow a błudow. Tak
wobkrucźowaſche wón, zo cžłowjek ſwobodneje wole nima, a po tajkim
njemóže ani kaznje dźeržecź ani złoho ſo zminycź[2]⁾; hrěch njezatama
cžłowjeka, hdyž jenož krucźe wěri[3]⁾ atd. Pſchi wſchim tym dobu wón w
krótkim cžaſu wjele pſchiwiſnikow. Pſchetož lohkomyſlnomu ludej
lubjeſche ſo powolna wucžba, kiž rozpuſchcźitomu žiwjenju polěkowaſche,
a lakomnym wjeṙcham pſchiṅdźe zběhnjenjo załoženinow a klóſchtrow jara w
hódź. Wyſche toho njezaſpě Luther tak lohcy žadyn ſrědk, zo by ſwoju
ſtronu powjetſchił; tak dowoli tež heſſowſkomu landhrabi, k ſwojej
hiſchcźe žiwej mandźelſkej druhu pſchiwzacź. Na naſtupjenym pucźu
ſcźěhowachu Luthera bórzy wjacori; haj tucźi dźěchu hiſchcźe dale dyžli
wón. Zwingli we Schwajcaṙſkej zaprěwaſche pſchitomnoſcź Jězuſa Khryſtuſa
w najſwjecźiſchim ſakramencźe wołtarja. Kalvin w Genfje wucžeſche, zo je
Bóh dźěl cžłowjekow bjez jich winy k wěcžnomu zatamanju
pſchedpoſtajił[4]⁾, a zo toho dla wutroby hrěſchnikow zaſlepuje

<pb n="35"/>

a zatwjerdźuje. Pſchekſchcźijerjam (anabaptiſtam) dźijeſche ſo wo
Khryſtuſowym kraleſtwje na zemi, w kotrymž žane wobſedźenſtwo, žadyn
zakoṅ, ani wyſchnoſcź wjacy bycź njedyrbi. Schtož bě Luther w cyrkwjach
hiſchcźe pſchelutował, bu wot Zwingli'a, Kalvina a druhich błudnikow
doſpołnje zahubjene. Swjecźata kſchižowanoho a ſwjatych, kaž wobrazy tak
tež poſtawy (Statuen), miſchtrſke dźěła wumjeṅſtwa buchu rozbite,
piſchcźele a wołtarje roztorhane, haj tež rowy rozrywane a powoſtanki
ſwjatych z nohomaj teptane a ſpalene. Hacž runje cźile tak mjenowani
porjedźerjo cyrkwje jedyn pſchecźiwo druhomu wojowachu a ſo bjez ſobu
tamachu, ſahaſche tola nowa wucžba kóždoho mócnje dale. Zo by ſo jej
doſpołne dobycźo doſtało, buchu wſchě móžne ſrědki nałožowane. Tyſacore
ſpiſki rozſchěrjowachu błudne wucženja, z tym tež najjědojcźiſche
wonjecžeſcźenja a łžě pſchecźiwo bamžej a katholſkomu duchownſtwu. Tu a
tam pſchida ſo k wſchomu tomu hiſchcźe zjawne namocowanjo, a ludźo buchu
ze wſchelakim pocźiſchcźowanjom a pſcheſcźěhanjom k wotpadej wot
katholſkeje wěry pſchinucźeni. — Tež we Łužicy a w Serbach wotpadźechu
nimale wſchitke woſady; zemjenjo a měſchcźanſke rady ſkutkowachu za nowu
wěru. Hdyž miſchnjanſki biſkop Jan ♣VIII.♠ ani wjacy w ſwojim ſydle
bydlicź njeſmědźeſche, běſche móc katholſkeje cyrkwje w joho biſkopſtwje
hižom złamana. W Budyſchinje pocža ſo 1523 w lutherſkim duchu prědowacź
a bórzy namakachu ſo tež na wſach prědarjo noweje wucžby. Hdyž běchu
katholikowje we Łužicy po wotpadźe poſlednjoho miſchnjanſkoho biſkopa
Jana ♣IX.♠ bjez cyrkwinſkeje wyſchnoſcźe, poſtaji katholſki khěžor
Ferdinand ♣I.♠ hako łužiſki markhrabja tehdomniſchoho wucženoho a
horliwoho budyſkoho tachanta Jana Leiſentritta za prědkſtojerja, kiž bu
w lěcźe 1562 hako ♣administrator episcopalis♠ po wſchej Łužicy wot bamža
pomjenowany. Tutón zdźerža z Božej pomocu něſchto katholſkich woſadow w
ſerbſkim a němſkim wokrjeſu naſcheje Łužicy, kotrež wſchě nje-

<pb n="36"/>

měry a wójny (pozdźiſcho woſebje zahubnu tſicycżilětnu, 1618—1648)
zbožownje pſchětrachu.

44. Ze ſtrony katholikow bu wjacykrócź ſpytane a wſchelako wujednawane,
zo by ſo cyrkwinſki měr zaſy wrócźił. Ale njeſpokojiwy woſta Lutherowy
hněw pſchecźiwo cyrkwinej hłowje, bamžej. Tu powoła w lěcźe 1545 ſwjaty
wótc powſchitkomnu cyrkwinſku zhromadźiznu do Trienta w Tyrolſkej.
Wucžba nowotarjow bu pruhowana a jenomyſlnje zatamana; pſchi tym buchu
pſchichodne rozkazy date wo cyrkwinſkich zrjadowanjach a wo
wotſtronjenju njeporjadkow. Z wubjernymi prócowanjemi tuteje
zhromadźizny dobu katholſka cyrkej nowu kraſnoſcź a womłodźenu móc.
Wjacykrócź běchu proteſtantowje na zhromadźiznu pſcheproſcheni byli,
ſami běchu we ſpocžatku tu ſamu k wurunanju zwady žadali; ale nětko ſo
wobarachu do Trienta pſchiṅcź. Duž trajeſche njezbožowne roztorhnjenjo
dale, a pſchinjeſe w ſwojich ſcźěhach njeſměrne hubjenſtwo na wjetſchu
połojcu Europy. — Luther běſche ſwobodu prědował, khěžora, krajnych
wjeṙchow a biſkopow hanił. Nětko njekomdźachu ſo rólnicy (burja), ſo wot
ſwojich knjezow woſwobodźicź. W rozpuſchcźitych cžrjódach
pſchecźahowachu kraj, palachu hrody a klóſchtry a wukonjachu
najzatraſchniſche ſurowoſcźe pſchecźiwo zemjanſtwu a duchownſtwu. Wjacy
dyžli ſtotyſac ludźi bu w tymle ſtraſchnym zběžku zabitych. Druhe
nabožniſke wójny ſcźěhowachu, doniž ſkóncžnje tſicycźilětna wójna
kcźějatu tehdom Němſku ſurowje zapuſcźi, a k hladaniſchcźu
najhrózbniſchich žadławoſcźow ſcžini. Tež w druhich krajach, kotrež
běchu nowu wucžbu pſchijałe, zapocžachu ſo zahubne nabožniſke a
krajanſke wójny. We Schwajcaṙſkej padźe Zwingli wojowajo we krwawnej
bitwje pſchecźiwo ſwojim ſamſnym krajanam. We Francowſkej bijachu
Kalvinſcy (Hugenottojo mjenowani) dołhe lěta ze zahubjacej wójnſkej mocu
pſchecźiwo trónej a wołtarjej. W ſlepej zazłobjenoſcźi buchu duchowni,
mniſcha a mniſchki z cžrjódami kóncowani, wſy a měſta zapuſcźene,

<pb n="37"/>

wjele tyſac cyrkwjow, bjez nimi nadobne wopomniki kſcheſcźijanſkoho
wumjeṅſtwa, ſpalenych abo potorhanych. Tež Jendźelſka cźeṙpjeſche cźežcy
za wotpadnjenjo, ke kotromuž bu wot ſwojoho krala Hendricha ♣VIII.♠
zawjedźena, kiž ſo macźeṙſkeje cyrkwje wotrjekny, dokelž jomu bamž
njedowoli, prawu mandźelſku zaſtorcžicź a z druhej ſo woženicź. Tudy
wulachu ſo rěki krewje; ſam kral Korla ♣I.♠, naſtupnik tyranſkoho
Hendricha, zhubi pſchez zběžkarjow, kotſiž ſo z najcžiſcźiſchej nabožinu
khwalachu, na wotprawniſchcźu ſwoje žiwjenjo.

45. Schtož bě cyrkej z wotpadom wot wěry w Europje zhubiła, mějeſche ſo
jej z wobrocźenjom njelicžomnych pohanow w druhich dźělach ſwěta bohacźe
wurunacż. Do wſchěch kóncžinow cźehnjechu nětko póſłojo wěry, a
prědowachu ze ſpodźiwnym wucžinkom wucžby zbóžnikowe. Njeſměrne takrjec
je, ſchtož je jenicžki wjelepohnadźeny japoſchtoł Indow, Franc Xaverſki,
ſkutkował. Z horliwym ſtaranjom za duchowne zbožo pohanow pſchepławi wón
daloke morjo (ocean). K cuzym pobrjoham pſchirazywſchi pſchekhodźowaſche
drohi měſtow, a powoła ze zwóncžkom dźěcźi na wucžbu. Wjeſele wone
pſchiběžachu, a pſchipoſłuchachu mužej Božomu, kiž jim tak hnujicźe wo
lubym zbóžniku powjedaſche. Doma woſpjetowachu, ſchtož běchu nawukłe, a
pohnuchu tak wotroſcźenych, zo tež pſchiṅdźechu a ſwjatoho prědarja
poſłuchachu. Tak zapocža Franc Xaverſki. Bóh krónowaſche joho
horliwoſcź, a ſpožcži jomu, kaž prěnim japoſchtołam móc, zo khorych
wuſtrowjeſche, morwych zbudźi, wichoram rozkazowaſche, z krótka
najſpodźiwniſche ſkutki dokonja. Njeſprócniwje pucźowaſche z kraja do
kraja, z kupy na kupu, po cyłej Indii a Japanſkej, a wobrocźi w krótkim
cžaſu dźeſacźich lět mnohe ludy a kraje. Wón ſam wobſwědcža w jenym
ſwojich liſtow, zo je w jenym měſacu dźeſacź tyſacam pohanow ſwjatu
kſchcźeṅcu wudźělił. Po joho ſmjercźi pokrocžowachu druzy póſłojo wěry w
bohulubym dźěle a zawjedźechu Jězuſowu wěru tež do njeſměrneje, cuzeje,
dotal njepſchiſtupneje Cžinſkeje

<pb n="38"/>

(China) Kak wěrnje běchu ſo pohani wobrocźili, wopokazachu woni ſławnje,
hdyž w Japanſkej pſcheſcźěhanjo kſcheſcźijanow wudyri. Pſchez 1,100,000
(po někotrych ſpiſowarjach 1,200,000) jich wumrje za wěru, a z wjetſcha
w najzatraſchniſchich cžwilach. Wjeſele a we ſwjatocžnej draſcźe, kaž na
kwaſnu hoſcźinu, khwatachu ſame něžne (zart) dźěcźi, ſłabi ſtarcowje a
woſobne žónſke k ſurowej martraṙſkej ſmjercźi. Zazłobjenoſcź pſchecźiwo
kſcheſcźijanſtwu njeje w Japanſkej ani do naſchoho cžaſa wuhaſła. — Tež
we Americy, nowonamakanym ſwěcźe, rozſchěrjowaſche ſo ſwětło evangelia,
a powali njeſłyſchane pſchibóžſtwo ze wſchěmi haṅbnoſcźemi a złóſcźemi.
Žadyn lud na zemi njeje wjacy cžłowjecžich woporow pſchinjeſł dyžli
Americženjo. W Mexiku woprowachu kóždolětnje wokoło 20,000 ludźi, a hdyž
žanych jatych njepſchecźelow njemějachu, ſame ſwoje dźěcźi.
Njewopiſajomne je, ſchtož ſu tam wutrobicźi miſſionarowje (póſłojo wěry)
pſchecźeṙpjeli, kajke ſtraſchnoſcźe jim bjez krewjelacžnymi
cžłowjekožracžkami hrožachu. Nic jeno pſchecźiwo ſurowoſcźam a złóſcźam
Americžanow mějachu wojowacź, ale tež pſchecźiwo njenaſytnej
nahrabnoſcźi pſchicźahnywſchich Europjanow. Tola radźi ſo prócypołue
dźěło; krucźe a trajnje bu tež tudy kſcheſcźijanſka wěra załožena.
Woſebje kcźějeſche miſſia Paraguay w južnej Americy. Ze hrubych
prawobydlerjow, kotſiž z dźiwimi zwěrjatami w lěſach bydlachu, kotſiž
jenicžcy na rubjenjo, kóncowanjo, ſpokojenjo wjecźiwoſcźe myſlachu,
kotſiž nicžo njeznajachu, hacž žadławu chcycźiwoſcź po cžłowjecžim
mjaſu, njehaṅbitoſcź a wopiłſtwo, ſcžinichu prócniwi ſłužownicy Boži
pobožne kſcheſcźijanſke woſady połne póccźiwoſcźe a luboſcźe, połne
njewinowatoſcźe a pobožnoſcźe, kotrež pocžinki puſty kraj pomału do
žohnowanoho raja pſcheſtworichu.

46. Swjecźi mužowje, kiž ſo z tak njepſcheſtajnej horliwoſcźu a huſto z
pſchelecźom ſwojeje krewje wo wobrocźenjo pohanow prócowachu,
pſchiſłuſchachu z wjetſcha duchownym rjadam. Franc Xaverſki a druzy, wot
ko-

<pb n="39"/>

trychž bu wěra do Cžinſkeje a Paraguaya pſchenjeſena, běchu Jeſuitojo,
t. r. ſobuſtawy towaṙſtwa Jězuſowoho. Tónle rjad, załoženy w lěcźe 1540
wot ſ. Ignaca z Loyole, muža z najwjetſchej horliwoſcźu za Božu cžeſcź
napjelnjenoho, běſche woſebicźe dźěławy, katholſku wěru rozſchěrjecź, a
pſchecźiwo nowym błudnikam zakitowacź, cžohož dla pak tež njezměrujomne
hidźenjo a cžežke pſcheſcźěhanjo ze ſtrony njepſchecźelow wěry na ſo
ſcźahny. Hiſchcźe druhe rjady zbudźi Bóh, kotrež dyrbjachu w zjenocźenju
ze ſwětnym duchownſtwom rany zahojicź, kiž běchu Luther a joho
pſchiwiſnicy cyrkwi narazyli. Pobožni wótcowje Kapucinojo, kiž w tym
cžaſu z rjada ſwjatoho Franca z Aſſiſi'a wuṅdźechu, prócowachu ſo
woſebje wo duchownſke zaſtaranje duſchow, a wuznamjenjachu ſo w
luboſcźiwej horliwoſcźi a krutym žiwjenju. Piariſtowje (rjadnicy
pobožnych ſchulow) dźěłachu we rozwucžowanju młodoſcźe; zaſy druzy
rjadnikowje wobſtarachu wothladanjo khorych. Tež žónſke rjadniſke
wuſtawy, kaž Saleſianki, Wórſchulinki, knjenje dobroho Paſtyrja a
jendźelſke knježnicžki, naſtachu, kotrež młode holcžki k pobožnomu,
bohulubomu žiwjeuju pſchiwucžowachu. Woſebicźe bohaty běſche tónle cžas
we rjekach wěry a dobroho pocžinka. Swjaty Korla Boromejſki, kardinal a
arcybiſkop w Milanje († 1584), dawaſche we cžaſu mora kraſny pſchikład
woprawdźiteje kſcheſcźijanſkeje luboſcźe k bližſchomu, hdyž na
najſtraſchniſchich měſtach, w khorownjach a zaſtaraṙnjach, khorych
wopytowaſche, a wſchitko ſwoje, ſame ſwoje łožo, cźeṙpjacym dari. Swjaty
Franc Salesſki, biſkop w Genfje († 1622), pſchiwjedźe z
njepſchewinjomnej mocu ſwojeje měrniwoſcźe 72,000 Savojcžanow wot
kalvinſkoho błudniſtwa k prawej wěrje. Swjaty Bincenc z Paule († 1660)
poſwjecźi ſwoje cyłe žiwjenjo khudym a wobcźeženym; kóždomu a
wſchelakomu hubjenſtwu wotpomha móc a połnoſcź joho luboſcźe. Wón
poſtaji domy za ſyroty a namakancy, załoži towaṙſtwo miſſionarſkich
duchownych k rozwucženju njewědomnoho wjeſnoho ludu, zjenocźenſtwo

<pb n="40"/>

k polěpſchenju galèrſkich wotrokow (wotrocžſkich wjeſłowarjow), a
wobdźiwajomny wuſtaw miłoſcźiwych ſotrow k wothladanju khorych. W
Němſkej, woſebje w Rakuſkej a Bajeṙſkej, ſtaji ſo cžeſcźehódny Pětr
Kaniſius kaž mócne hacźenjo pſchecźiwo błudnej wěrje, wojowaſche
pſchecźiwo njej z piſmami a prědowanjemi, a załožowaſche wucžeṙnje a
pobožne wuſtawy k zdźerženju a wožiwjenju wěry. Tež błyſchcźachu ſo w
16. a 17. ſtotetku ze ſwjatoſcźu ſwojoho žiwjenja Jan z Boha, Jan z
Kſchiža, Domaſch z Villanovy, Filip Neri, Kajetan (Ketan), Pětr z
Alkantary, Kamill z Lellis, Józef z Kalaſanca, Józef z Kupertina, Franc
Borgia, Pius V., Fidelis Sigmaringſki, Aloys z Gonzagi, Staniſław Kóſtka
a wjele druhich; bjez žónſkim ſplahom ſwjata Thereſia, Roſa (Róža) z
Limy, Angela z Brescie, Madlena z Pazzis, Franciſka ze Chantal, Khatrna
z Ricci atd. We 18. ſtotetku ſwěcźeſche ſo bjez druhimi, hako jene z
najrjeniſchich debjeṅſtwow katholſkeje cyrkwje, ſwjaty Alfons Maria
Liguori, biſkop ze ſ. Agathy pola Neapola († 1787), kotryž k rozwucženju
luda zjenocźenſtwo Redemtoriſtow abo „najſwjecźiſchomu zbóžnikej“
załoži. Wſchitcy cźile ſwjecźi ſkutkowachu wulke wěcy, cžinjachu ze
ſwojej mócnej zaſtupnej próſtwu pola Boha njelicžomne dźiwy, a
dopokazachu, zo prawy duch kſcheſcźijanſtwa, duch luboſcźe, pokornoſcźe,
ſebjezaprěcźa ſo njebě z cyrkwje zhubił, kaž bohužel cžaſto zaſlepjeni
pſchecźiwnicy naſcheje wěry wobkrucźuja.

47. Hrózbne podawki, pſched kotrymiž cžłowjecža wutroba pukoce,
woſtawaja nam hiſchcźe k rozpowjedanju. Rady bychmy je zamjelcželi, hdy
bychu tak jara powucžne za nas njebyłe. Kaž wſchitkim cžłowjecžim wěcam,
tak zeṅdźe ſo tež Lutherowej wucžbje; wona zeſtari, pſcheměni a
pſchetwori ſo; ſekty na ſekty naſtachu: Nowokſchcźijerjo,
presbyterianojo, epiſkopalojo, kwekarjo, methodiſtojo, herrnhutarjo atd.
Kóžda zwěri ſebi, po Lutherowym pſchikładźe, wěru porjedźecź.

<pb n="41"/>

Skóncžnje zwažichu ſebi ſamopaſchni, bjezbožni ſwobodowěrnicy najprjedy
w Jendźelſkej, potom we Francowſkej to najhórſche, a namjetowachu helſki
zaměr, nabožniſtwo cyle wotſtronicź a wěru do Khryſtuſa doſpołnje
wuhubicź. Cžinjo, kaž bychu ludźi rozſwětlicź chcyli, zapławichu ſwět z
cžrjódu piſmow, w kotrychž wſchitko, ſchtož je ſwjate, wuſměchowachu, na
bamža a duchowniſtwo žadławje ſo pſchiſłodźowachu, a bjez bojoſcźe
njehaṅbicźiwu rozpuſchcźitoſcź prědowachu. Pſchejara lohcy namakachu
jich wucžby, w zajimawej rycži a z błyſchcźatej pſcheſchcźipnoſcźu
ſpiſane, pola wyſokich a nizkich pſchiſtup, a zatraſchuje ſpěſchnje
rozſchěrjeſche ſo duch złóſtneje bjezbožnoſcźe. Nětko cžujachu ſo
njepſchecźelojo Boži mócni doſcź k wuwjedźenju ſwojoho žadławoho
wotmyſła. Najprjedy pſchimachu duchowniſtwo, zo bychu tak, hdyž je
paſtyṙ poraženy, lóže tež ſtadło zadajili. Duchownſke kubła buchu na
kóncu 18. ſtotetka we Francowſkej wotewzate a pſchedate, mniſcha a
mniſchki ze ſwojich cźichich bydłow z mocu wotehnacźi, klóſchtry
wurubjene a zapuſcźene. Bórzy ſcźěhowaſche krwawny rozkaz pſchecźiwo
wſchitkim ſwojomu zaſtojuſtwu ſwěrnym duchownym. Hdžež bu jedyn z nich
namakany, cźiſnychu joho do jaſtwa, abo powiſnychu joho bjeze wſcheje
hary na najbližſchi latarnik. Kſcheſcźijanſka lětolicžba bu zběhnjena,
ſwjecźenjo njedźelſkich a ſwjatych dnow zahnate, cyrkwje buchu
wonjecžeſcźene a wuhubjene. Wſchitko, ſchtož na kſcheſcźijanſtwo
dopominaſche, bu zanicžene. Wrótnoſcź ludźi dźěſche ſkóncžnje tak
daloko, zo rozom za Boha wuwołachu, njehaṅbitu žónſku hako joho znamjo
na dobycźeṙſkim wozu do hłowneje cyrkwje wjezechu, tam na wulkim
wołtarju na měſto kſchižowanoho poſtajichu, a jej k cžeſcźi ſpěwy
ſpěwachu. Z nabožniſtwom zhubi ſo tež porjad, zbožownoſcź a zwonkowna
bjezſtraſchnoſcź, ſamón trón bě powaleny a rozbity! Pobožny a
dobromyſlny, ale jenož pſchedobrocźiwy kral, Ludwik ♣XVI.♠, bu ſcźaty (w
lěcźe 1793), po nim joho mandźelſka a

<pb n="42"/>

joho ſotra. Pſchez dwě lěcźe bě Francowſka hladaniſchcźo
najzatraſchniſchich žadławoſcźow, kajkichž ſtawizny žadyn druhi
pſchikład njepokazuja. Krej z rěkami cźecžeſche. Ani ſtaroba ani ſplah
njezakita pſchecźiwo njemdroſcźi njecžłowjekow. W krajinje Bendée bu 500
dźěcźi, kotrychž najſtarſche bě 14 lět, z cžrjódami zatſelenych, dokelž
jich nanojo Bohu a kralej ſwěrni woſtachu. Licžbu ſkóncowanych w tymle
hrózbnym cžaſu wudawaja někotſi na dwaj milijonaj. A tole wſchitko ſta
ſo pod zamyſłom, hako by ſo zbožo cžłowjeſtwa z tym ſpěchowało.
Rozſwětło bě heſło, hdyž ſo nabožniſtwo wotſtroni, ſwoboda a runoſcź,
hdyž ſo kóncowaſche. Skóncžnje bojachu ſo krewjelacžni mócnikojo wo
ſwoje ſamſne žiwjenjo; zo by ſo doſpołne bjezzakoṅſtwo zaſtajiło, dachu
ſwjatocžnje wozjewjecź, zo dyrbi narod zaſy do Boha a njeſmjertnoſcźe
duſche wěricź. W lěcźe 1799 wudobu ſebi Napoleon hako prěni konſul
najwyſchſchu móc; ale njezwěri ſej lud bjez nabožniſtwa wobknježicź.
Toho dla zawjedźe zaſy kſcheſcźijanſke Bože ſłužby, a ſcžini z bamžom
(1801) ſwjatocžne wujednanjo. Tola dołho njetrajeſche tónle měr w
cyrkwi. Napoleon, ze zbožom zaſlepjeny, žadaſche wot hłowy cyrkwje wěcy,
kiž jeje pſchizwolenjo doſtacź njemóžachu. Francowſke wójſko wobſadźi
Rom, a bamž Pius ♣VII.♠ bu hako jaty wotwjedźeny (1809). Kaž pak běſche
Bóh ſwoju cyrkej dźeſacź lět prjedy widźomnje zakitał, hdyž bě bamž Pius
♣VI.♠ we francowſkim zajecźu wumrjeł, tak njewotcźahny jej tež nětko
ſwoju hnadu. Napoleon bu wot zjenocźenych mócnarjow pſchewinjeny a je
ſwojoho knježeṙſtwa wotſadźeny, a bamž pſchicźahny dobycźeṙſcy zaſy do
Roma (1814). Po nim ſcźěhowachu na ſwjatym ſtólcu Leo ♣XII.♠, Pius
♣VIII.♠, Hrjehoṙ ♣XVI.♠, a w tu khwilu wot 16. junija 1846 Pius ♣IX.♠, w
rjedźe bamžow wot ſ. Pětra dwěſcźěwóſmapjecźdźeſaty.

48. Ze žadławej francowſkej revoluciu chcyſche Boža prědkwidźiwoſcź
ſwětej pokazacź, do kajkoho hu-

<pb n="43"/>

bjenſtwa wotpadnjenjo wot Boha a wot kſcheſcźijanſkeje wěry wjedźe. Tole
napominanjo pak njebu bohužel powſchitkomnje wobkedźbowane; duž namaka
tak mjenowane rozſwětło francowſkich ſwobodomyſlnikow tež w druhich
krajach pſchiſtup. Wſchudźom buchu mnohe ſtarocžeſcźomne zarjadowanja
wotſtronjene, klóſchtry a duchowne załoženiny zběhnjene, nahladnoſcź a
wucžink cyrkwje zeſłabjeny, jeje prawa ſkrótſchene, jeje dobroty a
žohnowanja pſchepoznate, a ſamopaſchna njewěra ze ſwojimi wſchitko
zahubjacymi zaſadami na wucžeṙſke ſtoły pozběhnjena. Tola wſchohomócny
Bóh njeje pſcheſtał, ſwoju cyrkej zakitowacź, a z mnohimi
njezaprějomnymi dźiwami pſchekraſnjowacź. Najwjetſchi dźiw drje pak je
ſtajne rozſchěrjenjo naſcheje cyrkwje we wſchitkich dźělach ſwěta,
byrnje ſo tež mócne a mnohe zadźewki wſchudźom napſchecźiwo ſtajałe.
Woſebje napadne je to w połnócnej Americy. Tam je ſo w zjenocźenych
ſtatach ſamych w běhu nimale 50 lět wokoło 20 biſkopſtwow ze ſeminarami,
klóſchtrami, kollegiemi a druhimi nabožnymi wuſtawami załožiło. Bjez
někotrymi ludami w Aſii je krej martrarjow ze ſymjenjom nowych
kſcheſcźijanow była. W Jendźelſkej rozmnožuja ſo widźomnje katholſke
cyrkwje a klóſchtry dla ſtajnje pſchibjeraceje licžby tych, kotſiž ſo do
klina praweje cyrkwje wrócźeja. Tež w naſchich krajach je ſo wjele k
lěpſchomu wobrocźiło. Klóſchtry a dobrocźeṙſke wuſtawy ſu z nowa
wožiwiłe, zo bychu khorych zaſtarałe, młodoſcź wucžiłe, khude dźěcźi
wocźahnyłe, rozkatym pokutnikam a pokutnicam měſto wucźeka wotewriłe, a
rozſchěrjenjo wěry ſpěchowałe. Wědomnoſtne prócowanjo je bóle
kſcheſcźijanſke, nowa horliwoſcź je wotcucźiła; a pſchecy jaſniſche bywa
ſpóznacźo, zo móže ſo jenož w katholſkej cyrkwi zjenocźenjo, měr a
wěcžna zbóžnoſcź nadeṅcź. Hdyž tež je na druhim boku wjele
kſcheſcźijanow, zajatych wot luboſcźe k ſwětnym kubłam, pſchecźiwo Bohu
a nabožniſtwu woliwknyło, hdyž tež je cyrkej hiſchcźe pſchecy
pocźiſchcźowana

<pb n="44"/>

a pſcheſcźěhana; njedyrbi nas to w naſchej wěrje zamolicź, ale hiſchcźe
bóle w tej ſamej potwjerdźicź; pſchetož runje we tym widźimy
dopjelnjenjo wěſchcźenjow, kiž ſu we ſwjatym piſmje napiſane, a toho
pſchedpowjedźenja, zo ſo něhdy wulke wotpadnjenjo wot Boha a Khryſtuſa,
zbóžnika ſwěta, ſtanje. (2. Theſſ. 2, 3. 4. Luk. 18, 8.) Kóždy dyrbi po
tajkim kedźbowacź, zo ſo njeby zawjeſcź dał, ale ſwěrny woſtał hacž do
ſmjercźe, zo by doſtał krónu žiwjenja. (Zjewjenjo 2, 10.)

♣Wobzamknjenje.♠

♣Dopokazma za křesćanstwo ze stawiznow.♠

Tak ſmy we małym wobrazu ſtawizny naſchoho ſwjatoho nabožniſtwa
pſchehladali, a joho zbožopołne ſkutkowanjo rozpominali wot naſchoho
prawótca Abrahama hacž do naſchoho knjeza a zbóžnika Jězuſa Khryſtuſa,
potom wot njoho, naſcheje bójſkeje hłowy a załožerja naſcheje cyrkwje,
hacž do joho pſchitomnoho naměſtnika Pia ♣IX.♠ Kak rjane a kraſne je
nabožniſtwo, kotromuž ſo my pſchiznawamy! Wſchitko nam pſchiwoła: Jenož
Bóh móžeſche cžłowjekam tajke nabožniſtwo dacź.

1. Ně, cžłowjekowje njejſu jo wumyſlili; Bóh ſam je jo nas wucžił a
dźeržecź pſchikazał. Pſchez ſwjatych mužow je jo w ſtarym zakonju zjewił
(hl. §. 6, 11, 17); a w nowym je joho jenorodźeny, wěcžny Syn ſam na
zemi ſo wozjewił, runje kaž wěſchcźenja ſtaroho zakonja prajachu, a je
ſwoju bójſku wucžbu z njelicžomnymi dźiwami, woſebje ze ſwojim
horjeſtacźom wot morwych, nanajkraſniſcho wobtwjerdźił (§. 21, 22, 23,
26, 27). Bóh je rycžał, a pſchecźiwo joho ſłowej njeſmě nichtó
njepſchimawy bycź; jo zaſpěcź a zacźiſnycź rěka ſamoho ſebje wěcžnje
zacźiſnycź.

2. Nabožniſtwo, kotromuž pſchiſłuſchamy, njelicži jenož někotre
lětſtotetki, wone doſaha po załožku hacž

<pb n="45"/>

do ſpocžatka ſwěta. Pſchetož joho prěnje zarodki buchu hižom w paradizu
zapołožene, hdyž Bóh padnjenym cžłowjekam wumožnika ſlubi, a cyły ſtary
zakoṅ ze ſwojimi woporami a ſpodźiwnymi woſudami bě jenož pſchedznamjo
nowoho, kotryž je tamnoho dopjelnjenjo a dokonjenjo (§. 2, 7, 9, 12 a
dr. w.). Do wumožnika, kiž pſchiṅcź dyrbjeſche, wěrjeſche ſtary zakoṅ;
do pſchiſchowſchoho wěri nowy. Ale pſchecy je to wěra do toho ſamoho
wumožnika, po tajkim we hłownym to ſame nabožniſtwo.

3. Hacž runje pak je ſpocžatk naſchoho ſwjatoho nabožniſtwa ze
ſpocžatkom cžłowjecžoho ſplaha daty, a hacž runje joho ſtawizny něhdźe
ſchěſcź tyſac lět wopſchijeja; njezhubjuje ſo to ſame tola do cźěmnych
powjeſcźow praſwěta, joho wěrnoſcź je za wſchitkich zjawnje dopokazana.
Pſchetož wot ſtarodawnoſcźe hacž do naſchoho cžaſa twori wone takrjec
njeroztorhniwy rjecźaz znatych, ſwětoſławnych ſkutkow a podawkow, kotrež
ſu nanajdoſpołniſcho bjez ſobu a ze wſchitkimi pomnikami ſtaroho cžaſa,
tež z lětopiſami narodow, wupytanjemi pſchirodoſpytnikow pſchez jene, a
tak wjelekrócź a njepowalnje wobſwědcžene, zo by kóždy, kiž jim wěricź
nochcył, z cyła wſchitku ſtawizniſku wěrnoſcź zaprěcź dyrbjał. Haj tež
ſplahi my licžimy a mjenujemy, kaž ſu wot Hadama hacž do Khryſtuſa za
ſobu ſcźěhowałe (Luk. 3, Matej 1), a wſchitke cyrkwinſke hłowy abo
wſchitkich bamžow wot Pětra hacž do knježacoho nětko ſwjatoho wótca (§.
47 na kóncu). Kajki je to kraſny zwjazk a njepſchirunajomny rjad!

4. Sami najzaſakliſchi pſchecźiwnicy naſcheje wěry, Zidźa, dawaja
ſwědcženjo za wěrnoſcź teje ſameje. Pſchetož we ſwojich ſwjatych knihach
khowaja woni ſtaroſcźiwje tam zapiſane cyłe ſtawizny a wſchitke
wěſchcźenja ſtaroho zakonja, na kotrež ſo my pocźahujemy, zo bychmy
bóžſkoſcź kſcheſcźijanſtwa dopokazali; tak zo nichto na tu myſlicžku
pſchiṅcź njemóže, zo bychu ſnadź kſcheſcźijenjo něſchto zfalſchowali abo
podłožili (§. 17).

<pb n="46"/>

5. Njemóže ſo tež prěcź, zo je ſo jenož z Božej pomocu kſcheſcźijanſke
nabožniſtwo po wſchitkej zemi rozſchěriło. Japoſchtołojo, kiž jo
najprjedy prědowachu, běchu z nizkoho ludu, khudźi, njenahladni, haj
bjez rycžniwoſcźe a wědomnoſtneje zdźěłanoſcźe. Jich wucžba wo kſchižu,
kotraž ma njedopytane potajnoſcźe we ſebi, wo pokucźe, pokorje,
ſebjezaprěcźu njebě tak pſchihotowana, zo by ſo hordym, požadoſcźiwym
pohanam lubiła, kotſiž w ſwojim žadławym pſchibóžſtwje za wſchitke
złóſcźe zamołwjenjo a tež wuſprawnjenjo namakachu. Tež pohladowachu
bohacźi a woſobni z hanjenjom na khudych rybakow, pſcheſchcźipnicy a
wucženi wuſměwachu jich, a mócnarjo na zemi, kaž tež pohanſcy ſpiſowarjo
wobſwědcžuja, njemdrjachu pſchecźiwo nim z wohnjom a z mjecžom. Tſi
lětſtotetki dołho běſche pſcheſcźěhanjo a martraṙſka ſmjercź dóṅt
kſcheſcźijanow. Pſchi wſchim tym widźachmy, kak wucžba rybakow dobycźo
doſta, a tak hako wucžba Boža ſo wopokaza (wot §. 29 do 35). Tak
ſpěſchnje rozſchěrjeſche ſo ta ſama, zo móžeſche bórzy po ſmjercźi
japoſchtołow ſwjaty Juſtin pſched wſchitkim ſwětom wobkrucźicź: „Njeje
žadyn lud, ani bjez barbarami (njezdźěłancami), ani Grichami, ani
druhimi znatymi ſplahami, hdźež bychu ſo w mjenje kſchižowanoho
Khryſtuſa modlitwy a dźakprajenja tomu Wótcej a ſtworicźerjej ſwěta
njewoprowałe.“ Schtó druhi dyžli Wſchohomócny móžeſche tónle
njewujaſnjomny dźiw dokoujecź? Wubjerne je ſpomnjenjo ſ. cyrkwinſkoho
wótca Hawſchtyna: „Chcył-li ſchtó dźiwy zaprěcź, kotrež ſu japoſchtołojo
cžinili, by to najwjetſchi dźiw był, zo je ſwět bjez dźiwow wěrił.“

6. Ale nic jeno załožena na dźiwy je kſcheſcźijanſka cyrkej; jeje tracźo
ſame je njepſcheſtawacy, ſtajny dźiw. Kraleſtwa a khěžorſtwa minu ſo
pſchi wſchej ſwojej mocy we běhu cžaſa; kraleſtwo Khryſtuſowe ſamo
pſchetraje je wſchitke a roſcźe poſpochi. Wotebjera-li w jenym dźěle
ſwěta, rozſchěrja ſo w druhim cźim bóle (§. 45). Wot njelicžomnych
njepſchecźelow je wone

<pb n="47"/>

wot ſwojoho naſtacźa wot nutska a wonka nadpadowane, zatraſchna je jich
móc, njeſpokojiwa jich złóſcź; cyrkej Khryſtuſowa pak nima žanych
wójſkow, zo by ſo pſchecźiwo nadpadam wobarała, žanoho mjecža, zo by ſo
ſurowej mocy ſpjecžiła. Njeby-li Boža ruka ju zakitała, dawno dyrbjała
wona mocy a leſcźiwoſcźi ſwojich njepſchecźelow podležecź (§. 32, 36,
38, 39, 42, 43, 47, 48).

7. Hiſchcźe kraſniſcho pokazuje ſo nam kſcheſcźijanſka cyrkej, hdyž na
dobroty a žohnowanja pohladujemy, kotrež je w kóždym cžaſu ludam
poſkicźiła. Wona zahna dźiwju ſurowoſcź, wotſtroni wotrocžſtwo a
woprowanjo cžłowjekow, ſpěchowaſche zhromadne a domjace zbožo. Wona
załožowaſche ſmilne zakłady (fundacie), mnohe wuſtawy k zaſtaranju
khorych a khudych, porjedźi zakonje, wucžeſche pſchezjenoſcź a luboſcź,
rozſchěrjowaſche wědomnoſcź a prawe rozſwětło (§. 30, 38, 41, 45, 46).
Wona móže ſo woprawdźe ſchtom žiwjenja mjenowacź, kotryž je Bóh ſadźił,
zo bychu wſchitcy cžłowjekojo w joho ſcźinu měrnje wotpocžowali a z joho
płodami ſo wokſchewjeli. Ženje njeje narod tónle žiwjeṅſki ſchtom
wopuſchcźił, kotryž by z tym do njewopiſajomnoho hubjenſtwa njezapadnył.
My dźě wěmy, kak je ſo žohnowanym něhdy ludam w Aſii a Africy zeſchło, a
kajke płody je njekſcheſcźijanſke ſwobodowěrniſtwo w Europje
pſchinjeſło. (§. 39, 47, 48). Mamy-li „ſchtom po płodach ſpóznacź“
(Matej 7, 16): dyrbimy tež wſchitcy widźecź, zo je kſcheſcźijanſka wěra,
kiž jenož zbožo a žohnowanjo rozſchěrja, najlěpſchi dar Boži, njewěra
pak, kiž jenož njezbožo płodźi, wot złoho.

8. Tale cyrkej nětko, kotruž je Wſchohomócny na dźiwy załožił, haj
kotraž je ſama trajacy dźiw, tale cyrkej, kotraž bjez pſcheſtacźa
najbohatſche dobroty po cyłej zemi wuliwa, tale njemóže žana druha bycź
dyžli romſkokatholſka. Wona a žana druha, kaž ſtawizny jaſuje
dopokazuja, je ta zhromadźizna wěriwych, kotruž je Khryſtus k wozboženju
ſwěta załožił, w kotrejž

<pb n="48"/>

biſkopojo, hako naſtupnicy japoſchtołow, pod nawjedniſtwom bamža,
naſtupnika ſ. Pětra, wucžeṙſtwo a paſtyṙſtwo w njepſchetorhnjenym
poſtupowanju wukonjeja (§. 22, 30, 31). Žana ſekta, njech ma kajkežkuli
mjeno, njemóže nanihdy tuta wot Khryſtuſa załožena cyrkej bycź; pſchetož
wo kóždej da ſo dopokazacź, zo je hakle po Khryſtuſu, a jenož z
wotpadnjenjom a wottorhnjenjom wot cyrkwje Khryſtuſoweje naſtała (§. 36,
42, 43). Na wſchitkich ſektach widźimy toho dla Jězuſowe ſłowa prjedy
abo pozdźiſcho ſo dopjelnicź: „Kóžde ſchcźěpjenjo, kotrež njeje mój
njebjeſki Wótc ſchcźěpił, budźe wutorhane“ (Matej 15, 13). Jich bycźo
njeje trajace. Naſtawaja, cžinja haru a zhubja ſo (§. 36 na kóncu, 47 na
ſpocžatku). Ale hinak katholſka cyrkej. Tyſacy lět wotběhnu; wona ſo
njeminje, ani njeſtari; pſchetož wo njej płacźi Knjezowe ſlubjenjo: „Na
tule ſkału natwarju ſwoju cyrkej a helſke mocy ju njepſchewinu“ (Matej
16, 18).

♣O. A. M. D. G.♠

<pb n="49"/>

♣Přidawk.♠

♣Duchowna wyšnosć Serbow w našej krajinje.♠

Dokelž su naši Serbjo wot wučownikow S. Methodija — Čechow, kaž mnohe
nabožniske wurazy mjez druhim dopokazuja — křesćanstwo dostali, je drje
S. Methodij jich prěni biskop był. Hdyž běchu hižom wobroćeni, załoži
němski khěžor w Mišnje biskopstwo, kotremuž buchu w lěće 968 přidźěleni.
Přez 600 lět běchu tamniši biskopojo tež duchowna wyšnosć Serbow. Potom
dostachu tachantojo budyskeje kapitole tajke dostojństwo hako
„Administratores episcopatus Misnensis per utramque Lusatiam“, město
kotrehož titula so nětko „Adm. ep. Misn. per Lusatiam Superiorem
ditionis Saxonicæ“ pisaja.

♣I. Mišnjanscy biskopowje.♠

W 10. lětstotku: Burkard (w l. 968 swjećeny jako prěni), Volkold, Ido
(Eged).

W 11. l.: Agilward (Eilward), Huprecht, Ditherich I., Meinward,
Reginher, Kraft, Swjaty Benno (1066—1106).

W 12. l.: Herwig, Grambert, Godebold, Reinward, Berthold, Albert I.,
Bruno I., Gerung, Měrćin, Ditherich II.

W 13. l.: Bruno II. (wot l. 1207, załoži kollegiatnu kapitolu w
Budyšinje, poswjeći zwjetšenu cyrkej S. Pětra w l. 1221, hdźež bu prěni
tachant Hermann wuzwoleny), Heinrich, Konrad I., Albert II.,

<pb n="50"/>

Witigo I. (wot 1266, sobuzałožeŕ Marineje Hwězdy), Bernhard I. nad
Kamjencom (wot 1293, załoži 1264 klóštr Marineje Hwězdy).

W 14. l.: Albert III., Witigo II., Jan I. z Isenberga, Konrad II., Jan
II. z Genzensteina, Mikławš I. z Mišna, Jan III. z Ketlic.

W 15. l.: Thimo z Kolditza, Rudolf z Plaunitza, Jan IV. Hoffmann, Kašpor
ze Schönberga, Dieterich ze Schönberga, Jan V. z Weissenbacha, Jan VI.
ze Salhausena.

W 16. l.: Jan VII. ze Schleinitza (wot l. 1518), Jan VIII. z Maltitza
(wot 1537, přesydli so do Stołpina), Mikławš II. z Karlowitza (wot
1540), Jan IX. z Haugwitza (sydleše hako 44. biskop we Wurzenje, wot
1535—81, hdźež swoje zastojnstwo złoži).

♣II. Administratorojo we Łužicach.♠

1. Jan Leisentritt z Juliusberga (rodźeny w lěće 1520 we Wołomucu), 28.
tachant (wot 1559), prěni administrator wot khěžora Ferdinanda I. w l.
1560 postajeny; w l. 1567 bu hako tajki wot bamža wobtwjerdźeny, a
budyska cyrkej dosta wšě privilegie mišnjanskeje cyrkwje, biskopske
prawa a titul „ingenua et exemta“.

2. Hrjehoŕ Leisentritt z Juliusberga (rodź. z Wołomuca), wuzwoleny w
lěće 1586.

3. Christophor Blöbel (z Budyšina), w. 1594.

4. Hawštyn Widerin z Ottersbacha (z Prahi), w. 1609.

5. Hrjehoŕ Kattmann z Mauruska (z Budyšina), w. 1620.

<pb n="51"/>

6. Jan Hase z Lichtenfelda (z Njeswačidła), w. 1644.

7. Měrćin Saudrius ze Sternfelda (Belgičan z Oudenarde), w. 1650; jeho
zastupnik wot 1655 Bernard z Schrottenbacha, abt Nowocalski.

8. Christophor Reinheld z Reichenaua (Šlezčan), w. 1660.

9. Pětr Franc Longinus (Lange) z Küfferberga (z Pfaffendorfa), w. 1665.

10. Měrćin Ferdinand Brückner z Brückensteina (z Noweje Wsy), w. 1676.

11. Matej Jan Józef Vitski z Vitzenthala (z Kulowa), w. 1704.

12. Měrćin Bernard Just z Friedenfelsa (z Kukowa), w. 1714.

13. Jan Józef Ignac Freyschlag ze Schmiedenthala (z Khrósćic), w. 1721.

14. Jakub Jan Józef Wóski z Bärenstamma, biskop Pergamski (z Khrósćic),
w 1743.

15. Korla Ławrjenc Kardona (z Budyšina), w. 1772.

16. Měrćin Nuk z Lichtenhofa (z Noweje Wsy), biskop Cisamenski, w. 1774.

17. Jan Józef Schüller z Ehrenthala (z Ostrica), biskop Danabski, w.
1780.

18. Wjacsław Kobalc (z Kulowa), w. 1795.

19. Franc Jurij Lok (z Kulowa), biskop Antigonski (swjećeny 1801), w.
1796.

20. Ignac Bernard Mauermann (z Noweje Cale), biskop Pellski, tež
japoštołski vikar w Sakskej, w. 1831.

<pb n="52"/>

21. Jan Matej Kućank (z Nuknicy), w. 1841.

22. Józef Dittrich (z Krupki), biskop Korykski, tež japoštołski vikar,
w. 1845.

23. Ludwik Forwerk (r. w Draždźanach 1816), biskop Leontopolski
(swjećeny w Prazy 24. septembra 1854), tež japoštołski vikar w Sakskej,
ryćeŕ kral. sakskeho zasłužbneho rjadu, w. 6. septembra 1854.

Ćišćał ♣E. M. Monse w Budyšinje.♠

<pb n="53"/>

<pb n="54"/>

♣Wozjewjenje.♠

♣W prawopisu tuteje knižki wuńdźe za někotre měsacy mjez druhim:♠

1. Genovefa. Powjedaṅcžko ze ſtaroho cžaſa za ſerbſke macźerje a dźěcźi
z němſkoho pſchełožił ♣M. Hórnik.♠

2. ♣Tecelin Mět (Mieth).♠ Žiwjenjopiſny wopomnik, ſtajeny wot ♣P.♠ L. A.
♣Z přidatymi powjesćemi wo Róžantu a Nowej Cali.♠

♣Ćišćał E. M. Monse w Budyšinje.♠

<pb n="55"/>

<pb n="56"/>

[1] ⁾ Swjaty Benno je hakle na kóncu 11. ſtotetka do nětcžiſcheje
ſerbſkeje krajiny pſchiſchoł († 1106); wón njeje japoſchtoł Serbow, ale
patrón miſchnjanſkoho biſkopſtwa, kotremuž běchu Serbja hižon pſched nim
(968) pſchidźěleni.

[2] ⁾ ♣De servo arbitr.♠

[3] ⁾ ♣Epist. ad Melancht. an. 1521. — De captivit. Babyl. Tom. 2 fol.
284. —♠

[4] ⁾ ♣Instit. relig. christ.♠
