Žiwjenja Swjatych.

Po rjedźe cyrkwinſkich ſtawiznow

ſpiſał

♣Handrij Duěman.♠

♣Zešiwk XII.♠

♣W Budyšinje 1874.♠

♣#akładom towaŕstwa SS. Cyrilla a Methoda.♠

♣W kommissii Smolerja.♠

<pb n="801"/>dźiwna khoroſcź napadny, kiž pſchiběraſche, hdyž chcyſche
dale hicź, a ſo zhubjowaſche, hdyž ſo naſpjet wrócźeſche. Bóh jomu tónle
pucź wobaraſche. Romuald ſo zaſy do klóſchtra wrócźi a pſchiwobrocźi
zaſy wſchitku ſtaroſcź klóſchtyrſkomu žiwjenju. Wón załoži něſchto
nowych klóſchtrow w Němcach a w ſtarych wſchelake wěcy porjedźeſche. To
nacžini jomu wſchelaku njeluboſcź.

Na hrěſchnikow wón tak mócnje ſkutkowaſche, zo pſched nim tſchepotachu.
Junu chcychu joho moricź, ale wón ſpodźiwnje ſmjercźi cźekny.

Njedaloko Roma na horje Sitria załoži wón klóſchtyr a pſchebywaſche tam
ſydom lět we ſtajnym mjelcženju. Khodźeſche w hrubej pokucźeŕſkej
draſcźe, wuzwoleſche ſebi najhubjeńſchu jědź a zdalowaſche ſo wſchoho
lěpſchoho, prajicy: „Požadoſcź zmyſłow, ty mje njezjebaſch. Tebi ſym
wěcžnu wójnu pſchipowjedźił.”

Khěžor Hendrich ♣II.♠ chcyſche w Italii Romualda wohladacź a pſcheproſy
joho k ſebi. Romuald tam najprjedy njeṅdźěſche, tola ſkóncžnje daſche ſo
naproſycź. Hdyž joho khěžor wohlada, rjekny: „O zo by moja duſcha tajka
była, kaž twoja.” Na tele pokhwalenjo Romuald nicžo njewotmłowi a za
cyły cžas ani ſłowcžka njepraji, tak zo ſo wſchitcy dźiwachu. Khěžor
dari jomu klóſchtyr na horje Amiate, zo by tam ſwojich mnichow zaſydlił.

Najſławniſchi ze wſchěch wot Romualda załoženych klóſchtrow běſche we
Kamaldoli na pomjezach cyrkwinſkoho kraja w dole Apeninow. Wokoło lěta
1009 zapocža jón twaricź. Dolinu běſche jomu zemjan Maldoli darił. Po
nim rěkaſche klóſchtyr Kamaldoli, t. j. Kampo Maldoli. Tudy zawjedźe
rjad ſwjatoho Benedikta, ale pſchida někotre wuſtajenja, dokelž chcyſche
klóſchtyrſke žiwjenjo z puſtniſkim zjenocźicź. Na horje běſche wjele
puſtniſkich twarjeńcžkow, kóžde ze zahrodku a khapałku. Wokoło cyłoho
ſydliſchcźa běſche murja, dale kotrejež woteńcź nikomu dowolene
njeběſche. Prědku běſche rjana cyrkej k zhromadnym božim ſłužbam.
Klóſchtyr ſam běſche w dole a z tutoho puſtnikojo jěſcź dóſtawachu.

Mjez tutymi puſtnikami běchu tež tajcy, kotſiž ſo z dowolnoſcźu
prědkſtejerjow zamknychu a cyle wot ſwěta dźělichu. Njerycžachu z nikim,
hacž z prědkſtejerjemi. Mějachu tež wjacy a krucźiſche poſcźenja.

<pb n="802"/>

Druzy pak mějachu cyły póſtny cžas, njedźele a ſwjate dny, kaž tež wſchě
póſtne dny krute mjelcženjo.

Cyły rjad mjenuje ſo Kamaldolſki. Romuald mějeſche pſched ſwojej
ſmjercźu wjeſołe widźenjo: ſkhód wot zemje do njebjes doſahacy a po nim
cžłowjekojo we běłej draſcźe horje a dele khodźachu. A ſpózna, zo ſu
mniſcha joho rjada měnjeni.

We klóſchtrje Val-de-Kaſtro we ankonſkej krajinje wo teṅdźe wón we
ſtarobje 70 lět[1]⁾, 19. junija 1027 k wěcžnomu žiwjenju. W lěcźe 1466
bu joho cżěło hiſchcże njewobſchkodźene namakane.

Swjaty Poppo, abt; 25. januara. Poppo běſche z# Flandrow a w lěcźe 978
rodźeny. Doroſcźeny pſchebywaſche něſchto lět we wojeṙſkej ſłužbje. Tež
tudy wobkhowa ſpodobanjo na modlitwje, pozběhowanju ducha k Bohu a na
pobožnym rozpominanju. Zo by ſo tutym pocžinjenjam ſwobodniſcho podacź
móhł, wopuſchcźi wojeŕſku ſłužbu a nadźije ſwěta. Cžinjeſche pucź do
Jeruzalema a pſchinjeſe wſchelake ſwjate powoſtanki ſobu, kotrež cyrkwi
ſwjateje Marije we Dejnſe dari Hdyž běſche row ſwjatoho Pětra w Romje
wopytał, zaſtup# do klóſchtra Thierry pola Rhajmſa.

Richard, abt we Verdünje, wuproſy ſebi joho a poſtaj# joho hako
hoſpodarja w klóſchtrje. Wobſtaranjow dla pſchińdż# tež na dwór krala
Hendricha Swjatoho. Tudy pohnu krala # tomu, zo ſurowe waſchnjo zahna,
po kotrymž ludźo k zawjeſelenj# pſchihladowarjow z mjedźwjedźemi
wojowachu.

Poppo dóſta zaſtojnſtwa we wſchelakich klóſchtrach a b# ſkóncžnje abt we
Stablo pola Malmedy. W lěcże 1028 chcyſche joho khěžor Konrad hako
biſkopa w Straßburku měcź, ale Poppo tajku ſłužbu njepſchija.

We wſchěch klóſchtrach, kotrež pod nim ſtejachu, zawjedź# wón krutu
cźahnytbu a porjedźeny porjad.

Sydomdźeſat lět ſtary wumrje 25. januara 1048, dóſtawſch# wot abta
Everhelma poſlednje bože wolijowanjo.

Swjaty Odilo, abt; 1. januara. Odilo, tež Oto mje# nowany, běſche ze
zemjanſkeje ſwójby.

<pb n="803"/>

Wot młodoſcźe mějeſche nakhilnoſcź k pobožnoſcźi, kiž dźeń a bóle
pſchiběraſche. Wuzwoliwſchi ſebi klóſchtyrſke žiwjenjo, dóſta we
klóſchtrje Klüni wot abta Majola klóſchtyrſku draſtu. W lěcźe 991 ſebi
joho tón za pomocnika wuzwoli, hacž runje běſche hakle 21 lět ſtary. Tſi
lěta pozdźiſcho, po ſmjercźi Majola, bu za abta wuzwoleny.

Odilo wobkedźbowaſche kruty póſt, noſcheſche hrubu pokutnu draſtu a
nałožeſche železny rjecźaz z kałacžemi hako ſrědk pomorjenja. Pſchi
krutoſcźi napſchecźo ſebi běſche pſchecźiwo druhim pſchecźelny a
dobrocźiwy. Hdyž jomu to porokowachu, wotmłowi, zo je lěpje, pſchez
dobrocźiwoſcź hacž pſchez krutoſcź zhrěſchicź.

Powjeſcź wo joho ſwjatoſcźi ſo daloko rozſchěrjeſche. Khěžorka Adelhajd
chcyſche joho pſched ſwojej ſmjercźu wohladacź a jeje žadoſcź ſo w lěcźe
999 na hrodźe Orbe we Burgundźe dopjelni. Wuhladawſchi ſłužownika
božoho, płakaſche w radoſcźi a joho draſtu koſchicy rjekny, zo nětko
rady wumrje. — Hdyž khěžor Hendrich ♣II.♠ w lěcźe 1014 do Roma dźěſche,
zo by ſo tam krónowacź dał, pſchewodźeſche joho Odilo. Pſchi tejle
pſchiležnoſcźi wopyta klóſchtyr na horje Kaſino a koſcheſche mnicham w
ponižnoſcźi nohi.

Odilo nicžo bóle njelubowaſche, dyžli ſamownoſcź a rozpominace žiwjenjo.
Tola podwoli ſo wobſtaranjam, kiž běchu k lěpſchomu bližſchoho. Toho dla
cžinjeſche wjele pucźowanjow, zo by we klóſchtrach ſtary porjad zawjedł.
Joho luboſcź k khudym běſche njepſcheměrna. Toho dla wón wjele jałmožnow
dawaſche. Woſebje w lěcźe 1016 we cžaſu hłodu rozdawa wſchě
wobſedźeńſtwo klóſchtra, pſcheda pokłady a ſudobja, mjez nimi tež
woſobny dar, kotryž běſche khěžor Hendrich klóſchtrej darił. Pſchez to
wjele khudym pomhaſche. W cžaſu tohole hłodu namaka junu na pucźu nahej
cźěłcy dweju dźěſcźow njepohrjebanej. Odilo zawali jej do ſwojoho
płaſchcźa a daſche jej pohrjebacź. Hdyž ſam nicžo wjacy k rozdawanju
njemějeſche, khodźeſche pola bohatych za khudych proſycź.

W joho cžaſu běſche rubjenjo a mordowanjo waſchnjo, a kóždy zemjan za
prawo dźeržeſche, ſebi z wobrónjenej ruku prawo pytacź. Odilo dźěłaſche
na wobkrucźenjo „pokoja božoho”, po kotrymž kóždy w klóſchtrje wucźek
namaka a wot ſrjedy hacž do póndźele nichtó na druhoho cźahnycź
njeſmědźeſche.

Odilowa luboſcź płacźeſche nic jeno žiwym, ale tež wote<pb
n="804"/>mrjetym, kiž maja božej ſprawnoſcźi we cžiſcźu doſcź cžinicź.
Sam Boha wjele za nich proſcheſche a napominaſche k tomu tež druhich. We
wſchěch domach ſwojoho rjadu zarjadowa dźeń po wſchěch Swjatych
„wopomnjecźo khudych duſchow”. Na tutym ſwjedźenju bu jałmožna dawana,
modlitwy a bože mſchě za khude duſche ſpěwane. Z joho klóſchtra je ſo
tutón ſwjedźeń po cyłym ſwěcźe rozſchěrił.

Duch pokutnoſcźe joho tak wobknježeſche, zo Odilo pſchi modlitwach
cžaſto ſylzy ronjeſche. W lěcźe 1031 dyrbjeſche biſkopſtwo we Lyonje
pſchijecź, ale z ponižnoſcźe njebjerjeſche tule ſłužbu.

Joho ſcźerpnoſcź bu we cźežkej khoroſcźi ſpytana, kiž joho poſlednje
pjecź lět cźiſchcźeſche. Pſched ſmjercźu daſche ſo do cyrkwje donjeſcź,
a wumrje 86 lět ſtary w lěcźe 1049 na pokucźeŕſkej, z popjełom
potruſchenej draſcźe, hdyž běſche ſwjate woprawjenjo a poſlednje bože
wolijowanjo dóſtał.

Swjaty Prokop, abt; 1. hapryla. Prokop běſche we Khotunje w Cžechach
rodźeny, hdźež běſche joho nan kubleŕ. Starſchej daſchtaj ſyna do Prahi,
hdźež bu do ſłowjanſkich ſchulow na Wyſchehrodźe pſchijaty. Dóſtawſchi
měſchniſku ſwjecźiznu woteńdźe do lěſa, hdźež wokoło lěta 1009 we
hłubokej ſkałobje njedaloko Prahi puſtniſke žiwjenjo zapocža.
Wurodowawſchi ſchtomy, załoži ſebi zahrodku a pólko, z kotrejuž płodami
ſo žiwjeſche. Na kromje ſkalneje wyſchiny natwari khapałku k cžeſcźi
ſwjateje Marije a ſłužeſche tam Bohu, a pſchitomnoſcź cžłowjekow joho w
rozpominanjach njemyleſche.

Po dołhich lětach bu joho ſłužba cžłowjekam znata. Wokoło lěta 1031
wuhlada wěrch Wołdrich na hońtwje rjanoho jelenja. Dźěliwſchi ſo wot
ſwojoho pſchewodźeṅſtwa cżěrjeſche za jelenjom. Jeleń ſo pola puſtnika
ſkhowa. Ze ſpodźiwanjom wopraſcha ſo Wołdrich: „Schtó ſy, zo tudy
bydliſch? ſchto tudy cžiniſch?”

Prokop jomu wotmłowi: „Sym hrěſchny cžłowjek. Po waſchnju rjadu ſwjatoho
Benedikta tudy wo njebjeſke kraleſtwo wojuju.”

Spóznawſchi we nim měſchnika, da ſo Wołdrich z nim do dalſchich rycži a
bu tak pſchewzaty, zo jomu ſpowjedź ſwojich hrěchow wotpołoži. Hdyž w
lacžnoſcźi napoja žadaſche, nacžěri <pb n="805"/>Prokop ze žórła wodu,
poznamjeni ju ze ſwjatym kſchižom a z wody bu najlěpſche wino.

Na Prokopowu radu załoži Wołdrich hižon we ſcźěhowacym lěcźe nowy
klóſchtyr pſchi rěcy Sazawje. Słowjanſcy mniſcha ſebi Prokopa za abta
wuzwolichu. Swój cžas dźělachu do modlitwy, wucženja a rucžnoho dźěła, a
dawachu khudym wjele jałmožny.

Prokop zjewi mnichomaj Emeramej a Bitoſchej tſi dny do cžaſa ſwoju
ſmjercż, kotraž joho 1. hapryla 1053 do wěcžnoſcźe pſchewjedźe. We lěcźe
1204 bu hako Swjaty pomjenowany a joho cźěło w lěcźe 1588 do cyrkwje
„Wſchěch Swjatych” w Prazy pſchenjeſene.

Swjaty Anton, abt; 10. julija. Anton běſche w Lubecu w Ruſkej rodźeny a
dóſta we ſwjatej kſchcźeńcy mjeno Antipus. Bohabojoſcź a žadoſcź za
wudoſpołnjenjom žiwjenja wjedźeſche joho na horu Athos, hdźež
kłóſchtyrſku draſtu a mjeno Antonius dóſta. Po pſchikładźe ſwojoho
ſwjatoho patrona wuzwoli ſebi ſamownoſcź a doſahny bórzy wulku
doſpołnoſcź.

Wot ſwojich prědkſtejerjow bu zaſy do wótcžiny póſłany, zo by tam
klóſchtyrſke žiwjenjo zarjadował. Zhlada ſebi horu Bereſtowo njedaloko
Kijewa a bydleſche tam wot lěta 1051 we zeḿſkej prózdnjeńcy, a z
modlenjom a poſcźenjom tam Bohu wodnjo a w nocy ſłužeſche. Junu za dźeń
wužiwaſche něſchto twjerdoho khlěba a druhdy ſo cyły tydźeń poſcźeſche.

Jomu pſchizanknychu ſo mnozy, zo bychu pod nim doſpołne žiwjenjo
ſpóznali. Mjez nimi wuznamjenjeſchtaj ſo Nikon a Theodoſius. Natwarichu
ſebi klóſchtyr, we kotrymž hromadźe pſchebywachu. Poſledni cžas žiwjenja
pſchebywaſche Anton zaſy we ſwojej prózdnjeńcy a nimale 80 lět ſtary
wobzamkny 10. julija 1063 ſwoje zeḿſke pucźowanjo.

Swjaty Jan Gwalbert, abt a załožeŕ rjadu Valumbroſow; 12. julija. Jan
Gwalbert běſche ze zemjanſkeje ſwójby we Florencu. Bu z wulkej prócu we
pobožnoſcźi kubłany a we trěbnych wědomoſcźach rozwucžowany. Po nanowej
woli zaſtupi do wojeŕſkeje ſłužby a pocźa ſo tudy bórzy ſwětnomu <pb
n="806"/>žiwjenju pſchikhilecź. Zawjeſelenja poduſchowachu hłós
ſwědomja. Tu ſta ſo podawk, kiž bu za joho cyłe žiwjenjo wažny. Joho
bratr Hugo běſche wot pſchibuznoho zemjana morjeny. Jan wobzamkny, zo
chce ſmjercź ſwojoho bratra wjecźicź a tamnoho zemjana tež ſkóncowacź.
Nan joho w tutych myſlach wobkrucźeſche. Junu, běſche to wulki pjatk,
dźěſche Jan z kraja do Florenca. We wuzcžinje zetka tamnoho zemjana,
hrabny we wulkim hněwje za ſwój mjecž a chcyſche njewobrónjenomu
njepſchecźelej wutrobu pſchekłócź. Zemjan padny pſched nim na kolena a
proſcheſche, zo by jomu wodał Jězuſa dla, kotryž je dźenſa na kſchižu
cźerpjeł. Spomnjenjo na Jězuſowu luboſcź womjehcži Janowu wutrobu. Poda
njepſchecźelej ruku, prajicy: „Njemóžu tebi zapowjeſcź, wo cžož mje we
Jězuſowym mjenje proſyſch. Woſtaju tebi žiwjenjo a poſkicźam tebi ſwoje
pſchecźelſtwo. Proſch za mnje Boha, zo by tež mi moje hrěchi wodał.”

Jan dźěſche dale a pſchińdźe k klóſchtrej ſwjatoho Miniaſa. Stupi do
cyrkwje a modleſche ſo pobožnje pſched kſchižom Jězuſowym. Hdyž we
pobožnym modlenju k kſchižowanomu pohladny, widźeſche, kak ſo Jězus z
hłowu k njomu pokhila. Pſchez tutòn dźiwny podawk hnuty, wobzamkny Jan,
zo chce ſebi klóſchtyrſke žiwjenjo wuzwolicź. Hnydom dźěſche k abtej a
proſcheſche, zo by joho do klóſchtra pſchijał. Abt ſebi njewěrjeſche,
Janowoho nana dla tule próſtwu dopjelnicź, tola dowoli Janej, zo ſmě ſo
někotry cžas we ſwětnej draſcźe na pobožnoſcźach mnichow wobdźělicź. Po
někotrych dnach wottſiha ſebi Jan ſam włoſy a woblecže ſo wupožcženu
klóſchtyrſku draſtu. Hdyž běſche joho nan wo tym zhonił, pſchihna połny
hněwa do klóſchtra a hanjeſche mnichow, zo ſu joho ſyna zaſlepili. Hdyž
pak běſche podawki zhonił, kiž běchu ſyna do klóſchtra wjedłe,
njemějeſche nicžo wjacy napſchecźo tomu.

Jan wudoſpołnjeſche ſo ſpěſchnje we wſchěch wècach, kotrež ſo wot
dobroho mnicha žadaja. Poſcźenjo njeběſche jomu pſchecźiwne, ſpanjo ſebi
pſchikrótcžecź, cžinjeſche jomu wjeſelo. Pſchecy złožowaſche ſwoje myſle
Boha. Z pomorjenjom zjenocźeſche pokutne zmyſlenjo. Na wſchě pohnuwanja
wutroby kedźbowaſche a wuwucžowaſche ſo we ponižowanjach. Pſchez ſwěrne
dopjelnjenjo klóſchtyrſkich wuſtawkow wobnowi ſo tak, zo móžeſche hako
nowy cžłowjek płacźicź. Po abtowej ſmjercźi wuzwolichu ſebi joho za
abta, ale Jan ſłužbu njepſchija, dokelž chcyſche radſcho poſłuchacź,
dyžli porucžecź.

<pb n="807"/>

Po někotrym cžaſu woteńdźe z někotrymi towarſchemi ze ſwojoho klóſchtra
a pucźowaſche k Romualdej, kotryž we puſcźinje Kamaldoli bydleſche. Tudy
zezna puſtniſke žiwjenjo mnichow. Wot tam dźeſche do doła Valumbroſa a
nadeńdźe tam dweju puſtnikow. Tymaj ſo ze ſwojimi towarſchemi
pſchizamkny. Hromadźe wobzamknychu, zo chcedźa tudy klóſchtyr załožicź a
wuſtawki ſwjatoho Benedikta we prěnjotnej krutoſcźi wobkedźbowacź.
Měſtno dóſtachu darjene a zapocžachu twaricź. W lěcźe 1070 buchu
wuſtawki jich rjadu wot bamža Alekſandra wobkrucźene. Jan bu abt tutoho
towaŕſtwa. Hacž runje běſche pſchecy khorowaty, wopokazowaſche ſo tola
we wſchitkich wěcach hako pſchikład za ſwojich mnichow. Joho ponižnoſcź
běſche tak wulka, zo wón žanu ſwjecźiznu a cyrkwinſku ſłužbu pſchijecź
njechaſche. Joho luboſcź napſchecźo khudym běſche tajka, zo wón žanoho
khudoho bjez dara wot ſo njepóſła. Radſcho ſam tradaſche. W cžaſu
drohoty jomu Bóh na ſpodźiwne waſchnjo wužiwu pſchiſporjeſche.

Jan hiſchcźe jědnacźe druhich klóſchtrow z tymiſamymi wuſtawkami załoži.
A wſchitke ſo z mnichami napjelnichu, dokelž běſche joho ſwjatoſcź
wuwołana.

Ze ſwojimi mnichami wón napſchecźo błudam a wopacžnoſcźam wuſtupowaſche,
kotrež tehdom knježachu. Tak pomhaſche wjele k zdźerženju cžiſteje
wucžby we tamnych krajinach. Z tym pak ſebi ſwojomu towarſtwu wjele
njeluboſcźe a pſchecźiwnoſcźow pſchihotowa. Njepſchecźelojo chcychu joho
wuſtawy znicžicź. W nocy napadnychu klóſchtyr, zapalichu cyrkej,
ſkóncowachu wobydlenja a wobſchkodźichu mnichow ze ſmjertnymi ranami.
Jan pak wſchitkich pſchez ſame znamjo ſwjatoho kſchiža zahoji. Tak doby
zaſy měr.

Jan woſta hacž do ſmjercźe pſchecźel khudych a njebojazny poſchwikaŕ
bjezbóžnych. Djaboły pſchez znamjo kſchiža zahanjeſche. Po wjele
poſcźenju a druhim pomorjenju cźěła wocžakowaſche we wyſokej ſtarobje
ſwoju ſmjercź. Cžaſto woſpjetowaſche Davidowe ſłowa: „Moja duſcha je
lacžna za mócnym a žiwym Bohom. Hdy póńdu a zjewju ſo pſched woblicžom
božim?”

Hdyž běſche ſmjercźi blizko, powoła ſwojich wucžeńcow a napominaſche
jich k bratrowſkej pſchezjednoſcźi. Dóſtawſchi ſwjate ſakramenty, bu tſi
dny dołho pſchez pſchitomnoſcź božich jandźelow # jeſeleny. Wóſom a
ſydomdźeſat lět ſtary naſtupi wón 12. julija 1073 pucź k ſwojomu
Knjezej. Bamž Cöleſtin ♣III.♠ joho w lěcźe 1193 do zapiſka Swjatych
zapiſa.

<pb n="808"/>

♣d)♠ Swjate žónſke.

Swjata Mathilda, khěžorka; 14. měrca. Mathilda běſche dźowka ſakſkoho
hrabje Theodoricha. Bohabojaznej ſtarſchej daſchtaj ju w klóſchtrje w
Erfurcźe kubłowacź. W tutej ſchuli nadoby wona luboſcź k pobožnoſcźi,
modlenju, cžitanju dobrych knihow. Tež nawukny dźěła, kiž žónſke
dźěłaja, a pſchiwucžowaſche ſo, wſchón ſwój cžas na rozomne a dobre
waſchnjo nałožecź.

Do ſwěta ſo wrócźiwſchi bu w lěcźe 913 z Hendrichom, ſynom ſakſkoho
wójwody Otto, zwěrowana. Po nanowej ſmjercźi bu Hendrich w lěcźe 916
wójwoda w Sakſkej[2]⁾ a po Konradźe bu w lěcźe 919 za romſkoho khěžora a
němſkoho krala wuzwoleny. Tele wyſoke poſtajenjo w ſwěcźe njezaſlepi
wutrobu mandźelſkeju. Modlitwa, rozpominanjo bójſkich wěcow woſta
ſpodobny ſrědk k powyſchenju pobožnoſcźe a ponižnoſcźe. To Mathildu
wabjeſche, zo nic jeno wodnjo dołhi cžas, ale tež wulki dźěl nocy na to
woprowaſche. Tele pobožne žiwjenjo zakitaſche ju napſchecżo ſpytowanjam,
do kotrychž ſo we wyſokich poſtajenjach tak lóhcy zapadnje. Jeje wutroba
woſta dobrocźiwa. Wona wopytowaſche khorych, tróſchtowaſche zrudnych,
poſłužowaſche khudym, cžaſto tež jatym ſwobodnoſcź wuproſy. Pſchi tym ſo
prócowaſche, zo by kóždoho k dobromu žiwjenju pozbudźowała.

Jeje mandźelſki běſche z tym ſpokojom; pſchetož tež we joho wutrobje
bydleſche luboſcź k Jězuſej, pſchecźelnoſcź napſchecźo bližſchomu a
podwolnoſcź k kóždomu dobromu ſkutkej. Z mandźelſtwa mějeſchtaj tſoch
ſynow, Hendricha, Ottona, Brunona.

Z mandźelſkim chcyſche nowy klóſchtyr załožicź, hdyž bu wón w lěcźe 936
wot božeje rucžki zajaty, a běſche ſtrach wo joho žiwjenjo. Wona cžaſto
cyrkwje wopytowaſche, zo by jomu ſtrowoſcż wuproſyła. Wón pak widźicy
ſwoju blizku ſmjercź, wozjewi jej wſchitke wažniſche naležnoſcźe a
rjekny: „O najſwěrniſcha a najlubſcha mandźelſka! Ja ſo Khryſtuſej
dżakuju, zo tebje žiwu zawoſtaju. Pſchetož nichtó njeje ze žónſkej
zwěrowany był, kotraž by we ſwěrje krucźiſcha a we wſchěm dobrym
wobſtajniſcha była, dyžli ty. Dźakuju ſo tebi, zo ſy mje we <pb
n="809"/>hněwje změrowała a mi we wſchitkich wěcach jeno dobru radu
dawała. Ty ſy mje cžaſto wot njeprawa k ſprawnoſcźi pſchiwjedła a mje
pſchecy napominała, zo bych potłócženym pomhał. Nětko porucžam
wſchohomócnomu Bohu a zaſtupnym próſtwam Swjatych tebje a ſwojich ſynow
a moju khudu duſchu, kotraž nětko z cźěła wuſtupi.”

Hdyž mandźelſki bórzy po tutych ſłowach wumrje, praſcheſche ſo Mathilda,
hacž tam žadyn měſchnik njeje, kiž by hnydom božu mſchu za zemrjetoho
dźeržał. A běſche tam měſchnik Adeldak, kiž hiſchcźe njeběſche božu
mſchu dźeržał. Mathilda jomu ſwoju złotu pychu da a prajeſche: „Tu
maſch, a dźerž za njoho mſchu.” Cžas žiwjenja jomu z dźakom
wopominaſche, zo je wón prěnju božu mſchu za zemrjetoho mandźelſkoho
dźeržał. Po božej mſchi dźěſche Mathilda zaſy do jſtwy, hdyž cźěło
ležeſche a ſynojo a prěni zaſtojnikojo zhromadźeni běchu. Płakawſchi
hórke ſylzy, napominaſche ſynow k bohabojoſcźi.

Mathilda wopokazowaſche ſo hako kſcheſcźanſka wudowa. Kóžde lěto daſche
lětne wopomnjecźo za njebohoho mandźelſkoho dźeržecź. Napſchecźo ſwojomu
cźěłu běſche kruta a we zadźerženju pſchiſtojna a bojazna, kaž knježna.
Swój cžas dźěleſche do modlenja a ſkutkow miłoſcźe.

Cźežke horjo na nju cžakaſche. Synaj Otto a Hendrich mějeſchtaj mjez
ſobu cźežku zwadu khèžorſkeje króny dla. Skóncžnje zjenocźiſchtaj ſo
napſchecźo ſwojej macźeri a wzaſchtaj jej cyły wuměnk, prajicy, zo je
wona prjedy pſchewjele na jałmožnach rozpjerſchiła. Mathilda to
ſcźerpnje njeſeſche a ſwoje horjo Bohu za ſwoje hrěchi woprowaſche. Ze
žanym ſłowcžkom ſo njewobcźežowaſche. Nutrniſcho ſo modleſche, zo by Bóh
ſynow zaſy na prawy pucź dowjedł. A to wona docžaka. Synaj ſkóncžnje
ſwoju wopacžnoſcź ſpóznaſchtaj, macźeri wotproſyſchtaj a wſcho wotewzate
zaſy wrócźiſchtaj.

Zaſy dóſtawſchi zamoženjo, Mathilda wjetſche jałmožny dawaſche a k božej
cžeſcźi někotre klóſchtry załoži. Hdyž w lěcźe 955 w klóſchtrje we
Kwedlimburku pſchebywaſche, dóſta powjeſcź, zo je jeje ſyn Hendrich
wumrjeł. Ze zrudoby cyły dżeń nicžo jěſcź njemóžeſche. Zhromadźi knježny
a žadaſche, zo bychu za jeje wotemrjetoho ſyna Boha proſyłe. A ſama ſo z
cyłej nutrnoſcźu za njoho modleſche.

Pſched ſwojej ſmjercźu zaſy we Kwedlimburku pſchebywaſche. Tudy ſkhorje
a zhoni ſwoju blizku ſmjercź. Hdyž ju tudy Wil<pb n="810"/>helm,
arcbiſkop z Majnca wopyta, proſcheſche joho, zo by jeje ſpowjedź
ſłyſchał, a za zemrjetoho ſyna a mandźelſkoho božu mſchu dźeržał. Po
božej mſchi wudźěli jej biſkop ſwjate woprawjenjo a poſlednje bože
wolijowanjo.

Za dwanacźe dnów žadaſche ſebi hiſchcźe junu ſwjate woprawjenjo. Potom
lehny ſo na pokucźeŕſku draſtu, potruſy ſebi hłowu ż popjełom a wumrje
10. měrca 968 dopołdnja w 9 hodźinach, runje w tym cžaſu, hdźež hewak
khudym jědź wudźěleſche.

Swjata Helena - Olga, wěrchowka; 11. julija. Olga běſche dźowka ruſkoho
zemjana Goſtomyſła we wſy Wybutin, njedaloko nětcžiſchoho Pſkowa. Bu
woženjena z Igorom[3]⁾, wěrchom Ruſow. Tutón bu we wójnje napſchecźo
Konſtantinoplej zbity a na cźěkanju wot Drjewlanow morjeny. Dokelž
běſche ſyn Swjatoſław hiſchcźe mały, wobknježeſche wona wot 945—955 za
njoho Kijewſke wěrchowſtwo a wjecźeſche na Drjewlanach ſmjercź ſwojoho
mandźelſkoho. Po wjacylětnym mudrym a krutym knježenju woteda knjejſtwo
ſynej Swjatoſławej. Sama poda ſo na pucź do Konſtantinopla, hdźež bu we
lěcźe 958 wot patriarchi Theofilakta (Polyewkta) na ſwjedźeńſke waſchnjo
kſchcźena a mjeno Helena dóſta.

K wopomnjecźu dóſta woſobny kſchiž darjeny, kotryž bu pozdźiſcho w
Kijewje w cyrkwi ſwjateje Žofije khowany.

Do wótcžiny ſo wrócźiwſchi, prócowaſche ſo wjele, zo by kſcheſcźanſku
wěru rozſchěriła. Mnohich doby za cyrkej, ale jeje ſyn woſta kruty
póhan.

We Kijewje załoži cyrkej k cžeſcźi ſwjatoho Mikławſcha. Tež wſchelake
druhe cyrkwje maja ſwój zapocžatk wot njeje.

We lěcźe 961 pſchińdźechu na jeje žadoſcź z nowa miſionarojo do Ruſkeje.

Z wjele póccźiwoſcźemi wudebjena wumrje 11. julija 969 we ſławje
ſwjatoſcźe a běſche ſwoju cžaſnu ſtarobu na dźewjecżdźeſat lět
pſchinjeſła.

<pb n="811"/>

Swjata Editha, knježna; 16. ſeptembra. Editha běſche dźowka jendźelſkoho
krala Edgara, kotruž mějeſche w lěcźe 961 wot zemjanſkeje ſłužownicy
Wulfridy. Po ſmjercźi mandźelſkeje chcyſche ſebi Edgar Wulfridu
zwěrowacź dacź, ale ta ſo k zapokucźenju ſwojoho cźežkoho hrěcha ſwěta
wotrjekny. Swoju dźowku wona wot małoſcźe tak kubłaſche, zo ta ſwětne
wopacžnoſcźe ani po mjenje njepózna. Zbožowna to njewědomoſcź, kotraž
nicžo zabycź a nicžo wopuſchcźicź njetrjeba. Wona je najwěſcźiſchi zakit
njewinowatoſcźe. Měſto ſwětnych wěcow pokazowaſche Wulfrida ſwojej
dźowcy pſchikłady Swjatych a doſpołnoſcź dobrych kſcheſcźanow. Wſcho to
namaka hłuboke měſto we holcžcynej wutrobje.

Editha bu zahe do knježnow klóſchtra Wilton pſchijata a wjedźeſche
ſamowne a ſkutkowne źiwjenjo zbožownje zjenocźicź. Woſebje rady khudym
pomhaſche a khorym ſłužeſche, pſchecy tež k najnižſchim ſłužbam
podwolna. Jeje poſcźenjo a pokucźenja běchu wulke. Woſebitu pobožnoſcź
mějeſche k Kſchižowanomu, na kotrohož ſo pſchi znamjenju kſchiža z
nutrnoſcźu dopomnjeſche.

Hdyž běſche 15 lět ſtara, chcyſche ju nan hako wěrſchnicu někotrych
klóſchtrow ſtajicź, ale Editha chcyſche radſcho poſłuchacź, dyžli
porucžecź. Hiſchcźe junu bu jeje ponižnoſcź ſpytowana. Hdyž běſche po
Edgarowej ſmjercźi tež joho jenicžki ſyn Eduard wumrjeł, chcyſche lud
Edithu hako kralownu wuwołacź. Editha ſo jim zapoẇdźi a woſta we ſwojim
klóſchtrje a ſłužeſche dale Bohu.

We Wiltonje daſche wona cyrkej k cžeſcźi ſwjatoho Dionyſia natwaricź a
pſchez arcbiſkopa Dunſtana poſwjecźicź. To běſche jeje poſlednje wjeſelo
na zemi; pſchetož 46 dnów po tutej ſwjatocžnoſcźi, 16. ſeptembra 984, bu
po krótkej khoroſcźi k njebjeſkej krónje knježniſtwa wotwołana.

Swjata Kunegunda, khěžorka; 3. měrca. Kunegunda běſche pobožne dźěcźo
Lukſemburkſkoho hrabje Sigfrida a macźerje Jadwigi. W lěcźe 1014 bu
khěžorej Hendrichej do mandźelſtwa data a na ſwjatoho Lawrjenca t. l. we
Paderbornje krónowana. W tymſamym lěcźe pſchewodźeſche mandźelſkoho do
Roma a dóſta z rukow bamža Benedikta ♣VIII.♠ khěžorſku krónu.

Hižon pſched kwaſom běſchtaj hromadźe knježniſke žiwjenjo <pb
n="812"/>hacž do ſmjercźe ſlubiłoj a ſtaj pſchecy kaž bratr a ſotra
hromadźe wobkhadźowałoj. Ale złomu duchej ſo tale ſwjata pſchezjednoſcź
njeſpodobaſche; hladaſche ju pſchetorhnycź. Wubudź ſkóržbnikow, kiž na
hrěſchne žiwjenjo Kunegundy ſkoržachu. Hendrich daſche ſo zaſlepicź.
Kunegunda rudźeſche ſo bóle na pohórſchk, kiž tute zełhaŕne rycže
nacžinichu, dyžli na kſchiwdu# kiž ſo jeje njewinowatej wutrobje
cžinjeſche. Cyłu dowěru ſtaj# na Boha a dopokaza z pomocu božej ſwoju
njewinowatoſcź # tym, zo z nahej nohu po dwanacźe žehliwych radlicach
dźěſche # ſo njewopali. Hendrich ſpózna ſwoju lóhkowěriwoſcź a
wotproſchowaſche mandźelſkej kſchiwdu złoho ſudźenja. Wot toho cžaſ#
nicžo wjacy pokoj jeju wutrobow kazycź njemóžeſche. Hromadźe jeno na to
dźěłaſchtaj, kak byſchtaj božu cžeſcź ſpěchowałoj.

W cźežkej khoroſcźi ſlubi Kunegunda załoženjo nowoho klóſchtra. Po
wotkhorjenju bjez wotwlakowanja a komdźenj# porucži dokonjenjo tuteje
naležnoſcźe. Woſrjedź tutoho dźěła, # lěcźe 1024, wotewza jej Bóh
mandźelſkoho pſchez ſmjercź. Pſched wumrjecźom běſche biſkopam a
pſchecźelam prajił: „Moju mandźelſku ſcźe mi hako knježnu pſchepodali;
hako knježnu wam ju zawoſtaju.”

Po ſmjercźi mandźelſkoho woteda Kunegunda wſchu khěžorſku pychu joho
naſlědnikej. Wobknježiwſchi pſchezměrnu zrudob# poda ſo modlenju za
wotemrjetoho. Tež w klóſchtrach ſo wjel# za njoho modlicź daſche. Cyłe
lěto we pocžinkach pobožnoſcźe pſchebywſchi, daſche lětne wopomnjecźo
ſwjedźeńſcy dźeržecź a po ſcźenju wotpołoži wſchitku ſwětnu pychu,
daſche ſebi włoſy wottſihacź, a wza klóſchtyrſku draſtu we tymſamym
klóſchtrje, kotryž běſche prjedy załožiła. Z cžitanjom a modlenjom
zjenocźeſche tudy rucžne dźěło a wſchelake pokucźenjo, wopytowaſche
khorych# a wſchěm kaž najnižſcha ſłužeſche.

Tak běſche pjatnacźe lět žiwa. Skóncžnje běſche jeje ſtrowoſcź pſchez
pokucźenja tak zeſłabjena, zo běſche ſtrach wo jejo žiwjenjo. Na tym ſo
Kunegunda njerudźeſche, ale woblecže ſo pokucźeŕſku draſtu. Hdyž
ſmjertne modlitwy za nju ſpěwachu, pytny, zo tež wſchelaku pychu za jeje
cźěło pſchihotuja. Z poſlednjej mocu rjekny: „Wotnjeſcźe tule pychu.
Chcu bjez njej# wumrjecź. Moje hubjene cźěło połožcźe zboka mojoho
bratra # nawoženje Hendricha. Widźu joho, kak mje k ſebi woła. # ja
mrěju, mrěju.”

Tak wumrje 3. měrea 1040. Jeje cźěło bu we Bamberku# <pb
n="813"/>pohrjebane. Ze wſchěch ſtronow běſche ſo lud na pſchewodźenjo
zeſchoł. Pſchi jeje rowje ſtachu ſo dźiwy a bamž Innocenc ♣III.♠ ju w
lěcźe 1200 do licžby Swjatych zapiſa.

♣e)♠ Swjecźi puſtnikojo a wuznawarjo.

Swjaty Swido (Guido), zwóńk; 12. ſeptembra. We wjeſcy Anderbrecht pola
Brüſela běſchtaj burſkaj cžłowjekaj, kiž mějeſchtaj ſyna z mjenom Gwido.
Pſchez jeju wucžby a pſchikład zbudźeny, pſchiwobrocźi hólcžec ſwoju
wutrobu zahe Bohu. Starſchej jomu cžaſto Tobiaſowe ſłowa
woſpjetowaſchtaj: „Smy doſcź bohacźi, hdyž ſo Boha bojimy.”

Gwido dopjelnjeſche wſchitke kſcheſcźanſke winowatoſcźe a běſche ze
ſwojej nizkoſcźu ſpokojom, kotraž joho zbóžnikej porunowaſche. Sylzy
jomu do wocžow ſtupachu, hdyž widźeſche, kak ludźo na ſwětnych kubłach
wiſaja. Hdyž khudych ſkoržicź abó ſwarjecź ſłyſcheſche, napominaſche
jich k ſcźeŕpnoſcźi a k mudromu nałoženju ſwojeje khudoby. Wobcźežnoſcźe
a poniženja ſwojoho powołanja z wjeſołoſcźu njeſeſche. Swoju cyrobu z
khudymi dźělěſche. Cžaſto ſo poſcźeſche, zo by za nich něſchto
wuzbytkował. Wſchědnje nałožeſche někotre hodźiny na wopytanjo khorych,
kotrymž po móžnoſcźi ſłužeſche. Žadyn dźeń ſo jomu bjez dobrych ſkutkow
njeminy. Tak běſche Gwido we ſwojich młodych lětach žiwy, a ſtarſchej
jomu w tym njezadźěwaſchtaj. Ludźo ſo na joho pobožnoſcżi dźiwachu. To
ſo jomu njeſpodobaſche, dokelž chcyſche njewidźany a bjez cžłowjeſkeje
khwalby Bohu ſłužicź. Rady budźiſche žiwjenjo ſtarych puſtnikow
ſcźěhował, ale njenamaka puſcźinu a wucžerja za tajke žiwjenjo.

We blizkej wſy Laken běſche cyrkej najzbóžniſcheje kuježny a bu wot
wjele luda wopytowana. Junu tam tež Gwido dźěſche, zo by ſwoju
pobožnoſcź wukonjał. Měſchnik, kiž tam bože ſłužby dźeržeſche, pytny
młodźenca a joho pobožnoſcź, kedźbnoſcź a wobſtajnoſcź w modlenju. Po
božich ſłužbach rycžeſche z nim a dźiwaſche ſo, hdyž we tak młodym
cžłowjeku telko wědomoſcźe wo kſcheſcźanſkej doſpołnoſcźi namaka.
Namjetowaſche jomu, zo by pola njoho woſtał a cyrkwinſku ſłužbu
pſchijał. Gwido widźeſche we tutym namjecźe božu wolu a běſche wjeſoły,
zo změje wjacy cžaſa a pſchiležnoſcźe k bohuſłuženju. Hako zwóńk ſłu<pb
n="814"/>žeſche w domje božim ſwěrnje kaž Samuel. Z wjeſołoſcźu a
ponižnoſcźu dokonjeſche wſchitke, tež najſnadniſche wobſtaranja w božim
domje. Na ſcźěnach njecźerpjeſche žanu pawcžinu, na wołtarjach žadyn
próch, na podłozy žane błóto. Sudobja dźeržeſche ſwětłe, ſchaty cžiſte.
Wſchudźom běſche rjad a cžiſtoſcź, kaž ſo domej božomu pſchiſłuſcha.
Pſchecźiwo kóždomu běſche pſchecźelny. Za ſo wot ludźi nicžo
nježadaſche, ale wobdarjeſche khudych. Swoje cźěło pſchez poſcźenjo
pomorjeſche. Ženje ſo wótſe njeſmějeſche. Najſnadniſche wſchědne zmylki
z hórkimi ſylzami wopłakowaſche. Joho pokutnoſcź běſche tajka, kaž by
najwjetſchomu złóſtnikej pſchiſtejała.

Zły duch běſche ſo dotal podarmo prócował, rjanu zahrodu tuteje
kſchecźanſkeje duſche zapuſcźicź, dokelž běſche z tſojim płotom
ponižnoſcźe, wobſtajnoho modlenja a pomorjenja wobdata. Skóncžnje
pſchińdźe wabjace ſpytowanjo na njoho. Bohaty pſchekupc z Brüſela tam
pſchińdźe a Gwido jomu poſłužowaſche. Pſchekupe ſo na joho
pſchecźelnoſcźi a dobrocźiwoſcźi dźiwaſche. Woſebje jomu nadpadny, zo je
napſchecźo khudym tak darniwy, mjez tym zo ſam we hubjenej draſcźe
khodźi. Radźeſche jomu, zo by hako pomocnik do joho pſchekupſtwa
zaſtupił a ſebi pola njoho wjacy ſrědkow pſchihotował, z kotrymiž móže
dobroty wopokazowacź a khudym wjacy jałmožny dawacź. Po wjele rycžach
daſche ſo Gwido nawabicź a měnjeſche, zo budźe nětko ſwojim
ſobucžłowjekam wjacy pomhacź móc. Wopuſchcźi ſwoje zwóńkowſtwo a dźěſche
z pſchekupcom. Tón joho bórzy z pſchekupſkej łódźu na pucźowanjo póſła.
Ale łódź ſo podnuri a morjo cyłe kubło póžrje. Gwido lědym ze žiwjenjom
cźekny. Z toho ſpózna, zo je napſchecźo božej woli dźěłał, hdyž je ſwoju
ſłužbu wopuſchcźił. Toho dla wrócźi ſo zaſy k ſwojej cyrkwi.

Po někotrym cžaſu naſtupi ſwjaty pucź do Roma a Jeruzalema. Na dompucźu
zaſy Nom wopyta. Tu nadeṅdźe Wondulfa, tachanta z Anderlechta, kotryž
chcyſche z někotrymi towaŕſchemi do ſlubjenoho kraja pucźowacź. Gwido
jich z mjenom poſtrowi. Hdyž běſche ſo jim ſpóznacź dał, proſchachu
joho, zo by ſo z nimi wrócźił a jich na pucźu wodźił. Gwido jim
wotmłowi: „Chcu z wami do Jeruzalema hicź a je-li trjeba, ſwoje žiwjenjo
za was dacź.” Bjez ſchkody wopytachu ſwjate měſtna, ale na dompucźu
ſkhorjechu a jedyn po druhim wumrje. Hdyž Wondulf ſkhorje, rjekny
Gwidonej: „Luby bratſe! z cyłej wutrobu ſo Bohu dźakuju, zo je naſchu
próſtwu wuſłyſchał. <pb n="815"/>Wón njech tebi we wěcžnoſcźi płacźi,
ſchtož ſy nad nami cžinił. Mój cžas je pſchiſchoł, zo ſwoju duſchu Bohu
zaſy dam. Zjeẇ mojej woſadźe a pſchecźelam moju ſmjercź. K wobſwědcženju
wzmi pjerſchcźeń.”

Bórzy na to Wondulf wumrje. Gwido tež joho zahrjeba. Po wjele
wobcźežnoſcźach a tradanjach pſchińdźe po ſydomlětnym zdalenju zaſy do
wótcžiny a bu wot khudoho muža na hoſpodu wzaty. Wondulfowy naměſtnik
wza joho na to do ſwojoho domu, hdźež Gwido po cźežkej khoroſcźi 12.
ſeptembra 1012 wumrje. Na joho rowje ſo dźiwy ſtachu a bu tam pozdźiſcho
cyrkej natwarjena.

Swjaty Huncźeŕ (Wuncźeŕ, Günther, Vintiř), puſtnik; 9. oktobra. Huncźeŕ
běſche mócny rycźeŕ ze ſławnoho Thüringſkoho ſplahu. Spóznawſchi
prózdnoſcź wſchoho cžaſnoho, wobzamkny ſo ſwěta wotrjec. Wotpołoži
ſwětnu bróń, woteda ſwoje kubła klóſchtram a poda ſo k abtej Gothardej
we Hirsfeldźe a žadaſche pſchijecźo do joho klóſchtra. Tón wza joho do
bajerſkoho klóſchtra Delny Altajch ſobu, zo by tam joho wobrocźenjo
dokonjał. Po někotry cžaſu póſła joho pokutny pucź do Roma a pſchi
nawrócźe, w lěcźe 1006, pſchija joho do ſwojoho klóſchtra. Tu cžinjeſche
Huncźeŕ najnižſche ſłužby a pſchińdźe w krótkim cžaſu k wulkej
doſpołnoſcźi, hdyž běſche wabjenja k wrócźenju do ſwěta dobycźeŕſcy
pſchewinył.

Hdyž běſche Huncźeŕ dwě lěcźe w klóſchtyrſkim žiwjenju pſchebył,
wotcucźi we nim žadoſcź za doſpołniſchim žiwjenjom puſtnikow. Z
dowolnoſcźu abta wopuſchcźi bratrow a klóſchtyr a bydleſche na horje
Rancink njedaloko klóſchtra. W lěcźe 1012 dźěſche hłubje do hor a
zaſydli ſo pſchi rěcy Rinchnach. Tudy natwari ſebi cyrkwicžku, kotraž bu
we lěcźe 1019 wot paſawſkoho biſkopa Berengara k cžeſcźi ſwjatoho Jana
kſchcźenika poſwjecźena. Khěžor Hendrich ♣III.♠ dari jomu wokołnu
krajinu. Z někotrymi towarſchemi ſłužeſche tudy Huncźeŕ Bohu w tajkej
poměrnoſcźi, zo ſo ani wody ženje do ſytoſcźe njenapichu, ale ju pſchecy
jeno w poſtajenej měrje wužiwachu.

W lěcźe 1040 dźěſche hłubje do lěſa a pſchińdźe do Cžech, hdźež běſche
pjecź lět we najwjetſchich krutoſcźach žiwy. Tež tudy wón zakhowany
njewoſta. Mniſcha we Bržewnowje chcychu ſebi joho hako abta wuzwolicź,
ale wón cźekny a ſkhowa ſo na horje, hdźež ſo na ſmjercź
pſchihotowaſche.

<pb n="816"/>

Wěrch Bržetiſław, kiž ſebi joho pſchecżelſtwo wyſoko wažeſche,
khwataſche pſchi powjeſcźi wo joho khoroſcźi k njomu a chcyſche joho
ſobu na ſwój hród wzacź, hdźež móhł lóžo žiwy bycź. Huncźeŕ jomu
wotmłowi: „Sy-li z luboſcźe ke mni pſchiſchoł, dha mi njezapowjez, wo
cžož chcu tebje proſycź. Kónc mojoho žiwjenja ſo bliži. Njezabudź na
klóſchtyr Bržewnow, hdźež budźe moje cźèło wotpocžowacź. Ja jutſe wokoło
3 hodźin ze ſwěta póńdu.”

Na zajtra pſchińdźe wěrch z biſkopom Severom a běſche (9. oktobra 1045)
ſwědk Huncźerjoweje ſmjercźe. Bržetiſław daſche cźěło do Bržewnowa
pſchewjeſcź a tam we cyrkwi pohrje bacź. Bóh pſchekraſnjeſche row
ſwojoho ſłužownika z dźiwami

W lěcźe 1420 ſu Huſitojo joho row ſkóncowali, ale mniſcha běchu prjedy
joho koſcźe ſkradźu do Polica wzali. Bjez ſchkody buchu pozdźiſcho zaſy
na ſwoje měſto wrócźene.

Swjaty Dominik, puſtnik; 14. oktobra. Dominik běſche wot pobožneju
ſtarſcheju rodźeny, kotrajž chcyſchtaj joho do ſłužby cyrkwje dacź, a
wón ſam ſebi to tež žadaſche. Starſchej pſchinjeſeſchtaj biſkopej dary a
proſcheſchtaj, zo by jeju ſyna wuſwjecźił. Hdyž Dominik pozdźiſcho wo
tutym darje zhoni, ſtróži ſo jara, ſpominajo na krute cyrkwinſke kaznje,
kotrež kupowanjo cyrkwinſkich ſłužbow cźežcy khoſtaja. Hacž runje bèſche
ſam njewinowaty, njechaſche tola žadyn měſchniſki ſkutk wukonjecź, ale
wobzamkny, zo chce cyłe žiwjenjo we krutym pokucźenju pſchebycź.

Toho dla dźěſche k puſtnikam we Luceolo a woſta tam něſchto cžaſa. Potom
dźěſche do puſcźiny Montfelter we apeninſkich horach k puſtnikej Janej a
proſcheſche joho, zo by joho k ſebi wzał. Tudy wjedźechu krute žiwjenjo,
njewužiwachu žane mjaſo, žane mloko, žane wino. Woda a khlěb běſche
cyroba, kotrejež mało doſcź wužiwachu; jeno njedźelu a ſchtwórtk ſo z
tym naſycźachu. K ſpanju dowolichu ſebi jeno krótki cžas; wſchón druhi
cžas pſchebywachu we modlitwje a rucžnym dźěle. Stajnje wobkedźbowachu
mjelcženjo, jeno njedźelu popołdnju mjez nyſchporom a kompletoriom[4]⁾
rycžachu <pb n="817"/>mjez ſobu. Tutym pokucźenjam pſchidawachu
ſchwikanja cźěła. Dominik bratrow we pokucźeŕſtwje bórzy pſcheſahny.

Po někotrych lětach, w lěcźe 1043, woteńdźe Dominik z dowolnoſcźu
wěrſchnikow do puſcźiny Font-Avelano, kotruž Pětr Damian po wuſtawkach
ſwjatoho Benedikta nawjedowaſche. Tudy noſcheſche Dominik ſpody ſwojeje
draſty z rjecźazkow plecźenu koſchlu, kotruž jeno wotpołoži, hdyž
chcyſche ſo ſchwikacż.

Tajke ſchwikanjo běſche ſrèdk k dóſtacźu wotpuſtka abó ſpuſchcźenja
zjawnoho cyrkwinſkoho khoſtanja. Tſi tyſacy (3000) poſchwikanjow, pſchi
cžimž ſo dźeſacź pſalmow ſpěwaſche, płacźeſche za jene lěto cyrkwinſkeje
pokuty. Wuſpěwanjo cyłoho pſaltera (150 pſalmow) a pjatnacźe tyſac
poſchwikanjow płacźeſche za 100 lět cyrkwinſkeje pokuty.

Dominik běſche tak ſprócniwy a horliwy, zo druhdy za dźeń dźewjecź krócź
cyły pſalter ſpěwaſche a cźěło na pſchiměrjene waſchnjo ſchwikaſche.

Dokelž běſche khorowaty, porucžichu jomu wěrſchnikojo, zo dyrbi něſchto
wina picź. Dominik poſłuchaſche. Hdyž běſche ſo z nim trochu porjedźiło,
wrócźi ſo zaſy k ſtarej krutoſcźi. Tak cžinjeſche hacž do ſwojeje
poſlednjeje khoroſcźe. W nocy pſched ſwojej ſmjercźu ſpěwaſche hiſchcźe
z bratrami nócne modlenja. Hdyž „primu”[5]⁾ ſpěwachu, wumrje zbóžnje 14.
oktobra 1060.

Swjaty Theobald, puſtnik; 1. julija. Theobald běſche 1017 ze zemjanſkeje
ſwójby we francoſkej Provins rodźeny. Wot małoſcźe pokazowaſche luboſcź
k pacźerjam a zdalowaſche ſo ſwětnych wjeſelow. Cžim bóle joho do ſwěta
wabjachu, cźim bóle ſo joho zdalowaſche. Cžitajo žiwjenja ſwjatych
puſtnikow, wobdźiwaſche jich ſwjatu doſpołnoſcź a žadaſche, zo by do
jich ſtopow ſtupacź a zdaleny wot ſwěta Bohu ſamomu ſłužicź móhł.
Wopytowaſche cžaſto puſtnika, kotryž na kupje we rěcy Seine
pſchebywaſche. Po joho nawjedowanju wuwucžowaſche ſo we poſcźenju,
bjezſpanju a druhich pokutnych ſkutkach. Podarmo ſo nan prócowaſche,
joho w ſwěcźe zdżeržecź a wabjeſche joho z wyſokej ſłužbu a woſobnej
žeńtwu. We wójuje napſchecźo khě<pb n="818"/>žorej Konradej chcychu joho
hako wjednika wójſka ſtajicź, ale Theobald rozeſtaja ſwoju winowatoſcź,
zo dyrbi ſo po ſwojim ſlubjenju ſwěta wotrjec. Skóncžnje nan do toho
zwoli.

Bórzy dźěſche Theobald z pſchecźelom Walterom do klóſchtra ſwjatoho
Remigia we Rheimſu. Póſłaſchtaj ſłužownikow wot ſo a ſkradźu
woteṅdźeſchtaj. Z dwěmaj proſcherjomaj wuměniſchtaj ſwoju draſtu a
dźěſchtaj pěſchi do Němcow. W Schwabach ſo we huſtym lěſu zaſydliſchtaj.
Tudy ſo z dźěłom žiwjeſchtaj a khodźeſchtaj do wokołnych wſów na dźěło,
za tymž hacž ludźo trjebachu. Za mzdu kupiſchtaj ſebi cžornoho khlěba,
ſchtož běſche jeju jenicžka cyroba. Wjecžor wrócźiſchtaj ſo do ſwojoho
wobydlenja, hdźež Bohu khwalbu ſpěwaſchtaj a wjetſchi dźěl nocy w
modlitwje pſchebywaſchtaj.

Bórzy pocžachu ludźo na njej kedżbowacź, dokelž mějeſchtaj hinajſche,
woſobniſche waſchnjo a ſwjate žiwjenjo wjedźeſchtaj. Tohodl#
pucźowaſchtaj do Kompoſtella we Schpaniſkej. Z tam ſo zaſy do Němcow
wrócźiſchtaj. We Trieru ſo Theobald ze ſwojim nanom zetka# ale tón joho
we proſcheŕſkej draſcźe njeſpózna. Potom cžinjeſchtaj pucź do Roma,
pſchecy boſy. Wopytawſchi ſwjate měſtn# w Italii, zaſydliſchtaj ſo w
puſcźinje Salanigo njedaloko khapałki ſwjateju martrarjow Hermagory a
Fortunata. Tudy Walter za dwě lěcźe wumrje. Joho ſmjercź Theobalda
napeminaſche, zo dyrbi ſo tež na pucź do wěcžnoſcźe pſchihotowacź# Wón
podwojeſche ſwoju pobožnoſcź, žiwjeſche ſo z wodu, jecžnym khlěbom a
korjenjemi. Po cžaſu ſo khlěba cyle woſtaji. Pſchec# noſcheſche pokutnu
draſtu na cźěle a lěhaſche na deſcy. Poſlednje pjecź lět ſwojoho
žiwjenja hinak njeſpaſche, hacž n# ławcy ſedźo.

Biſkop Syndeker we Vincenca wudźěli jomu měſchniſk# ſwjecźiznu. Hdyž
joho ſtarſchej zhoniſchtaj, zo puſtnik we Sa# lanigo, wo kotrymž
wſchudźom powjedaja, je jeju ſyn, dźěſchta# joho wopytacź. Chcyſchtaj
jomu joho ſkradźne cźeknjenjo poro# kowacź. Ale hdyž joho wohladaſchtaj,
buſchtaj tak hnutaj, z# pſched nim na kolena padnyſchtaj a
wobzamknyſchtaj, zo chceta# ſo tež ſwěta wotrjec. Macź Giſela woſta pola
ſyna, mjez tym zo ſo nan, hrabja Arnulf, domoj wrócźi, zo by hiſchcźe
někotr# naležnoſcźe zrjadował.

Po někotrym cžaſu Theobalda cźežka khoroſcź napadny# Wón wulke boloſcźe
ze ſcźerpnoſcźu njeſeſche. Pſched ſmjercź# žadaſche Pětra, Kamaldolenſow
we Vangadicy k ſebi, kiž bě joh# <pb n="819"/>pſched lětom do ſwojoho
rjadu pſchijał. Wot njoho dóſta ſwjate ſakramenty wudźělene, z kotrymiž
ſo kſcheſcźenjo na pucź do wěcžnoſcźe zaſtaraja. Wumrje 30. junija 1066
a běſche 49 lět ſtary. Wot tutoho cžaſa běſche tſi lěta w Nėmcach a na
pucźowanjach, a 12 lět we puſcźinje pſchebył.

72.

Wot Hrehorja ♣VII.♠ hacž k załoženju tachantſtwa we Budyſchinje.

(1073—1221.)

Nojowanjo za wuſwobodźenjo cyrkwje z potłócžowanja ſwětnych mócnarjow
dale trajeſche. Cyrkej pſchětra z małej ſchkodu poſpyty khěžorow,
napſchecźnych bamžow poſtajecź. Powſchitkowne cyrkwinſke zhromadźizny we
lateranſkim hrodźe we Romje (we lětach 1123, 1139, 1179 a 1215)
zahanjachu wſchelake błudy, kotrež we tutym cžaſu we wulkej mnohoſcźi
naſtawachu. Wuzwolenjo a žiwjenjo duchownych bu po zaſadach
kſcheſcźanſkich porjedźane. Nowe klóſchtyrſke zjenocźeńſtwa (Karthauſow
1084, Ciſtercienſow 1112, Prämonſtratenſow 1120, Karmelitow 1156 a
druhich) pomhachu cyrkwinſke žiwjenjo porjedźecź.

Wulke hnucźo mjez kſcheſcźanſkim ludom nacžinichu kſchižne wójny k
wuſwodźenju Paleſtiny z mocy muhamedanſkich Seldſchukow.

Miſionſtwo dźěłaſche woſebje mjez Słowjanami we Pomorſkej, pola
połóbſkich Słowjanow, we Łužicy.

Dźeſaty biſkop we Miſchnje ſwjaty Benno (1066—1106) wopytowaſche ſam
krajinu wokoło Budyſchina, prědowaſche w ſerbſkej rycži, załožeſche
cyrkwje (1076 we Hodźiju). Pſchez njoho dóſta kſcheſcźanſtwo w naſchim
kraju wjele <pb n="820"/>nowych ſobuſtawow. Pod joho naſtupnikom
Herwichom (1106—27. junija 1119) bu pſchi napadźe pohanſkich Serbow
(1110) wjele kſcheſcźanow morjenych. Wójnſki cźah (1116) napſchecźo nim
jeno ſnadne płody pſchinjeſe. We cžaſu biſkopa Godebolda (Gottwalda
1119—31. aug. 1140) bu pſchez markhrabju Hendricha z Grojcža (1124—1136)
pohanſtwo wokoło Budyſchina wukorjenjene a w lěcźe 1124 pſchibóh Flins
pola Hownjowa pſchez biſkopa Otto z Bamberga do Schprjewje powalany.

Po biſkopu Reinwardu (1140—1150) dźěłaſche Serb, biſkop Albert ♣I.♠
(Albrecht 1150—1152) krótki cžas, ale zbožownje za wobrocźenjo Serbow.
Na biſkopa Gerunga (1150—1170), Měrcźina (1170—1190), Ditricha z Ketlic
(1191—1207) ſcźěhowaſche Bruno, hrabja z Gersdorfa nad Bartom
(1209—1229). We joho cžaſu drje je ſo dozałoženjo a zarjadowanjo
wjetſchoho dźěla naſchich woſadow dokonjało. Cyrkej ſwjatoho Pětra we
Budyſchinje bu (1215—1221) pſchez pſchitwarjenjo powjetſchena a 24.
junija 1221 ſwjecźena. Biſkop załoži ze ſwojoho zamoženja 1215
tachantſtwo a dowěri jomu 1221 duchowne knjejſtwo na Łužicy. We lěcźe
1218 zaſydlich# ſo mniſcha Francyſkanojo we Budyſchinje a dotwarichu
1226 ſwoju cyrkej. Tónle rjad khudych mnichow podpjeraſche wobkrucźenjo
kſcheſcźanſtwa mjez ſerbſkim ludom.

♣a)♠ Mȯcny wojowaṙ na ſtole ſwjatoho Pětra.

Swjaty Hrehoŕ, ♣VII.,♠ bamž; 25. meje. Hrehoŕ na# rodźi ſo we Saonje w
Toſkanſkim a dóſta we kſchcźeńcy mjen# Hildebrand. Hako małe dźěcźo
zeſtaja wón junu hrajkajo cźěſliſkich truhankow hróncžko z Davidowych
pſalmow. Ruk# boža běſche joho pſchi tym nawjedowała; pſchetož wón
tehdon hiſchcźe žanoho piſmika njeznajeſche.

Wot ſwojoho wuja bu do Roma póſłany, zo by we kló# ſchtrje na horje
Aventinje wědomoſtne rozwucženjo dóſtał. Joh# wucžeŕ běſche tudy
arcměſchnik Jan Gratian, kotryž hako bam# mjeno Hrehoŕ ♣VI.♠ pſchija.
Hako młodźenc hižon zacžuwaſch# Hrehoŕ wulku boloſcź nad tym, zo běſche
ſwobodnoſcź cyrkwj# wot ſwětnych ludźi potłócžena a pſchez to tež
žiwjenjo duchow# nych nakažene. Wón zaſtupi do klóſchtra Klüni, hdźež
buch# <pb n="821"/>wuſtawki ſwjatoho Benedikta ze wſchej krutoſcźu
wobkedźbowane. Dóſtawſchi klóſchtyrſku draſtu, ſłužeſche Bohu z wulkej
horliwoſcźu. Hdyž běſche ſo bamž Hrehoŕ ♣VI.♠ k změrowanjn cyrkwje
bamžowſkoho zaſtojnſtwa we lěcźe 1046 wotrjekł, ſcźěhowaſche joho
Hildebrand (Hrehoŕ) hako najſwěrniſchi ſłužownik do Němcow. Hakle po
Hrehorjowej ſmjercźi (w l. 1049) wrócźi ſo z Němcow zaſy do ſwojoho
klóſchtra, hdźež bu za priora wuzwoleny. Hdyž běſche ſo wot khěžora
Hendricha ♣III.♠ wubrany bamž Leo ♣IX.♠ na pucź do Roma podał,
pſchewodźeſche joho Hildebrand. Wot bamža bu za kardinal-ſubdiakona
romſkeje cyrkwje a prědkſtejerja we klóſchtrje ſwjatoho Pawoła
poſtajeny. Tónle klóſchtyr běſche pſchez liwkoſcź ſwojich abtow khětrje
do njeporjada pſchiſchoł, ale Hildebrand jón bórzy zaſy do dobroho rjadu
pſchiwjedźe. We wažnych naležnoſcźach běſche Leonowy radnik a dźěłaſche
na to, zo by bamž napſchecźo kupowanju duchownſkich ſłužbow a ženjeńſtwu
duchownych zakrocžił.

Po ſmjercźi Leona ♣IX.♠ (we l. 1054) chcyſche duchownſtwo a lud
Hildebranda hako bamža měcź. Tón pak tajki namjet wotpokaza a radźeſche,
zo by ſo wólba we zrozemjenju z khěžorom ſtała. Toho dla póſłachu
Hildebranda z někotrymi mnichami k khěžorej. Na joho radu bu Gebhard,
biſkop we Eichſtädtu, 13. hapryla 1055 za bamža wuzwoleny a pſchija
mjeno Viktor ♣II.♠ — Pſchi tejle pſchiležnoſcźi wobdźěli ſo Hildebrand
na cyrkwinſkej zhromadźiznje we Majncu. Potom bu wot bamža hako póſłanc
do Francoſkeje póſłany, zo by tam wikowanjo z cyrkwinſkimi ſłužbami
zahnał. We Lyonje běſche arcbiſkop ſwoje zaſtojnſtwo pſchez kuṗ dóſtał a
pſchedawarjow za ſo dobył, zo napſchecźo njomu ſwědcžili njebychu.
Khroble wuſtupi pſched zhromadźiznu a rjekny: „Hdźe ſu cźi, kiž na mnje
ſkorža? Njech wuſtupi, ſchtóž chce mje wotſudźicź.” Wſchitko
mjelcžeſche. Hildebrand ſo k njomu wobrocźi, prajicy: „Wěriſch, zo je
ſwjaty Duch z Wótcom a Synom jenajkeje bytnoſcźe?” Arcbiſkop wotmłowi:
„Ja wěrju.” Hildebrand jomu porucži, zo by prajił: „Cžeſcź budź Wótcej a
Synej a ſwjatomu Duchej.” Arcbiſkop to ſpyta, ale njemóžeſche poſlednjej
ſłowje wuprajicź. Nětko ſwoje pſcheſtupjenjo wuzna a bu z cyrkwinſkeje
ſłužby wotſadźeny. Nětko hakle móžeſche tamnej ſłowje wuprajicź. Pſchez
tutón ſpodźiwny podawk naſtróženi, wuznachu mnozy, zo ſu pſchez kuṗ do
cyrkwinſkeje ſłužby pſchiſchli a wopuſchcźichu ſwoje měſta.

<pb n="822"/>

We tymſamym lěcźe běſche cyrkwinſka zhromadźizna we Turonje (Tours.) Tam
pſchihnu Hildebrand Berengara k wotpſchiſahanju ſwojich błudow a k
wuznawanju katholſkeje wucžby.

Dźěłajo na njewotwiſnoſcź cyrkwje wot krajnych mócnarjow, wuzwolichu po
Viktorowej ſmjercźi (we juliju 1057) Bjedricha, abta we Monte-Kaſino, za
bamža. Tón pod mjenom Scźěpan ♣IX.♠ knježeſche, wuſwjecźi Hildebranda za
diakona a wuzběhny joho za arcdiakona romſkeje cyrkwje. Potom póſła joho
z biſkopom Anſelmom z Luka do Němcow k khěžorej, zo by jomu bamžowſku
wólbu wozjewił. Hildebrand běſche hiſchcźe na pucźu, hdyž Scźěpan
wumrje. Nětko Hildebrand na to dźěłaſche, zo by ſo biſkop Gerhard z
Florenza hako bamž wuzwolił. Tón w decembru 1058 mjeno Mikławſch ♣II.♠
pſchiwza. Wólba běſche ſo we Sijenje ſtała.

Na Hildebrandowu radu zhromadźi bamž w haprylu 1059 cyrkwinſku
zhromadźiznu 113 biſkopow we Lateranje, hdźež buchu zakazuje dla
wikowanja z cyrkwinſkimi ſłužbami a dla nježenjeṅſtwa duchownych
wobnowjene a poſtajenja za wólbu bamžow cžinjene: pſchichodnje maja
kardinalbiſkopojo najprjedy wólbu wobzamknycź, na cžož ſo druzy
kardinalojo k wólbje zhromadźa. Po dokonjanej wólbje ma huydom
duchownſtwo a lud ſwoje pſchihłoſowanjo wuprajicź.

Hdyž běſche bamž Mikławſch ♣II.♠ 22. julija 1061 wumrjeł, powoła
Hildebrand kardinalow k wólbje kotraž na Anſelma, biſkopa we Luka,
padny. Tón pod mjenom Alekſander ♣II.♠ knjejſtwo cyrkwje naſtupi, a bu
bjez napraſchowanja pola khěžora krónowany. Cžródka njeſpokojnikow,
kotſiž z khěžorom dźeržachu, chcychu biſkopa z Lombardije hako bamža
měcź a wuzwolichu we Baſelu Kadolaa, biſkopa we Parma, kotryž pod mjenom
Honorius ♣II.♠ napſchecźo prawomu bamžej ſtejeſche. Khěžor běſche na
joho ſtronje.

Alekſander ♣II.♠ wuzwoli ſebi Hildebranda za kenclerja romſkeje cyrkwje.
Tutón dźěłaſche na wotſtronjeujo zrudnoho rozſchcźěpjenja. Na
cyrkwinſkej zhromadźiznje němſkich a italſkich biſkopow we Mantua bu
Alekſander wote wſchitkich hako bamž pſchipóznaty.

Hdyž běſche Alekſonder 21. hapryla 1073 wumrjeł, zhromadźichu ſo po
tſidnjówſkim poſcźenju kardinalojo, biſkopja, abtojo a mnohoſcź
duchownſtwa a luda k pohrjebej bamža. Hdyž běchu do cyrkwje pſchiſchli,
nazběhny ſo wulke wołanjo: „Arc<pb n="823"/>diakona Hildebranda je
ſwjaty Pětr za naſchoho ſwjatoho wótca wuzwolił.” Hildebrand ſtupi na
klětku a napominaſche lud, zo bychu tele myſle woſtajili. Hdyž pak
zhromadźizna pſchi ſwojich ſłowach woſta, wuprajichn ſo tež kardinalojo
za njoho. Kardinal Hugo Kandidus wuſtupi a po rozpowjedanju
Hildebrandowych zaſłužbow wozjewi, zo ſu kardinalojo joho za bamža
wuzwolili. Zaſy wołaſche lud: „Swjaty Pětr je nam knjeza a bamža
wuzwolił, Hrehorja.” To ſta ſo 23. hapryla 1073.

Hildebrand bu purpurowy płaſchcź woblecženy, bamžowſku mitru ſtajeny a
na ſtoł ſwjatoho Pětra ſadźeny. Z pſchecźiwjenjom zwoli Hildebrand do
wólby a pſchija mjeno Hrehoŕ ♣VII.♠ Na to zjewi khěžorej Handrichej
♣IV.♠ ſwoju wólbu, ale proſcheſche joho, zo by do njeje njezwolił. Pſchi
tym jomu zjewi, zo by hako bamž joho zjawne złóſcźe bjez khoſtanja
woſtajicź njemóhł. Khěžor pak wólbje pſchihłoſowaſche. Tak dóſta 29.
junija 1073 ſwjecźiznu.

Bórzy po ſwojim powyſchenju piſaſche ſwojomu pſchecźelej Hugonej, abtej
we Klüni: „By-li móžno było, chcył tebi cyle zacžucź dacź, kak wulke
tyſchnoſcże mje nadběhuja a kak wſchědnje pſchiběrace dźěło mje
wumucžuje a roztorhuje. Cžaſto ſym Boha proſył, zo by mje z pſchitomnoho
žiwjenja wumožił abó pſcheze mnje zhromadnej macźeri cyrkwi pomhał. Wón
mje njeje z pſchitomnych cźerpjenjow wumožił, a moje žiwjenjo njeje
naſchej macźeri k wužitkej było. Mje njeſkóncžua boloſcź a cźežka
zrudoba wobdawa. Narańſcha cyrkej je pſchez ſchcźuwanjo zło ho ducha wot
katholſkeje wěry wotpadnyła, a wot wonka njewěrowcojo napſchecźo njej
wojuja. Hdyž pohladam k wjecžoru, k juhu abó k ſewjeru, namakam lědym
hdźe biſkopow, kotſiž ſu na prawe waſchnjo do zaſtojnſtwa pſchiſchli.
Jich žiwjenjo ſo žadanjam ſwjateje ſłužby njeruna. Nic wot luboſcźe k
Khryſtuſej, ale wot ſwětneje cžeſcźelakomoſcźe dadźa ſo pſchi wukonjenju
zaſtojnſtwa nawjedowacź. Mjez ſwětnymi wěrchami žanoho njewidźu, kotryž
by božu cžeſcź wyſche ſwojeje cžeſcźe, a ſprawnoſcź wyſche ſwojoho
dobytka ſtajił. Ludźo, mjez kotrymiž bydlu, Romjenjo, Longobardojo,
Normanojo, ſu hórſchi dyžli Židża a póhanjo. A hdyž ſebje ſamoho
wobhladuju, namakam ſo wot cźeže ſwojich hrěchow tak potłócženoho, zo mi
k nadźiji na zbóžnoſcź ſkoro nicžo njezbywa, dyžli ſama ſmilnoſcź
Khryſtuſowa. Pſchetož, njebychli lěpſche žiwjenjo a wužitk ſwjateje
cyrkwje wocžakował, njebych wjacy we Romje woſtał. Toho <pb n="824"/>dla
ſym pod wſchědnje ſo wobnowjacej boloſcźu a we daloko doſahacej nadźiji,
w tyſac wichorach žiwy, kaž mrějacy.”

Pſchi wſchěch dźěłach nawjedowaſche Hrehorja zaſada: Cyrkej dyrbi
ſwobodna bycź a njeſmě wot ſwětneje mocy wotwiſowacź. Jeno tak móže
najſpomožniſcho k božej cžeſcźi a k zbožu cžłowjeſtwa ſkutkowacź.

Wot wěrchow wón žadaſche ſwěrnoſcź a poſłuſchnoſcź napſchecżo ſtołej
ſwjatoho Pětra, kotruž ſu hako kſcheſcźenjo jomu winowacźi. Duchowna a
ſwětna móc dyrbitaj bycź kaž ſłónco a měſacžk, a jena ſo na druhu
zepjeracź. Cžaſne zarjadowanjo krajow dyrbi ſo na podłožku wucžbow
kſcheſcźanſtwa ſtacź a zeḿſke kraleſtwo njebjeſkomu ſłužicź, runje kaž
ma we cžłowjeku duſcha cźěło wobknježicź.

K wuwjedźenju tychle wulkich zaſadow mějeſche Hrehoṙ wulke zahorjenjo za
cyrkej, njepowalnu krutoſcź wole, a ſpěſchnoſcź ducha, z kotrejž
najcźěmniſche zaplecźenja lóhcy pſchewidźeſche a wobknježeſche.
Wſchudźom pſchewodźeſche joho nadobnoſcź zaſtojnſtwa. Joho cžiſte,
njewoblakowane žiwjenjo mocowaſche tež njepſchecźelow k ſpodźiwanju. Za
ſo ženje dobytka njehladaſche. Jendźelſkej kralownje, kotraž běſche jomu
we liſcźe prajiła, zo chce jomu wſcho dacź, ſchtož by ſebi žadał,
wotmłowi Hrehoŕ: „Kotre złoto, kotre woſobne kamuſchki, kotre drohoſcźe
tohole ſwěta móhł wot tebje žadacź, je-li nic póccźiwe žiwjenjo,
darniwoſcź napſchecźo khudym, luboſcź k Bohu a k bližſchomu?”

Pſchi wulkej pobožnoſcźi wjedźeſche we wſchěm prawu měru dźeržecź. Tak
napominaſche Danſkoho krala krucźe, zo njeby we cžaſu mora abó złych
njewjedrow njewinowate žónſke hako kuzłaŕnicže palicź dał, hako bychu te
tajke wěcy nacžiniłe.

K ſwojej pomocy wuzwoleſche ſebi najpobožniſchich a najmudriſchich
mužow. Mnohich ſebi z klóſchrow wubra, zo by jich hako ſwětła na
ſwěcźeńk zjawnoſcźe poſtajił.

Pſchi ſwojim wojowanju za ſwobodnoſcź cyrkwje mějeſche Hrehoŕ woſebje
dwaj wulkej zadźewkaj pſchewinycź. Prěni bě ſwjatokupſtwo (ſimonia) abó
wikowanjo z cyrkwinſkimi zaſtojnſtwami. Wěrchojo a zemjenjo pſchedawachu
bikopſke a druhe cyrkwinſke ſlužby. Schtóž wjacy ſadźi, je dóſta. Na
hódnoſcź a doſtojnoſcź njehladachu. Njehódni cžłowjekojo kupowachu ſebi
cyrkwinſke ſłužby a hladachu, kak bychu ſo z njeje wobohacźili,
njeſtarajo ſo wo duchowne zbože woſadnych. Z toho wukhadźeſche
napſchecźna njeluboſcź na woběmaj ſtronomaj.

<pb n="825"/>

Tajke wikowanjo běſche wot cyrkwje krucźe zakazane a we wſchelakich
cžaſach běchu ſo zakaznje wobnowiłe. Ale we žanym cžaſu njeběſche tak
rozſchěrjene, kaž we cžaſu Hrehorja ♣VII.♠ — Schtóž chcyſche tajke
wikowanjo zahanjecź, dyrbjeſche ſwětnych mócnarjow pſchimacź, kotſiž z
tajkoho wikowanja hromady pjenjez wudobywachu a ſobu ſwojich pſchecźelow
a pomocnikow derje zaſtarachu.

Z tutoho ſwjatokupſtwa ſcźěhowaſche nakaženjo duchownſtwa a luda. Pſchez
zakupjenjo pſchińdźechu do cyrkwinſkich ſłužbow cžaſto mužojo, kotſiž
běchu połni ſwětnych žadoſcźow. Zabywſchi na ſwoju winowatoſcź, žadachu
za ženjenjom a mějachu k ſwojomu ſpokojenju žónſke pſchi ſebi. Z tutoho
pohórſchka ſcźěhowaſche, zo ſebi tež ſwětni ludźo póccźiwoſcź mało
wažachu a do njekhmanoſcźow zapadowachu.

Wſchitke tute njeporjadnoſcźe chcyſche Hrehoŕ wukorjenicź a njebojeſche
ſo pſchi tym žaneje wobcźežnoſcźe a prócy. Na cyrkwinſkej zhromadźiznje
we Romje (1074) wobnowi pod najcźežſchimi hroženjemi ſtare zakonje we
naſtupanju nježenjeńſtwa duchownych. Z tym chcyſche pocžinki duchownych
porjedźicź, k božim ſłužbam trěbnu póccźiwoſcź wobnowicź, jich za ſłužbu
cyrkwje dobycź a wot ſwětnych wěcow bóle wottorhnycź.

Joho porucžnoſcźe nacžinichu wulke hibanjo duchow. Pſchetož lud ſam
dyrbjeſche na dopjelnjenjo cyrkwinſkich wuſtajenjow dźeržecź. We wukazu
běſche prajene, zo tajcy, kiž ſu we zwjazkach njeſchwarnoſcźe, njeſmědźa
božu mſchu dźeržecź a žanu wołtaŕnu ſłužbu cžinicź, a lud njeſmě jich
ſłužbu pſchijimacź. Tak dyrbjachu pſchez cžaſnu hańbu a zacpěcźo luda k
rozomej pſchińcź, kotſiž ſo z bojoſcźe pſched Bohom a pſchez cžeſcź
zaſtojnſtwa porjedźicź njechachu. Žonam pſchiwiſni duchowni ſo
pſchecźiwo bamžej pozběhowachu, ale lud běſche na ſtronje bamža, dokelž
ſebi cžiſte duchownſtwo žadaſche. Tajcy duchowni na bamža ſwarjachu a
ſlědźachu za wuzamłowjenjom ſwojoho žiwjenja. Haj, někotſi zapołožichu
ſkóržby napſchecźo biſkopej a bamžej, dokelž jich ſynow njecžeſtnoho
naroda dla wuſwjecźicź njechachu.

Hrehoŕ njedaſche ſo pſchez tajke pſchecźiwjenjo zatraſchicź. Hiſchcźe w
tymſamym lěcźe wuda nowy wukaz: „Je-li hdźe měſchnik abó diakon abó
poddiakon, kotryž we zwjazkach njeſchwarnoſcźe leži, zakazamy jomu we
mjenje Boha wſchohomócnoho a z mocu ſwjatoho Pětra zaſtupjenjo do
cyrkwje tak dołho, dóńž pokutu njecžini a ſo njepolěpſchi. Je-li zo pak
by ſchtó <pb n="826"/>we ſwojim hrěſche zwoſtawacź chcył, njeſmě nichtó
joho ſłužbu pſchijecź; pſchetož žohnowanja tajkich pſchewobrocźa ſo do
poklecźa, modlitwa do hrěcha, kaž knjez pſchez profetu wobſwědcžnje: Ja
chcu poklecź waſche žohnowanja.”

We ſwojich liſtach Hrehoŕ duchownſtwo za nježenjeńſtwo zahorjeſche:
„Wulka hańba dyrbi ſo nam bycź zdacź, zo kóždy ſwětny wojak wſchědnje za
zeḿſkoho knjeza do bitwy dźe a ſo ſmjercźe njeboji. My pak, kiž
měſchnikojo knjeza rěkamy, njechamy za tutoho ſwojoho krala wojowacź,
kotryž je wſcho z nicžoho ſtworił a za nas do ſmjercźe ſchoł, a kotryž
nam myto lubi, kiž bjez kónca traje.”

Pſchi tychle měſchencach a dźěłach we nawjecžornych krajach njezaby
Hrehoŕ na narańſchu cyrkej, kotraž běſche ſo wot ſrjedźniſchcźa cyrkwje
wottorhnyła. Muhamedanojo běchu najrjeńſche krajiny narańſchoho
khěžorſtẇa wudobyli a zapuſcźili, a tyſacy kſcheſcźanow zabili. Hrehoŕ
napominaſche nawjecžornych kſcheſcźanow, zo bychu ſwojim narańſchim
bratram na pomoc khwatali, zrudnym zapuſcźenjam kónc ſcžinili a
Jeruſalem zaſy wudobyli. Sam chcyſche wón tule ſwjatu wójnu do rukow
wzacź. W tutej naležnoſcźi piſaſche mócnarjam wjele liſtow. We jenym z
tutych liſtow wón praji: „Dokelž ſu naſchi wótcojo k wobkrucźenju
katholſkeje wěry tamne krajiny cžaſto wopytowali, chcemy tež my,
podpjerani z modlitwami wſchitkich kſcheſcźanow, tejeſameje wěry dla a k
zakitanju kſcheſcźanſtwa tam cźahnycź, je-li zo ſo nam pod wjedniſtwom
Khryſtuſowym pucź wotewri. Pſchetož pucźe cžłowjekow njeleža w jich
rucy, ale Knjez nawjeduje krocžele cžłowjekow.” Hrehorjowe ſłowa
njebuchu we tamnych wichorojtych cžaſach ſłyſchane.

Hrehoŕ wſchitko ſpytowaſche, zo by duchownſtwo zaſy k zdźeržliwomu
žiwjenju pſchiwjedł. Póſła arcbiſkopomaj we Kölnje a Majncu woſebite
porucžnoſcźe, zo byſchtaj krucźe na porjedźenjo dźěłacź zapocžałoj. Ale
wſchudźom namakaſchtaj ſylne zapjeranjo; pſchetož wyſocy a nizcy běchu
njeporjadam pſchiwuknyli.”

Z boloſcźu widźeſche Hrehoŕ tele zrudne poſtajenjo. Toho dla powoła 1075
cyrkwinſku zhromadźiznu do Roma, hdźež bu wobzamknjene, zo žadyn
duchowny njeſmě wot ſwětnych ludźi cyrkwinſke lenſtwo bracź, a ſwětni je
dawacź njeſmědźa, mjenujcy takle: „Schtóź biſkopſku abó druhu cyrkwinſku
ſłužbu z rukow ſwětnoho cžłowjeka bjerje, ſo wotſadźi. Swětny wěrch, kiž
by tajku ſłužbu wudźělił, ſo z cyrkwinſkeje zhromadżizny wuzamknje.” <pb
n="827"/>Tele poſtajenja njeběchu nicžo nowe, ale hižon ſtary cyrkwinſki
porjad.

Hrehoŕ ſcźeleſche póſłancow do krajow, zo bychu na cyrkwinſkich
zhromadźiznach cyrkwinſku cźahnytbu porjedźeli, ſwjatokupſtwo zahanjeli
a ženjeńſtwo duchownych potłócžili. We Romje dźeržeſche ſam 11
zhromadźiznow. Wěrcham a biſkopam piſaſche liſty, we kotrychž jich
mócnje k dobromu napominaſche.

We Spanſkej, Francoſkej, Jendźelſkej a Italſkej běſche bórzy dobry płód
joho prócowanjow widźecź. Najwjetſchu ſtaroſcź cžinjachu jomu nèmſke
kraje, z kotrychž pſchecy nowe ſkóržby k njomu pſchikhadźachu. Hłowna
wina toho běſche khěžor Hendrich ♣IV.♠ Tón na biſkopſke ſtoły najradſcho
tajkich ſadźeſche, kiž běchu pomocnikojo a towarſchojo joho njekhmanoho
žiwjenja we Goſlaru byli. Hendrichowe kurwy khodźachu we parlach, kiž
běchu z cyrkwjow kranjene. Tajkich kurwow mějeſche Hendrich pſchecy dwě
abó tſi pſchi ſebi. Tola nic doſcź na tym. Hdyž hdy wo rjanej žonje abó
holcy zaſłyſcha, daſche ju z mocu k ſebi pſchiwjeſcź abó łažeſche w nocy
za nimi, pſchi cžimž druhdy rozhněwanym ſtarſchim abó mandźelſkim z nuzu
cźekny. Swoju mandźelſku Berthu, woſobun a rjanu žónſku, z kotrejž
běſche ſo na radu zemjanow woženił, hidźeſche wón tak, zo bórzy po kwaſu
na dźělenjo dźěłacź pocža, zo by ſwobodniſcho po ſwojich lóſchtach žiwy
bycź móhł.

Najprjedy Hrehoŕ Hendricha z dobrym a na wótcowſke waſchnjo
napominaſche, ſo by joho na lěpſchi pucź pſchiwjedł. Khěžor polěpſchenjo
lubjeſche. Pſchi tym na nakazanjo njemyſleſche, ale wójnſke pſchihoty
Sakſow jomu měrnu rycž radźachu. Hdyž běſche Sakſow pſchedobył,
njemyſleſche na ſwoje ſlubjenja, ale pſchedawaſche kaž prjedy biſkopſtwa
a druhe wunoſchne cyrkwinſke ſłužby, njeſtarajo ſo wo bamžowe zakazy. Na
ſwojim dworje mějeſche radnikow, kotſiž běchu z cyrkwje wuzamknjeni.
Sakſkich biſkopow dźeržeſche we jaſtwje. Ze ſurowoſcźu chcyſche ſakſki
lud zanicžicź, njepoſłuchajo na hłós němſkich wěrchow, kotſiž jomu k
měrniſchomu cžinjenju radźachu.

We ſwojej nuzy wobrocźichu ſo Sakſojo do Roma, zo by bamž jich pſched
zahinjenjom zakitał. Hrehoŕ piſaſche Hendrichej a porucži jomu, zo dyrbi
ſo cyrkwinſkich poſtajenjow dźeržecź a wuzamknjenych radnikow wot ſo
zdalicź; hewak ſam do cyrkwinſkeje klatwy zapadnje. To nicžo
njepomhaſche. Khěžorowy hněw ſo powjetſchi. Bóle wón do cyrkwinſkich
prawow pſchimaſche.

<pb n="828"/>

Hrehoŕ powoła Hendricha do Roma, zo by ſo pſched cyrkwinſkej
zhromadźiznu naſpomnjenych ſkóržbow dla zamłowjał. Je-li tam
njepſchińdże, budże z cyrkwje wuzamknjeny.

Nětko Hendrich we ſwojich złobach žaneje měry njeznajeſche a joho
radnikojo joho we njepſchecźelſtwje napſchecźo bamžej poſylnjachu.
Khěžor powoła zhromadźiznu njeſpokojnych biſkopow do Wormſa. Zepjerajo
ſo na zełhaŕne wumyſlenja wuprajichu 24. januara 1076 po Hendrichowej
porucžnoſcźi na Hrehorja wotſadźenjo wot bamžowſtwa. Jenicžkej biſkopaj
Adalbert z Würcburga a Herman z Meca rycžeſchtaj zjawnje napſchecźo
tajkomu njecyrkwinſkomu cžinjenju. Hendrich ſam zjewi Hrehorjej tele
wotſadźenjo.

Bamž zhromadźi 110 ſwěrnych biſkopow wokoło ſo, wupraji na Hendricha
wuzamknjenjo z cyrkwje, a wotwjaza poddanow wot dalſcheje poſłuſchnoſcźe
napſchecźo njomu. Na tamnych pſcheradnych biſkopow bu wotſadźenjo
wuſudźene.

Hdyž ſo powjeſcź wo klatwje we Němcach rozſchěrjecź pocža, naſta wulka
bojoſcź, kotraž pſchibjeraſche, hdyž někotſi najhórſchi radnikojo
Hendrichowi nahłeje ſmjercźe wumrjechu. Lud ſpózna we tym ſud boži.
Němſcy wěrchojo, kotſiž běchu Hendrichowych dracžowanjow dawno ſycźi,
zhromadźichu ſo 15. oktobra 1076 we Trierje a dachu Hendrichej zjewicź,
zo dyrbi ſo za jene lěto z bamžoweje klatwy wuſwobodźicź, mjez tym pak
ſo wſchitkich knježeŕſkich ſkutkow woſtajicź. Je-li za lěto cyrkwju
wujednany njeje, zhubi knjejſtwo. Dla wobcźežowanjow, kotrež maja
napſchecžo njomu, budźe wěrchowſka zhromadźizna we pſchitomnoſcźi bamža
rozſudźecź.

Hdyž Hendrich widźeſche, zo wjetſchina ludu joho wopuſchcźi, zwoli do
wſchitkoho a woteńdże do Spanſkeje, zo by tam kónc wucžakał.

Na 2. februara 1077 běſche wěrchowſka zhromadźizna do Augsburga ſkazana
a bamž ſo w zymje na pucź poda, zo by tam pſchitomny był. Hižon we
Vercelli dóſta powjeſcź, zo Hendrich do Italije cźehnje. Hrehoŕ wobrocźi
ſo do Kanoſy, do krutoho hrodu Toſkanſkeje markhrabinki Mathildy, dokelž
leſcźiwomu Hendrichej wjele njewěrjeſche.

Hendrich pſchicźahny ze ſwojej mandźelſkej Berthu, ze ſwojim ſynom a z
jednym ſwěrnym pſchewodnikom we pokucżeŕſkej draſcźe we januaru 1077 do
Kanoſy a proſcheſche wo wotwjazanjo z klatwy. Hrehoŕ jomu njewěrjeſche,
dokelž wjedźeſche, <pb n="829"/>zo je Hendrich hižon wjacy krócź ſwoje
ſłowo złamał, a we wuzkoſcźach wjele lubił a potom mało dźeržał. Tſi dny
trajachu wujednanja. Cyły cźas woſta Hendrich wodnjo we pokucźeŕſkej
draſcźe pſched hrodom. Schtwórty dźeń dóſta wotwjazanjo, hdyž běſche
ſlubił, zo ſo poſtajenjam wěrchowſkeje zhromadźizny we wſchitkich wěcach
podcźiſnje. Na znamjo wujednanja wudźěli jomu Hrehoŕ na božej mſchi
ſwjate woprawjenjo.

Cžohož běſche ſo bamž bojał, pocža ſo bórzy pokazowacź. Hendrich zaby na
ſwoje ſlubjenja a ſchcźuwaſche italſkich biſkopow a wěrchow napſchecźo
bamžej. Němſcy wěrchojo a biſkopja zhromadźichu ſo we meji 1077 we
Forchhajmje a powołachu tam tež Hendricha. Hendrich tam njeńdźěſche,
hacžrunje běſche to prjedy wěrcham ſlubił. Toho dla wuzwolichu Rudolfa,
wójwodu we Schwabach, za němſkoho krala a pſchiſahachu jomu. Sigbert,
arcbiſkop we Majncu, joho krónowaſche. Bamž pak běſche wot tajkeje
noweje wólby wotradźał.

Hdyž Hendrich we ſwojim pſchewrótnym cžinjenju pokracžowaſche, wuzamkny
joho bamž we novembru 1077 z nowa z cyrkwje a pſchipozna Rudolfa. Dokelž
we Němcach nětko dwě ſtronje napſchecźo ſebi ſtejeſchtej, chcyſche bamž
na zhromadźiznje we Romje 1078 póſłancow wobeju ſłyſchecź a naležnoſcź
wujednacź. Cźi tam njepſchińdźechu.

Hendrichowi pſchecźeljo wuzwolichu we juniju 1080 Guiberta, arcbiſkopa
we Ravenje, za bamža. Tón pſchiwza mjeno Klimant ♣III.♠ a wupraji na
krala Rudolfa a wójwodu Welfa klatwu. Hendrichej ſlubi, zo chce joho
hako khěžora krónowacź. Mjez tym wumrje Rudolf (1080) a Hendrichowe
knjejſtwo ſo we Němcach wobkrucźeſche. Pſchez to nadobychu joho
pſchiwiſnikojo we Italii nowu khrobłoſcź. Bamžej ze wſchěch ſtronow
ſtrachi hrožachu. Hrehoŕ wujedna ſo z Robertom Guiskardom, wójwodu we
Kalabrii a Apulii. Połny dowěry na božu pomoc piſaſche Němcam: „Kóždy
dźerž nadźiju, zo ruka toho, kiž ponižnoſcź wěriwych mócnje powyſchuje,
ſłaba njeje k poraženju njepſchecźelſkeje hordoſcźe. Z božej pomocu
budźe khrobłoſcź njepſchecźelow bórzy wohańbjena a ſwjata cyrkej
dóſtanje zaſy dołho žadany pokoj. Bóh ſam pak jomu wobſwědcži, zo ſo
pſchez pohnuwanjo Ducha ſwjatoho, nic po zaſadach cžłowjeſkeje mudroſcźe
pſchi wobknježenju cyrkwje nawjedowacź da.” Na božej mſchi widźachu
pobožni ludźo, kak běły hołƀ z <pb n="830"/>njebjes pſchilecźa, ſo na
joho ramjo poſyny a z wupſcheſtrjenymaj kſchidłomaj joho hłowu
zakrywaſche.

Hendrich cźehnjeſche dobycźeŕſcy do Italije a pſchecy bliže na Rom. Hdyž
ſo na cyrkwinſkej zhromadźiznje praſchachu, hacž je dowolene, cyrkwinſke
wobſedźeńſtwo zaſtajicź, zo bychu pjenjezy k zakitanju napſchecźo
Hendrichej měli, wotmłowi Hrehoŕ, zo ſwjate kubło ſo ženje k ſwětnomu
wojeŕſtwu trjebacź njeſmě. — Mjez tym běſche ſo Hendrich ze ſwojim
wójſtwom a z biſkopom Guibertom Romej pſchibližił. Sobotu pſched
Swjatkami 1081 zapocža ſo wolehnjenjo měſta. Hrehoŕ běſche we
jandźelſkim hrodźe we Romje wucźek namakał. Hendrich chcyſche ſo z nim
wujednacź, je-li joho hako khěžora krónuje. Hrehoŕ zwoli do do toho pod
wuměnjenjom, zo Hendrich za kſchiwdy doſcź cżini, kotrež je Bohu a
cyrkwi nacžinił. Cyrkwinſka zhromadźizna dyrbi rozſudźicź, ſchtó je wina
na telko njezbožu we kraju a cyrkwi. Hendrich do toho njezwoli. Nětko
zapocža ſo krute woblehnjenjo měſta. Měſto bu wot njepſchecźelow
zapalene, ale z pomocu znamjenja ſwjatoho kſchiža wuhaſny Hrehoŕ woheń.
Dwě lěcźe ſo měſto khroble wobaraſche, a Hendrich dyrbjeſche zaſy
wotcźahnycź. Tola we zapocžatku lěta 1083 je z nowa woblehny.

Hrehoŕ pak powoła na teſame lěto zhromadźiznu biſkopow do Roma. Hendrich
mnohim biſkopam zaſtup do měſta wobaraſche. Hdyž bamž na tſecźim dnju do
zhromadźizny pſchińdźe, rycžeſche wón wo njezbožach cyrkwje, a
napominaſche k wobſtajnoſcźi we cźežkich cžaſach. Wſchitcy ſlubichu
ſwěrnoſcź hacž do ſmjercźe.

W zymje dźěłaſche Hendrich ſylniſcho na wudobycźo měſta. Skóncžnje
wozjewichu jomu wobydlerjo ſwoje podcźiſnjenjo. Schtwórtk pſched
bołmoncžku 1084 cźehnjeſche Hendrich z biſkopom Guibertom do Roma.
Nazajtra bu Guibert wot khěżora na ſtół ſwjatoho Pětra ſadźeny a 24.
měrca 1084 ſwjecźeny. Jutrownicžku pak ſtaji Klimant ♣III.♠ (Guibert)
Hendrichej we Vatikanſkej cyrkwi khěžorſku krónu na hłowu.

Dołho ſo Hendrich we Romje dźeržecź njemóžeſche. Normanſki wójwoda
Robert cźehnjeſche ze ſylnym wójſkom na wuſwobodźenjo Roma. Hendrich z
Guibertom woteńdźe a cźehnjeſche do Němcow na Hermana wot Salca, hrabju
we Lukſemburgu, kotrohož běchu 1081 we Němcach ſa krala wuzwolili.

Pſchez Roberta dóſta Hrehoŕ zaſy ſwobodu a dźěſche do klóſchtra
Monte-Kaſino a potom do wobwjerdźenoho měſta <pb n="831"/>Salerna, hdźež
nowu cyrkej k cžeſcźi ſwjatoho japoſchtoła Mateja poſwjecźi. Z cžitanjom
ſwjatoho piſma a žiwjenjow Swjatych poſylnjeſche ſwoju wjele tyſchenu
wutrobu.

Widźicy blizkoſcź ſwojeje ſmjercźe powoła zhromadźiznu biſkopow a
kardinalow k ſebi. Hdyž ſo jomu za joho nadobne a wulke prócowanja
dźakowachu, wotmłowi Hrehoŕ: „Najlubſchi bratſa! Njecham žadyn ze
ſwojich ſkutkow khwalicź. Ale na to móžu pokazowacź, zo ſym pſchecy
ſprawnoſcź lubował a bjezbóžnoſcź hidźił.”

Po prědowanju, kotrež běſche tudy ludej dźeržał, napadny joho ſmjertna
khoroſcź. Hrehoŕ ſpózna cžas ſwojoho wotkhada. Hdyž pſchitomni ſkoržachu
na tyſchnoſcź, kotruž změja po joho ſmjercźi, pozběhny Hrehoŕ wocži k
njebju, wupſcheſtrje rucy a rjekny: „Tamle horje ja póńdu, a pſchepodam
was z nutrnej próſtwu božej miłoſcźi.”

Hdyž ſo joho praſchachu, ſchtó by ſo najlěpje za joho naſtupnika hodźił,
mjenowaſche jim tſjóch mužow, kotſiž ſo pſchez bohabojoſcź
wuznamjenjowachu. Pſchi tym jim prajeſche: „We mjenje wſchohomócnoho
Boha a z mocu ſwjateju japoſchtołow Pětra a Pawoła wam porucžam,
njemějcźe nikoho za prawoho a wěrnoho romſkoho bamža, ſchtóž njeje po
cyrkwinſkich wuſtajenjach wuzwoleny a ſtajeny.”

Tſi dny pſched ſmjercźu wotwjaza wſchitkich z cyrkwinſkoho wuzamka, jeno
na Hendricha, na biſkopa Guiberta a jeju radnikow a pomocnikow wupraji z
nowa klatwu.

We ſwojim poſlednim wotkazanju za cyłe kſcheſcźanſtwo wón piſa: „Jeno
toho dla je ſo wſchitko napſchecźo mi pozběhnyło a zapſchiſahało, dokelž
ſym we najwjetſchich tyſchnoſcźach cyrkwje wobzamknycź dyrbjał, zo chcu
ju z wotrocžſtwa wutorhnycź. Kóždej, tež najkhudſchej žónſkej je
dowolene, zo ſmě ſo po zakonjach ſwojoho kraja a po ſwojej woli
woženicź. Ale cyrkwi, Khryſtuſowej njewjeſcźe a naſchej macźeri, chcedźa
zadźěwacź, zo by ſwojomu nawoženjej pſchiſluſchała. Ženje njemóžach
pſchidacź, zo bychu ſebi rozſchcźěpnikojo, mandźelſtwołamarjo a
najeńkojo ſynow cyrkwje podcźiſnyli a hańbu ſwojich pſcheſtupjenjow na
nju wuſypowali.”

Hrehorjowe poſlednje ſłowa běchu: „Sprawnoſcź ſym lubowar a
njeſprawnoſcź hidźił; toho dla wumru we cuzbniſtwje.” Po tutych ſłowach
wón 25. meje 1085 wumrje. Joho cźěło bu we cyrkwi ſwjatoho Mattheja we
Salernje pohrjebane. Joho <pb n="832"/>row bu wot Boha z dźiwami
pſchekraſnjeny. Bamž Benedikt ♣XIII.♠ je joho 1728 do licžby Swjatych
zapiſał.

Hrehorjowe dźěło, cyrkej wuſwobodźicź pſchez wutorhnjenjo biſkopow z
wotwiſnoſcźe wot ſwětneje mocy, njeběſche podarmo a bjez dobrych płodow.
Wón je cyrkej božu ſpodźiwnje pſchekraſnił a běſche jej zeſkhadźał hako
nowe ſłónco. Wón běſche mócny we ſłowje a ſkutku. Z cyłej mocu běſche ſo
wón na wobnowjenjo cyrkwinſkeje cźahnytby, na rozſchěrjenjo wěry, na
wobnowjenjo cyrkwinſkeje ſwobody a na wukorjenjenjo błudow a
nakažeńſtwow połožił. Wot cžaſa japoſchtołow njeje žadyn bamž był, kiž
je za cyrkej wjacy dźěłał, wjacy wobcźežnoſcżow njeſł a za ſwobodnoſcź
cyrkwje tak krucźe wojował, kaž Hrehoŕ ♣VII.♠

♣b)♠ Swjecżi martrarjo.

Swjaty Staniſław (Scźěpanowſki), biſkop, martraṙ; 7. meje. Staniſław,
ſyn Wjeleſława a Bogny, narodźi ſo 26. julija 1030 we pólſkim
Scźěpanowje pola Krakowa. Po ſwojim narodniſchcźu dóſta mjeno
Scźěpanowſki. Joho ſtarſchej běſchtaj nic jeno woſobnej, ale tež
pobožnej. Jeju mandźelſtwo běſche 30 lět njepłódne było. Wuproſywſchi
ſebi wot Boha dźěcźo, witaſchtaj ſynka hako dar z njebjes.
Poſwjecźiwſchi joho Bohu, złožowaſchtaj ſwoju ſtaroſcź pſchi kubłowanju
ſyna po tutym ſlubjenju a dawaſchtaj jomu pſchikład pobožnoſcźe,
luboſcźe k khudym a wotſchcźěpjenja wot ſwěta.

Staniſław pak wot małoſcźe nadźiju na pſchichodnu ſwjatoſcź wubudźeſche.
Hižon we ſtarobje, hdźež druhe dźěcźi hrajkanja hladaja, lubowaſche wón
modlitwu a pomorjenjo cźěła. Pſchi jědźi wobkedźbowaſche najwjetſchu
poměrnoſcź. Cžaſto ſpaſche na nahej zemi. Samowólnje znjeſe zymu a druhe
wobcźežnoſcźe. Starſchej jomu we tym njezadżěwaſchtaj, ale
napominaſchtaj joho, zo by we ſłužbje božej wobſtajny woſtał.

Z wulkej pilnoſcźu wón wuknjeſche a wudoſpołnjeſche rozom z wědomoſcźu a
wutrobu z póccźiwoſcźemi. Pjenjezy, kotrež k zawjeſelenju dóſtawaſche,
wotedawaſche khudym. K dokonjenju wuknjenja dźěſche do Gnezna na wyſoke
ſchule. Sydom lět pozdźiſcho wuknjeſche we Parizu cyrkwinſke prawo a
druhe duchowuſke wědomoſcźe. Wſchě pocžeſcźenja wot ſo wotpokazawſchi
<pb n="833"/>wrócźi ſo do wótcžiny, hdżež běſchtaj jomu mjez tym
ſtarſchej zemrjełoj. Bohate herbſtwo po ſtarſchimaj rozdawa Staniſław
wſchě khudym a chcyſche ſebi klóſchtyrſke žiwjenjo wuzwolicź. Tola boža
pſchedwidźownoſcź joho hinak wjedźeſche.

Krakowſki biſkop Lambert Zula běſche joho póccźiwoſcź a wucženoſcź
ſpóznał. Toho dla wuſwjecźi Staniſława za měſchnika a poſtaji joho hako
kanonika hłowneje cyrkwje. Po někotrym cžaſu dowěri jomu prědowanja we
tejſamej cyrkwi. Staniſławowe prědowanja ſkutkowachu wjele k
polěpſchenju luda. Wón mějeſche dowěru wſchěch Polakow. Swětni a
duchowni wuzwolichu ſebi joho rady za radnika ſwědomja. Lambert ſo Bohu
za tak dobroho dźěłacźerja we božej winicy dźakowaſche. Tež chcyſche
joho za ſwojoho pomocnika wuzwolicź, ale ponižny Staniſław ſo napſchecźo
tomu wobaraſche.

Po Lambertowej ſmjercźi bu Staniſław za joho naſlédnika wuzwoleny a
dyrbjeſche ſo na porucžnoſcź bamža Alekſandra ♣II.♠ žadoſcźi krala,
duchownſtwa a luda podcźiſnycź. We lěcźe 1072 dóſta biſkopſku
ſwjecźiznu.

Naſtupiwſchi wyſoku cyrkwinſku ſłužbu zaſłuži ſebi khwalbu pſchez
paſtyŕſku póccźiwoſcź a wuznamjenjeſche ſo woſebje pſchez ſmilnoſcź
napſchecźo khudym. Joho dom běſche wucźek za khudych, kotrychž mjena
mějeſche zapiſane, zo njeby na nikoho pozabył, ſchtóž běſche joho pomocy
potrěbny. Na wozjewjenjo ſłowa božoho nałožowaſche pſchecy wulku prócu.
Swoju woſadu cžaſto wopytowaſche a porjedźeſche, ſchtož hdźe
njeporjadnoſcźow nadeńdźe.

We Pólſkej kralowaſche tehdom Boleſław ♣II.♠ — Tón běſche ſebi pſchez
dobycźa wojeŕſku ſławu dobył, běſche poměrny we jědźi a picźu a
dobrocźiwy napſchecźo khudym a potrébnym. Ale pſchez ſurowoſcź a
njeſprawnoſcźe je ſebi pſchimjeno „dźiwi” zaſłužił. Hacž runje běſche
woženjeny, wonjecžeſcźeſche zemjanſke žónſke a dawaſche tak zjawny
pohórſchk. Nichtó ſebi njewěrjeſche, jomu joho njepóccźiwe žiwjenjo
porokowacź. Kóždy ſo joho hněwa bojeſche.

Staniſław, widźicy tajki pohórſchk, dźěſche k kralej a napominaſche joho
z luboſcźu, tola krucźe, zo dyrbi ſo bjezbóžnoho zadźerženja woſtajicź,
jeli njecha hněw boži na ſo ſcźahnycź. Kral běſche we wutrobje połny
hněwa. Zwonkownje chcyſche ſo wſchelako zamłowjecź, hako by to tak zlě
njebyło. Staniſław pak wotkry jomu nicžomnoſcź joho wuzamłowjenjow. Kral
<pb n="834"/>woſta pſchi ſwojim ſtarym waſchnju a wobcźežowaſche ſo na
Staniſławowu khrobłoſcź. Dwórnikojo jomu pſchihłoſowachu a ſchcźuwachu
joho na biſkopa.

Mjez tym běſche ſebi kral Khryſtinu, mandźelſku zemjana Mjecžiſława, k
ſpokojenju ſwojich njeſchwarnych lóſchtow zhladał, zaſlepjeny wot jeje
rjanoſcźe. Z leſcźu, ze ſlubjenjemi, z darami, z hroženjom chcyſche ju
ſebi pſchikhilicź. Wona ſo z nicžim wot ſwěry napſchecźo ſwojomu
mandźelſkomu wotwjeſcź njedaſche. Toho dla kral móc nałožowaſche. Z mocu
daſche ju z hrodu mandżelſkoho rubicź a do kralowſkoho hrodu
pſchewjeſcź. Lěta dołho ju jatu dźeržeſche a k njepóccźiwoſcźam
mocowaſche. Tak mějeſche wona někotre dźěcźi wot njoho, ale na
wſchitkich wotpocžowaſche poklecźo bože: mějachu wohidne woblicžo a
cźerpjachu na ſtajnym tſchepotanju ſtawow; ſkóncžnje wowrótnichu.

Cyłe zemjanſtwo běſche na kralowu njeknicžomnoſcź roznjemdrjene. Tola
nichtó njewěrjeſche ſebi ſkoržicź abó ſo hórſchicż Duchowni a ſwětni
wobrocźichu ſwoje wocži na arcbiſkopa w# Gneznje a žadachu, zo by wón
kralej napſchecźo ſtupił, dokel# je wón prěni biſkop we kraju, a rubjena
žónſka z joho woſadnoſcźe. Arcbiſkop, hewak dobry a ſwěrny muž,
komdźeſche ſo dokelž ſo krala bojeſche. Druzy duchowni a biſkopja ſebi
hiſchcźe mjenje wěrjachu, z kralom krucźe porycžecź.

We tajkich wobſtejnoſcźach wobzamkny Staniſław, zo zaſy na krala póṅdźe.
Prjedy pak chcyſche ſebi božu pomoc k waž# nomu, cźežkomu ſkutkej
wudobycź. Toho dla ſo někotre dny # wobſtajnej modlitwu pſchihotowaſche.
Potom dźěſche k kralej# Zaſy joho napominaſche a wopſchiſahaſche a k
polěpſchenju zbu# dźowaſche. Kral we njemdrym hněwje napſchecźo njomu
zakha# dźeſche a rycžeſche wo wotſadźenju a zo joho nawucži, kak m# z
kralom rycžecź.

Bjez bojoſcźe Staniſław wotmłowi: „Hdyž chceſch kralowſk# doſtojnoſcź z
biſkopſkim zaſtojnſtwom pſchirunacź, maſch wjedźecź# zo je kralowſtwo
porno biſkopſtwej tak, kaž měſacžk porno ſłón# cej abo wołoj porno
złotomu.”

Boleſław nicžo njewotmłowi, ale woſtaji biſkopa ſtej# Chcyſche ſo na nim
wjecźicź, ale we joho žiwjenju njemóžeſch nicžo wuſlědźicź, za cžož by
joho pſchimacź móhł. Tak pytaſch ſebi někajki zamyſł, a namaka jón.
Staniſław běſche wot ze# mjana Pětra we Pjotrowinje polo kupił a ſwojej
cyrkwi pſchi# <pb n="835"/>piſacź dał. Tſi lěta po ſmjercźi tutoho Pětra
nawabichu joho wuja, zo by napſchecżo biſkopej ſkoržił a polo hako
njezapłacźene naſpjet žadał. Kral wza ſam wěc do ruki a žadaſche biſkopa
pſched ſud. Biſkop njemějeſche wopiſmo. Swědkojo, kotſiž běchu pſchi
zapłacźenju pſchitomni byli, buchu wot kralowych pomocnikow zatraſcheni
a njepſchińdźechu k ſwědcženju. Biſkop běſche bjez ſwědkow a chcychu
joho wotſudźicź. Tola jim ſlubi, zo za tſi dny ſwědka pſchiwjedźe. Ze
ſměchami jomu cžakanjo ſlubichu. Cyły cžas wołaſche ſo biſkop z
modlenjom k Bohu, zo chcył jomu njewinowatoſcź dopokazacż pomhacź.
Poſtajeny dźeń dźeržeſche biſkop božu mſchu. Po jeje ſkóncženju dźěſche
k rowej zemjana Pětra, kotryž běſche pſched tſomi lětami wumrjeł. Biſkop
jomu porucži, zo by z rowa ſtanył a za jomu ſwědcžił. A hlej, dźiw boži!
Morwy wožiwi a wuſtupiwſchi z rowa pſchewodźeſche biſkopa do ſudneje
ſtwy. Biſkop prajeſche: „Hlejcże, tu je Pětr hako žiwy ſwědk ſwojoho
teſtamenta. Bóh je joho z rowa zawołał k wobſwědcženju wěrnoſcźe.” Kral
a ſudnikojo běchu njemało naſtróženi, hdyž Pětra póznachu a z joho horta
kuṗ a zapłacźenjo pola wobſwědcžicź ſłyſchachu. Na to ſo Pětr zaſy do
rowa wrócźi. Biſkopej njemóžachu nicžo cžinicź.

Tež kral cžiujeſche, hako by z nim wujednany był. Tola dołho měr
njetrajeſche. Kral pſchecy hłubje do njeſchwarnoſcźe zapadowaſche,
njehańbicźiwy runja ſkocźecźu. Joho pſchikład bu na dworje a we wójſkn
ſcźěhowany, a lud bóle a bóle kaženy. We ſwojej ſurowoſcźi daſche kral
njedźelnicže a cźěſchace macźerje kóncowacź.

Staniſław chcyſche tſecźi krócź hicź a krala napominacź, ale njebu k
njomu puſchcźeny. Z poſcźenjom, modlenjom a ſylzami proſcheſche Boha za
zaſlepjenoho krala. Skóncžnje ſo jomu poradźi, zo móžeſche k kralej
pſchińcź. Zaſy rycžeſche jomu do ſwědomja. Kral hrožeſche jomu ze
ſmjercźu, jeli ſo hiſchcźe junu zwaži, na joho zadźerženju wuběracź.

Hdyž biſkop widźeſche, zo pola krala z dobrym nicžo njedokonja,
wobzamkny napſchecźo njomu poſledni ſrědk: wuzamknjenjo z cyrkwje.
Dźěſche ſchtwórty krócź k njomu a hrožeſche jomu cyrkwinſku klatwu, jeli
ſo njeporjedźi. Kral jomu z nowa ſmjercź hrožeſche. Wo wuzamknjenjo z
cyrkwje ſo njeſtaraſche, ale wopytowaſche bože ſłužby kaž prjedy.
Někotryžkuli biſkop Staniſławej radżeſche, zo by kralowy hněw dale
njewabił. Sta<pb n="836"/>niſław njechaſche bojazny najeńk bycź, a boži
zakoń hanicź dacź. Toho dla porucži, zo maja bože ſłužby hnydom
pſcheſtacź, hdyž by wuzamknjeny kral zaſy do cyrkwje zaſtupił. Kral we
zatraſchnym hněwje njemdrjeſche a chcyſche biſkopa moricź. Ale biſkop
wjedźeſche ſo jomu dlějſchi cžas wukhowacź. We cyrkwi ſwjatoho Michała a
wſchěch jandźelow njedaloko Krakowa ſkradźu božu mſchu dźeržeſche. Tu
joho kralowi wuſlědźerjo namakachu a kralej powjeſcź wo tym donjeſechu.
Hnydom wza Boleſław wojakow a wjedźeſche jich k cyrkwi, hdźež biſkop
hiſchcźe božu mſchu dźeržeſche. Kral póſła wojakow do cyrkwje. Tſi krócź
ſpytachu biſkopa moricź, tſi krócź buchu pſchez potajnu móc na tym
zadźěwani. Žadyn ſebi wjacy do cyrkwje njewěrjeſche. Tu cźěrjeſche
Boleſław ſam nuts a pſcherubny pſched wołtarjom biſkopej hłowu. Morjene
cźěło ſam z cyrkwje wuwlecže a wojacy je na kruchi rozrubachu, a
rozmjetachu je k žratwje za ptaki a dźiwje zwěrjata. To ſta ſo 8. meje
1079.

Bóh cźěło ſwojoho martrarja ſpodźiwnje pſchez worjoły pſched dźiwinu
zakitaſche. W nocy je krakowſcy duchowni zezběrachu, ſpóznawſchi je na
ſwětłoſcźi, kotraž z kruchow wukhadźeſche. Hdyž běchu kruchi hromadźe
znoſyli, ſo tute ſpodźiwnje ſame zjenocźichu, tak, zo žana rana wjacy
widźecź njeběſche. Potom je ſkradźu pohrjebachu, dokelž běſche kral
wſchě žarowanjo zakazał.

Bamž Hrehoŕ ♣VII.♠ wuzamkny Boleſława a joho pomocnikow z cyrkwje. Kral
žanoho měra wjacy njemějeſche a běſche wot wſchěch ſwojich poddanow
zacpěty. We zadwělowanju cźekny z kraja a pſchińdźe pſchewoblecženy do
Wuheŕſkeje. Tam po lěſach a horach błudźeſche a woſta morwy ležo. Joho
wuhłódnjene pſy ſo z joho mjaſom naſycźachu.

Staniſławowe cźěło bu we lěcźe 1088 do biſkopſkeje cyrwjek w Krakowje
pſchenjeſene a wot Boha z wjele dźiwami pſchekraſnjene. Bamž Innocenc
♣IV.♠ joho w lěcźe 1253 do licžby Swjatych zapiſa.

Swjaty Kanut, kral a martraŕ; 19. januara. Kanut, ſchtwórty danſki kral
z tutym mjenom, běſche ſyn Swenona ♣II.♠ — Z dobrymi darami ducha a
cźěła wuhotowany, bu wot dobrych wucžerjow kubłany. Zahe ſo k
pobožnoſcźi nakhileſche, z kotrejž ſwoje druhe póccźiwoſcźe
pſchekraſnjeſche. — Doroſcźeny <pb n="837"/>wuznamjenjeſche ſo hako
dobry wojeŕſki wjednik pſchez khrobłoſcź a rozhladnoſcź. Na ſwojim
prěnim wójnſkim cźahu wón namȯŕſkich rubježnikow rozehna a znicži.

Po Swenonowej ſmjercźi (we lěcźe 1074) chcyſche dźěl luda Kanuta na
kralowſki trón wuzwolicź. Druzy běchu napſchecźo tomu, dokelž ſo
bojachu, zo by wón ſnadź wjele wójnu wjeſcź chcył. Wuzwolichu bratra
Haralda, kotryž běſche jara pobožny a cźichi, ale ſłaby knježeŕ, kotryž
złóſcźam a njeporjadnoſcźam napſchecźo njedżěłaſche.

Kanut woteńdźe k ſchwedſkomu kralej Halſtanej a bu wot njoho
pſchecźelnje pſchijaty. Tón joho na to wabjeſche, zo by ſebi danſki kraj
z brónjemi wudobył. Kanut njechaſche njepſchecźel, ale dobrocźeŕ ſwojoho
wótcnoho kraja bycź a toho dla njezwoli do tamnych wabjenjow.

Po cžaſu pſchiwobrocźichu ſo wutroby Danow k njomu a po Haraldowej
ſmjercźi powoła joho lud we lěcźe 1080 na trón. Kanut ſo nětko najbóle
wo to ſtaraſche, zo by cyły lud za kſchecźanſtwo dobył. Daſche wſchudźom
wěru prědowacź, a wudebjeſche cyrkwje na najrjeńſcho.

Zapocžatk joho knježenja bu pſchez wulke dobycźa pſchekraſnjeny. Kanut
wojowaſche napſchecźo Samojedam, Eſtham a Kuretam, kiž běchu joho kraj
rubježnje napadnyli. Pſchedobywſchi tele ludy, rozſchěrjeſche tež we
jich krajinach kſcheſcźanſtwo.

Bohaty na cžaſnych kubłach a ſławny pſchez wójnſke dobycźa, njeznajeſche
Kanut tola žanu hordoſcź, ale połoži ſwoju krónu k nohomaj Kſchižowanoho
a podcźiſny kraj tomu, kotryž je kral kralow a knjez knježerjow.

Po ſkóncženju wójnow ſtupi z hrabinſkej dźowku Elthu (Adelhajdu) do
mandźelſtwa. — Dohladawſchi ſo na knježace wopacžnoſcźe, dźěłaſche z
mocu na jich wotſtronjenjo, a dawaſche k tomu krute zakonje.
Potłócženych zakitaſche napſchecźo mócnym potłócžerjam. Tak daſche
namóŕſkoho rubježnika Ejgilla ſkóncowacź, hdyž na napominanjo ſwoje
žiwjenjo polěpſchicź njechaſche. Hdyž chcychu dwórnikojo rubježnika z
pjenjezami wukupicź, wotrycža Kanut krucźe: „To ſo njemóže ſtacź. Ja
njecham na tajkej złóſcźi žanoho podźěla měcź. Wón dyrbi wumrjecź.
Schtóž jenoho cžłowjeka mori, dyrbi wumrjecź. Kajke khoſtanjo zaſłuži
hakle tón, kotryž je mnohich ſkóncował, zo by jich kubła na ſo
ſcźahnył?” — Ejgill bu w lěſu na ſchtom <pb n="838"/>wobwjeſeny a tež
joho rubježni towaŕſchojo a pomocnikojo dóſtachu ſwoje khoſtanjo.

Kanut dźěłaſche we wſchěm na wozboženjo luda. Zawjedźe dobry rjad we
kraju, a to najprjedy na kralowſkim dworje, zo by dobry pſchikład dwora
lud wobrocźił.

Z dobrymi kralowſkimi pocžinkami zjenocźeſche Kanut kſcheſcźanſke
póccźiwoſcźe. Cźěło pomorjeſche z poſcźenjom, ſchwikanjom a pokucźeŕſkej
draſtu. We modlenju a wopominaju bójſkich wěcow běſche wobſtajny.
Podpjeraſche duchownſtwo, twarjeſche a porjeńſchowaſche cyrkwje z
kralowſkej pychu. Za khudych ſo wótcowſcy ſtaraſche. Ženje njewotkhili
ſo wot pucźa ſprawnoſcźe a božoho prawa. Tak pſchecy k wyſchſchej
doſpołnoſcźi ſpěchowaſche.

We lěcźe 1085 póſła Kanut wójſko na łódźach Jendźelcžanam na pomoc,
kotrychž kraj běchu Normanojo rubježnje napadnyli. Ale bratr Olaws,
wójwoda we Schleswigu, za knjejſtwom žadoſcźiwy, wobrocźi wójſko
pſchecźiwo njomu a zeſchcźuwa lud napſchecźo Kanutej. Załožk k ſpěranju
běſche cyrkwinſki dźeſatk, kotryž běſche kral porucžił, a krutoſcź, z
kotrejž pſcheſtupjerjow cyrkwinſkich kaznjow khoſtaſche. Nazběrachu ſo
pſchewrótni a njekhmani ludźo, kotſiž kralej ſmjercź pſchihotowachu.
Kanut pſchebywaſche we Schleswigu. Widźicy, ſchto ſo pſchihotuje, póſła
kralownu a dźěcźi do Flandrow. Zběžkarjo njewěrjachu ſebi zjawnu bitwu z
kralom zapocžecź, ale myſlachu na ſkradźnu pſcheradu. Wjednik Asbjorn
pſchiṅdźe a wobkrucźi z pſchiſahu, zo je ſo lud zaſy zmèrował. Kral jomu
wěrjeſche, hacžrunje bratr Benedikt wotradźeſche. Mjez tym ſo zběžkarjo
z khwatkom bližachu. Kanut ſo njeſtróži, ale dźěſche do cyrkwje ſwjatoho
Albana, zo by božu mſchu ſłyſchał. Lědym běſche boža mſcha ſkóncžena,
dóſta wón powjeſcź, zo ſo njepſchecźeljo z cžródami bliža. Hrabja Erich
radźeſche kralej, zo by cźeknył. Kanut wotmłowi: „Ně, ně, njecźěkam.
Radſcho do rukow njepſchecźelow padnu, hacž zo ſwojich wopuſchcźu. Woni
dźeja jeno mi za žiwjenjom.”

Hnydom pſchihotowaſche ſo na ſmjercź. Po wuznacźu hrěchow wupraji
njepſchecźelam wodacźo, a dóſta ſwjate woprawjenjo. Njepſchecźeljo
nadbèhowachu cyrkej. Kralowy bratr Benedikt z někotrymi wojakami durje z
wulkej khrobłoſcźu zakitaſche. Z woknom pſchilecźa kamjeń kralej do
cžoła. Kral zapſchimny z ruku ranu, zo by krej zahacżił, a modleſche ſo
dale. <pb n="839"/>Hdyž njepſchecźeljo durje pſchedobycź njemóžachu,
ſpytachu pſcheradu. Jedyn z wyſchkow, Egwind, žadaſche zaſtup, zo by wo
měr jednał. Benedikt wotradźeſche nutspuſchcźenjo. Kanut porucži, zo
bychu joho pſchiwjedli. Egwind ſtupiwſchi pſched krala, ſo hłuboko
pokłoni. Pſchi tym wucźahny pod płaſchcźom ſkhowany mjecžik a kłó do
krala. Na to chcyſche z woknom cźeknycź. Kralowy wyſchk Palmar joho z
mjecžom pſcherubny. Njepſchecźeljo z woknami kamjenje mjetachu a
tſělachu. Kanut ſo pſchecy pſched wołtarjom z wupſcheſtrjenymaj rukomaj
modleſche. Tak joho cźiſnjeny hlebjowe trjechi a morjeſche. Tež bratr a
druzy zakitarjo zahinychu, pjatk 10. juliju 1086. Kanut běſche 6 lět
knježił. Joho cżèło bu we cyrkwi pohrjebane a joho row z wjele dźiwami
na khorych pſchekraſnjeny.

Swjaty Erik, kral, martraŕ; 18. meje. Erik běſche z woſobneje ſwójby we
Schwedach rodźeny. We młodoſcźi poda ſo wuknjenju a pyſcheſche ſwoju
wutrobu z kſcheſcźanſkimi póccźiwoſcźemi. Doroſcźeny ſtupi do
mandźelſtwa z Khryſtinu, dźowku ſchwedſkoho krala Ingona ♣IV.♠ — Po
ſmjercźi krala Smerchera ♣II.♠ bu wot Schwedow po ſtarych krajnych
wuſtawkach hako kral wuzwoleny, a běſche dźewjaty kral z mjenom Erik.

Takle powyſcheny njezabu wón na ſwoje kſcheſcźanſke winowatoſcźe. Z
najwjetſchej rozhladnoſcźu kedźbowaſche na ſwoju wutrobu. Pſchez
poſcźenjo a druhe pokutne ſkutki mocowaſche ſwoje cźěło pod zakoń
duſche. We modlenju a pobožnym rozpominanju namaka wón radoſcź. Ludej
běſche ze zhromadnym wótcom a rady kóždomu pomhaſche. Sudźeſche po
ſprawnoſcźi. Njezbožowni namakachu pola njoho zakit. Kóždy cžas móžachu
ze ſkóržbami k njomu pſchińcź. Bjez wotwlakowanja bu rozſudźene. Khudych
khorych cžaſto ſam wopytowaſche a wolóžeſche z bohatymi jałmožnami jich
cźerpjenja.

Spokojny z wótcowſkim herbſtwom žane dawki wot poddanow njebjerjeſche, a
nałožowaſche wjele pjenjez na twarjenjo cyrkwjow. K zahnacźu
wopacžnoſcźow a k zawěſcźenju krajnoho měra dawaſche mudre zakonje. Tež
daſche ſtare zakonje a kaznje, kotrež w kraju płacźachu, zhromadźicź a
hako kralowſki zakón za ſchwedſki kraj wozjewicź.

<pb n="840"/>

Hacž runje wón měr lubowaſche, bu tola do wójny zaplecźeny. Póhanſcy
Finnojo cžaſto kraj napadowachu, wurubichu a zapuſcźichu. Erik
cźehnjeſche napſchecźo nim do wójny a pſchedoby jich. Widźicy pak hona
połne cźěłow, ronjeſche ſylzy a wobžarowaſche, zo je telko ludźi wo
žiwjenjo pſchiſchło, kiż njejſu kſchcźeńcu dóſtali. Wudobywſchi kraj
Finnow, ſtaraſche ſo za to, zo by ſo Finnam ſwjate ſcźenjo prědowało a
wjele cyrkwjow natwariło.

Erikowa pobožnoſcż bu wot někotrych póhanſtwu z krutoſcźu podatych
Schwedow najprjedy wuſměſchowana, potom nanajbóle hidźena. Magnus, ſyn
danſkoho krala, połny žadoſcźe za ſchwedſkej krónu, wuſtupi hako wjednik
njeſpokojnikow, kotſiž chcychu krala moricź. Dźeń po ſwjedźenju
Khryſtuſowoho do njebjes ſtpěcźa wudyri wot nich pſchihotowany zběžk.
Erik běſche na božej mſchi, hdyž zhoni, zo je ſo lud pozběhnył a
wobrónjeny na njoho cźehnje. Z měrnej myſlu rjekny kral: „Dokonjejmy
wopor; druhi dźěl ſwjedźenja ſo druhdźe dokonja.” Po božej mſchi porucži
duſchu Bohu, woznamjeni ſo ze ſwjatym kſchižom, a jěchaſche zběžkarjam
ſam napſchecźo. Swojich pſchewodnikow woſtaji zady, zo ſo jich krej
pſchelała njeby. Zběžkarjo ſo na njoho walichu, ztorhnychu joho z konja,
bijachu do njoho a wotrubachu jomu hłowu. To ſta ſo 18. meje 1151.

Bóh debjeſche row ſwojoho ſłužownika z dźiwami a zwarnowa joho cźěło
pſched pſchetłacźom.

Swjaty Domaſch Kantuarſki (Kanterburſki), biſkop a martraŕ, 29.
decembra. Domaſch Beket pſchińdźe 21. decembra 1117 we Londonje na ſwět.
Joho nan Gibbert běſche khudy zemjan a cżehnjeſche dwójcy do Paleſtiny
ſobu na kſchižnu wójnu. Domaſch bu młody wot macźerje Mathildy we
kſcheſcźanſtwje kubłany a k poſłuſchnoſcźi a tradanjam pſchiwucžowany.
Wuknjenjo zapocža wón we klóſchtyrſkich ſchulach we Londonje,
pokracžowaſche je we Oksfordźe a Parizu. Z cuzby ſo domoj wrócźiwſchi
dóſta mèſchcźanſku ſłužbu we Londonje a wuznamjenjeſche ſo pſchez
wuſchiknoſcź a ſprawnoſcź. Zeznawſchi ſo ze zemjanom na kraju, poda ſo
hońtwaŕſtwu a pocža we bohuſłužownoſcźi woliwkowacź. Padnywſchi na
hońtwje do wody bu ſpodźiwnje wumóženy a zapocža zaſy Bohu ſpodobniſche
žiwjenjo.

<pb n="841"/>

Arcbiſkop Theobald Kanterburſki, kiž běſche z Domaſchowym nanom
pſchecźeleny był, wza joho do ſwojoho domu, wudźěli jomu poddiakonſku
ſwjecźiznu a póſła joho k dokonjenju wuknjenja do Bologny we Italii.
Domoj ſo wrócźiwſchi dóſta Domaſch diakonſku ſwjecźiznu a bu za
arcdiakona hłowneje cyrkwje poſtajeny. Biſkop dowěri jomu najcźežſche
naležnoſcże a njecžinjeſche nicžo bjez joho rady. Wjacy krócź póſła joho
we wažnych wěcach do Roma.

Na biſkopowu radu pomjenowa jendźelſki kral Hendrich ♣II.♠ Domaſcha we
lěcźe 1157 za kenclerja cyłoho kraja. Kraj běſche z tym ſpokojom a kral
ſebi Domaſcha wyſoko wažeſche.

We lěcźe 1160 wumrje Theobald a kral zjewi Domaſchej, zo chce jomu
wuprózdnjene arcbiſkopſke měſto pſchepodacź. Domaſch jomu wotmłowi, zo
změje jeju pſchecźelſtwo bórzy kónc, dokelž by hako arcbiſkop wſchelakim
ſahanjam do cyrkwinſkich prawow napſchecźo ſtupicź dyrbjał. Kral woſta
na ſwojim a ſobotu pſched ſwjatkami 1162 bu Domaſch hako arcbiſkop za
Kanterbury wuzwoleny. Po doſtacźu ſwjecźizny pſchipóſła jomu bamž
Alekſander ♣III.♠ arcbiſkopſki pallium.

Domaſchowe žiwjenjo běſche jara krutobne. Rano w 2 hodź. wón ſtawaſche a
zapocža duchownſke modlenja. Po tutym myjeſche 13 khudym nohi a wudźěli
jim jałmožnu. Potom cžitaſche ſwjate piſmo, kotrež pſchecy pſchi ſebi
noſcheſche. Na to wopytowaſche khorych mnichow abó duchownych. W 9 hodź.
mějeſche božu mſchu, po kotrejž zaſy jałmožnu wudźěleſche. W 3 hodź.
běſche wobjed, pſchi kotrymž bu z dobrych knihow cžitane. Woſobne jědźe
njepſchińdźechu ženje na blido, dokelž ſo wón z najhubjeńſchej jědźu
ſpokoji a wulku poměrnoſcź wobkedźbowaſche. Po jědźi ſo z duchownymi wo
duchownych naležnoſcźach rozrycžowaſche.

Dlějſchi cžas trajeſche pſchecźelſtwo mjez kralom a arcbiſkopom, na
kotrohož radu buſchtaj dołho woſyrocźenaj ſtołaj we Worceſtru a
Herefordźe wobſadźenej. Tola bórzy namakachu ſo pſchicžiny k
njepſchezjednoſcźi. Domaſch wotrjekny ſo kenclerſkeje ſłužby a
ſpjecźowaſche ſo dołhomu njewobſadźenju biſkopſkich ſtołow, kotrychž
dokhody mjez tym kral bjerjeſche. Domaſch wuſtupowaſche napſchecźo
ſudnikam, kotſiž duchownych ſudźachu. Zakrocžowaſche napſchecźo
zaſtojnikam a zemjanam, kotſiž cyrkej potłócžowachu a jeje kubła na ſo
cźehnjechu. Tež žadaſche kral wot biſkopow pſchiſahu, zo chcedźa
wſchitke waſchnja kraleſtwa <pb n="842"/>dźeržecź. Na zhromadźiznje
biſkopow wupraji Domaſch, zo ſo pſchiſaha hinak ſtacź njemóže, hacž z
wuměnjenjom: „ſchtož napſchecźo winowatoſcźi a ſwědomju njeje.” Někotſi
biſkopja běchu pſchecźiwo njomu a duchowni joho proſchachu, zo by ſo
kralej njeſpjecźował. Toho dla Domaſch we lěcźe 1164 piſmo
poſłuſchnoſcźe podpiſa, ale bórzy ſo dohlada, zo joho podwolnoſcź pucź k
potłócženju cyrkwje pſchihotuje. Pocža tajkim njeſprawnoſcźam zjawnje
napſchecźo dźěłacź. Kral jomu za to ſmjercź hrožeſche, a powoła 8.
oktobra 1164 zhromadźiznu biſkopow a zemjanow do Northamptona. Domaſch
bu wotſudźeny a joho kubła wzate. Někotſi jomu radźachu, zo by ſwoju
ſłužbu złożił. Domaſch wotmłowi, zo ſwoju cyrkej pſcheradźicź njemóže a
zo toho dla na ſwojim měſcźe woſtanje, byrnje wo žiwjenjo ſchło.

Pſcheſcźěhanjo dźeń wote dnja pſchibjeraſche, Domaſch pak ſwojim
ſcźerpnoſcź pſchiporucžeſche. Zrjadowawſchi nuzniſche naležnoſcźe,
dźěſche z kraja a poda ſo do Francoſkeje. Kral Hendrich daſche joho pola
bamža wobſkoržicź, ale po dobrym pſchepytanju pokaza ſo Domaſchowa
njewinowatoſcź. We Soiſſonſu rycžeſche Domaſch z frańcoſkim kralom
Ludwikom ♣VII.,♠ kotryž jomu wſchu pomoc lubjeſche. Na to dźěſche k
bamžej Alekſandrej ♣III.,♠ kotryž we Sens pſchebywaſche. Bu pſchecźelnje
pſchijaty a pſchedpołoži a rozeſtaja wěcy, kotrež kral žadaſche, zo móhł
cyrkej pod knjejſtwo kraja pſchiwjeſcź. Wyſche toho zjewi, kak njerady
je ſwoje zaſtojnſtwo pſchijał a kak rady by je złožił. Scźahny z porſta
paſtyŕſki pjerſchcźeń a poda jón bamžej. Po dołhim wuradźenju joho bamž
we zaſtojnſtwje wobkrucźi a napominaſche, zo by khroble dale wojował.

Domaſch dźěſche do klóſchtra Pontigni, zo by tam we ſamownoſcźi žiwy
był. Cyły cžas woſta we pokucźenju a wobkedźbowaſche wuſtawki klóſchtra.

Mjez tym zakhadźeſche kral napſchecźo joho pſchecźelam, wuhna jich z
kraja a zebra jich kubła. Wot kóždoho žadaſche, zo by k Domaſchej ſchoł
a joho ze ſylzami k podwolnoſcźi wabił. Wſcho to cžinjeſche na radu
Rajnala, kotromuž běſche kral cžaſne zarjadowanjo biſkopſtwa pſchepodał.
Z kraja wuhnacźi pſchińdźechu k Domaſchej, ale Bóh ſo pſchez dobrych
ludźi za nich ſtaraſche, tak zo žaneje nuzy cźerpjecź njetrjebachu.

Bamž chcyſche krala z biſkopom wujednacź. Kral njechaſche nicžo wo tym
wjedźecź, ale hrožeſche, zo cyły rjad Ciſtercienſow z Jendźelſkeje
wotecźěri, jeli Domaſch dlěje w Pontigni <pb n="843"/>woſtanje. Domaſch
woteńdźe, zo by rjadej njeluboſcź zalutował. Pſched wotkhadom jomu Bóh
blizku ſmjercź zjewi. Junu w nocy ſo Domaſch z nutrnoſcźu modleſche. Tu
zaſłyſcha hłós: „Domaſcho, Domaſcho, moja cyrkej budźe pſchez twoju
krjej pſchekraſnjena.” Domaſch ſo wopraſcha: „Schtó ty ſy?” Hłós
wotmłowi: „Sym Jězus, ſyn žiwoho Boha.”

Domaſch dźěſche do klóſchtra ſwjateje Kolumby njedaloko Sens a wupraji
wuzamknjenjo z cyrkwje na wſchitkich, kotſiž po kralowej woli cyrkwinſke
kubła na ſo cźahnu. Tež kralej hrožeſche z wuzamkom. Kral znowa we Romje
ſkoržeſche a Domaſch dyrbjeſche ſo zamłowjecź. Francoſki kral wza
wujednanjo do rukow, ale njemóžeſche nicžo dokonjecź. Po dołhim
wujednanju pſchizwoli Hendrich, zo cyrkwinſke kubła naſpjet da, jeli ſo
Domaſch zaſy do kraja wrócźi.

Zo by wſcho cžinił, zwoli Domaſch do toho. Hdyž francoſkomu kralej
božemje prajeſche, rjekny: „Du do Jendźelſkeje po ſwoju ſmjercź.”

Po ſydomlětnym zdalenju pſchińdźe zaſy domoj a bu z radoſcźu witany.
Njepſchecźeljo pak ſo pola krala na njoho pſchiſłodźachu, a joho hako
njepſchecźela kraja wobſkoržowachu, tak zo kral ſkóncžnje rjekny: „Njeje
dha nichtó, kiž by mje wot biſkopa wumožił, z kotrymž njemóžu k měrej
pſchińcź?” Schtyrjo dwórnikojo wobzamknychu, Domaſcha ſkóncowacź, zo
bychu ſebi kralowy dźak dobyli. Pſchiwzachu hiſchcźe něſchto towarſchow
a podachu ſo k arcbiſkopej. Tam joho hanjachu a hrožachu jomu ſmjercź,
jeli wuzamk naſpjet njewozmje. Domaſch wotmłowi, zo budźe jeno tajki
wotwjazany, kiž wěrnu pokutu cžini.

Mordarjo woteńdźechu, zo bychu ſo wobrónili. Biſkop dźěſche do cyrkwje k
nyſchporu. Hdyž chcychu duchowni cyrkej pſched pſchikhadom mordarjow
zamknycź, prajeſche Domaſch: „Cyrkej ſo nima wobaracź kaž twjerdżizna.
Ja za cyrkej rady wumru.” Mjez tym ſo mordarjo do cyrkwje walichu,
wołajo: „Hdźe je pſcheradnik? hdźe je arcbiſkop?”

Domaſch prajeſche: „Chcu za ſprawnoſcź božu a ſwobodnoſcź cyrkwje
wumrjecź. Ale w božim mjenje wam zakazam, zo nikomu z mojich kſchiwdu
njecžinicźe.”

So poklaknywſchi ſo modleſche: „Swoju duſchu a wěc ſwjateje cyrkwje
porucžam Bohu, najzbóžniſchej knježnje a wſchěm ſwjatym patronam kraja.”

Hrabnychu joho, zo bychu joho z cyrkwje wuwlekli. Do <pb n="844"/>maſch
rjekny: „Ja tudy woſtanu. Cžińcźe, ſchtož chcecźe.“ Zarubachu jo z
mjecžom pſched wołtarjom ſwjatoho Benedikta, a rozbichu hłowu, tak zo
mozhy po cyrkwi rozlětachu. To ſo ſta 29. decembra 1170.

Hdyž běſche kral to zhonił, ſtróži ſo a cžinjeſche pokutu, ale cźežke
cźerpjenja joho njezminychu.

Bauiž Alekſander ♣III.♠ Domaſcha w lěcźe 1173 do licžby Swjatych zapiſa.
Kromwell daſche w ſeptembru 1558 joho koſcźe ſpalicź.

Swjaty Berard a joho towarſchojo, martrarjo; 16. januara. Berard, Pětr,
Akkurſius, Adjutus a Otho běchu wucžencojo ſwjatoho Francyſka a
ſobuſtawy joho rjadu. Francyskus jich póſła, zo bychu Muhamedanam
prědowali. Z tym zapocžachu we Seville, hdźež mėjachu wjele cźerpjecź.
Skóncžnje buchu z kraja wuhnacźi a wobrocźichu ſo do Marokka. Tež tudy
buchu wotehnacźi. Toho dla wrócźichu ſo zaſy do ſwojoho kraja we
nadźiji, zo ſnadź tola někotre wutroby ſo ſwjatomu ſcźenju wotewrja.
Buchu popadnjeni, do jaſtwa ſadźeni, z prutami a kijemi bicźi a wſchè
mjaſo wot jich koſcźow wotbite. Jich rany buchu z wolijowym kropom a
kiſałom woblate. Na to jich cyłu nóc po cžropach wlecžechu. Kral daſche
jich pſched ſo pſchińcź a wotruba jim ſam z mjecžom hłowu. To ſta ſo 12.
januara 1220. Woni běchu prěni martraŕſki wopor z rjadu minoritow. Bamž
Sikſtus ♣IV.♠ je jich w lěcźe 1481 do licžby Swjatych zapiſał.

♣c)♠ Swjecżi biſkopojo.

Swjaty Wulſtan, biſkop; 19. januara. Wulſtan běſche ſo we Jcentum, we
jendźelſkej krajinje Warwik narodźił. Junu we młodoſcźi widźeſche wón
rejwacu žónſku, pſchez kotruž we nim złe ſpytowanja wocucźichu. Wulſtan
wali ſo do cźernjow a wopłakowaſche ſwoju njekedźbnoſcź. Wot toho cžaſa
bjerjeſche ſwoje zmyſła na wuzdu a njemějeſche žane ſpytowanja wjacy.

Wyſchſche wuknjenja zapocža wón we klóſchtrje Evesham a ſkóncži je we
Peterborugu. Mjez tym běſchtaj joho ſtarſchej, nan Athelſtant a macź
Wulfgeva, ze zhromadnym pſchizwolenjom <pb n="845"/>kóždy do druhoho
klóſchtra we Worceſteru zaſtupiłoj. Wulſtan ſtupi pola biſkopa Brithega
do cyrkwinſkeje ſłužby a dóſta měſchniſku ſwjecźiznu. Nětko bu wón
hiſchcźe pilniſchi we modlenju a druhich dobrych ſkutkach. Bórzy
zapoẃdźi ſebi wužiwanjo mjaſa cyle. Pozdźiſcho zaſtupi do klóſchtra a bu
tam wucžeŕ dźěcźi, potom ſpěwaŕ a ſkóncžnje pokładnik cyrkwje.

Cyłe nocy wón we cyrkwi pſchebywaſche. W ponižnoſcźi pytaſche pſchecy
najnižſche ſłužby. Tola bu za priora we klóſchtrje a 1062 za biſkopa we
Worceſteru wuzwoleny. Pilnje wón bože ſłowo wozjewjeſche a to z tajkej
nutskownej mocu, zo poſłucharjow hacž do ſylzow pohnuwaſche. Pſalmy
běchu joho najlubſche modlenjo. Ženje nimo cyrkwje abó khapale
njeńdźeſche, ale zaſta, zo by tam Boha pocžeſcźił.

Dobycźeŕſki kral Wilem bjerjeſche frajne a cyrkwinſke ſłužby
Jendźelcžanam a dawaſche je Normanam we měnjenju, zo ſu cźi jomu
najſwěrniſchi. Na zhromadźiznje we Weſtminſteru bu žadane, zo ma Wulſtan
ſwoje zaſtojnſtwo złožicź. Prajachu, zo ſo wón k njomu njehodźi.
Ponižnje wotmłowi Wulſtan: „Wěrno je, biſkopſke zaſtojnſtwo moje mocy
pſcheſaha. Dokelž ſym z dowolnoſcźu romſkoho ſtoła biſkopſki kij z rukow
krala Eduarda dóſtał, mam jón jomu naſpjet dacź.“ Dźěſche, ſtaji kij do
Eduardowoho rowa a woteńdźe k mnicham. Nichtó njemóžeſche kij ze zemje
wucźahnycź. Porucžichu Wulſtanej, zo by jón zaſy wzał. Bjez prócy jón
Wulſtan wucźahny. Wilem woſtaji joho mětko na pokoj a cžeſcźeſche joho.

Hdyž Jendźelcženjo na potłócženja ſkoržachu, rjekny biſkop: „To je prut,
kotryž je Bóh na nas póſłał, zo by nas za naſche hrěchi khoſtał. Dyrbimy
jón ſcźerpnje znjeſcź.“

Wulſtan wumrje we lěcźe 1095, a běſche 87 lět ſtary. Biſkop běſche 32
lět był. We lěcźe 1203 bu do knihow Swjatych zapiſany.

Swjaty Benno, biſkop, japoſchtoł Serbow; 16. junija. Benno běſche druhi
ſyn ſakſkoho zemjana, hrabje Bjedricha z Bultenburga (Woltenburga),
kotryž njedaloko Goſlara bydleſche. Joho bohabojazna macź rěkaſche
Bezela. Benno narodźi ſo we lěcźe 1010 we Hildeshajmje we delnych
Saſach. Pjecź lèt ſtary bu ſwojomu pſchibuznomu, biſkopej Bernardej
(Beruwardej) we Hildeshajmje pſchepodaty. Biſkop dowěri joho Wiggerej,
<pb n="846"/>abtej we benediktinſkim klóſchtrje ſwjatoho Michała we
Hildeshajmje, zo by joho we bohabojoſcźi nawjedował a we kſcheſcźanſkich
a ſwětnych wědomoſcźach rozwucžował. Biſkop dohladowaſche cžaſto za
zadźerženjom a wuknjenjom dźěſcźa a młodźenca, a widźeſche joho k
ſwojomu ſpokojenju we mudroſcźi a póccźiwoſcźi nadobywacź.

Poſlednje pjecź lět ſwojoho źiwjenja mějeſche biſkop Bernard, pſchez
wjele dźěłow, a wyſoke lěta zeſłabjeny, boloſtnu khoroſcź pſchenjeſcź.
Tu běſche Benno joho wjeſelo a wokſchewjenjo. Hdyž biſkop cžujeſche, zo
ſo jomu ſmjercź bliži, powoła Bennona a joho wucžerja Wiggera hiſchcźe
junu k ſwojomu łožej a rycžeſche jomu: „Mój ſyno, widźiſch, zo ſym, wot
ſtajneje zymicy zeſłabjeny, tule khoroſcź cźěła a druhe pſchecźiwnoſcźe
dotal ze ſcźerpnoſcźu zujeſł. Kak móhli tež k Bohu pſchińcź. khiba
pſchez woheṅ tyſchnoſcźow ſpytani? Hdyž ſprawni z boloſcźemi a
tyſchnoſcźemi doma pytani bywaja, kak wjele bóle budźeja cźi, kotſiž ſu
bjez bohabojoſcźe žiwi byli, po ſprawnej woli božej z cžaſnej a wěcžnej
njezbóžnoſcźu jimani. Budź dha mudry, a byrnje ſwojeje młodoſcźe dla to
doſpóznacź njemóhł, wěŕ tola naſchim nazhonjenjam. Zacpěj ſwět, kiž je
połny ſtyſka a prócy, połny leſcźe a jebanja, połny łžě a zawjedźenja, a
ſo z krjeju, złóſcźu a žadławſtwami wonjeſchwarnjuje. Zdaluj ſo tohole
ſwěta, kaž natykniwoho mora. Pſchiſłuſchej jenicžcy Bohu. Zo by to cźim
lóžo dokoujał, a twoja młodoſcź ſo nikak njezawjedła, njewotſtuṗ ženje
wot ſtrony ſwojoho wucžerja. Poſłuchaj joho we wſchěch wěcach, kaž
ſwojoho nana. Slub mi to, jeli mje lubujeſch.“ Po tychle ſłowach
wokoſchi młodźenca a porucžiwſchi joho wucžerjej Wiggerej, wuſny we
Knjezu.

Z hłubokej boloſcźu zajaty žarowaſche joho Benno a dopjelnjeſche ſwěrnje
joho poſlednju wolu. Hdyž bèſche klóſchłyrſku ſchulu we Hildeshajmje
wukhodźił, zaſtupi bórzy po nanowej ſmjercźi z dowolnoſcźu ſwojeje
macźerje do klóſchtra ſwjatoho Michała. Běſche 18 lět ſtary, hdyž ſo
rjadniſku draſtu ſwjatoho Benedikta woblecže.

Z napjatej pilnoſcźu wobrocźi ſo na wukujenjo ſwjatoho piſma a piſmow
ſwjatych wótcow. Z wuknjenjom zjenocźeſche pſchecy pobožne modlenjo. We
wſchěch wěcach wopokazowaſche ſo hako rjany pſchikład dobroho
rjadowuika.

We ſwojim 25. lěcźe dóſta diakouſku ſwjecźiznu a pſchihotowaſche ſo
pjecź lět na dóſtacźo měſchniſkeje ſwjecźizny, kotraj <pb n="847"/>bu
jomu na porucžnoſcź abta Adelberta we lěcźe 1040 wudźělena. Swoje nowe
powołanjo kraſnjeſche ze wſchěmi měſchniſkimi póccźiwoſcźemi a
pocžinkami, a wuznamjenjeſche ſo mjez bratrami pſchez ponižnoſcź,
ſcźerpnoſcź, zacpěcźo ſwěta, luboſcź k khudoſcźi, pſchez wſchelakore
pomorjenja a horjacu luboſcź k Bohu a k bližſchomu a pſchez njetajenu
pobožnoſcź. Na jědźi ſebi wſchědnje wotcźahowaſche. Z najcžiſcźiſchej
wutrobu woprowaſche Bohu wopor božeje mſchě.

Po ſmjercźi abta Adelberta chcyſche wjetſchina bratrow Bennona za abta
měcź, mjez tym zo běſche nahladna mjeńſchina za Sigberta, kotryž
mějeſche wulke zaſłužby, ale nic doſahaceje krutoſcźe k nawjedowanju
wulkoho towaŕſtwa. Pſchecźiwo ſwojej woli dyrbjeſche Benno zaſtojnſtwo
pſchijecż, ale njepſcheſta tſi měſacy dołho bratrow proſycź, zo bychu
wažnu ſłužbu Sigbertej dowěrili. Ze ſylzami a próſtwami wudoby ſebi
dowolnoſcź k złoženju zaſtojnſtwa.

Wotcźiſnywſchi ſtaroſcźe, móžeſche ſo zaſy Bohu ſamomu a modlitwje cyły
podacź. Tola to trajeſche jeno krótki cžas. Khěžor Hendrich ♣III.♠
běſche we Goſlarje khěžorſku cyrkej natwarił, kotraž bu we lěcźe 1049
wot bamža Leona ♣IX.♠ ſwjecźena. Pſchi cyrkwi załoži wón dom za
kanonikow, do kotrychž buchu najdoſtojniſchi a pſchez wědomoſcź a
póccźiwoſcź ſławni mužojo ze wſchěch Němcow powołani. Tež Benno bu tam
wot khěžora powołany, ale hakle na porucžnoſcź bamža zwoli do toho.
Benno bu za wjednika tutoho towaṙſtwa ſtajeny a wuznamjenjeſche ſo nic
jeno hako wjednik klóſchtyrſkoho zjenocźeńſtwa, ale tež hako wucžeŕ
młodźiny. Goſlarſku cyrkej Benno ze wſchelakimi kubłami, młynami a
domami ſwojoho zamoženja wobdari. Sydomnacźe lět wón towaŕſtwo
nawjedowaſche.

Na radu Hannona, arcbiſkopa we Kölnje, bu Benno wot młodoho khěžora
Hendricha ♣IV.♠ za biſkopa we Miſchnje wuzwoleny. Dołho ſo Benno
wobaraſche, hakle na najkrucźiſchu žadoſcź Hannona, ſwojoho pſchecźela,
zwoli do wólby a bu we lěcźe 1066 wot Wernera, arcbiſkopa we Magdeburgu,
za biſkopa wuſwjecźeny. We tymſamym lěcźe cźehnjeſche do ſwojoho
biſkopſkoho měſta a bu wot duchownſtwa a luda z wulkej wjeſołoſcźu
powitany. Do cyrkwje zaſtupiwſchi padny na kolenje a proſcheſche Boha z
wutrobnymi ſylzami, zo by joho we biſkopſkim zaſtojnſtwje ze ſwojej
huadu podpjerał.

Wſchěm bu wědomo, zo je Benno tajkeje ſłužby doſtojny. <pb
n="848"/>Wodnjo a w nocy myſleſche na zbožo ſwojoho ſtadła. Cžaſto ſam
bože ſłowo wozjewjeſche. Kóžde lěto pucźowaſche po ſwojej woſadźe, zo by
wopacžnoſcźe zahanjał a bohuſłužownoſcź ſpěchował. Wſchudźom na ſwojich
pucźach wopokazowaſche ſo hako ſwěrny pſchecźel khudych a wolóžeſche
jich nuzu. Woſadam ſtajeſche jeno tajkich duchownych, kotſiž ſo hako
pſchikład kſcheſcźanſkoho žiwjenja wuznamjenjachu. Wón twarjeſche
eyrkwje a klóſchtry, zarjadowa pſchi božich ſłužbach nowe cyrkwinſke
ſpěwanja. Woſebitu kedźbnoſcź złožowaſche na zahanjenjo póhanſkich
pſchiwěrkow.

Za ſwoju cyrkej dóſta dary wot khěžora. Pobožny ſerbſki rycźerja Bor
dari miſchnjanſkej cyrkwi někotre kubła. Macź Bezela wotkaza ſwoje kubła
tutej cyrkwi. Wſchitke tele powjetſchenjo cyrkwinſkich dokhodow
ſłužeſche k podpjeranju woſady, dokelž Benno ſam za ſo jara mało
trjebaſche a běſche kaž cuzbnik na zemi žiwy.

Za wažnu naležnoſcź ſwojeje biſkopſkeje ſłužby mějeſche Benno
rozſchěrjenjo kſcheſcźanſtwa mjez póhauſkimi Serbami, z kotrychž wón
wulku mnohoſcź k wěrje wobrocźi. Na wſchelakich měſtnach (we Hodźiju,
Biſkopicach, Biſchhajmje) daſche wón cyrkwje twaricź. Po ſtarych
podawiznach natwari wón w lěcźe 1074 we Budyſchinje cyrkwicžku (khapalu)
k cžeſcźi ſwjatoho Jana kſchcźenika.

Dołhi cžas njemóžeſche Benno ſwoje ſtadła w měrje a pokoju paſcź:
Wójnſke horjo ſo na kraj nawali. Wójna běſche mjez khěžorom Hendrichom
♣IV.♠ a ſaſkimi a thüringſkimi wěrchami wudyriła. Khěžor pſchi tym
wſchelakich biſkopow wobſkoržowaſche, zo njejſu ſwěrnje k njomu ſtali.
Do tutych ſłuſcheſche tež Benno. Khěžor daſche joho we lěcźe 1075 we
Miſchnje popadnycź, do jaſtwa ſadźicź a na to z kraja wupokazacź. Joho
kubła a zamoženjo wza ſebi khěžor, kotryž na biſkopa ſkoržeſche, zo jomu
we cžaſu wójny žane liſty abó póſłancow k wobſwědcženju ſwěry póſłał
njeje. A tola njeběſche Benno nicžo cžinił, hacž ſwoje biſkopſke
winowatoſcźe ſwěrnje dopjelnjał.

Cyrkwinſke kubła buchu zapuſcźene a biſkopſka cyrkej pſchez wojeŕſkoho
wjednika Burcharda ſkóncowana. Bamžej Hrehorjej ♣VII.♠ khěžor zełharnje
piſaſche, zo ſu ſaſcy biſkopja napſchecźo njomu wójnu wjedli. Toho dla
žadaſche jich wotſadźenjo. Tola bamž běſche wěrnoſcź zhonił a
njewěrjeſche khěžorowym łžam, ale žadaſche, zo dyrbi khěžor biſkopow z
jaſtwa puſchcźicź a zaſy do jich <pb n="849"/>woſadow ſtajicź. Tak bu
Benno we ſcźěhowacym lěcźe zaſy domoj powołany. Hdyž jomu duchowni
zapuſcźenu cyrkej pokazachu, rjekny biſkop: „Bóh je dał, Bóh je wzał.
Kaž je ſo Knjezej ſpodobało, je ſo ſtało. Knjezowe mjeno budż khwalene.“
Spěſchnje daſche cyrkej zaſy wuporjedźecź, ale mějeſche pſchi tym wjele
wot markhrabje Burcharda pſchihotowanych zadźěwkow wotſtronicź.

Zaſy ſo nowy njeměr pſchihotowaſche. Mjez bamžom Hrehorjom ♣VII.♠ a
khěžorom Hendrichom ♣IV.♠ běſche rozkora naſtała, we kotrejž chcyſche
ſebi khěžor wot biſkopow pomhacź dacź. Bamž běſche we lěcźe 1076
zhromadźiznu biſkopow do Roma powołał a tež khěžora Hendricha na nju
pſcheproſył, zo zo by ſo tam we naſtupanju ſkóržbow zamłowjał, kotrež
běchu ſo napſchecźo njomu nazběhnyłe, woſebje dla pſchedawanja
cyrkwinſkich zaſtojnſtwow. Khěžor njeńdźěſche do Roma a njepóſła tam
žanoho póſłanca, ale powoła krajny ſejm do Wormſa, hdźež chcyſche z
pomocu někotrych njeſpokojnych biſkopow a kardinalow bamža wotſadźicź.
Tež Benno bu na tutón ſejm žadany, ale woſta bamžej poſłuſchny a poda ſo
na pucź do Roma. Pſched ſwojim woteńdźenjom woteda klucže ſwojeje
biſkopſkeje cyrkwje dwěmaj kanonikomaj z porucžnoſcźu, zo dyrbitaj
klucže do Lóbja cźiſnycź, je-li by ſebi ſchtó z cyrkwje wuzamknjeny
zaſtup do cyrkwje wumocowacź chcył.

Ducy mějeſche wſchelake zadźěwki pſchewinycź, tola pſchińdźe zbožownje
do Roma. Na zhromadźiznje biſkopow zakitaſche Benno nahladnoſcź a prawo
japoſchtołſkoho ſtoła a ſwobodnoſcź cyrkwje napſchecźo namócnym
poſpytkam khěžorowym. Kupowarjo a pſchedawarjo cyrkwinſkich ſłužbow
buchu z wuzamkom khoſtani. Do tutych ſłuſcheſche tež khěžor Hendrich.

Dokelž ſo pſchebywanjo w Romje dlějeſche, póſła Benno biſkopa
Theodoricha (Ditricha) hako ſwojoho pomocnika a nakhwilnoho zaſtupnika
do Miſchna, zo by woſada cyle wopuſchcźena njebyła. Hdyž běſche zaſtupny
biſkop Theodorich na pucźu do Koldicy, hdżež mějeſche něſchto we
cyrkwinſkich naležnoſcźach zrjadowacź, we młynje, kiž Komlica rěka,
ſwojoho ducha do rukow božich wotedał, dyrbjeſche ſo Benno zaſy z Roma
domoj wrócźicź. Bamž dari jomu wſchelake woſobne powoſtanki Swjatych.

Benno pſchińdźe do Miſchna, ale bu w lěcźe 1078 popadnjeny a hacž do
1081 w jaſtwje dźeržany, a na to z kraja <pb n="850"/>wuhnaty. Hakle we
lěcźe 1085 móžeſche ſo zaſy do ſwojejc cyrkwje wrócźicź. Pſchińdźe we
putniſkej draſcźe do Miſchna a poda ſo do hoſpody. Tam tónſamy dźeń
rybu, we Łóbju popadnjenu, na pſchedań pſchinjeſechu a w jeje bruſche
namakachu cyrkwinſke klucže, kotrcž běchu ſo po biſkopowej porucžnoſcźi
do Łóbja eźiſnyłe. Na tym ſpóznachu biſkopowy pſchikhad a Benno bu
nazajtra z wulkej wjeſołoſcźu do cyrkwje pſchewodźany, hdźež
zhromadźenomu ludej prědowaſche. Pſchi krónowanju cžěſkoho wójwody
Wracźiſława (15. junija 1086) we Prazy běſche tež Benno pſchitomny.

Benno ſo prócowaſche zo by cyrkwinſke kubła naſpjet dóſtał, kotrež
běſche khěžor Hendrich ♣IV.♠ na ſo ſcźahnył. Wobrocżi ſo w tej wěcy na
markhrabju Hendricha ſtarſchoho, ale tón joho na měſto wſchoho
wotmłowjenja do woblicža kleſny. Biſkop jomu měrnje wotmłowi, zo budźe
joho duſcha za lěto na tym ſamym dnju pſched božim ſudnym ſtołom ſtacź.
To ſo tež tak dopjelni.

Sam na ſebi nazhoniwſchi zrudne žiwjenjo wuhnancow, wza Benno cžěſkoho
zemjana Bjenadu (Benedu) do ſwojoho zakita. Tutón běſche pſched cžěſkim
wójwodu Wracźiſławom na cźěkanju. Hdyž bu zemjan wot wójwodowych ludźi
ſkradźu morjeny, wuhotowa jomu Benno cžeſtny pohrjeb we ſwojej
biſkopſkej cyrkwi.

Poſlednje dwacycźi lěta ſwojoho žiwjenja wobrocźi ſo Benno zaſy z cyłej
mocu na miſionſtwo mjez Serbami, k cžomuž běſche wot bamža woſebitu
połnomóc a požohnowanjo dóſtał. Najbóle ſtaraſche ſo za to, zo bychu ſo
wotpadnikojo zaſy k wěrje wrócźili. Tak pſchez nowych wucžeṅcow z
póhanſtwa dobywaſche, kotſiž ſo cžaſto wokoło njoho zhromadźowachu.
Tajka zhromadźizna bywaſche woſebje cžaſto we Proſchwicſkim dole, kotryž
ſo nětko hiſchcźe „ſwjaty doł“ mjenuje. K wobſwědcženju Bennonowych
ſłowow ſkutkowaſche Bóh pſchez ſwojoho ſłužownika dźiwy, kotrež ſo
dźenſiſchi hiſchcźe z pomjatka ludu zhubiłe njejſu.

Junu ſo Benno mjez polemi pſchekhodźowaſche a z modlenjom bójſke wěcy
rozpominaſche. Njedaloko běſche tymjeſchcźo, we kotrymž žaby ſylnje
rjechtachu a biſkopa we joho rozpominanjach myſachu. Benno jim
rjechtanjo zakaza a wſchitke wotmjelknychu. Po někotrym cžaſu dźěſche
biſkop zaſy nimo tamnoho tymjeſchcźa a runje ſłowa Danielowoho khwalnoho
ſpěwa cžitaſche: „Wſcho, ſchtož ſo we wodach hiba, njech Knjeza <pb
n="851"/>khwali.“ (Dan. 3, 79.) Pſchi tym ſpomni na ſwoju ſnadnoſcź a
měnjeſche pſchi ſebi, zo ma Bóh ſnadź na rjechtanju a wołanju zwěrjatkow
wjacy ſpodobanja, dyžli na njoho modlitwje. Toho dla porucži žabam, zo
bychu kaž hewak ze ſwojim hłoſom Boha khwaliłe. Wone to poſłuſchnje
cžinjachu.

Junu wjecžor dźěſche Benno domoj do Miſchna a bojeſche ſo, zo tam pſched
zamkanjom wrotow njedóńdźe, dokelž mějeſche daloki wobpucź cžinicź. Wón
ſcžini kſchiž na Lóbjo a ze ſuchej nohu pſcheńdźe rěcžne žołmy.

Rady wopytowaſche dźěłacźerjow pſchi jich pólnym dźěle. Junu nadeńdźe
jich wot horcoty a dźěła zeſłabjenych. Pſchez znamjo kſchiža
pſchewobrocźi jim wodu do wina.

Junu wón prědowaſche a poſłucharjo, w horcocźe lacžni, njemějachu žaneje
wody. Biſkop ze ſwojim biſkopſkim kijom do zemje dyri a hnydom naſta tam
kužoł dobreje wody.

Pola, kotrež Benno z modlenjom wobkhadźowaſche, wuznamjenjachu ſo pſched
druhimi pſchez płódnoſcź, na cžož dźakowni ratarjo z dźakom ſpominaja,
prajicy: „Tudy je Benno khodźił.“

Benno ſtaraſche ſo nic jeno za duchowne, ale tež za cžaſue naležnoſcźe
ſwojich woſadnych, a bu dobrocźeŕ luda pſchez ſpěchowanjo rólniſtwa a
ſchtomowſtwa. Na biſkopſkim kuble we Milecźicach pola Miſchna daſche
prěnje wiſchnje ſadźecź. Wſchudźom běſche joho khwalba ſłyſchecź, ale
Benno tajkomu khwalenju najrjadſcho z pucźa dźěſche.

Cžas wot cžaſa pſchebywaſche wón na biſkopſkich kubłach we Biſchhajmje,
Hodźiju, Jawornicach a Priſmicach, zdaleny wot njeměra ſwěta,
wokhadźujcy w rozpominanju ze ſwojim Bohom. We Hodźiju běſche tež joho
macź Bezela něſchto cžaſa pſched ſwojej ſmjercźu (w lěcźe 1068)
pſchebywała.

Krótki cžas pſched ſwojej ſmjercźu rozžohnowa ſo Benno ze ſwojim
měſchniſtwom a ſlubi, zo budźe pſched Bohom na ſwoju miſchnjanſku woſadu
ſpominacź. Wón jim rycžeſche: „Lubowani bratſa! hodźina je pſchiſchła,
na kotruž ſym lěta dołho cžakał, njewěm hacž bóle ze ſtaroſcźu abó ze
žadoſcźu. Cžaſto ſym ſebi pſchał, zo bych njezboža njewohladał, kotrež
ſu we mojim cžaſu ſtół ſwjatoho Pětra napadowałe. Sym ſwoje hubjene
žiwjenjo wobzamknycź chcył, zo bych ſwědk njebył wonjecžeſcźenjow a
wurubjenjow, kotrež ſu na moju woſadu pſchiſchłe. Zaſy pak ſym ſo bojał,
zo móhł mje hněw wſchohomócnoho Boha nadeńcź, jeli bych kłoki božich
domapytanjow bjez ſylnomyſlnoſcźe njeznjeſł. <pb n="852"/>Scźěhujcy
pſchikłady ſtarych wótcow ſym z božej pomocu jaſtwo a wuhnanſtwo,
hanjenja a hroženja, a ſchtožkuli ſu bjezbóžne rucy napſchecźo mi
dźěłałe, tak dołho ze ſylnoſcźu pſchenjeſł, dońž njeje bjezbóžnoſcź
ſwoju měru napjelniła. Nicžo druhe njejſu napſchecźo mi ſkoržicź móhli,
hacž zo ſym we poſłuſchnoſcźi napſcheeźo ſwjatomu ſtołej naležnoſcź
ſwjatoho wótca Hrehorja a joho naſtupnikow njebojaznje zakitał a z
pomocu cyrkwinſkich khoſtanjow kubła naſpjet žadał, kotrež buchu mojej
cyrkwi na njeſprawne waſchnjo wzate. Boža ſprawnoſcź budźe rozſudźecź,
hacž ſym njeprawje cžinił. Pſchetož moji pſcheſcźěharjo a zacpějerjo
cyrkwje bórzy za mnu pſchińdźeja. — Wy ſo rudźicźe mojeje blizkeje
ſmjercźe dla. Wy na moje měſto dobroho a bohabojaznoho paſtyrja
dóſtanjecźe, kotryž budźe pſchiſporjecź, ſchtož je było wobſchkodźene.
Jeli pak ja po ſwojej nadźiji miłoſcź pola Boha namakam, chcu za tule
ſwoju cyrkej wſchě cžaſy hacž do wěcžnoſcźe zaſtupowacź. Napſchecźo
njepſchecźelam tejeſameje chcu bycź njewuſtawacy ſkóržbnik. Jeje
pſchecźelam a dobrocźerjam pak chcu zbožo a žohnowanjo wuproſycź.
Zwoſtańcźe mjez ſobu we luboſcźi zjenocźeni. Słužcźe Boho z hortom a
wutrobu. Pytajcźe bóle cžeſcź božu, dyžli ſwój wužitk. Potom njezměja
moje próſtwy žadyn zadźěwk, zo ſo wot Boha njebychu wuſłyſchecź móhłe.“

Na to wokoſchi kóždomu měſchnikej ruku a napominaſche jich, zo njebychu
pſcheſtali, za njoho ſo modlicź. Sam ſo z cźicha modleſche a tak wuſny
po dóſtacźu ſwjatych ſakramentow 16. junija 1106, hdyž běſche 96 lět
ſtary a ſwoju biſkopſku ſłužbu 40 lět wjedł. Joho cźěło bu do hłowneje
cyrkwje w Miſchnje pohrjebane.

Pſchi joho rowje ſtachu ſo dźiwy na khorych. Sto a 64 lět po wumrjecźu
(w lěcźe 1274) buchu joho powoſtanki do nowoho rowa pſchepołožene. Ryzba
a paſtyŕſki kij běſchtaj njepſchetłatej. Wino, z kotrymž buchu koſcźe
wotmyte, wrócźi wſchelakim khorym ſtrowoſcź. Pſchez bamžow Alekſandra
♣VI.♠ a Julia ♣II.♠ buchu pſchihoty k joho ſwjatoprajenju cžinjene. We
lěcźe 1523, 31. meju, na ſſ. Trojicy bu Benno pſchez bamža Hadriana
♣VI.♠ do liežby Swjatych zapiſany[6]⁾ a 16. junija 1524 joho powoſtanki
k zjawnomu cžeſcźowanju wuſtajene.

<pb n="853"/>

Wot nowotarjow bu 15. julija 1539 joho row ſkóncowany, joho cźěło pak na
twjerdźiznu Stołpin, a potom (1559) do cyrkwje we Wórcynje, a 1576 do
Bajerſkeje pſchenjeſene a tam 1580 we cyrkwi ſwjateje Marije we
Muichowje do kraſnoho pomnika połožene.

Swjaty Anſelm, arcbiſkop; 21. hapryla. Anſelm, ſyn Gundulfa (Gondulfa) a
Ermembergi (Emengardy) narodźi ſo wokoło lěta 1033 we piemontſkim měſcźe
Aoſta (Auguſta Prätoria). Macź joho zahe k póccźiwoſcźam nawjedowaſche a
ſyn ju poſłuchaſche. Derje wuknjeſche wědomoſcźe. Zdaſche ſo, zo móže
wón k wulkej doſpołnoſcźi pſchińcź.

We pjatnatym lěcźe ſwojeje ſtaroby chcyſche do klóſchtra zaſtupicź, ale
abt joho njepſchija. Joho młodoſtne zahorjenjo dołho njetrajeſche.
Zhubiwſchi ſwoju macź, pocža woliwkowacź a pocžinki pobožnoſcźe
zanjerodźecź. Tak lóhkomyſlnje pſchecy dale na pucźu zahinjenja dźėſche.
Tež luboſcź a wèdomoſcźam a wukujenju ſo pomjeńſcheſche. Tak do
wſchelakich zabłudźenjow zapadny. Nan ſwoju wutrobu wot njoho
wotwobrocźi, a joho cžaſto njeſmilnje krjudowaſche. Podarmo ſo Anſelm
prócowaſche joho změrowacź.

Toho dla woteṅdźe z wótcžiny a dźěſche do Burgunda, hdźež ſo zaſy z
horliwoſcźu wědomoſcźam pſchiwobrocźi. Za tſi lěta pſchińdźe do
Normandije, hdźež Lanfrank, ſławny prior benediktinſkoho klóſchtra Bek,
wucžeſche. Lanfrank bu na njoho kedźbny a ſtajeſche na njoho wulke
nadźije.

Po nanowej ſmjercźi myſleſche Anſelm na to, zo by ſebi wěſte powołanjo
wuzwolił, ale njemóžeſche žaneje wěſtoſcźe dobycź. Wopraſcha ſo
Lanfranka za radu. Tón joho k biſkopej Mawriciej póſła. Biſkop jomu
radźeſche, zo by ſwět wopuſchcźił a do rjadu ſwjatoho Benedikta
zaſtupił. Anſelm cžinjeſche po joho radźe a wotpołoži we lěcźe 1060 we
klóſchtrje Bek pod abtom Herluinom ſluby. Běſche 27 lět ſtary. Nětko ſo
z tajkej horliwoſcźu a pilnoſcżu na wědomoſcźe a wudoſpołnjenjo žiwjenja
połoži, zo mějachu wſchitcy we nim ſpodźiwny pſchikład ſwjatoſcźe a
wucženoſcźe. We poſcźenjn běſche tak wobſtajny a kruty, zo žanoho cžucźa
za dobroſcź jědźe njemějeſche. Wodnjo wobſtaraſche klóſchtyrſke dźěła,
wucžeſche a wotmołwjeſeche na napraſchowanja. W nocy ſebi ſpanja
wottorhowaſche a rozpominaſche bójſke wěcy a ronjeſche pſchi tym wjele
ſylzow. Woſebje <pb n="854"/>z wulkej nutrnoſcźu cžeſcźowaſche Jězuſowe
cźerpjenjo a knježniſku macźeŕ ſyna božoho, ſwjatu Mariju.

We lěcźe 1063 bu za priora wuzwoleny. Někotſi mniſcha ſo na to
hórſchachu, zo je hiſchcźe młody. Ale pſchez luboſcź, ponižnoſcź a
mudroſcź jich bórzy ſpokoji a ſpěchowaſche wſchitkich na pucźu
klóſchtyrſkeje doſpołnoſcźe. Derje znajeſche cžłowjeſku wutrobu a jeje
ſłaboſcźe a widźeſche kóždomu hłuboko do wutroby, kotryž pola njoho radu
pytaſche. Toho dla běſche joho rada dobra a mudra. Młodych ludźi woſebje
łahodnje nawjedowaſche, a zdalowaſche ſo wſcheje pſchezměrneje
krutoſcźe, kotraž zwjetſcha wjacy ſchkodźi, hacž pomha.

Pſchi wjele dźěłach priorſkoho zaſtojnſtwa wuzbytkowa ſebi Anſelm cžaſa
na wuknjenjo duchownſkich wèdomnoſcźow a na ſpiſanjo wažnych knihow.

Po Harluinowej ſmjercźi (we lěcźe 1073) bu za abta wuzwoleny, ale
njechaſche wólbu pſchijecź. Skóncžnje dyrbjeſche do žadoſcźe mnichow
zwolicź. Wonkowne zarjadowanjo klóſchtra pſchepoda někotrym mnicham. Sam
ſkhowa ſebi nawjedowanjo duſchow. Tola hladaſche ſwěrnje za tym, hacž ſo
wſchitko po joho porucženjach dokonja.

Dokelž mějeſche klóſchtr Bek tež we Jendźelſkej kubła, dyrbjeſche tam
druhdy pucźowacź. Na tutych pucźach wopytowaſche ſwojoho pſchecźela
Lanfranka, kotryž běſche arcbiſkop we Kanterburje. Wſcho joho z
pocžeſcźenjom witaſche. Tež kral, kotryž njeběſche pſchecźelnoho ducha,
bu we joho pſchitomnoſcźi pſchecźelny. Anſelm pak ſo tež prócowaſche, zo
by kóždomu wužitny był. Nikomu njeporucžeſche, ale pſchecźelnje jeno
radźeſche.

Jendźelſki hrabja Hugo mějeſche joho jara zańcź a póſła we khoroſcźi (w
lěcźe 1092) tſi krócź po njoho, dokelž chcyſche we wažnej wěcy joho radu
ſłyſchecź a we joho rukomaj wumrjecź. Anſelm tam njechaſche hicź, dokelž
běſche ſłyſchał, zo chcedźa joho za arcbiſkopa we Kanterburje ſtajicź.
Skóncžnje ſo tola na pucź poda, zo by wolu ſwojoho pſchecźela dopjelnił.
Nadeńdźe joho po khoroſcźi. Tola woſta pjecź měſacow pola njoho, zo by
jomu pſchi załoženju klóſchtra pomhał.

Tehdom běſche Wylem Cžerwjeńk z kralom we Jendźelſkej. Tón ſo
cyrkwinſkich kubłow mocowaſche. Zo móhł dokhody biſkopſkich ſtołow dlěje
na ſo cźahnycź, njedaſche po wotemrjecżu biſkopow žanych nowych ſtajecź.
Tak běſche po Lanfrankowej ſmjercźi tež Kanterburſka woſada pjecź lět
bjez paſtyrja. Kral <pb n="855"/>bjerjeſche dokhody za ſo a joho
zaſtojnicy dowolachu ſebi potłócžowanja cyrkwje. Podarmo žadaſche lud wo
nowoho paſtyrja. Kral prajeſche, zo za ſwoje žiwjenjo žanoho nowoho
biſkopa ſtajicź njeda. Tola ſo tele joho myſle khětrje pſcheměnichu,
hdyž joho bórzy na to cźežka khoroſcź napadny. W bojoſcźi pſched
ſmjercźu a ſudom božim ſlubi polěpſchenjo žiwjenja a zarunanjo wſcheje
ſchkody, kotruž je cyrkwi nacžinił. Zapocžatk zarunanja ſcžini z tym, zo
Anſelma za biſkopa we Kanterburje žadaſche. Anſelm to njechaſche, dokelž
běſche ſtary, khorowaty a ſo k tak cźežkim dźěłam za ſłaboho dżeržeſche.
Duchownſtwo a lud ſebi joho žadaſche. Kral jomu prajeſche: „Pſche cžo mi
za pſchichodne žiwjenjo zahinjenjo pſchihotujeſch? Moje zbožo we
twojimaj rukomaj leži. Ja pſched Bohom žaneje miłoſcźe njenamakam, je-li
ſo kanterburſki ſtoł pſched mojej ſmjercźu znowa njewobſadźi.“ — Suſodni
biſkopja pak prajachu: „Twoje wobaranjo nas rudźi. Woſtanjeſch-li we
nim, změjeſch wſchě njezbožo zamołwjecź, kotrež jendźelſku cyrkej a lud
podeńdźe.“ Tak joho mocowachu, zo 6. měrca 1093 paſtyŕſki kij do rukow
wza. Dowjedźechu joho do cyrkwje a zaſpěwachu dźakny ſpěw „Te Deum“.
Anſelm pak ſtaji wuměnjenjo: kral dyrbi kubła wrócźicź, kotrež je
kanterburſkej cyrkwi wotewzał, a ma ſo bamžej Hórbanej ♣II.♠
podcźiſnycź.[7]⁾ Kral to ſlubi a 4. decembra 1093 bu Anſelm ſwjecźeny.

Hnydom pocža na porjedżenju luda dźěłacź. Z prědowanjom a pſchikładom, z
piſmami a pſchez cyrkwinſke zhromadźizny chcyſche lud zaſy k
prjedawſchej pobožnoſcźi a cyrkwinſkej cźahnitbje pſchiwjeſcž.

Hdyž běſche kral wotkhorjeł, zaby khětſe na ſwoje ſlubjenja. K
njeſprawnej wójnje trjebaſche pjenjezy a pocža ſo zaſy cyrkwinſkoho
kubła pſchimacź a cyrkwje wurubjecź. Anſelm joho krucźe napominaſche,
ale kral wotmłowi, zo budźe cžinicź, kaž ſam chce. Anſelma pak chcyſche
wotſadźicź. Schcźuwaſche biſkopow napſchecźo njomu a dóſta někotrych na
ſwoju ſtronu. Zemjanow pak njemóžeſche nawabicź. Cźi jomu wotmłowichu,
zo je Anſelm wěrſchny biſkop we Jendźelſkej a zo budźeja we wěcach wěry
jeno joho poſłuchacź; ſchtož ſebi kral žada, je pſchecźiwo ſwědomju.

Hdyž kral doma nicžo napſchecźo arcbiſkopej wuſkutkowacź <pb
n="856"/>njemóžeſche, póſła do Roma k bamžej, zo by toho napſchecźo
Anſelmej zeſchcźuwał. Tež lubjeſche rócžny dawk z Jendźelſkeje, hdyž by
bamž Anſelma wotſadźił. Tež tónle poſpyt ſo kralej njeporadźi. Póſłanc,
wot bamža do Jendźelſkeje póſłany, prajeſche kralej, zo bamž po jeho
woli cžinicź njemóže.

Anſelm njewjedźeſche wo kralowych ſkradźnych poſpytkach nicžo.
Dóſtawſchi wot bamžowoho póſłanca arcbiſkopſki pallium, ſkoržeſche na
napołožene brěmjo a wupraji ſwoju zrudobu na tym, zo je z cźicheje
ſamownoſcźe wutorhnjeny.

Hdyž kral cyrkej dale wobcźežowaſche, a ſo cyrkwinſkich prawow
mocowaſche, proſcheſche Anſelm wo dowolnoſcź, zo ſměł Jendźelſku
wopuſchcźicź. Dwójcy zapowjedźi jomu kral tule dowolnoſcź a hrožeſche,
zo dokhody zaracži a joho wjacy hako arcbiſkopa njepſchipóznaje, je-li
by z kraja woteſchoł.

Zrudźeny na potłócžowanjach cyrkwje, wopuſchcźi Anſelm z dwěmaj
mnichomaj w oktobru 1097 we putowniſkej draſcźe kraj. We Francowſkej
pſchebywaſche něſchto cžaſa pola lyonſkoho biſkopa Hugona, dokelž jomu
khoroſcź pucźowanjo zadźěwaſche. Hakle w měrcu ſcźěhowacoho lěta
móžeſche ſo dale na pucź do Roma podacź. Wot bamža Hórbana ♣II.♠ bu z
pocžeſcźenjom pſchijaty a dóſta hoſpodu we bamžowym hrodźe. Rozeſtaja
bamžej wobſtejenja jendźelſkeje cyrkwje. Bamž ſlubi jomu zakit a
piſaſche kralej, zo by Anſelma we prawach njewobcźežował, kotrež cyrkej
dawno wobſedźi. Tež Anſelm kralej piſaſche, zo by joho změrował.

Hdyž běſche dźeſacź dnow we Romje pſchebywał, woteńdźe do klóſchtra
„Wumožnika“ we Kalabrii. Tudy ſo jomu tak ſpodobaſche, zo wón bamža
proſcheſche, zo ſměł tam pſchecy woſtacź. Hórban jomu porucži, zo njeſmě
ſwoje měſto wopuſchcźieź, na kotrež je joho Bóh ſtajił. Anſelm na to
wotmłowi, zo drje ſo cźerpjenjow njeboji a zo chce ſwoje žiwjenjo k
božej cžeſcźi woprowacź, ale njemóže nicžo dobre dokonjecź we kraju,
hdźež ſo wſchitke zakonje ſprawnoſcźe poteptuja. Z dowolnoſcźu bamža
móžeſche tam něſchto cžaſa woſtacź. Pfchebywaſche na horje Selania
njedaloko klóſchtra we puſtniſkim žiwjenju a žadaſche ſebi wot bamža
ſwojoho towarſcha Eadmera za wěrſchnika.

We oktobru tohoſamoho lěta powoła bamž do Bari cyrkwinſku zhromadźiznu,
na kotrejž běſche 123 biſkopow pſchitomnych, zo bychu na zjenocźenjo z
Grichami dźěłali. Tež Anſelm dyrbjeſche tam pſchińcź. Hdyž Grichojo
wſchelake wuſtajenja <pb n="857"/>cžinjachu dla wukhadźenja ſwjatoho
Ducha, zawoła bamž Anſelma a porucži jomu, zo by cyrkej napſchecźo
napadnikam zakitał. Anſelm rycžeſche z tajkej mocu a wěſtoſcźu, a
dopokaza ze ſwjatoho piſma a z wótcow katholſku wucžbu tak jaſnje, zo
dyrbjachu Grichojo wotmjelknycź.

Na to ſo wo naležnoſcźach jendźelſkoho krala a joho njeſprawnoſcźach
napſchecźo cyrkwi rycžeſche. Chcychu wuzamknjenjo na krala wuprajicź.
Anſelm bamža proſcheſche, zo by ſo to njeſtało. Tak bu Wilhelmej z
wuzamkom hrožene, je-li by pohórſchki njeporjedźił.

Anſelm wrócźi ſo z bamžom do Roma a běſche tam wokoło jutrow 1099
cyrkwinſkej zhromadźiznje pſchitomny. Potom ſo na pucź poda a
pſchebywaſche zaſy we Lyonje. Tudy zhoni, zo je kral Wilhelm 2. auguſta
1100 na hoṅtwje wo žiwjenjo pſchiſchoł a z Bohom a cyrkwju njewujednany
ze ſwěta woteſchoł. Anſelm wopłakowaſche zrudnu ſmjercź.

Wilhelmowy naſlědnik, Hendrich ♣I.♠, powoła Anſelma zaſy do kraja.
Anſelm tam 23. ſeptembra 1100 pſchińdźe. Po cyłym kraleſtwje knježeſche
radoſcź. Tola njebu žadyn měr. Kral žadaſche, zo by ſo Anſelm wot njoho
z nowa na biſkopſki ſtół ſtajicź dał. Do toho Anſelm zwolicź
njemóžeſche.

Mjez tym běſche ſo Robert, Hendrichowy bratr, z Paleſtiny wrócźił a
wobcźežowaſche ſo, zo je Hendrich měſto njoho na trón pſchiſchoł.
Pytaſche z mocu ſwoje prawo a zapocža zběžk. Wjele zemjanow jomu
pſchipadny. Anſelm ſtojeſche krucźe na Hendrichowej ſtronje a dopomni
zemjanow na pſchiſahu, kotruž ſu Hendrichej cžinili a wot kotrejež
wotſtupicź njemóžeja. Na Roberta wupraji wuzamknjenjo. Robert ſo z
kralom a cyrkwju wujedna a wopuſchcźi kraj.

Hdyž běſche ſo hrožacy ſtrach minył, njedźeržeſche kral ſwoje ſlubjenja
a mocowaſche ſo prawa, biſkopow ſtajecź. Anſelm pak tajkim ſwjecźiznu
zapowje. K wujednanju wěcy poda ſo Anſelm 13. hapryla 1103 na pucź do
Roma k bamžej Paſchalej ♣II.♠ Tež kral tam póſłancow póſła. Kralowe
cžinjenjo bu zaſudźene a cźi z cyrkwje wuzamknjeni, kotſiž běchu ſo wot
njoho na biſkopſki ſtół ſtajicź dali. Na domojpucźu pſchińdźe Anſelm
zaſy do Lyona. Hendrich wobaraſche jomu do kraja. Tak woſta Anſelm we
klóſchtrje Bek. Tudy dóſta wot bamža dowolnoſcź, zo ſmě tamnych biſkopow
zaſy do zhromadźenſtwa cyrkwje pſchi<pb n="858"/>jecź. Kral powoła
Anſelma zaſy do kraja. Anſelm njemóžeſche khoroſcźe dla woteńcź.

Hdyž kral Hendrich na wójnſkim pucźu do Normandije pſchińdże, ſcžini
1106 z Anſelmom we klóſchtrje Bek dowujednanjo cyrkwinſkich
naležnoſcźow.

Wotkhorjewſchi wrócźi ſo Anſelm zaſy do ſwojeje woſady. Ale ſłaboſcż
pſchecy pſchibjeraſche. Biſkop daſche ſo wſchědnje do cyrkwje donjeſcż.
Wón wumrje 21. hapryla 1109, we 76. lěcźe ſwojeje ſtaroby.

Na joho zaſtupnu próſtwu ſu ſo wſchelake dźiwy ſtałe. We lěcźe 1720
wudźěli jomu bamž Klimant ♣XI.♠ mjeno „wucžeŕ cyrkwje“.

Swjaty Gotfrid (Bohuměr), biſkop; 8. novembra. Gotfrid narodźi ſo wokoło
lěta 1066 ze zemjanſkeje ſwójby we krajinje Soiſſons. Macź jomu zahe
wumrje a nan Fulko zaſtupi hako wudowe do klóſchtra. Pjecź lět ſtary
pſchińdźe Gotfrid do klóſchtra Kentina (St. Quentin) a bu tam pod
dohladom ſwojoho kmótra, abta we tutym klóſchtrje, kubłany. Wſchědnje
ſebi dźěl ſwojeje jědźe wotcźahny, zo by khudych z njej wokſchewił.
Cžaſto pſchebywaſche cyłu nóc we modlenju. Ronjeſche z pobožnoſcźe a
żelnoſcźe wjele ſylzow.

Bórzy po wotpołoženju klóſchtrſkich ſlubow pſchewza Gotfrid wothladanjo
khorych a wobſtara tule ſłužbu z luboſcźu a ponižnoſcžu. Sam daſche ze
ſwojoho zamoženja dom za khorych a khudych natwaricź. Wodnjo a w nocy
pſchebywaſche pola khorych a zaſtara jich ze wſchěm, ſchtož běſche jim
trěbne a wužitne. Tróſchtowaſche, napominaſche jich, modleſche ſo z
nimi, cžitaſche jim, kaž běſche to khorym ſpomožne.

Hdyž běſche 25 lět ſtary, dóſta měſchniſku ſwjecźiznu, hacž runje ſo z
ponižnoſcźe napſchecźo tomu wobaraſche. Krótko po tutym bu jomu
klóſchtyr Nogent we Kampanii k nawjedowanju podaty, hdźež běſche joho
nan hako mnich zaſtupił. Gotfrid namaka tam jeno 6 mnichow a dweju
novicow. Twarjenja běchu zanjerodźene, pola zapuſcźene, a wſchudźom
njeporjad. Gotfrid daſche wſchitko zaſy do rjada ſtajicź a bórzy ſo tam
wjacy mnichow pſchinamaka. Bórzy bu tutón klóſchtyr ſwojeje krutoſcźe
dla znaty. Gotfrid ſam tak na ſo kedźbowaſche, zo móžeſche ſwoje zmyſła
pſchecy wobknježicź. Ženje žanoho njewužitnoho <pb n="859"/>ſłowa
njewupraji. Joho wocži na žanu wěc njepohladnyſchtaj, hdyž trjeba
njeběſche. Joho mjeleženjo a zwonkowne zadźerženjo dopokazowaſche, kak
je joho duch zhromadżeny.

Junu jomu lěpje pſchihotowanu jědź ſtajichu. To pytnywſchi, rjekny z
porokom: „Njewěſcźe, zo ſo mjaſo ſpjecźuje, hdyž jomu po woli cžinimy?“

Junu bu na cyrkwinſkej zhromadźiznje žadane, zo by Gotfrid bohaty
klóſchtyr ſwjatoho Remigia we Rheimſu pſchewzał. Ale Gotfrid wotmłowi:
„Bóh mje zwarnuj, zo bych khudu njewjeſtu zacpěł a ſebi bohatu
wuzwolił.“

We lěcźe 1103 bu za biſkopa we Amiens wuzwoleny. K pſchijecžu
zaſtojnſtwa dyrbjachu joho mocowacź. Boſy, z modlenjom a płakanjom
cźehnjeſche do ſwojoho ſtolnoho měſta a wopyta najprjedy ſwoju cyrkej,
hdźež zhromadz̀enomu ludej hnujacu rycž dźeržeſche.

Hako biſkop woſta Gotfrid pſchecźel khudych. Joho hród běſche jim
pſchecy wotewrjeny. Wſchědnje 13 khudym nohi myjeſche a poſłužowaſche
jim za blidom. Z njekhabłatej horliwoſcźu dźěłaſche na porjedźenju
duchownſtwa a luda. Pſchi tym mějeſche wjele zadźěwkow pſchewinycź a
pſchecźiwnoſcźow pſchenjeſcź. Wuſměſchace rycže, zacpěcźo a hrube
tróckanjo jomu napſchecźo ſtajachu, haj, chcychu joho moricź. Junu
naměſchachu jomu jěda do wina, zo bychu joho ſkóncowali. Ale Bóh ſwojoho
ſłužownika pſched ſchkodu zwarnowa. Nicžo Gotfrida we ſwjatym
ſkutkowanju wottraſchicź njemóžeſche. Woſebje njebojaznje wuſtupowaſche
napſchecźo njeporjadnoſcźam woſobnych, kotſiž ſo nikoho bojecź
njechachu. Hdyž junu hody božu mſchu w pſchitomnoſcźi hrabje Roberta z
Artois dźeržeſche a lud k woporu dźěſche, njewza Gotfrid wopor wot
hrabje a woſobnych, dokelž běchu we pſchezměrnej ſwětnej pyſche do
cyrkwje pſchiſchli. Někotſi woteńdźechu a wrócźichu ſo we
pſchiſtojniſchej draſcźe, zo bychu biſkopowe žohnowanjo dóſtali.

Gotfridowa duſcha njemějeſche žanoho měra na zemi, ale žadaſche za domom
wěcžnoho wotpocžinka. Na pucźu do Rheimſa, hdźež chcyſche ze ſwojim
arcbiſkopom cyrkwinſke naležnoſcźe wuradźowacź, napadny joho we
klóſchtrje ſwjatoho Kriſpina we Soiſſonſu zła zymica. Cžujo ſwoju blizku
ſmjercź, dóſta Gotfrid z wulkej pobožnoſcźu ſakramenty mrějacych a
wumrje 8. <pb n="860"/>novembra 1118. — Wón bu we klóſchtrje pohrjebany
a wot Boha z dźiwami pſchekraſnjeny.

Swjaty Hugo, biſkop; 1. hapryla. Hugo běſche ſo w lěcźe 1053 we
francowſkim Nowohrodźe (Chateau-Neuf) narodźił. Joho nan Odilo běſche
wojak, kotryž kſcheſcźanſke winowatoſcźe ze ſwojim powołanjom derje
zjenocźicź wjedźeſche. Hako wyſchk dźeržeſche wón mjez wojakami dobry
rjad. Pozdźiſcho wopuſchcźi Odilo ſwět, zo by žiwjenjo pod nawjedowanjom
ſwjatoho Brunona we Karthauſy wobzamknył. Woſebje běſche joho Hugo k
tomu nawabił. Nimale ſto lět ſtaromu wudźěli jomu Hugo po joho 18 lětnym
pſchebywanju ſwjate ſakramenty na pucź do wěcžnoſcźe. Tež ſwoju macź
běſche na ſmjertnym łožu wobſtarał.

Pſchetož hižon młodźenc běſche Hugo žadoſcź měł, do ſłužby cyrkwje
ſtupicź. A tale žadoſcź bu jomu dopjelnjena. Wón bu pycha duchownſtwa we
Valence a wuznamjenjeſche ſo pſchez ponižnoſcź a ſwjate žiwjenjo.
Lyonſki arcbiſkop Hugo joho zeznawſchi k ſebi wza a ſcźeleſche joho k
zahanjenju wſchelakich wopacžnoſcźow po ſwojej woſadźe.

We lěcźe 1080 běſche cyrkwinſka zhromadźizna we Avignonje. Rycž
pſchińdźe tež na wólbu biſkopa we Grenoble, hdźež wulki njeporjad
knježeſche. Wſchitcy běchu za Hugona. Tón ſo cźežkich winowatoſcźow
biſkopſkoho zaſtojnſtwa wobaraſche. Z poſłuſchnoſcźe ſkóncžnje wólbu
pſchija. Pucźowaſche do Roma a bu wot bamža Hrehorja ♣VII.♠ wuſwjecźeny.
Bohacźe wobdarjeny dźěſche do ſwojeje woſady. Ronjeſche ſylzy, widźicy
zrudny njeporjad, kiž tam knježeſche. Rozwucženjo luda běſche
zanjerodźene. Bjez hańby ſo najwjetſche złóſcźe a njeknicžomnoſcźe
wobeńdźechu. A to běſche tak zakorjenjene, zo najnjehańbicźiwſche wěcy
nikomu napadne njeběchu. Sakramenty ſo jeno waſchnja dla a bjez prawoho
pſchihotowanja dóſtawachu. Runje tak njerodnje buchu druhe kſcheſcźanſke
winowatoſcźe dopjelnjene. Lichowanjo a pſchedawanjo cyrkwinſkich ſłužbow
běſche wſchudźom rozſchěrjene. Cyrkwinſke kubła běchu ſwětni ludźo na ſo
ſcźahnyli a cyrkej mějeſche lědym telko, zo móžeſche najnuzniſche wěcy
zaſtaracź. Tak jara běchu prjedownikojo woſadu zanjerodźili.

Hugo njeſpokoji ſo ze ſylzami, ale złoži tež hnydom ruku <pb n="861"/>na
porjedźenjo. K tomu wuproſy a wudoby ſebi bože žohnowanjo pſchez
bjezſpanjo, cźežke pokucźenja a wobſtajne modlenjo. Tak ſo jomu cźežke
dźěło derje radźi. We krótkim cžaſu knježeſche tam lěpſchi rjad. Tola
hižon za dwě lěcźe chcyſche z ponižnoſcźe ſwoju ſłužbu zaſy złožicź. We
nadźiji, zo bamž nicžo napſchecźo tomu njezměje, wopuſchcźi woſadu a
zaſtupi do klóſchtra Benediktinow we Kaza-Dei,[8]⁾ a pſchebywaſche tam
lěto hako doſpołny rjadnik. Hrehor ♣VII.♠ pak porucži jomu, zo dyrbi ſo
zaſy do woſady wrócźicź. Hugo poſłuchaſche. Joho pſchebywanjo we
klóſchtrje njeběſche za njoho zhubjene. Joho horliwoſcź bu wjetſcha,
bože žohnowanjo nadobywaſche, płody ſkutkowanja buchu bohatſche.

We lěcźe 1087 pſchipokaza Brunonej měſtno we ſwojej woſadnoſcźi, kiž
Karthauſe rěkaſche. Žiwjenjo tutych puſtnikow ſo tak ſpodobaſche, zo
jich Hugo cžaſto wopytowaſche a ſo na jich pokucźenjach wobdźěleſche.
Rady najnižſche ſłužby a dźěła we tutym klóſchtrje cžinjeſche. Swojoho
nana k tomu pſchiwjedźe, zo do tutoho klóſchtra zaſtupi a tam wóſomnacźe
lět we pokucźenjach pſchebywaſche. Na joho ſmjertnym łožu jomu ſam
ſwjate ſakramenty wudźěli.

Hacž runje běſche wjele khoroſcźam podcźiſnjeny, njepuſchcźi tola ſwoje
dźěła, prědowaſche a ſłyſcheſche ſpowjedź. Płakajo z hrěſchnikami
wubudźowaſche we nich ſylzy želnoſcźe. Njepſchecźelſtwa wujednaſche. Sam
ſwětej wotemrjety, njeměſcheſche ſo do ſwětnych wobſtaranjow. Hdyž ſo we
joho pſchitomnoſcźi nowinki powjedacź pocžachu, rjekny wón: „Žiwjenjo
nam njeje date, zo bychmy njewužitne rycže wjedli, ale zo bychmy ſwoje
hrěchi wopłakowali a zapokucźili.“ Toho dla žadaſche tež, zo bychu za
njoho Boha proſyli.

W cžaſu hłoda rozdawaſche pokłady cyrkwje khudym. Žadaſche pſchecy, zo
móhł žiwjenjo we ſamownoſcźi wobzamknycź. Tohodla proſcheſche bamža
Innocenta ♣II.♠, zo by jomu ſcźěhowarja ſtajił, ale bamž do joho
próſtwow njezwoli.

Pſched ſmjercźu joho dołha khoroſcź napadny. Bóh joho pſchez nju
rjedźeſche. Pſchi tym ſo Hugonowa kſcheſcźijanſka póccźiwoſcź
najrjeńſcho pokazowaſche.

Něſchto cžaſa pſched ſmjercźu zhubi pomjatk a njewjedźeſche ſo na nicžo
wjacy dopomnicź, hacž na ſwoje modlitwy. <pb n="862"/>Hdyž jomu
rycžachu, zo jomu ſtajne modlenjo ſchkodźi, prajeſche jim, zo jomu to
nowych mocow dawa.

Ženje ſłowcžko njeſpokojnoſcźe njewupraji. Haj, njepowjedaſche ani wo
ſwojej boloſcźi. Nikomu nicžo njeporucžeſchc, ale kóždoho proſcheſche. Z
ponižnoſcźu ſo kóždomu za kóždu ſłužbu dźakowaſche. Nikomu njechaſche
wobcźežny bycź. Ze ſylzami ſpominaſche na ſwoje hrěchi. Hdyž joho
napominachu, zo by njepłakał, hdyž tola ženje we wažnej wěcy ſamowólnje
zhrěſchił njeje, wotmłowi: „Njezrjadowane nakhilnoſcźe wutroby móžeja
ſame duſchu do zatamanja ſtorcžicź. Jeno pſchez božu ſmilnoſcź móžemy ſo
zbóžnoſcźe nadźecź. Toho dla njeſměmy pſcheſtacź proſycź.“

Kóždoho k dobromu napominaſche. Hdyž joho duchowni abo ſwětni ludźo w
joho khoroſcźi wopytachu, dawaſche kóždomu po powołanju abó
wobſtejenjach ſpomožne powucženja. Tak junu woſobny knjez z druhimi
pſchi joho łožu klecžo wo požohnowanjo proſcheſche. Hugo jomu rjekny, zo
ſo do zatamanja ſtorka pſchez njeſprawne dawki, kotrež poddanam
nakładuje. Muž ſo ſtróži, hdyž wot mrějacoho tajki porok ſłyſcheſche, a
wuzna, zo je njeſprawny dawk porucžił. Hnydom pak tež ſlubi, zo jón
bracź njebudźe.

Skóncžnje wón 1. hapryla 1132 wumrje, wokoło woſomdźeſat lět ſtary.
Běſche 52 lět biſkop był. We lěcźe 1134 bu wot Innocenta ♣II.♠ ſwjaty
prajeny.

Swjaty Otto (Ota), biſkop a japoſchtoł Pomorjanow; 2. oktobra.[9]⁾ Otto
běſche ſo w lěcźe 1070 ze zemjanſkeje ſwȯjby narodźił. Joho nan rěkaſche
Otto Berthold, joho macź Adelhajda. Byrnje bohatej njebyłej, běſchtaj
tola ſwojich dobrych kſcheſcźanſkich pocžinkow dla wyſoko wažanej. Wonej
zahe wumrjeſchtaj a zawoſtajiſchtaj po ſebi dweju ſynow. Starſchi,
Bjedrich z mjenom, dóſta nanowy hród. Młódſchi, Otto, wuzwoli ſebi
duchownſku ſłužbu, zo by njedźěleny Bohu ſłužicź móhł.

Wot małoſcźe pokazowaſche wulke dary k wuknjenju rjanych wědomoſcźow,
ale tež wulku luboſcź k ponižnoſcźi a cžiſtoſcźi. Schtóž joho znajeſche,
jomu wutrobu pſchikhili.

Dóſtawſchi ſwjecżizny, pſchińdźe do pólſkoho kraja, hdźež <pb
n="863"/>ſłowjanſku rycž nawukny. Doby ſebi tajku dowěru, zo bu za
dwórſkoho kapłana Judity, ſotry němſkoho khěžora Hendricha ♣IV.♠ a
druheje mandźelſkeje pólſkoho wójwody Wladyſława wuzwoleny. Tak
pſchińdźe druhdy tež na khěžorowy dwór.

Na tajkim pucźowanju pſchińdźe do Würcburga, hdźež bu wot abta Hendricha
pſchecźelnje pſchijaty. Zhoniwſchi, zo je tam wjele nuzy a tradanja,
załoži ze ſwojoho zamoženja pſchi klóſchtrje hoſpodu za cuznikow. Sam
tradajo, khudym wot ſwojeje jědźe ſobudźěleſche.

Po ſmjercźi Judity wza joho khěžor hako kapłana na ſwój dwór, a poſtaji
joho 1102 za ſwojoho kenclerja. Otto njemjelcžeſche k Hendrichowym
njeſprawnoſcźam napſchecźo cyrkwi, cle porokowaſche je z njebojaznej
krutoſcźu.

Khěžor běſche Ottonej dwě biſkopſtwje poſkicźował, ale Otto běſche ſo
kóždy krócź zapowjeł. Hdyž běſche bambergſki biſkop Rupert 11. junija
1102 wumrjeł, póſłachu biſkopſki pjerſchcźeń a kij khěžorej, zo by wón z
tym nowoho biſkopa wudebił. Khěžor jim zjewi, zo je jim nahladnoho muža
za biſkopa wubrał a pſchedſtaji jim Ottona.

Otto chcyſche ſo zaſy wobaracź, ale dyrbjeſche zwolicź. Hiſchcźe někotre
tydźenje na khěžorowym dworje zwoſtawſchi, poda ſo na pucź do ſwojeje
woſady. Měſto Bamberg běſche k joho powitanju wupyſchene. Pſched měſtom
Otto z konja zlěze a dźěſche boſy a we žarowanſkej draſcźe do cyrkwje.
Tu wón (2. febr. 1103) zjawnje wupraji, zo biſkopſku ſłužbu hinak
njewobkhowa, hacž hdyž wot bamža poſtajenjo a žałbowanjo dóſtanje.

Hnydom piſaſche bamžej Paſchalej ♣II.♠ a žadaſche joho wuſudźenjo. Bamž
joho do Roma powoła. Dokelž mjez bamžom a khěžorom rozkora wobſtejeſche,
njeběſche wjacy lět móžno, ſo na pucź podacź. Hdyž běchu duchowni a
ſwětni wěrchojo na kóncu lěta 1105 Hendricha ♣IV.♠ wotſadźili, bu Otto z
někotrymi druhimi biſkopami do Roma póſłany, zo bychu cyrkwinſke
naležnoſcźe do rjada zeſtajeli. Wotſadźeny Hendrich daſche póſłanſtwo
njedaloko Trienta popadnycź. Otto pak bu pſchez bajerſkoho wójwodu Welfa
wuſwobodźeny a wrócźi ſo do Bamberga.

Hdyž Hendrich we ſcźěhowacym lěcźe napſchecźo ſwojomu ſynej wójnu
wjedźeſche, poda ſo Otto zaſy na pucź a pſchińdźe na bože ſtpěcźo (3.
meje) 1106 do Roma. Bamž Paſchal ♣II.♠ joho ſwjatkownicžku (13. meje)
1106 ſam hako biſkopa wu<pb n="864"/>ſwjecźi. Hakle nazymu wrócźi ſo
Otto zaſy do ſwojeje woſady.

Mjez tym běſche Hendrich ♣IV.♠ (7. auguſta 1106) wumrjeł. Joho ſyn
Hendrich ♣V.♠ hajeſche zrudnu pſchekoru dale. Otto pak z luboſcźiwej
ſtaroſcźu zbožo ſwojeje woſady ſpěchowaſche. Běſche połny bohabojoſcźe,
ponižnoſcźe a zlutniwoſcźe na ſebi. Napſchecźo khudym běſche darniwy.
Khudźi, khori ſtajnje pola njoho pomoc namakachu. Wón ſam załoži 21
nowych klóſchtrow, natwari někotre cyrkwje, druhe wón wobnowi abó
bohacźe wuhotowa.

Hdyž ſo joho praſchachu, cžoho dla telko pjenjez na klóſchtry waži, hdyž
jich tola hižon telko wobſteji, wotmłowi: „Swět je cuzba. My ſmy
pucźowarjo a trjebamy hoſpodow, hdźež móžemy pſchebywacź. Tajke hoſpody
ſu klóſchtry. Schtóž na pucźu ſkhorje, ſo wjeſeli, hdyž je hoſpoda
blizko. Tajkich hoſpodow je wjele trjeba. Swět je do złóſcźow
zapadnjeny, a ſchtóž chce za njoho cźeknycź, namaka wucźek we
klóſchtrach. Ludźi je na ſwěcźe doſcź, a ſchtóž chce we zdźeržliwoſcźi
Bohu ſłužicź, namaka najſpomožniſche měſto k tomu we klóſchtrach.
Klóſchtry ſłuža k božej cžeſcźi a k zbožu cžłowjekow. Tudy we ſwjatym
žiwjenju Bohu ſłuža tajcy, kotſiž bychu woſrjedź wabjenjow ſwěta do
hrěchow zapadnyli. Tu ſo napſchecźo ſpytowanjam wojuje, požadoſcźe ſo
ſkludźa, jałmožna ſo wudźěla a potrěbnym ſo dobroty wopokazuja. Derje
je, hdźež je we kraju wjele klóſchtrow.“

Sam běſche Otto darniwy. Mějeſche zapis khudych, zo njeby na nikoho
zabył. Sam ſo jeno na poł naſycźi, zo móh@ khudym wjacy wudźělicź.

Otto žadaſche, zo by kraleſtwo bože ſpěchował, hdźežkuli ſo k tomu
pſchiležnoſcź poſkicźuje. Wot Polakow pſchedobycźi Pomorjenjo[10]⁾ běchu
ſlubili, zo ſo kſchcźicź dadźa, ale njepoſłuchachu na miſionarow. Biſkop
Bernhard ze Schpanſkeje jim podarmo prědowaſche, dokelž běſche we
nizkoſcźi a khudobje k nim pſchiſchoł. Měnjachu, zo Bóh by ſebi
woſobniſchoho póſłanca zhladał. Biſkop wrócżi ſo a pſchebywaſche ducy we
Bambergu. We rozrycžowanju z Ottonom rozeſtaja jomu wažnoſcż a cźežkoſcź
tamnoho miſionſtwa. Z tym joho wutrobu za tónle ſkut@ boži zahori. K
tomu pſchińdźe we lěcźe 1123 nowy naſtork. We tutym lěcźe pſchińdźe
póſłanſtwo wot pólſkoho wójwody

[1] ⁾ Někotſi joho lěta na 120 wudawaja a potom joho narod do lěta 907
ſtujeja. Tajke měnjenjo je ze wopacžnoho wotpiſanja ♣CXX♠ za ♣LXX♠
naſtało.

[2] ⁾ Sakſka abó ſakſke wójwodſtwo mjenowachu ſo w tutych cžaſach
Weſtfalſke a ſuſodne krajiny. Hakle we pozdźiſchich cžaſach pſcheńdźe
mjeno „Sakſka” na te krajiny, kotrež nětko pod tutym mjenom znajemy.

[3] ⁾ Pod Rurikom (864—879) bu Ruſka do jednoho wěrchowſtwa zjenocźena a
dóſta 867 wot patriarchi Ignacia prěnich miſionarow. Pod Olegom
(880—912) a pod Igorom (912—945) kſcheſcźanſtwo ſo jeno mało
rozſchěrjeſche.

[4] ⁾ Kompletorium mjenuja ſo cyrkwinſke modlenja, kotrež ſo po
nyſchporje k wobzamknjenju dnja ſpěwaja.

[5] ⁾ Prima mjenuje ſo rańſchi dźěl cyrkwinſkoho modlenja.

[6] ⁾ Tele ſwjatoprajenjo Luthera tak rozmjerza, zo wón napſchecźo njomu
piſmo wuda pod mjenom: „Napſchecźo nowomu pſchibohej a ſtaromu djabołej,
kotryž ma ſo we Miſchnje pozběhnycź.“

[7] ⁾ Tehdom ſo Gilbert pod mjenom Klimant ♣III.♠ hižon tſinacźe lět
bamžowſtwa bjez prawa mocowaſche.

[8] ⁾ t. r. dom boži.

[9] ⁾ Druhdźe ſo joho dźeń tež 25. julija ſwjecźi.

[10] ⁾ Pſchi narańſchim morju, mjez rěkami Wódru, Notecžu a Wiſłu.
