Kathoſſki Poſoɫ.

Cyrkwinſki cžaſopis.

Wudawany wot towaŕſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Redaktor: Michał Hȯrnik.

Druhi lětnik.

Budyſchin.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak.

1864.

Wopſchijecżo.

K cžeſcżi ſſ. Cyrilla a Methoda ſtr. 1.

Hody 2.

Tſjoch kralow 2.

Duchowny Serbin a kulowſke bratſtwo 4. 27.

Poſtrowjenjo z Pȯlſkeje 9.

Schto dyrbi kſcheſcżan wo pȯſtniſkich wjeſelach dżeržecż 13.

Popjelna ſrjeda 16.

Pětr Ławrjenc Dubjenka 25.

Martraṙ Bonifacij, romſki krajan 26.

Poſlenja wjecžeṙ Khryſtuſowa 28.

Něſchto za njewucženych a wucženych 29.

Přihonſkoho wuſtaw w Budyſchinje 30.

K ſtatiſticy cyrkwje a chrkwinſkoho ſtata 32.

Kſcheſtnicžka 41.

L. Ł. Jochomec a khapałka w Sulſchecach 44.

J. H. Jakubec a kulowſki ſchpital 45.

Kruta wěra we pruhowanjach 53.

Licžba ciſterciſkich klȯſchtrow 55.

Kulowſka ſchpitalſka ſchula 56.

Serbſke piſmowſtwo 57.

Swjaty Alois z Gonzaga 65.

Dopis z Prahi 68.

Swjedżeṅ Božoho Cżěła 70.

Wobnowjenjo kulowſkeje cyrkwje 72. 78.

Swjaty Khilian 77.

Swjaty Donat 85.

Pſcheſcżěhanja we Anamje 86.

Wěra a dobre ſkutki 89.

Swjaty Wjacſław 101.

Pſchenjeſenjo ſſ. tſjoch kralow do Kölna 103.

Swjata Thereſia 113.

Kſcheſcżanſke miſſionſtwo 116. 125. 137.

Adolf, wȯjwoda Holſteinſki 121.

Jan Leiſentritt, prěni adminiſtrator 141.

Schto rěka „podjanſki?“ 144.

Stajne wotdżěle: Z Łužicy a Sakſkeje.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Wozjewjenjo.

Katholſki Poſoł budże tež w pſchichodnym lěcże wukhadżecż a ſo ſtaracż,
zo by wſchě wažniſche cyrkwinſke nowinki a tež zajimawe wěcy ze
ſtawiznow pſchinjeſł. Jeli po zakonju trěbnu kauciju k požcženju
wupytamy 400 toleri w hotowych pjenjezach abo we papjerach ſtatnych
ſakſkich (za cžož pak ſchtyri wote ſta abo koupony doſtanjemy); dha mohł
Poſoł kȯždej dwě njedżeli po wȯſom ſtronach wukhadżecż, kaž je ſo tu a
tam k naſchomu wjeſelu žadało. Bjez tym proſymy, zo bychu wſchitcy
dotalni pſchecżelojo towaŕſtwa a Pȯſła ſwěrni woſtali; wſchak je 15 nſl.
abo reſpektive 10 nſl. nizka płacżizna za cyłe lěto. Dokelž ſu pſcheco
hiſchcże někotre katholſke wſy, hdżež Poſoł dȯſchoł njeje, proſymy, zo
chcyli dotalni naſchi cžitarjo tež druhich kedżbnych ſcžinicż, kotſiž
mȯhli naſchu katholſku wěc podpjeracż.

Mȯže=li něchtȯ 1. a 2. cžiſło Pȯſła parowacż, njech je nam k lěpſchomu
towaŕſtwa zaſy dari; pſchetož my chcychmy towaŕſtwu něſchto zalutowacż a
tak njejſmy wjacy cżiſchcżecż dali, hacž bě ſo na ſpocžatku ſobuſtawow
zamołwjało.

Wſchitkim, kotſiž ſo za naſche towaŕſtwo ſtarachu a ſtaraja, prajimy z
tutym ſwȯj najlubozniſchi dżak. Proſymy jich, zo chcyli zaſy ſobuſtawy
towaŕſtwa na nowe lěto zapiſowacż a pſchinoſchki hromadżicż.

Lětuſchim ſobuſtawam towaŕſtwa poda ſo prěni zeſchiwk „legendy abo
žiwjenja Swjatych Božich po rjedże cyrkwinſkich ſtawiznow wot Ducžmana“
w januara. Cżiſchcżeŕni njebě mȯžno tȯnle zeſchiwk nětko dokoncžicż.
Pſchichodne lěto ſnadż hižom po jutrach wundże druhi zeſchiwk.

M. Hȯrnik, kapłan, ſekretaŕ.

Katholſki Poſoɫ Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 1. Januar. 1864.

K cžeſcżi ſſ. Cyrilla a Methoda,

patronow Serbow a wſchitkich Słowjanow.

Pěcžnu khwału Bohu w wyſokoſcżi

Spěwa kſcheſcżan Joho pȯznawſchi,

Wſchitke ludy horja w dżakownoſcżi

Khryſtuſowu wucžbu doſtawſchi.

Tola dżak tež pȯſłam wuprajeja,

Kotrychž ſmilny Bóh jim pſchidżěli,

Z mjenom patronow jich pocžeſcżeja,

Kiž ſu rycže bratrow wukſchcżili.

Směł nětk zabycż ſwojich rozwucžerjow

Dżakny narod wulkoh’ Słowjanſtwa,

Njeſměł khwalicż ſławnej’ dobrocżerjow

Bratrow Cyrilla a Methoda?

Hlej! kak japoſchtołſkaj mužej ſwjataj

Z rozemliwym ſłowom wucžitaj;

Swětny mjecž a puta njetrjebataj,

Z piſmom narod k ſwětłu budżitaj.

Duž tež cžrjȯdka Serbow wopuſchcżenaj

Pod jeju ſo zakit podawa,

W ſwojej wěrje, rycži wožiwjena,

Jimaj towaṙſtwo to poſwjecża.

Proſchtaj z nami, zo Bȯh wſchitke ludy

W prawej, ſwjatej cyrkwi zjenocżi.

Proſchtaj za nas, zo ſmy w hnadże tudy

A tam něhdy w wěcžnej zbȯžnoſcżi.

♣M. H.♠

<pb n="2"/>

Hody.

Zemja ſwjata nȯc cże kryje;

Zraduj ſo, o cžłowjeſtwo!

Stadło hwězdow ſwětło ſyje,

Wſcho ſo błyſchcżi ſwjecżiſcho.

Spěwajmy duž z jandżelami:

Cžeſcż budż Bohu w njebjeſach!

Měr a pokoj z cžłowjekami,

Kiž ſu zwȯlni w wutrobach!“

K žłobju njeſmy dary ſwoje

Horce, nutrne modlitwy,

Zo by kadżidło to drohe

K njebju, k Bohu ſtupało.

Duſcha, hako njebjo kraſna

Njech ſo Bohu zaſlubi;

To je złoto, hwězda jaſna,

Draſta Božich jandżelow.

Wȯruch naſch budż ſwjata wěra

Zdobne płody płodżaca;

Dżě je kužoł wſchoho měra

Jenož wěra Khryſtuſa.

Wona wodżeṙka je ſwjata

K žłobju wſcheje zbȯžnoſcże,

Z njebjes hwězda zybolata

Swětło wſcheje ſwětłoſcże.

♣Ćěsla.♠

Tſjoch kralow.

Tutȯn ſwjaty dżeń, kiž pȯdla tſjoch rȯcžnych cžaſow bjez najwjetſche
ſwjate dny cyłoho lěta ſłuſcha, ſteji w najwužſchim zwjazku z hodami.
Kaž ſo Jězus hody paſtyrjam t. j. pobožnym mužam židowſkoho luda
pſchipowjedżicż da, dopomni nas ſwjedżeń tſjoch kralow na powołanjo
wſchěch ludow cyłoho ſwěta.

Tucżi mužojo, kiž ſo po waſchnju rańſchich krajow z hwězdaŕſtwom
zanoſchowachu, běchu wyſokoho kralowſkoho ſplaha. Legenda nam tež praji,
zo běchu tſjo, a zo Melchior, Kaſchpor a Balthaſar rěkachu. Jich
wȯtcžina bě najſkeriſcho zbožowna Arabia, dokelž na to pokazuje, ſchtož
profeta David w pſalmje 70, 10 praji: „Kralojo z Tharſis a kupy budża mi
woprowacż, a kralojo z Arabie a Saby pſchinjeſu mi dary.“

Pſchez hwězdu zhonichu wo narodżenju zbȯžnika. Najſkeriſcho bě tež bjez
nimi we cyłym rańſchim kraju rozſchěrjena nadżija na ſlubjenoho zbȯžnika
wubudżena. Wěſcże znajachu tež profecżenjo, kotrež Balaam moabitiſkomu
kralej Balakej zjewi: „Hwězda zeſkhadża z Jakuba a ſceptaŕ wuńdże z
Iſraela a zanicži wjeŕchow z Moab.“ 4. Mȯjz. 24, 17. Hwězda, kotraž ſo
tſjom kralam pokaza, <pb n="3"/>dyrbjeſche wěſcże dżiwne njebjeſke
znamjo bycż; po měnjenju najwjetſchich cyrkwinſkich wucžerjow njebě to
žana ze wſchědnych hwězdow, ale hwězdże podobne, wſchě hwězdy pak w
ſwětłoſcżi pſchetrjechjare zjewjenjo. Tež njekhodżeſche kaž druhe
hwězdy; ale kaž něhdy Bȯh we ſpodżiwnej mrȯcželi Iſraelſke dżěcżi z
Egiptowſkeje wjedżeſche, nihdy lud njewopuſchcżo, we nocy ſo ſwěcżo, tak
wjedżeſche tuta hwèzda, hako by wožiwjena była tſjoch kralow na jich
cyłym pucżu, ſo zjewjo a ſo zhubjo, ſtejo woſtawajo a zaſy dale ſtupajo,
za tym hacž bě trěbne.

Hdyž tucżi tſjo mudri do Jeruſalema pſchińdżechu (bě to po měnjenju
najwoſobniſchich cyrkwinſkich wucžerjow runje dwanaty dżeń po
Khryſtuſowym narodże), nadżachu ſo wěſcże, zo budże tajki podawk kaž
narod tak dołho wocžakowanoho krala, powſchitkomnje znaty, a zo budże ſo
wſcho na tym wjeſelicż. Ale to bě runje nawopak; nichtȯ njemȯžeſche na
jich praſchenja wotmołwicż. Kral Herodes, kiž bě z mocu, pſchez cuzu
pomoc a pſchez ſkȯncowanjo prawoho krala na židowſki trȯn pſchiſchoł, bě
hižom toho dla, bȯle pak hiſchcże ſwojeje ſurowoſcże dla pola luda
hidżeny a dyrbjeſche ſo bojecż, zo pſchez nowoho krala knjejſtwo zhubi.

Hdyž běchu mudri z rańſchoho kraja narodne měſto zbȯžnika wot židowſkich
piſmawucženych zhonili, podachu ſo hnydom na pucż, a wot hwězdy
wjedżeni, pſchińdżechu k ſwojomu najwjetſchomu wjeſelu k měſtnu, hdżež
dżěcżatko namakachu, a woprowachu jomu po waſchnju ſwojeje wȯtcžiny
najlěpſche płody.

Dżěcżatko bě hiſchcże tehdom na tym ſamym měſcże, hdżež bě ſo narodżiło,
to je we hrȯdżi, ale tucżi woſobni mužojo tutu nizkoſcż a khudobu
widżicy, ſo njewottraſchichu, ale Bȯh, kiž bě jich hacž k tutomu měſtu
dowjedł a na ſpodżiwne waſchnjo pſchiwjedł, rozwucži jich tež wo tutej
potajnoſcżi.

Znamjenite běchu tež dary, kotrež tſjo kralojo, z raniſchoho kraja
tutomu po zdacżu khudomu dżěcżatku pſchinjeſechu. Běchu drje to
najlěpſche płody tamnych krajow, a hodżachu ſo hižom tohodla tutomu
woporej; nic mjenje pſchihodżachu ſo tež k woznamjenjenju trojakeje
ſamotnoſcze toho, kotromuž ſo pſchinjeſechu. Złoto woznamjenja joho
kralowſku hȯdnoſcż, wȯruch joho bȯjſtwo, a mara joho cžłowjeſtwo.

Do ſwojeje wȯtcžiny ſo zaſy wrȯcżiwſchi cžeſcżowachu tſjo kralojo
ſpȯznatoho zbȯžnika z wulkej pobožnoſcżu, a pohnuwachn ze wſchěmi
ſrědkami ſwȯj lud k wěrje do zbȯžnika. Po Khryſtuſowym do = njebjes =
ſpěcżu buchu, kaž ſo powjeda, kſchcżeni wot ſwjatoho Domaſcha, kiž bě do
jich krajinow pſchiſchoł, a pomhachu jomu Khryſtuſowu wěru prědowacż.

Jich reliquie (powoſtanki) buchu pozdżiſcho do Milana w Italſkej
pſchenjeſene. Pſchi dobycżu tutoho měſta dari je němſki khěžor Friedrich
Barbaroſſa Kölnſkomu arcybiſkopej Reinoldej, kiž bě pſchi khěžorſkim
wȯjſku. Tutȯn pſchinjeſe je ſobu do Kölna, hdżež hiſchcże ſo nětko we
tamnym ſławnym domje (cyrkwi) khowaju. Cyła ſtawizna wo tſjoch kralach,
jich ſpodżiwne powołanjo k ſpȯznacżu Syna božoho, je tež za nas jedyn z
najwažniſchich podawkow, kotrež nam bibliſke ſtawizny podawaju. Tež
naſchi prawȯtcojo běchu pohanojo, powołanjo tamnych tſjoch muži, kotrymž
najprěnim bjez pohanami zbožo zakcże, zo prawoho zbȯžnika ſpȯznachu, je
prěni zapocžatk naſchoho powołanja k prawomu ſpȯznacżu <pb n="4"/>Jězuſa
pſchez ſwětło kſcheſcżanſkeje wěry, kotrež hižom tak zahe we tamnej
hwězdże tſjom kralam z raniſchoho kraja a pozdżiſcho wſchěm tym
ſwěcżeſche, kiž z pohanſkoho błuda k ſpȯznacżu kſcheſcżanſkeje wěrnoſcże
pſchińdżechu.

♣Łusć.♠

Duchowny J. F. Serbin a kulowſke bratſtwo.

Kulowſka woſada, bohužel wot budyſkeje diöceſy wotdżělena, je w
prjedawſchich cžaſach ſerbſkomu ludej wjele duchownych poſkicżała,
kotſiž ſu w dobrym wopomnjenju pola potomnikow. Jedyn z najpobožniſchich
a khwalenych duchownych ſtarſchoho cžaſa je Jan Ferdinand Serbin. Wȯn
narodżi ſo 1635 we wſy Khocżinje pola Kulowa na kuble, kotrež hiſchcże
dżenſniſchi dżeń Serbinec rěka. Tamniſchi ludżo powjedaja wot ſplaha k
ſplahej, zo je hižom hako dżěcżo jara pobožny był. Hako młodżenc dżěſche
na wulku ſchulu (gymnaſium) w Krumlowje w Cžechach, hdżež w tamnym cžaſu
huſto Serbjo ſchtudowachu, dokelž w Prazy hiſchcże ſerbſki ſeminar
njeběſche. Hižom 1663 bu wuſwjecżeny we Wołomucu a woprowaſche w
kulowſkej farſkej cyrkwi prěnju Božu mſchu a w ſcżěhowacym lěcże 1664 bu
kapłan w Kulowje.

Hdyž někotſi pſchecżiwo ſtarym prawam a wuſtawkam měſta Knlowa k
lěpſchomu lutherſkich wojowacż pocžachu, wopokaza ſo młody duchowny
Serbin hako horliwy ſobuměſchcżan. Wȯn pucżowaſche mjenujcy k
tehdomniſchomu němſkomu khěžorej do dalokoho Wina, a to w zymſkim cžaſu
lěta 1668, ſchtož běſche pſched 200 lětami doſcż wobcżežny pucż! Pſched
khěžorom pak zakitowaſche ſtare prawa ſwojoho měſta tak zmužicże a
derje, zo khěžor liſcżinu (Urkunde) podpiſa, kotraž bě za katholſkich
měſchcżanow a zafarowanych jara pſchecżelna. Haj khěžor chcyſche
zmužitomu zakitarjej katholikow dobru faru w Rakuſkej ſpožcžicż, ale
Serbin njepſchija to z luboſcże k Serbam a ſwojej wȯtcžinje, doſta pak
50 złotych (dukatow) darjenych. Lutherſcy duchowni njeſmědżachu po
khěžorowej liſcżinje wjacy w ſwojim zaſtojnſtwje do Kulowa pſchiṅcż a
lutherſki měſchcżan abo wobydleŕ njeſmědżeſche ſo wjacy zaſydlicż.
(Pſchiſpomnjenjo. Druhdże ſo katholikam tak zeńdże a bě do najnowiſchich
cžaſow tak!). Serbin mějeſche tež we wokolnoſcżi wſchitku cžeſcż. K
najmjeńſchomu ſo powjeda, zo wot joho cžaſow ſem tež Spalowcženjo (kȯždy
ſwjaty dżeń a njedżelu dwaj) do Kulowa na prědowanja khodżachu. Serbin
prȯcowaſche ſo jara, zo by lutherſkich zaſy z katholſkej cyrkwju
zjenocżił; wȯn praji něhdy w jenym prědowanju zjawnje, zo je ſo jomu z
Božej pomocu radżiło, 40 proteſtantow do katholſkoho wěrywuznacża
pſchiwjeſcż. Ticin w ſwojej rȯžencżanſkej hiſtorii powjeda tež
ſcżěhowace wobrocżenjo. Kapłan Serbin wopyta we wſy Němcach ſkhorjenoho
Handrija Hancža, zo by joho napominał na zbȯžnoſcż njeſmjertneje duſche
myſlicż. Hancž wotpokaza tajke napominanjo. Wotkhadżejo prajeſche
Serbin: Božemje, pſchecżelo; hdy bych z mojej ſmjercżu twojej duſchi
mohł wužitny bycż, ja chcył rady za tebje wumrjecż. Na to wotmołwi
khory: Wy chcyli za mnje wumrjecż? Zawěrno, praji tamny, hdy <pb
n="5"/>bych jenož twojej duſchi poſłužicż mohł. Z tajkimi ſłowami
woteńdże Serbin. Wnocy pak pȯſła khory ſwojoho ſyna ke kapłanej z
prȯſtwu, zo chcył jomu po katholſkim waſchnju poſlednje poſylnjenja
nabožniſtwa (wěry) poſkicżicż. Serbin khwata do cyrkwje po
najſwjecżiſchi ſakrament; ale pſched cyrkwinymi durjemi wuhlada
ſtraſchnoho bara, kiž ſo na njoho měrjeſche. Kapłan poznamjeni ſo ze
ſwjatym kſchižom, pſchińdże bjez daliſchoho zadżěwka do cyrkwje, a
khwataſche potom ze ſwjatym ſakramentom do domu khoroho, kotryž
žadoſcżiwje na njoho cžakaſche. Khory wotpołoži wěrywuznacżo a bu ze
ſwjatymi ſakramentami derje wobſtarany. Joho wobrocżenja dla cžinjachu
jomu někotſi złȯſcżiwi ludżo wjele njepſchecżelſtwa. Z cyła je Serbin
pſchez 200 lutherſkich za naſchu cyrkej dobył. Hdyž bu faraŕ Boſcżij Max
Nikolaides (Nykela) za kapitulara w Budyſchinje powyſcheny, bu Serbin
10. febr. 1679 faraŕ a cžeſtny kanonik budyſkoho tachantſtwa. Wȯn
cżeŕpjeſche na kamjeń a zda ſo, zo je w khoroſcżi huſto w Khocżinje
pſchebywał; pſchetož powjeda ſo, zo je z Khocżineje kȯždy dżeń do
Rȯžanta khodżił a k cžeſcżi ſwjateje Marije tam Božu mſchu dżeržał.
Pſchi tym ludżo wopominaja, zo je jomu kȯždy krȯcż joho rocžk hacž do
łazkowſkoho lěſa napſchecżo pſchilecżał a potom na kiju domoj njeſeny
był. Tež ma Serbinec ſwȯjba njeboh duchownoho we wulkej cžeſcżi. Te
ſwjecżo (Božu martru), kiž je wȯn pſchede wſu pſchi pucżu do Konjec
drjewjane ſtajicż dał, ſu pſched wjacy lětami domoj wzali, a na te ſame
měſto nowe rjeniſche wobſtarali. Hdyž bě Serbin faraŕ, pſchibjeraſche
pſchi njewuſtawacym dżěle joho khoroſcż, a tak wumrje wȯn hižom 23.
februara 1682 na cżeŕpjenjo kamjenja a bolacu ſchiju — ſchtyri měſacy
njemȯžeſche wȯtſe rycžecż — hiſchcże nic 48 lět ſtary. Pſchi joho
wotemrjecżu cžitaſche kapłan Swȯtlik runje tele ſłowa: ♣Haec est dies,
quam fecit Dominus♠ (to je dżeń, kotryž je tȯn Knjez cžinił). Z cyła bě
Serbin 19 lět dołho hako duchowny w Kulowje ſkutkował. Wȯn bu w cyrkwi
pſched wulkim wołtarjom pohrjebany. Budyſki tachant Měrcżin Brückner z
Brückenſteina (rodżeny z Noweje Wſy pola Kulowa) pocžeſcżi w lěcże 1683
joho wopomnjenjo z moſaznej taflu na joho rowje, hdżež joho mjenuje
„horliwoho za Boha a joho wucžbu a Khryſtuſowe ſtadło, krutoho wojowarja
v najkedżbniſchoho paſtyrja, jara zaſłužbnoho fararja.“ Bjez joho
titlami ſteji tež, zo je Serbin ♣Baccalaureus SS. theologiae et Magister
philosophiae♠ był. Hdyž ſu w pozdżiſchich cžaſach zaſy joho row
wotewrili, najſkerje, zo bychu cżěło druhoho duchownoho tam pohrjebali,
namakachu tȯnle row po powjeſcżi nutska z rȯsmarju wobroſcżeny. Tola
njenamakach powjeſcż wo tym nihdże cżiſchcżanu abo piſanu. Z najmjeńſcha
z tutoho powjedanja wukhadża, zo bě njeboh Serbin hako duchowny a
cžłowjek we wulkej cžeſcżi w kulowſkej woſadże, hdyž bě hižom dawno z
tutoho ſwěta k doſpołniſchomu žiwjenju woteſchoł.

Serbin bě horliwy cžeſcżowaŕ ſwjateje Marije, kaž hižom horjeka
ſpomnichmy. K jeje wjetſchomu pocžeſcżenju a k wuproſchenju jeje
zakitanja pſchi wotwobrocżenju błudneje wěry bu w l. 1672 w kulowſkej
farſkej cyrkwi arcbratſtwo S. Marije rȯzarija załožene. Album (pomjatua
kniha) tutoho bratſtwa ſpomina wobſchěrnje na ſpomnjene pſchicžiny
tajkoho załoženja, kotrež ſtaj Nikolaides a Serbin tehdomniſchomu
budyſkomu tachantej Pětrej Longinej z Küffen<pb n="6"/>berga,
adminiſtratorej Łužicow, rozeſtajałoj. W lěcże 1667 bèchu mjenujcy
lutherſcy pſchez potajne naradżenja (♣conspirationes♠) a jenoſtronſke
rozprajenjo (durch einſeitigen Bericht) pola ſakſkoho kurwjeŕcha
wuſkutkowali, zo ſmědżachu lutherſcy duchowni ♣exercitium lutheranismi♠
wukonjecż a zo mału ſwjatokſchižnu cyrkej za ſwoje Bože ſłužby žadachu.
Dokelž dyrbjachu ſo katholſcy nětko tež wotewzacża měſchcżanſkeje ſchule
a z tej zjenocżenych kapitalow bojecż, wobrocżi ſo Serbin na khěžora
hako wyſchſchoho zakitarja katholikow we Łužicomaj. Zakitowacy khěžorowy
mandat (wukaz) je 16. januara 1669 wudaty a potom w Kulowje wozjewjeny.
Ale nadběhowanjo w naſtupanju wěry njebě ſo hiſchcże z tym ſtajiło. Duž
dopomniſchtaj ſo kulowſkaj duchownaj na tȯn ſrědk, kotryž bu w 13.
lětſtotku ſwjatomu Dominikej wozjewjeny a w nětcžiſchej połodniſchej
Francowſkej hako pſchihodny ſo wopokaza — mjenujcy rȯzarij. Po jeju
žadoſcżi wobrocżi ſo tachant Longinus do Roma a doſta wobtwjerdżeńſku
liſcżinu, 11. julija 1671 w Romje wudatu, zo je w Kulowje to ſame
bratſtwo z tymi ſamymi prawami, kaž prěnje bratſtwo pſchi cyrkwi ♣S.
Mariae super Minervam,♠ kotrež bě bamž Pawoł ♣V.♠ dżeń 31. oktobra 1606
wobtwjerdżił. (Skóncženjo.)

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Njebjelcžic. Wulka zrudoba je nas potrjechiła, naſcha woſada je
woſyrocżiła, jeje duchowny paſtyŕ je zemju a nas, joho lubowace wowcki
na wěcžne wopuſchcżił. Njedżelu dopołdnja, někotre minuty po dżewjatej
hodżinje, wuſny tudy we nadżiji na ſwojoho zbȯžnika, ze wſchěmi
ſwjatoſcżemi na pucż wěcžnoſcże derje wobſtarany, knjez Mikławſch Kokla,
wyſokozaſłužbny faraŕ njebjelcžanſkeje farſkeje woſady na wodukawoſcż.
Hižom dlěje hacž ſchtwȯrt lěta dołho bě ſo zornjeſchko ſmjercże, kiž
njebocżicžki drje dołho we ſebi noſcheſche, dale a bȯle rozwiło, a wſcha
lěkaŕſka pomoc ſamych ſławnych a wuwołanych lěkarjow njeběſche doſahaca
cżeŕpjacomu cżěłej prjedawſchu hewak krutu ſtrowoſcż zaſy nadobycż.
Wjacy cžaſa do joho ſmjercże njedaſche ſo wotkhorjenjo wjacy wocžakowacż
a hižom ſobotu wjecžor wokoło woſmich hodżinach pocžinachu ſo pȯſły
ſmjercże pſchibližowacż: ſmjertne wojowanjo ſo zapocža, z kotrohož bu
hakle, kaž prajene, nazajtra wumoženy, hdyž kemſchace zwonjenjo joho
duchowne ſtadło do cyrkwje wołaſche; tak wuſny pſchi tych ſamych
zwukach, kiž běchu jomu něhdy pſchecy witanu pſchiležnoſcż pſchiwjedłe,
za joho woſadu wyſokoſwjaty wopor božeje mſchě njebjeſkomu Wȯtcej
poſkicżecż abo pſchez wozjewjenjo božoho ſłowa ju natwarjecż, k wſchomu
dobromu nawabjecż a k njewuſtacżu na druhdy hȯrkim a cżežkim pucżu k
njebjeſam pohnuwacż. Schtwȯrtk napoł dżewjecżich dyrbjeſche po
poſtajenju joho kſcheſcżanſki pohrjeb bycż. Hižom wot ranja běchu ſo
toho dla wſchelacy pſchecżelojo a pſchiwuzni, pȯznacżi a cžeſcżowarjo a
woſebnje tež joho zaſtojnſcy bratſja z blizka a z daloka pſchibližili,
zo bychu jomu pſchez pſchewodżenjo k rowu poſlednju cžeſcż a luboſcż
wopokazali. We poſtajenym cžaſu podachu ſo poſledniſchi do cyrkwje a
wuſpěwachu tam za njeboho ſobubratra <pb n="7"/>♣oſſicium defunctorum♠
(cyrkwinſke pacżerje za wotemrjetych). Nětk dżěchu po cżěło ſame, kotrež
bu wot cžeſnych ſobuſtawow woſady pod pſchewodżenjom mnohich nětk ſo
pſchibližiwſchich pſchecżelow a znatych najprjedy na tamne měſto
njeſene, hdżež je ſebi njebocżicžki pſchez ſwoje njewuſtawace ſwěrne
ſkutkowanjo wulki dżěl wyſokich ſwojich zaſłužbow nadobył — do cyrkwje,
a bu tudy hłowu k wołtarjej złoženu, poſtajene. Pſchi pſchitomnym cżěle
dżeržeſche nětk wyſokodoſtojny knjez kanonik a faraŕ w Khrȯſcżicach J.
Barth ♣requiem♠ — božu mſchu za wotemrjetoho —, bjez z tym hacž na
pobocžnych wołtarjach druzy duchowni ſobubratſja tȯn ſamȯn wyſokowužitny
wopor za měr a wotpocžink njeboho pſchecżela a bratra Bohu poſkicżachu.
Po ſkȯncženju teje ſameje wuſtupi wyſokodoſtojny knjez ſcholaſtikus M.
Buk pſched wołtar a dżeržeſche wſchě wutroby pſchimacu a hnujacu
pohrjebnu rycž. Zawěrno, wyſoki prědaŕ mȯžeſche ſo pſchepokazacż wot
mȯcnoho zacżiſchcża joho ſłowow, kaž wot ſwěrneje luboſcże woſyrocżeneje
woſady k ſwojomu njeboh duſchowpaſtyrjej pſchez ſłyſchomne zdychowanja
kaž pſchez mnohe wutrobne ſylzy, kotrež woſada k ſwojej a k cžeſcżi
zemrjetoho płakaſche. — Prědowanjo ſpominaſche na njeboh hako na
doſtojnoho duchownoho, na dobroho pſchecżela, na kedżbliwoho a ſprȯcnoho
duſchowpaſtyrja a pilnoho a ſprawnoho dżěłacżerja we winicy
Khryſtuſowej. Woſebnje bu woſada k mnohim ſylzam hnuta, hdyž ſo
pokazowaſche tež na tamnu wutrobnu a ſtaroſcżiwu luboſcż, kotruž bě
njeboh pſchi zańdżenym wohnjowym njezbožu pſchecżiwo ſwojej woſadże
wozjewił: kak bě wȯn wſchudżom pomhał a ze ſłowom a ſkutkom ſo ſtarał,
kak bě wbohim wotpalenym nic jenož wſchelake pſchinoſchki k zaſy
natwarjenju do popjeła pſchewobrocżenych twarjenjow, ale tež cyrobu, a
draſtu — poſkicżał, haj kak bě wȯn ſame ſwoje wobydlenjo we
kſcheſcżanſkej luboſcżi jim wotewrił a pſchi ſwojej znatej ſpokojnoſcżi
z nimi dżělił. Wyſche toho njedaſche ſo mȯcny zacżiſchcż pſchepȯznacż,
hdyž ſo na mnohe joho wopory a dżěła ſpominaſche, wot kotrychž ſo,
byrunje hižom z cżeŕpjacym cżěłom, tola tak dołho hacž mȯžno
wottraſchicż njeda. Jenož wažnych a wulkich winow dla a toho dla jara
porědko wotſali ſo na blěſchi cžas wot ſwojoho domu. Pſchecy bě hotowy,
njekedżbujo na wjedro a hodżinu, khorym a praſchiwym ſwjate bože
wotkazanjo pſchinjeſcż, jich po Khryſtuſowej porucžnoſcżi wot hrěchow
wotwjazowacż, ze ſwjatym wolijom žałbowacż, trȯſchtowacż a hacž na
najlěpje na pucż k wěcžnoſcżi wobſtaracż, zo njeby žadyn joho winy dla
zhubjeny był wot tych, kotrychž bě tȯn knjez jomu dowěrił. Po tajkich
wſchě wutroby hnujacych ſłowach bu pucż k rowu naſtupjeny — wjedżeny wot
tohoſamoho knjeza, kiž bě ♣Requiem♠ dżeržał. Na pohrjebniſchcżu buchu
wſchě modlitwy za njeboh wuſpěwane a zemſke zbytki joho cżěła do
khłȯdnoho rowa zapuſchcżene. Ze žarowacej wutrobu a z mokrymaj wocžomaj
połožichmy ſwoje horſtki pjerſchcże na wotemrjetoho proſcho, zo by
njebjeſki wȯtc joho wucžiſcżenoho wot cžłowjeſkich ſłaboſcżow, bȯrzy
pſchijał do ſwojoho wěcžnoho, zbȯžnoho raja. Cyłe pſchewodżeŕſtwo wrȯcżi
hiſchcże ſo junu do cyrkwje, hdżež bu potom po cyrkwinſkim waſchnju boža
mſcha „wot jandżelow“ (♣de angelis♠) dżeržana, a to wot wyſokodoſtojnoho
knjeza kanonika a fararja we Wotrowje J. Wornacža. Tnta kaž tež prěnja
boža mſcha bě ſpěwana a pſchewodżena wot woſady z mnohimi <pb
n="8"/>pſchihodnymi khěrluſchemi. Dwanacże bě dawno nimo, hdyž ſo tajka
zrudna ſwjatocžnoſcż ſkȯncži. Bjez pſchewodżerjemi widżachmy knj.
ſudniſkoho (amtmana), knj. měſchcżanoſtu a knj. archidiakona z Kamjenca,
mnohich ſuſodnych knjezow wucžerjow a ze ſtrony joho duchownych
ſobubratrow wyſche hižom pomjenowanych knjezow a wyſche tudomnoho knj.
kapłana J. Nowaka dale knj. adminiſtratora P. Benna Krala z Rȯžanta,
knj. fararja J. Bjenſcha z Ralbic, knj. fararja J. Nowaka z Radworja,
knj. kapłana J. Wornarja z Khrȯſcżic, knj. kapłana P. Othmara z
Klȯſchtra, knj. hrodowſkoho kapłana J. Bartſchera z Brunjowa a
tachantſkoho vikara J. Herrmanna z Budyſchina.

Njeboh bu rodżeny 31. meje 1806 we Pozdecach, hdżež joho njeboh
ſtarſchej burſke kubło wobſedżeſchtaj. Wyſoke duchowne dary a wutrobna
luboſcż k měſchniſkomu zaſtojnſtwu nawabiſchtaj joho k ſtudijam. Hdyž bě
teſame za wſchej cžeſcżu we Prazy dokoncžił, bu 15. decembŕa 1830 za
měſchnika ſwjecżeny. Derje zrozymjo wyſoke winowatoſcże, kiž bě na tajke
waſchnjo na ſo wzał, prȯcowaſche ſo nětk w nocy a wodnjo najprjedy
krȯtki cžas we Budyſchinje a Ralbicach, potom dołhi cžas we Khrȯſcżicach
hako druhi a wot lěta 1834 prěni kapłan a napoſledku pjatnacże lět dołho
hako faraŕ naſcheje woſady za powyſchenjo a pſchibjeranjo kraleſtwa
božoho we Khryſtuſowej cyrkwi na zemi. Tohodla prědowaſche wobſtajnje a
derje; pſchija nowonarodżene dżěcżatka pſchez kupjel ſwjateje kſchcżeńcy
k ſtawam Khryſtuſowym a joho ſwjateje cyrkwje; prȯcowaſche ſo z
wjeſołoſcżu, młodoſcż w Khryſtuſowych wěrnoſcżach derje rozwucžowacż a k
božomu blidu pſchihotowacż. Ženje njewotlakowaſche ſo ſpowjednoho ſtoła
a khoroho łoža, hdżež ſo jomu pſchecy ſkładnoſcż poſkicżowaſche, ranjene
ſwědomja zahojicż, želnoſcżiwe wutroby wurjedżicż a potom njeſmjertne
duſche z Khryſtuſowym cżěłom naſycżicż. Khudym bě pſchecżelny
zaſtaracżeŕ, njewědomnym a njenazhonjenym podwolny mudry radżeŕ,
wſchitkim pak ſwěrny a wutrobny pſchecżel, kiž jich cżělne a duchowne
zbožo po mȯžnoſcżi ſpěchowaſche. Joho wopomnjecżo budże nam pſchecy
žohnowane! Miłoſcżiwy Bȯh chcył jomu we njebjeſach tamne myto hnadnje
dacż, wo kotrohož dȯſtacżo je ſo njeboh na zemi tak wobſtajnje a
naležnje prȯcował! We kſcheſcżanſkich ſtarſchich a ſynach pak zbudż Bȯh
dale luboſcż k duchownſkomu zaſtojnſtwu, zo njebychmy ze ſtyſknoſcżu
pſchichodej napſchecżo hladacż trjebali. Dżěła je tu wjele we winicy
Khryſtuſowej, ale dżěłacżerjow mało — pſchejara mało, a hižom wjacy
ſerbſkich duchownſkich měſtow je njewobſadżenych. Bȯh wodż jich wutroby,
zo bychu ſo zaſy mnozy a khmani ſerbſcy ſynojo k ſtudijam a k
duchownſtwu wobrocżili a na ſebi nazhonili, ſami ſpytali a ſłodżeli, kak
ſłȯdki je Knjezowy pſchah a kak lochke joho brjemjo.

♣J. H.♠

Z Dreždżan. Dokelž je pſchi ſakſkim wȯjſku, kiž je za prawa a němſku
narodnoſcż Holſteina tam na exekuciu wucżahnyło, wokoło 250 katholſkich
wojakow, je miniſterſtwo wȯjny tež wo katholſkoho pȯlnoho kapłana
požadało. Naſch hnadny knjez biſkop je k tajkomu kȯncej na cžas exekucie
knjeza tudomnoho ſchulſkoho direktora J. Langu poſtajił. Joho měſto ſo
bjez tym wot druhich duchownych ſobu zaſtupuje.

<pb n="9"/>

Z Budyſchina. We łužiſkej diöceſy bu wloni wot naſchoho hnadnoho k.
biſkopa 2850 wěriwych firmowanych. We łužiſkej a dreždżanſkej diöceſy je
ſo wloni ſmilnych darow nawdało: za lyonſke miſſionſke towaŕſtwo w
dreždżanſkej 493 tol. 10 nſl. a we łužiſkej 376 tol.; za Bonifacijowe
towaŕſtwo w prěniſchej 222 tol. a w poſledniſchej 305; hako pětrowſki
pjenježk w dreždżanſkej 450 tol. a we Łužicy 616 tol. 20 nſl.

Ze Schěrachowa. Nakhwilnje k nam pȯſłany knjez vikar J. Herrmann je ſo
zaſy do Budyſchina wrȯcżił a k nowomu lětu k. kapłan Bender z kölnſkeje
diöceſy (rodżeny z Düſſeldorfa) ſem pſchicżahnył.

Z Njebjelcžic. Knjez kapłan J. Nowak bu wot wyſokodoſtojnoho konſiſtoria
za nakhwilnoho zarjadowarja naſcheje fary poſtajeny.

Z Budyſchina. Dżeń 23. decembra bě kaž druhe lěta w ſalu naſcheje
tachantſkeje wucžeŕnje ſwjatocžne wobradżenjo Božoho dżěſcża. Woſobny
dobrocżeŕ a dżěcżipſchecżel k. K..... něhduſchi młynk, bě 170 kołacžow
za dżěcżi napjec dał, kotrež buchu na ſpomnjenym dnju wudżělene.
Wſchelacy druzy dobrocżerjo naſchoho měſta běchu tež wjele nawdali, zo
mȯžachu dżěcżom draſty a wſchelake trěbne a wužitne wěcy darjene bycż.
Naſch wyſokodoſtojny knjez biſkop a někotſi duchowni a měſchcżenjo běchu
tomule wobradżenju pſchitomni. Schulſki direktor k. Schołta mějeſche
dlěſchu rycž k dżěcżom, dżěcżi ſpěwachu pſchi wotewrjenju ſwjatocžnoſcżi
a pomodlichu ſo po ſkȯncženej rycži dżakny pacżeŕ. Bȯh žohnuj wſchitkich
dobrocżerjow naſcheje ſchule, bjez kotrychž woſebje tež naſche
tachantſtwo ſłuſcha! W katholſkich ſchulach w Dreždżanach a w Lipſku bě
tohorunja tajke wobradżenjo.

Poſtrowjenjo z Pȯlſkeje.

Cžeſcżenomu wubjerkej towaŕſtwa ſſ. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Budż khwaleny Jězus Khryſtus! Z tutym ſtaropȯlſkim[1]⁾ a kſcheſcżanſkim
poſtrowjenjom witam młode towaŕſtwo, lubowani bratſja Słowjenjo, a ſobu
pſcheju Wam wſchitke zbožo, pſchede wſchim Bože žohnowanjo. Wulka běſche
moja radoſcż, hdyž zhonich, zo hacžrunje tak mała je horſtka katholſkich
łužiſkich Serbow, ſcże tola na wopomnjenjo tyſaclětnoho jubileja a k
cžeſcżi ſſ. Cyrilla a Methoda, japoſchtołow Słowjanow, pod jich mjenom a
zakitom rjane towaŕſtwo załožili, kiž chce nabožnoho ducha wobtwjerdżicż
a zdżěłanoſcż rozſchěrjecż. Woprawdże Waſcha horliwa prȯca, khwalobne
ſtaranjo a rědka wutrajnoſcż mȯže hako pſchikład ſłužicż wſchitkim
Słowjanam. Hacžrunje Waſch mały narod ſo dżěli w naſtupanju rycže na
dwoju hałzu (hornjo= a delnjołužiſku), hacžrunje ſcże pod dwěmaj
knježeŕſtwomaj a tež z pohladom na wěrywuznacżo ſo rozdżělujecże, tola
pſchi tejko njepſchejacych wobſtejenjach ſylnje dżěłacże. Njebjeſki Wȯtc
rady wudżěla ſwoje žohnowanjo kȯždomu cžeſtnomu prȯcowanju, a tak tež
Was zawěſcże žohnuje <pb n="10"/>a žohnowacż njepſcheſtanje, a budże Wam
mocy dawacż, zo byſchcże njepadnyli w nadobnym wojowanju, kajkež na
pomjezach ſłowjanſkich krajow wjedżecże.

Z mojeje ſtrony wyſche dobrych pſchecżow wopruju wſchitku pomoc, kotruž
zamožu, Waſchomu tawaŕſtwu. Chcu na wſchě cžaſy ſobuſtaw towaŕſtwa bycż,
w pȯlſkich cžaſopiſach budu rozprawy dawacż wo Waſchim ſkutkowanju,
tohorunja budu mojich krajanow pohnuwacż, zo bychu ſo zapiſowali hako
ſobuſtawy Waſchoho towaŕſtwa.

Jenož jene pſchiſpomnjenjo mam pſchi tej ſkładnoſcżi cžinicż, zo
byſchcże mjenujcy měſto z němſkoho, z druhich ſłowjanſkich rycžow
potrjebne knihi pſchełoželi. K tomu kȯncej chcu Wam w krȯtkim někotre
pȯlſke knihi pȯſłacż, kotrež mȯža za Waſche towaṙſtwo wužitne bycż. Daj
Bȯh, zo by Towaŕſtwo, kotrež ſcże załožili, njeſpadnyło, ale pſchecy
wjacy ſo rozwijało!

Skȯncžnje proſchu Was, zo byſchcże w modlitwach Bohu porucželi tež naſch
njezbožowny Pȯlſki narod, kotryž tejko martrow a pſcheſcżěhanjom cżeŕpi
ſwojeje narodnoſcże a ſwjateje wěry dla.

Pſchejo hiſchcże junu zbožowne wuſkutkowanjo Waſchim nadobnym
prȯcowanjam a dżěłam, a zawěſcżujo Wam pſchikhilnoſcż a hotowoſcż k
wſchitkej mi mȯžnej pomocy, woſtaw am z hłubokim pocžeſcżowanjom

Na dnju ſſ. tſjoch kralow 1864. Jȯzef Chociſzewſki.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Pruſka. Katholſke nowiny wſchěch pruſkich provincow (krajow) dopokazuja
pſchecy wjacy, kak knježeŕſtwo katholſkich krajanow w pſchirunanju z
druhimi pſchikrȯtſcha. Lětne wudawki na gymnaſie (wulke ſchule)
pſchipokazuja ſo jenož proteſtantſkim, bjez tym zo katholſke nicžo
njedoſtawaju. Tež załožuje knježeŕſtwo nowe proteſtantſke gymnaſie,
hdżež bychu katholſke trěbniſche byłe, kaž na pſchikład w ſchlezynſkim
Ratiborje, hdżež ſtej dwě tſecżinje katholſkich ſchulerjow. Tež w
Pȯznańſkej twari ſtat proteſtantſke cyrkwje, bjez tym zo ſo katholikam
tam ſprawne žadoſcże njedopjelnjeja. Polacy maja ſo wjele hȯrje w
Pȯznańſkej dyžli Němcy w Holſteinje a Schleswigu!

Z Danziga. Na ſ. Mikławſcha bu tudy woſobny muž z wulkej cžeſcżu
pohrjebany, kotryž běſche dżeń pſched ſwojej ſmjercżu katholſke
wěrywuznacżo wotpołožił. Běſche to kralowſki policajſki direktor Filip
Auguſt Weier, talentny a za wſcho dobre zahorjeny ſchědżiwc. Joho
pſcheſtupjenjo zdaſche ſo cżim ſpodżiwniſche, dokelž bě wȯn wjele lět
miſchtyr ſtoła ſwobodnych murjerjow (kiž na wěru nicžo njedżerža a
woſebje tež pſchecżiwo katholſkej cyrkwi ſkutkuja wědomnje a
njewědomje). Wȯn ſam pſchi ſtrowym rozomje požada katholſkoho fararja
♣Dr.♠ Rednera k ſebi a wozjewi jomu ſwoje wotmyſlenjo, proteſt antſkich
prědarjow wotpokazawſchi. Pſched ſwědkami mějeſche faraŕ dołhe
rozrycženjo z khorym, w rȯcżi ſo po krȯtkim zas, da jomu wěrywuznacżo
wotpołožicż, pſchija joho do naſchej cyrkwje a wudżěli jomu ſ.
ſakramenty. Hnujaca bě joho pobožnoſcż pſchi tym <pb n="11"/>a z dżakom
k Bohu powjedaſche potom pſchikhadżacym wo ſwojim nowym zbožu. Pſchi
joho pohrjebje wobdżělichu ſo tež joho něhduſchi ſwobodnomurjeŕſcy
bratſja a wjele ludu ze wſchěch powołanjow.

Z Wina. Towaŕſtwo ſ. Severina je tež lětſa zhromadne pucżowanjo do
ſlubjenoho kraja a woſebje do Jeruzalema wupiſało. Pucżowanjo budże,
jeli ſo do 5. februara t. l. doſcż pucżowarjow wozjewi, kiž žadane
pjenjezy zapłacża. Towaŕſtwo ſamo jedna potom z parołȯdżu (Dampfſchiff)
a wobſtara wſcho trěbne. Dżeń 5. měrca ma ſo z Trieſta wotjěcż a cyłe
pucżowanjo dwaj měſacaj tracż. Za tȯnle pucż wot Trieſta a wrȯcżo płacżi
ſo 520 ſchěſnakow.

Schwajcaŕſka. W klȯſchtrje na horje St. Gotthardu bu wot 1. oktobra 1862
do 30. ſeptembra 1863 zcyła 8745 khudych zaſtaranych a 20,035 wobjedow z
draſtami pucżowarjam pſchez tamniſchu horu wudżělenych.

Italſka. Swjaty wȯtc njeje wot měſaca meje łońſchoho lěta wjacy khory
był. Zo je nětk cyle ſtrowy, dopokazuje to, zo je patoržicu wulki
nyſchpor a Boži dżeń wulku Božu mſchu w cyrkwi ſ. Pětra dżeržał. Po
kemſchach pſchija, kaž je to kȯžde lěto waſchnjo, zbožopſchecża
kardinalow a biſkopow kaž tež pozdżiſcho pſchecża zaſtupnikow a
pȯſłancow druhich knježeŕſtwow.

Pȯlſka. Wȯjna traje tež w krutej zymje dale. Tola njeje to jenož wȯjſko,
kiž tutȯn njezbožowny kraj zahubja, ſu to woſebje ſtraſchne a
njekſcheſcżanſke wukazy generala Berga we Warſchawje a Murawjewa we
Wilnje. Jedyn z najnowiſchich trjechi tež cyrkej a duchownſtwo. Berg
porucža: Dokelž wyſchſche romſkokatholſke duchownſtwo łacżanſkoho
wobrjada (ritus) njeje ſwojich poddatych k pſchiwiſnoſcżi k carej
dowjedło, dyrbja biſkopojo, adminiſtratorojo a kanonikojo kapitla
arcydiöceſy warſchawſkeje a kaliſchſkeje, kielcowſkeje, lublinſkeje,
płockeje, ſandomjerſkeje na tȯn cžas, w kotrymž budże wȯjnſki ſtaw w
Pȯlſkej tracż, wyſche kontribucije (wȯjnſkoho pſchidawka dawkow),
napołoženeje hižom 11. decembra, hiſchcże jenu nowu dawacż, a to
biſkopojo a adminiſtratorojo 18 procentow a kanonikojo 6 procentow
ſwojich dokhodow. Wě-zo zemjanſtwo hiſchcże wjacy cżeŕpi!

Połnȯcna Amerika. General David Stanley doſta we hłownej cyrkwi w
Cincinati ſakrament firmowanja pſchez arcybiſkopa Purcella, a wopuſchcżi
bȯrzy zaſy měſto, zo by k ſwojim wojakam ſchoł. Pſchi miſſionje, wot ♣P.
P.♠ Damena a Van Gocha wotdżeržanym bu dwacycżi proteſtantow do
katholſkeje cyrkwje pſchijatych. — We měſcże Buffalo wotpołožichu pſched
♣P.♠ Wenningerom ſydymjo katholſke wěrywuznacżo. — Biſkop we
Philadelphii wozjewja, zo je joho ſławna cyrkej nětko hotowa. Wona je
jena najrjeniſchich gothiſkich twarbow w Americy. — Biſkop w
Burlingtonje (ſtat Bermont) twari tež nowu cyrkej. — W Pittsburgu a
wokołnoſcżi buchu dwanacże katholſcy duchowni do wojakow wubrani; jich
woſady pak pſchinjeſechu bȯrzy trěbne pjenjezy (6000 toleri), zo bychu
ſwojich duſchowpaſtyrjow wukupili.

Połodniſcha Afrika. Katholſcy miſſionarjo ſu w Kaplandże hakle 25 lět.
Pod knježenjom Hollandżanow mjenujcy bě wozjewjenjo katholſkeje wěry
bjez pohanami pſchi najkrucżiſchich ſchtrafach zakazane, a Jendżelſka bě
hacž do <pb n="12"/>najnowiſchoho cžaſa ſkoro runje tak njeznjeſliwa.
Běſche tam zakoń, zo dyrbi kȯždy katholſki duchowny bȯrzy zajaty a
hnydom won transportirowany bycż. Hakle w lěcże 1829 pocža Jendżelſka
bȯle ſprawna pſchecżiwo katholikam bycż. Duž bu pſched 25 lětami prěni
katholſki miſſion z japoſchtołſkim vikarom w Kaplandże załoženy. Nětko
ſu tam hižom tſi vikariaty (biſkopſtwa), z kotrychž je je jedyn bjez
Kafframi. Dokelž dyrbjachu ſo katholſcy miſſionarojo najprjedy za
tudomnych katholſkich woſadnikow, kotrychž je tu na 8000, ſtaracż,
mȯžachu hakle pſched 7 lětami z miſſionſkej dżěławoſcżu pola tukrajnikow
zapocžecż a dżěłaja nětko bjez wuſtawanja zbožownje.

Raležnoſcże towaṙſtwa.

Na lěto 1864 ſu ſwȯj pſchinoſchk (15 nſl.) do pokładnicy zapłacżili: kk.
ſcholaſtikus M. Buk, faraŕ J. Kucżank, ſchulſki direktor P. Schołta,
kapłan Hȯrnik, cyrkwinſki ſpěwaṙ Maj, Jakub Wenka, Jan Koplanſki, Jan
Bětka, Jakub Spann, Marija Pjetaſchowa rodż. Schołcżic, Khata Ducžmanec,
wſchitcy z Budyſchina, Marija Ducžmanec z Hrubjelcžic, Michał Polan z
Mniſchonca, bratr Jurij z rjadu kapucinow z Rumburga, młynk Jurij
Krawcžik z Rumburga, Pětr Haſcha, Jakub Haſcha a J. Kokla, wſchitcy ze
Zajdowa, H. Haderkowa ze Židowa, faraŕ Jakub Bjeńſch z Ralbic, Jurij
Kȯzleŕ z Nowoſlic, Michał Bjedrich ze Smjerdżaceje, Jakub Leſchawa z
Pěſkec.

Na lěto 1863 ſu zapłacżili: kubleŕ Jakub Schelc, kubleŕ Jakub Horjeń,
wobaj z Rȯžanta, wojnaŕ Jurij Schołta z Dobroſchic, blidaŕ Michał Kuba,
kubleŕ Jakub Lebza, kubleŕſki ſyn Michał Hȯrban, wſchitcy z Pěſkec,
faraŕ F. Schneider z Kulowa.

Dobrowȯlne dary: P. Haſcha ze Zajdowa 5 nſł.

Za nowych cžitarjow Kath. Pȯſła.

Wažnych winow dla, kiž materialny a duchowny wužitk wſchitkich Serbow
naſtupaja, je ſo wot lěta 1861 ſtary katholſki prawopis pſcheměnił abo
lěpje porjedżił. Tola, ſchtȯž je dobreje wole, nawuknje tajke
porjedżenjo bȯrzy. W loni pſchidachmy dwě ſtronje rozwucženja hako
pſchidawk. Lětſa jenož woſpjetujemy: Schtȯž mȯže „dwě całcżicžcy“ měſto
„dwė czawcżitżczé“ cžitacż, je dowucženy cžitaŕ Kath. Pȯſła!

Za tych, kiž chcedża nowe łacżanſko-ſerbſke piſmo znacż a za druhich
Słowjanow pſchidawamy, zo je cż ═ ć, cż ═ č, ſch ═ š, kſch, pſch, tſch
(tſ) ═ ♣kř, př, tř.♠

Wot zhromadneje piſmowſkeje narycže zjenocżenych Serbow wotkhadżamy
jenož, zo pſchidawniſke wukoncženja „—oho, omu“ (měſto —eho, —emu) a
wěcowniſke wukoncženjo „—jo“ měſto „—je“ (dacżo, dawanjo) piſamy. Tola
tež to puſchcżimy, hdyž druha ſtrona pſchiſłuſchnoſeż pſchibliženja k
nam we piſmje dopjelni. Sława rozomnym reformam!

Redaktor: M. Hórnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Pȯſoł

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 2. Februar. 1864.

Schto dyrbi prawy kſcheſcżan wo pȯſtniſkich wjeſelach dżeržecż?

Wo tutych wjeſelach płacżi toſame, ſchtož wo wſchitkich druhich
wjeſołoſcżach płacżi. — Zo je dowolene, ſem a tam wjeſołoſcż wužiwacż,
haj zo je kſcheſcżan druhdy winowaty, z wjeſołoſcżu cżěło wokſchewicż,
je wěſte a wucžinjene. Bȯh ſam a naſcha cyrkej to dowolataj a
pokazujetaj; Bȯh, hdyž je hižom po ſtworjenju cžłowjeka wotpocžny dżeń
(ſobotu—za nas pſchez cyrkej njedżelu) za njoho poſtajił, cyrkej pak,
hdyž je hiſchcże wjacy ſwjatych dnjow poſtajiła’, na kotrychž dyrbi
kſcheſcżan nic jenož za ſwoju duſchu ſo ſtaracż, ale tež za ſwoje cżěło:
pſchez wotpocžowanjo wot cżežkoho dżěła, pſchez tutomu pſchiměrjene
poſylnjenjo a wokſchewjenjo. Wola Boha a naſcheje ſwjateje cyrkwje toho
dla je, zo dyrbimy wſchitcy ſwoje cżěło druhdy wokſchewicż pſchez
wotpocžowanjo a wužiwanjo ſprawneje a njewinowateje wjeſołoſcże, cyle po
ſwjatym piſmje, kiž nikomu to njezakazuje, haj na mnohich měſtach
zjawnje porucža. Pola ſwj. ſcżenika Jana (2, 2) cžitamy, zo je Syn Boži
ſam na Kananejſkim kwaſu ze ſwojej macżerju a ſwojimi wucžownikami
pſchebywał nas wucžo: zo tajka a podobna wjeſołoſcż prawje wužiwana
njeje zakazana, ale dowolena. Nabožny a ſwjaty kral David toſame
wobkrucża wuwołajo: (Pſalm 103.) „Wino wjeſeli cžłowjeſku wutrobu“
(rozemi ſo, poměrnje wužiwane) a ſwjaty Pawoł w liſcże Philippiſkim
(4,4) piſa: „Wjeſelcże ſo we Knjezu a zaſy praju ja: wjeſelcże ſo.“
Schtȯž wyſche toho wě, zo ma wužiwanjo praweje kſcheſcżanſkeje
wjeſołoſcże tež ſwȯj wužitk za cżěło, teſame poſylnjejo, wokſchewjejo a
k dalſchomu dżěłu wobkrucżejo, tȯn budże tež rady ſłowcžko rycžecż za
njewinowate ſprawne wjeſołoſcże, ſem a tam zarjadowane. Měrimy-li z
tutej měru <pb n="14"/>pȯſtniſke wjeſołoſcże, dha njedadża ſo teſame
prawje wužiwane zacżiſuycż. Tež tȯn cžas, w kotrymž ſo tele wjeſołoſcże
wotdżeržuja, pokazuje z dżěla na njeſchkȯdnoſcż a w jenym naſtupanju
wužitk tajkich pſchihodnych wjeſołoſcżow. Zyma, do kotrejež padaju, je
njelubozny, kruty pocžas, w kotrymž kȯždomu cżopła ſtwa a pſchecżelniwe
rozrycžowanjo z druhimi jara derje cžini, (w nalěcżu abo w lěcżu ſo
wjele wjeſołoſcże pſchihotuje pod hołym njebjom, z wokołokhodżenjom,
wobhladowanjom natury atd.); tež njeſkomdżi nichtȯ ſchtož burſkich ludżi
naſtupa, w tymle cžaſu wjele dżěła, dokelž rȯlniſke dżěło wotpocžuje,
młȯcżenjo je nimo, a kȯždy takrjec z prawom ſej něſchto dowoli, ſchtož
je pſchez ſwoje ſtajne wuprȯcowanjo za lěto zaſłužił. Nichtȯ, ja praju
nichtȯ njebudże prawje a derje zarjadowane pȯſtniſke wjeſołoſcże tamacż
abo za jich doſpołne wotſtronjenjo bjez ludom dżěłacż. Ale kȯžda wěc ma
ſwoju dobru kaž tež ſwoju złu ſtronu, a tak je to tež z wjeſołoſcżemi a
woſobnje z pȯſtniſkimi wjeſołoſcżemi.

Wjeſołoſcże ſu wſchak dowolene, haj ſem a tam hižom wužitne, ale jenož
tajke, kiž ſu njeſchkȯdne a pſchezjene pſchińdu z naſchej ſwjatej wěru.
Pruhujemy-li wjeſołoſcże po naſchej ſwjatej wěrje, dha dyrbja pak teſame
ſchtyri woſobnoſcże (ſamotnoſcże) měcż. Wone dyrbja: 1) cžeſne a moralne
bycż, ſtarobje, a powołanju ſo wjeſelacych pſchiměrjene a bjeze wſcheje
ſchkody za ſtrowotu cżěła a duſche; 2) dyrbja teſame tež z prawym
wotpohladanjom wužiwane bycż, mjenujcy dla wokſchewjenja cżěła a duſche,
z pohladom na Boha jich dobrocżiwoho daricżerja a z dżakownoſcżu, a
tohodla, zo bychmy winojtu a ranjenu luboſcż z druhimi zaſy wobnowili;
3) dyrbja wone tež w prawym cžaſu a na prawym wěſcże wužiwane bycż a
žane wulke wudawki ſo powjeſelacomu cžinicż; 4) ſkȯncžnje dyrbja
poměrnje wužiwane bycż a z dżakom po jich wužiwanju. Měrimy-li pȯſtniſke
wjeſołoſcże, kiž ſo bjez nami zarjaduja, po tejle měrje, potom wě-zo
njemȯžemy hinak, hacž napominacż, zo bychmy pſchi jich wužiwanjn jara
kedżbni byli, zo ſebi małoho wužitka dla cžaſne a wěcžne zahubjenjo
njepſchicżehnjemy. Pſchetož hdyž ſebi nětcžiſche pȯſtniſke wjeſołoſcże
wobhladujemy po ſpomnjenych ſchtyri punktach, dha dyrbi ſej kȯždy
ſcżěhowace praſchenja ſtajicż:

1) Su drje wſchitke tele wjeſołoſcże, kaž wone ſo ſem a tam wotdżeržuja,
za mnohich cžeſne a moralne? Cžinja ſo wot mnohich z młodoho luda
znajomſtwa, kiž ſu nic jenož cyle zakazane, ale jim k ſpokojenju
mjaſnoho lȯſchtaŕſtwa ſłuža. Pſchecžinja ſo pjenjezy, kiž buchu wot
někotrych ſkerje na zežiwjenjo hłȯdneje doma tradaceje ſwȯjby
pſchetrjebane bycż mohłe hacž na hracżo, palenc, wino, atd. W někotrych
měſtach tež tȯn njepocžink knježi, zo ſo pſchewoblekuja a ſměſchnje
wuhotowani abo we draſtach druhoho ſplaha po wſach a domach cżahaja a
błazniſtwa cżěrja napſchecżo piſmu, kiž praji: „Žona njeſmě noſycż muſku
draſtu a muž ſo njedyrbi woblekacż ze žȯnſkej draſtu, pſchetož to je
hroznoſcż tomu Knjezej, ſchtȯž to cžini (5 Mȯjz. 22). Su dha ſem a tam
pȯſtniſke wjeſołoſcże tež ſtarobje a powołanju pſchecy pſchiměrjene?
Hladaj wſchak na rejwanſku łubju, tam namakaſch huſto doſcż ſchulſke
dżěcżi wot ſamotnych ſtarſchich pſchiwjedżene, zo bychu zahe hižom młode
žiwjenjo wažicż a derje pſchecžinicż (t. r. ſkazycż) nawuknyli. Dżi
ſkȯncžnje nazhonjenja dla do měſtow <pb n="15"/>a hladaj tele dny na tam
zarjadowane bale a koncerty, bjeſady atd., kak dha ſu powołanju
pſchiměrjene? Z wěſtoſcżu tam nadeńdżeſch mnohich, kotſiž tam runje tak
mało ſo pſchihodża kaž wrobl do kanarikow. Kȯždy ſchtant (powołanjo) ma
ſwȯj wěſty ſkhodżeńk zdżěłanoſcże a wědomnoſcże, runje tak ſwoje
mjeńſche abo wjetſche dokhody (nutspſchindżenja); duž płacżi pſchi
wopytanju wjeſołych zhromadżenſtwow: Njeſměmy wyſche ſchtanta; hewak ſo
wſchudżom wopacžnoſcż a ſchkoda pokazuje.

2) Z kajkim wotpohladanjom, hdyž k druhomu praſchenju pſcheńdżemy,
najwjacy ludżi pȯſtniſke wjeſołoſcże pyta a wužiwa? Najlěpje dha je,
jich ſamych tuteje wěcy dla ſo wopraſchecż; zda pak ſo nam, zo te
praſchenjo njeje trěbne, pſchetož najwjetſchi dżěl wužiwa pȯſtniſke
wjeſołoſcże z jenicžkoho wotpohladanja ſwoju ſmyſłojtoſcż změrowacż a
wſchě žadanja mjaſa dopjelnicż. Pȯſtnicy abo po italſku karneval (t. r.
mjaſo, božemje! potajkim cžas, hdżež je poſlenje dny hiſchcże dowolene
mjaſo jěſcż porno ſcżěhowacomu pȯſtnomu cžaſu, hdżež to w zaſtarſku
dowolene njebě cyły pȯſtny cžas) zda ſo někotrym woprawdże nic jenož tȯn
cžas bycż, hdżež mȯža ſo hacž do ſyteje wole z mjaſom najěſcż, ale wſcho
cžinicż a dokonjecż tež najhrozniſche ſkutki, po kotrychž mjaſo žada. Zo
hižom tajke wotpohladanjo ſame za ſo, pȯſtniſkim wjeſołoſcżam wſchitkȯn
wužitk bjerje a zanicži, to drje kȯždy dowidżi.

3) Prawe wjeſołoſcże dyrbja, kaž prajachmy, tež w prawym cžaſu a na
prawym měſcże wužiwane bycż. Schtož najprjedy cžas naſtupa, njeje tȯn
cžas runje wopacžny cžas, w kotrymž ſo tele pȯſtniſke wjeſołoſcże
pocžinaja a wužiwaja, pſchetož pocžinaja po hodżoch a tſjoch kralach,
hdżež dyrbi myſl kȯždoho pěknoho kſcheſcżana zbȯžnika dla hiſchcże wot
wulkoho nutskownoho wjeſela hnuta bycż, ale ſchtȯ njeby wjedżał, zo ſo
pȯſtnicarjo we cžaſu wužiwanja a pſchi wužiwanju ſwojich wjeſołoſcżow
tȯn luby drohi cžas a cžaſnik (zegeŕ) njewobkedżbuja: Wot ranja hacž do
wjecžora, wot wjecžora hacž do ranja někotſi pijo, hrajo abo ſedżo w
korcžmje pſchebywaja a njewozmu ſebi tele dny (woſobnje poſlenje tſi dny
pſched popjelnej ſrjedu) ani tak wjele cžaſa, zo bychu prawje jědli a ſo
prawje wuſpali. We naſtupanju měſta je to, ſchtož wſy naſtupa, najbȯle
korcžma; ſtejili korcžma pod wobkedżbowanjom ſwědomitoho korcžmarja, kiž
na porjad a pſchiſtojne zadżerženjo ſwojich hoſcżow hlada, njeda ſo
wjele tomu napſchecżo prajicż; kak pak potom, jelizo tomu tak njeje,
jelizo pȯſtnicarjo we wſchěch rȯžkach a kucżikach korcžmy
njewobkedżbowani ſo zhubja a cžinicż mȯža, ſchtož chcedża ???

4) Wužiwaja ſo, zo ſkȯncžnje k poſlenjomu praſchenju pſchińdżemy,
pȯſtniſke wjeſołoſcże tež pſchecy poměrnje t. j. we prawej měrje. Pohlad
na někotrych pȯſtnicarjow nam něſchto druhe pokazuje, widżimy mjenujcy
pȯſtnicy runje kaž kermuſchu wjele pjanych, wjele zaſparnych, wjele
ſkoržacych, zo jich to abo tamne boli, zo je jich to abo tamne wulke
njezbožo zetykało (najmjeńſche hiſchcże: prȯzna
mȯſchnicžka)—najzjawniſchi dopokaz, zo ſu wſchitcy tajcy pȯſtnicarjo
ſprawnu měru jara pſcheſtupili. Cicero pohanſki mudry praji: W jědżi a
picżu a hracżu (kȯždoho mjena) dyrbi ſo měra dżeržecż, zo wſcho z jenym
dobom njepſcheſypamy.

<pb n="16"/>

Schtȯžkuli tele a podobne praſchenja we naſtupanju pȯſtnicow rozmyſki,
doſtanje wot jich wjeſołoſcżow druhe měnjenjo, mjenujcy te, zo drje ſu
to wjeſołoſcże, ale za mnohich jara ſtraſchne a zo dyrbi ſo kȯždy
kſcheſcżan jara na kedżbu bracż, zo njeby pſchi nich ſprawnu měru
pſcheſtupił, abo na cżěle a duſchi ſchkodu wzał. Nabožny a mudry
kſcheſcżan to dowidżi, do wutroby ſej zapiſche a po prajenym ſwoje
zadżerženjo złožuje; wȯn njewotrjeknje ſo cyle pȯſtniſkich wjeſołoſcżow,
dokelž je runje za wjeſołoſcż zacžucżiwy cžłowjek kaž wſchitcy druzy;
wȯn pak budże jenož tajke wjeſołoſcże wužiwacż, kiž jomu žanu ſchkodu
njenacžinja a wot Boha luboho Knjeza joho njewotdżěleja. — Hižom cyrkej,
kȯždoho najſwěrniſcha macż, ſo wuprȯcuje, joho pſched tajkim
zabłudżenjom w tychle dnjach wobwarnowacż a napomina joho ſrjedż
wjeſołoſcżow, ſo tež z krutoſcżu na kſcheſcżanſke powołanjo dopomnjecż.
Wona wodżewa ſo hižom 17 dnow prjedy pȯſtnoho cžaſa do mȯdreje barby k
znamjenju pokuty a zrudoby. Wona da njedżelu ſeptuageſimy ſwj. ſcżenjo
wot pilnoho hoſpodarja cžitacż, kiž wſchitkim tym najimanym dżěłacżerjam
wucžinjenu zdu podawa k wopomnjecżu, zo dyrbimy tež wſchitcy hako wěrni
dżěłacżerjo tu na zemi we winicy Khryſtuſowej (cyrkwi) nam wot Boha
pſchiſlubjenu zdu zaſłužicż: wěcžnu zbȯžnoſcż. Njedżelu ſexageſimy
dżerži wona nam pſched wocži ſcżenjo wot ſyjerja a ſymjenja t j. božoho
ſłowa, kiž jenož potom płody pſchinjeſe, hdyž je ze zwȯlniwej wutrobu
pſchijimamy, derje wobkhowamy a dopjelnimy. Njedżelu quinquageſimy runje
pȯſtnicy pak prěduje nam cyrkej hižom cżeŕpjenjo Khryſtuſowe, kak
Khryſtus ze ſwojimi japoſchtołami poſleni krȯcż do Jeruzalema dżěſche a
jim prjedyprajeſche, zo dyrbi naſche dla pohanam podaty, wuſměſcheny,
wupluwany, wuſchwikany a ſkȯncowany bycż. Wěſcże krute napominanjo, zo
njeby nichtȯ poſlenje tſi pȯſtniſke dny na ſo zabył, abo ſo cżežko
napſchecżo wumožnikej pſchehrěſchił. — Na někotrych blakach woſobnje wo
hłownych měſtach je tež tele dny t. j. runje pȯſtnicy woſebita
pobožnoſcż (ſchtyrcycżihodżinſka pobožnoſcż, das vierzigſtündige Gebet)
zawjedżena, zo by Bohu takrjee to zaſy wurunane było, ſchtož na
cžeſcżowanju zhubi pſchez lochkomyſlne zadżerženjo tych, kiž pȯſtnicy
wopaki pſchecžinjeja a Boha rozhněwaja — dobry to ſrědk zawěſcże, kiž
mȯže wſchitkim pȯſtnicarjam wjele do pomjatka pſchiwołacż. Dobry pěkny
kſcheſcżan potajkim njeda wſchě tele napominanja ſwojeje cyrkwje nimo
hicż, zo njeby ſwȯj wužitk z nich cżahnył; wȯn wopomina pſchi
pȯſtniſkich kaž wſchitkich druhich wjeſołoſcżach ſłowa wulkoho
japoſchtoła Pawoła: „Wjeſelcże ſo, ale w tym Knjezu ...... Waſcha
pȯccżiwoſcż budż znajomna wſchitkim ludżom. Tȯn Knjez je blizko.“ L.

Popjelna ſrjeda.

Prěnju ſrjedu poſta, z kotrejž ſo ſchtyrcycżidnjowſki pȯſt ſpocžina,
žohnuje cyrkej popjeł a měſchnik cžini z nim na cžoło wěriwych znamjo
ſwjatoho kſchiža a praji: „Wopomń cžłowjeko, zo ſy proch a do procha ſo
pſchewobrocżiſch!“ Schto chce nam tajke waſchnjo a wobrjad? Schtȯž jeno
zwjeŕſchnje a bjez myſlow na tole pohlada, drje we nim dale nicžo
njepytnje a zaſtorcži je hako nje<pb n="17"/>trěbne a zbytne. Schtȯž pak
wěc hłubje pſchepyta a ſo dopyta za wulkimi myſlemi, kotrež ſo z tymle
waſchnjom zbudżowacż maja, — tȯn je njezacpěje a njezaſtorkuje, ſo joho
njezdaluje, ale pſchiſtupi z wěriwymi kſcheſcżanami k wołtarjej a da
ſebi cžoło ze žohnowanym popjełom potruſycż a wopomina we wutrobje
ſłowa, kotrež měſchnik pſchi tym wupraja. Popjeł ſam mȯže nam wucžeŕ
bycż, chcemy-li wot njoho wuknycż, chcemy-li ſłyſchecż, ſchtož nam na
myſle wjedże a na wutrobu kładże. Popjeł, tale mała, po zdacżu njewažna
wěc, kotraž z wětſikom rozlětuje, pokazuje cžłowjekej wulki dżěl joho
žiwjenja, haj cžłowjeka ſamoho.

Popjeł pokazuje na naſch niżki ſpocžatk, dopomnja na proch, z kotrohož
je naſche cżěło ſtworjene. „Bȯh je cžłowjeka ze zemje ſtworił; wſchitcy
cžłowjekojo ſu pjerſchcż a popjeł.“ (Ekkli. 17, 1. 31.) — Młodżi a
ſtari, bohacżi a khudżi, woſobni a nizcy, knježa a poddani! ſłyſchcże —
wſchitcy ſcże wožiwjeny proch; hlejcże wſchitcy macże po cżěle jenajki
ſpocžatk ze zemje. Cžoho dla chcył ſwojoho bratra zacpěcż, ſo nad njoho
pozběhowacż, hdyž mataj jenajki ſpocžatk ze zemje? — Schto ſo hordżiſch,
hdyž ſy jeno proch a popjeł? hdże maſch ſwoju woſobnoſcż, hdyž ſy
hubjeny proch? „Wopomń, cžłowjeko, zo ſy proch! — Haj, „na prjedawſche
ſo njeſpomina (Ekkli 1, 11)“ a z toho je telko hordoſcże bjez
cžłowjekami. A tohodla potruſcha cyrkej wěriwych z popjełom, zo bychu ſu
dopomnili, ſchto ſu a zo by popjeł poduſył hordoſcż. Stajej ſebi popjeł
cžaſto pſched wocži a dopomnjej ſo na ſwoje nizke ſempſchińdżenjo a daj
ſo wot popjeła ponižnoſcż nawucžicż.

Zo pak njejſy wjacy prochej napodobny, ale ſy z rjanoſcżu wobdaty, za to
maſch ſo Bohu ſwojomu Knjezej dżakowacż: twoje cżěło je ſkutk joho
ſwjateju rukow. Spokoj ſo z tym, kajkohož je tebje ſcžinił a njezabudż,
ſo joho woli ponižnje poddawacż a dżakownje koſchicż Wȯtcowu ruku,
kotraž je tebje, proch a pjerſchcż, „z kraſnoſcżu a cžeſcżu krȯnowała“
(Pſalm 8, 6).

Popjeł je nam hladadło (ſchpihel), we kotrymž wohladamy, ſchto bȯrzy
budżemy. Njech ſmy zwonka rjeni a naſpodżiwanjo, licžcy njech ſo
cžeŕwjenitaj, wȯcžcy njech ſo zybolitaj, njech ſmy we połnoſcżi ſwojeje
mocy a ſylnoſcże: znutska pali ſo tola woheń a dołho njetraje, zo budże
twarjenjo wupalene a horſtka popjeła budże jenicžke wopomnjecżo kraſnoho
twarjenja. Z płomjenjom rozpada dom do popjeła, ze ſmjercżu cżěło do
procha. „Wſchitcy wumrjemy a rozpadnjemy do zemje (2 Kral. 14, 14).
Dotal je ſo wſchědnje dopjelnjało bože ſudne ſłowo: „Ty ſy proch a
pſchewobrocżiſch ſo do procha“ (Gen. 3, 19.) a budże ſo dopjelnjecż hacž
k rowej poſlednjoho cžłowjeka. Rowy ſu khowanki tych, kotſiž běchu
pſched tobu. Do nich pohladaj: proch a popjeł je tam wſchitko, někotre
pſchetłate koſcżicžki ſnadż dopomnjeja na cžłowjecže cżěło. Tak ſo tež
tebi pȯńdże.

Žiwjenjo a ſmjercż, tutaj najwjetſchej pſchecżiwnikaj, ſtojitaj pȯdla
ſebje hako najbližſchej ſuſodaj a podawataj ſebi rucy. Cžłowjek ſo
narodżi, zo by žiwy był, a je žiwy, zo by wumrjeł. Žiwjenjo ſkȯncži ſo
ze ſmjercżu a cyłe žiwjenjo je pucż k ſmjercżi. Hladaj ſo, kiž roſcżeſch
a ſo zradujeſch we wjeſelach, <pb n="18"/>ſo hordżiſch we
pocžeſcżenjach, ſo ſpodobaſch we rjanoſcżi cżěła: ſkoro budżeſch tež ty
proch a popjeł. Smjercż tebje pſchewinje a ſpocžinaſch hinycż a tłacż a
a prochnycż. Lubiſch ſebi ſnadż hiſchcże wjele lět? pohladaj na zaṅdżeny
cžas ſwojoho žiwjenja! je ſo pominył kaž krȯtki dżeń a je wotemrjety
cžas twojoho žiwjenja, wotrubana hałza žiwjeńſkoho ſchtoma. Popjeł ze
ſpalenych hałzow dopomnja nas na ſmjercż naſchoho cżěła a kaza nam,
zacpěcż a zaprěcż tele cżěło, kiž budże bȯrzy proch a popjeł. — Njeſłuž
joho žadoſcżam, njepolěkuj joho nakhilnoſcżi, njebudż joho ſłužowny
wotrocžk, ale pſchewiń ſo, zaprěj ſo ſamoho.

Popjeł pokazuje na hinitoſcż wſchoho, ſchtož zemja ma a dawa. Po
cyrkwinſkej porucžnoſcżi je popjeł, kotryž ſo popjelnu ſrjedu ſwjecżi, z
bołminow paleny, kotrež buchu bołmoncžku zańdżenoho lěta ſwjecżene.
Wloni dżeržeſche je měſchnik a wěriwy lud tele rjane bołminowe hałzy
kcżějace we rucy, nětko leža tu hako ſchěry popjeł a ſu wſchitku
rjanoſcż zhubiłe. Tak zańdże wſchitka ſwětna rjanoſcż a zahinje.
Wſchitko, ſchtož maſch a dżeržiſch hako zamoženjo, ſo minje a zahinje a
rozlěta, kaž popjeł we wėtſiku. Wſchitko, ſchtož na zemi rjane a woſobne
widżiſch, je hubjeny popjeł. —

Na Jězuſowym ſwjatocžnym pucżu do Jeruzalema ſcżeleſche lud bołminy, a
někotre dny potom ſchwikachu joho z prutami a tȯnſamy lud wołaſche:
kſchižuj joho! Bołminy wuprajachu radoſcż kſcheſcżanow nad Jězuſowym
hordoznym pucżom: nětko ſu popjeł a dopomnjeja na hinitoſcż cžeſcże a
radoſcże a na njewobſtajnoſcż zeṁſkich kraſnoſcżow a cžaſnych wjeſelow.
Cžeſcż pſcheńdże do hanjenja, radoſcż do zrudoby, kaž bołmina do
popjeła. Schtȯž je cžeſcżeny a ſo ſpodoba, kaž kcżějaca bołmina — bȯrzy
ſnadż budże njekedżbowany a hubjeny kaž popjeł.

Swjecżeny popjeł dopomnja nas na hubjenoſcż a hinitoſcż wſchitkoho,
ſchtož je na zemi, ſchtož zemja poſkicżuje, ſchtož mamy a wužiwamy. O
dha nježadajmy za tajkimi kubłami. Skludżmy ſwoju žadoſcż, kotraž
ſtajnje woła: wjacy! tule žadoſcż bjez kȯnca, bjez naſycżenja a
změrowanja. Zacpějmy wſcho, ſchtož je z popjeła a ſo do popjeła wrȯcżi;
zacpějmy ſwět, joho kubła a wjeſela.

Wot ſchtoma we paradizu je pſchiſchoł hrěch a popjeł; ſpaleny ſchtom
njech dopomnja na woheń, z kotrymž budże hrěſchnik paleny.
Nabuchodonozorej kralej wudża ſo dżiwny ſon: „Widżach ſchtom naſrjedż
zemje a joho wyſokoſcż běſche wulka a doſahaſche hacž k njebjeſam a
běſche widżecż hacž na kȯncy zemje; rjane běchu joho łopjena a joho
płodow wjele. A hlej ſwjaty ſtupi z njebjes a prajeſche: porubajcże
ſchtom a wotrubajcże joho hałozy a rozmjetajcże joho płody. A Daniel
profeta wułoži tele widżenjo: ſchtom, kotryž widżeſche, ſy ty o kralo!
wuſtorcženy budżeſch z cžłowjekow, hacž nawjedżiſch, zo Najwyſchſchi
knježi nad cžłowjeſkim kraleſtwom. Tohodla wukuṗ ſwoje hrěchi z jałmožnu
a ſwoje njeſprawnoſcże z miłoſcżu nad khudymi: ſnadż woda (Bȯh) twoje
hrěchi „(Dan. 4.). A ſw. Jan kſchcżenik prěduje: „Hižom je ſekera na
korjeń ſchtomow naſtajena; kȯždy ſchtom, kotryž dobroho płodu njenjeſe,
budże wurubany a do wohnja cżiſnjeny“ (Mat. 3, 10). Schtȯ ſo njechał
ſtrȯžicż, hdyž ſebi prajicż dyrbi: tajki ſchtom ſy ty! twojich hrěchow,
twojeje njepłȯdnoſcże dla cžaka na <pb n="19"/>tebje woheń. Popjeł je
znamjo zrudoby. Hdyž po pſchewinjenju njepſchecżelow makkabejſke wȯjſko
do zapuſcżenoho Jeruzalema pſchińdże a znicžene měſto a wonjecžeſcżeny
templ wohlada, žałoſcżachu z wulkej žałoſcżu a truſchachu popjeł na
ſwoje hłowy (1. Makk. 4, 37). Hlej, twoja hrěſchna duſcha je zapuſcżeny
Jeruzalem, je wonjecžeſcżeny templ Ducha ſwjatoho; twoja duſcha je k
wěcžnej ſmjercżi zaſudżena: duž wzmi na ſo znamjo zrudoby—, ſtruchły
popjeł a daj ſo zbudżicż k pokucże.

Popjeł je we wſchitkich cžaſach był znamjo pokuty. Job cžinjeſche pokutu
we prȯſche a popjele (Job 42, 6) a Ninivitſki kral a lud wotproſchowachu
Bohu we popjele (Jon. 3, 6).

We ſtarſchich cžaſach kſcheſcżanſtwa zapocža ſo z poſtom zjawna pokuta
za wěſte hrěchi, a wſchitcy, kotrymž běſche tajka pokuta napołožena,
zhromadżichu ſo na poſtajenym dnju we cyrkwi a buchu pod modlenjom ze
ſwjecżenym popjełom poſypani, z cyrkwje wuwjedżeni a zapocžachu z tym
ſwoju zjawnu pokutu. Pozdżiſcho pſchiwdachu ſo tymle zjawnym pokutnikam
tež druzy kſcheſcżenjo a dachu ſo ponižnoſcże a pobožnoſcże dla z
popjełom potruſycż. Skȯncžnje bu w 11. lětſtotku pſchiporucžene, zo ma
ſo ſwjecżeny popjeł wſchitkim kſcheſcżanam wudżělecż, zo bychu z tohole
dopomnjenja na ſmjercż wſchitcy wužitk a dobytk měli. Zjawna pokuta je
pſcheſtała, ale kȯždy cžłowjek je pſched Bohom hrěſchnik, na kȯždoho
cžaka hrěcha dla ſmjercż, a kȯždy dyrbi ſebi pſchez pokutu božu miłoſcż
wuproſycż, dońž je ſpomožny cžas a dny zbȯžnoſcże.

Z cżěłom ſmy zhrěſchili, njech tež cżěło ſobu pokutu cžini. Swoju
znutskownu pokutnoſcż wopokazajmy zwonka pſchez ſwěrne dżerženjo
pȯſtnych poſtajenjow ſwjateje cyrkwje. Hdyž je cżěło proch a popjeł, dha
je pſchez měru nježiẇ, wotcżahuj jomu jědże, zo by popjeł wotebjerał a
za to pſchibjerało, ſchtož popjeł njeje, njeſmjertna duſcha. Hdyž ma ſo
cżěło do procha wrȯcżicż, dha jomu njeſłuž; abo z cžim zapłacżi tebi
popjeł tajku ſłužbu. Schtȯž na mjaſo ſyje, změje z mjaſom wěcžne
zahinjenjo. Spominaj na ſwȯj ſmjertny popjeł a njedaj ſo hrěchej
pſchedobycż. Wojuj za duſchu. Zhromadżenjo ducha we pobožnym
rozpominanju, pojimanjo wopacžnych cżělnych požadoſcżow, poſcżenjo a
druhe dobre ſkutki, ſylniſche wojowanja napſchecżo hrěchej a želnoſcżiwe
wuznawanjo ſwojich hrěchow — to njech ſu woſobne ſkutki pȯſtnoho cžaſa,
kotryž ſo z popjelnej ſrjedu ſpocžina a hacž do jutrowneje ſoboty traje.

Ale cžłowjek, wobcżeženy z wjele ſtaroſcżemi, pſcheſcżěhauy z mnohim
horjom, rozpjerſcheny z wjeſelemi, kedżbny na ſwět a ſtaroſcżiwy za
cžaſnoſcż, — wȯn namaka ſo, woſebje po njemdrym hołku pȯſtnicow, jeno
cżežcy do cżichoho, pokutnoho pȯſtnoho cžaſa. Tu khwata jomu cyrkej
hižom prěni dżeń na pomoc, hdyž popjeł ſwjecżi a na wěriwych cžoła
potruſcha. Tȯnle popjeł je ſpomožny pſchez myſle, kotrež we cžłowjeku
zbudżuje: dopomnja nas na naſch nizki ſpocžatk ze zemje a wucži
ponižnoſcż; dopomnja nas na ſkȯneženjo naſchoho cżěła a wucži zaprěcżo
tohole cżěła; dopomnja nas na hinitoſcż wſchitkich zeṁſkich kubłow,
cžeſcżow a wjeſelow a wucži nas wotrjeknjenjo; dopomnja nas na winu
naſcheje hinitoſcże a zbudżuje k pokucże, k wojowanju a k pilnoſcżi we
dobrych ſkutkach. <pb n="20"/>O kak wužitny mȯže tȯnle popjeł cžłowjekej
bycż, kiž chce z njoho wuknycż. Ale je nam tež ſpomožny pſchez prȯſtwy,
kotrež cyrkej pſchi žohnowanju na njȯn ſpěwa. Měſchnik proſy, zo chcył
Bȯh pokutnych pſchelutowacż, a tym, kotſiž joho proſcha, hnadny bycż.
Bȯh chcył popjeł žohnowacż a ſwjatoſcżicż, zo by był ſpomožny ſrědk
wſchitkim, kotſiž ſo k joho Mjenej ponižnje wołaja a ſo pſchi ſpominanju
na ſwoje hrěchi wobſkoržuja a pſched woblicžom božeje miłoſcże ſwoje
hrěchi wopłakuja a joho luboznu hnadu ponižnje a wobſtajnje žadaja.
Cyrkej proſy dale, zo by kȯždy, kiž budże z tymle popjełom potruſcheny,
ſtrowoſcż cżěła a zakit duſche doſtał, zo mohł lěpje pokutu cžinicż k
wodacżu ſwojich hrěchow a k doſtacżu myta, kotrež je pokutnym lubjene.
Měſchnik proſy dale, zo chcył Bȯh na ſwojich ſłužownikow, kotrychž hłowy
ſu ze ſwjecżenym popjełom dȯtknjene, hnadu ſwojoho žohnowanja wulinycż,
zo bychu napjelnjeni z duchom ponižnoſcże a želnoſcże, ſwoje dobre
prědkwzacża wobſtajnje dżerželi a Ninivitow we pokucże ſcżěhowali a kaž
woni Bože wodacżo doſtali.

Tajke prȯſtwy zjednocża cyrkej z popjełom a cžini pſchi žohnowanju
kſchiže na njȯn, zo bychmy ſo pod mȯcnym znamjenjom ſwjatoho kſchiža do
popjeła wrȯcżili a z tutym dobycżeŕſkim znamjenjom ſmjercż a jeje
ſtrachi pſchewinyli. A na znamjo wucžiſcżenja pokrjepi ſo žohnowany
popjeł ze ſwjecżenej wodu, zo by cžłowjek, kotryž ſo potruſy z tutym
popjełom, z wucžiſcżenej a wuſchwarnjenej duſchu žiwy był. A woruchowe
mrȯcžałki, kiž ſo na popjeł kadża, maja woznamjenicż wȯń dobrych
ſkutkow, z kotrymiž mamy ſo Bohu ſpodobacż.

Tak je popjelna ſrjeda rjany zapocžatk pȯſtnoho cžaſa a wudżělenjo
žohnowanoho popjeła wuznamne, ſwjatocžne a ſpomožne waſchnjo, kiž ma nas
k prawomu ſwjecżenju ſcżěhowacoho cžaſa zbudżowacż. Wȯn mȯže naſchej
duſchi płȯdne ſymjo za wěcžne žiwjenjo bycż, hdyž padnje na
womjechcženu, ſprawnu wutrobu. Něhdy woziewi wulki dżeń Božoho ſuda, kak
wulke a ſwjate myſle a prědkwzacża ſu z tohole ſymjenja zeſkhadżałe,
kajke ſkutki polěpſchenja a ſo pſchewinjenja z njoho wuroſtłe. Tamny
dżeń, kiž wſchitko wozjewi, pokaza tež, kak wjele cžłowjekow je pſchez
tutȯn popjeł a pſchez ſłowa: „Wopomń, cžłowjeko, zo ſy proch a do procha
ſo pſchewobrocżiſch“ wotucżiło z hrěſchnoho ſpanja a pſchiſchło k nowomu
žiwjenju hnady na ſemi a zbȯžnomu žiwjenju we wěcžnoſcżi.

D.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Naſch hnadny knjez biſkop Ludwik Forwerk je w lětuſchim
paſtyŕſkim liſcże, kotryž ſo njedżelu ♣quinquagesima♠ w cyrkwjach cžita,
na tele praſchenjo wotmołwił a je rozeſtajał: Kak mamy ſo na ſtruchłe
(nam ſnadż hrožace) cžaſy po Jězuſowej wucžbje pſchihotowacż.—Za
pſchikhadżacy pȯſtny cžas płacża poſtajenja prjedawſchich lět. Wot
mjaſnych jědżi mamy ſo zdżeržecż ſrjedu a pjatk, we ſuchich dnjach tež
ſobotu, a we martrowym tydżenju wot ſrjedy hacž do ſoboty. Wſchě druhe
dny je mjaſojědżenjo dowolene z tutym dwojim wuměnjenjom, zo ryby a
mjaſo pſchi jenej a tejſamej jědżi (pojědżi) njewužiwamy, <pb
n="21"/>kaž tež, zo winowatoſcż, něſchto wot jědże ſebje woteżahnycż,
njezakomdżimy, kotrež wotcżehnjenjo we tym wobſteji, zo ſo za dżeń z
wuwzacżom njedżele jenož jedyn krȯcż naſycżimy. K wotſtronjenju
wſchelakich wobcżežnoſcżow je katholſkim ſłužownym a dżěłacżerjam, kaž
tež domjacym njekatholſkich knježich a ſwȯjbow, kotrež tajkim jědż
dawaja, zjawnje dowolene, zo ſmědża na wſchitkich dnjach lěta mjaſne
jědże wužiwacż z wuwzacżom wulkoho pjatka; tež za nich pak płacżi tamne
dwoje ſpomnjene wuměnjenjo. Khori a ſłabi maja ſo tež w naſtupanju
pȯſtneje kaznje po wukazanjach lěkarja zadżeržecż. — Tutȯn paſtyŕſki
liſt je naſch wyſokodoſtojny knjez biſkop kaž loni prěni krȯcż tež lětſa
w ſerbſkim pſchełožku cżiſchcżecż dał, zo bychu jȯn tež cżi Serbja
doſtacż mȯhli, kiž njedżelu quinquageſima njemȯža na dopołdniſche
kemſche hicż.

Z Dreždżan. Njedawno bu prěnja lětna rozprawa „bratſtwa k wěcžnomu
cžeſcżowanju Najſwjecżiſchoho ſakramenta a k podpjeranju khudych
cyrkwjow pod zakitom ſwjatoho Benna w Dreždżanach“ wudata. Sobuſtawow
(najbole žȯnſkich) je nětko 188 ze wſchelakich powołanjow. Dokhodow
běſche 403 toleŕ; wudawkow pak 402 tol., a to na cżiſchcżenjo 46 tol.,
76 tol. za kupjene cyrkwinſke draſty, 45 tol. za wotnajecżo
towaŕſtwowoho wobydlenja, 16 tol. za dżěło, 216 tol. na płat a wſchelaku
druhu tkaninu za cyrkwinſke draſty. W pokładnicy woſta 173 tol. danje
wot 4500 tol. kapitala, z wjetſcha z wotkazanja njeboh prynceſny
Sidonie. Wyſche wſchelakich kupjenych wěcow za cyrkwje je towaŕſtwo ſamo
ze ſwojimi ſrědkami zhotowiło: 3 pluviale, 3 měſchniſke ryzwa, 6 ſtolow,
6 burſow, 3 alby, 6 rochettow atd. Tež ſu knjenje a knježny tutoho
towaŕſtwa wſchelake cyrkwinſke draſty a potrěbne wěcy porjedżiłe. Tajke
prȯcowanjo za porjeńſchenjo cyrkwje a cyrkwinſkich wěcow k wjetſchej
cžeſcżi Božej je zawěſcże wſcheje cžeſcże a wſchoho dżaka hȯdne.

Z Dreždżan. Schtwȯrtk 28. januara wumrje tu po krȯtkej khoroſcżi
kralowſki dwȯrſki kapłan a vikariatny radżicżeŕ knjez Anton Zeppel,
rycżeŕ kralowſkoho ſakſkoho zaſłužbnoho rjada w ſwojim woſomdżeſatym
lěcże. Wȯn narodżi ſo w Kopicach w Cžěſkej 27. junija 1784 a doſta
měſchniſku ſwjecżiznu 7. hapryla 1809; wot lěta 1817 běſche w Sakſkej.
Wȯn pſchebywaſche z naſchej kralowſkej ſwȯjbu kȯžde lěcżo w Pillnitzach
a na druhich hrodach; běſche bjez druhim tež ſpowjednik njeboh krala
Bjedricha Auguſta.

Z Dreždżan. Pȯṅdżelu 25. januara bě kaž druhe lěta koncert k lěpſchomu
tudomnoho tomaŕſtwa ſwjatoho Vincenca, kiž ſo woſebje za khudych ſtara,
a to w Braunowym hotelu. Někotſi najwuſtojniſchi z kralowſkoho theatra
(dżiwadła) a z kralowſkeje hudżbneje khapale darmo ſobu ſkutkowachu, t.
r. ſpěwachu, hrajachu na wſchelake inſtrumenty a deklamowachu.
Pſchipoſłucharjow, kiž drohi zaſtup a hiſchcże dobrowȯlne pſchidawki
płacżachu, bě wjele; bjez tutymi bě Jeje majeſtoſcż zwudowjena kralowna
Marija, Jeju kralowſka wyſokoſcż pryncaj Albert a Jurij z mandżelſkimaj,
kaž tež prynceſnje Sofia a Amalia. Po mjenowanym koncercże běſche kaž
hewak ſwjedżeńſki bal.

Z Lipſka. Njedżelu 24. januara bě tež tudy koncert k lěpſchomu tudomnoho
towaŕſtwa ſ. Vincenea, woſebje k zaſtaranju khudych dżěcżi.

<pb n="22"/>

Z Budyſchina. Prěnju njedżelu poſta 14. februara budże lětuſche prěnje
ſerbſke prědowanjo w dwȯrſkej cyrkwi w Dreždżanach za tamniſchich a
wokolnych Serbow. Prědowanja změje tež lětſa wyſokodoſtojny knjez faraŕ
J. Kucżank z Budyſchina.

Z Budyſchina. Kaž w druhich woſadach naſcheje diöceſy tak budża tež tu
lětſa te ſame pobožnoſcże w pȯſtnym cžaſu kaž druhe lěta. W Budyſchinje
dżeja w ſerbſkej cyrkwi kȯždu ſrjedu dopołdnja zhromadnje k ſtacijonam a
pjatk ſłyſchi ſo tam ſwjata ſpowjedż. W němſkej cyrkwi je ſrjedu
litanija wo cżeŕpjenju Jězuſowym, ſrjedy a pjatki pak ſpěwane ♣Miserere♠
pak ♣Completorium.♠

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Triera. Dżeń 7. januara wumrje tudomny wyſokodoſtojny knjez biſkop
♣Dr.♠ Arnoldi, wot Božeje rucžki zajaty w ſtarobje 66 lět,
wyſokocžeſcżeny a wulcyzaſłužbny biſkop wot lěta 1842. Pſchi joho
pohrjebje běſche bjez druhimi woſebnymi tež knjez biſkop Adames z
Luxemburga, wyſchſchi präſident rajnſkeje provincy atd.

(Schtȯž druhomu jamu ryje, ſam do njeje padnje.) Njedawno zemrjety ♣P.♠
Alois Flir piſaſche w liſcże k ſwojomu pſchecżelej do Tyrolſkeje: Daj
ſebi ſpodżiwny podawk z měſta Traſtevere (w Italſkej) powjedacż.
Tamniſchi rjemjeſnik (Handwerksmann) wobkhadżeſche njepoccżiwje z jenej
žȯnſkej a lubjeſche jej žeńtwu, hdyž jeno joho mandżelſka wumrje, ſchtož
ſo bȯrzy ſtanje. Wjacy njedżeli noſcheſche wȯn arſenik (jěd) pſchi ſebi
a łakaſche na pſchihȯdnu pſchiležnoſcż. Mandżelſkaj ſynyſchtaj ſo k
wjecžeri a poliwka (Suppe) bě na taleŕ wukidnjena, hdyž bu mandżelſka
nahle ze jſtwy powołana. Spěſchnje wuſypa złȯſtnik jěd do poliwki. Tež
joho won wołachu. Žona ſo prjedy dȯjſtwy wrȯcżi a widżi dwě morwej
muſche w ſwojej poliwcy. Wona wotſtroni muſche; jej pak mjaknje, hdyž
dyrbi tajku poliwku jěſcż a wona pomyſli: Muž wo tym njewě, zo ſu jow
muchi pobyłe. A duž pſcheměni wona talerjej. Wona jě poliwku ſwojoho
muža; wȯn pſchiṅdże a jě poliwku ſwojeje žony. Bȯrzy ſkutkuje jěd a ze
zaſtrȯženjom ſłyſchi wo pſcheměnjenju talerjow; wȯn wuznaje ſwȯj
złȯſcżiwy ſkutk; lěkaŕſka pomoc njepomha, wȯn wumrje!

Italſka. Bamž je 24. januara deputaciu 300 muži ze wſchelakich narodow,
kiž w tu khwilu w Romje pſchebywaja, pſched ſo puſchcżił a jim
žohnowanjo wudżělił. — Nowiny „Standardo cattolico“ powjedaja tajkile
podawk z měſta Pavie: Młody cžłowjek dyrbjeſche pſched ſudniſtwom
něſchto wobſwědcžicż. Pſched znamjenjom kſchižowanoho zwěri ſej wȯn
prajicż: Jelizo łžu, dyrbi mje Bȯh khoſtacż (ſchtrafowacż)! Lědom bè to
prajił, padże wot Božeje rucžki zajaty morwy k zemi.

Danſka. Wȯjna je po dołhim wocžakowanju wudyriła; prěnje bitwicžki bjez
Danami z jeneje ſtrony a Pruſami a Rakuſchanami z druheje ſu bite. Bȯrzy
ſo pokaže, hacž ſo ſpomnjenej wulkomocy z druhimi němſkimi ſtatami tak
daloko zjednatej, zo tež naſchi Sakſkojo do bitwy pȯńdża. Schto wȯjna
pſchi<pb n="23"/>njeſe a ſchto ſnadż dobre za lud a cyrkej z toho
wuńdże, ſchtȯ budże ſo do teje wěcy měſchecż atd., njeda ſo hiſchcże
pſchewidżecż.

Z Wrȯtſławja. Zaṅdżeny měſac buchu tudy dwaj a dwacycżo konvertitojo
(dotal proteſtantojo) do katholſkeje cyrkwje pſchijecżi wot tohoſamoho
duchownoho Roberta Spiſke, kiž je tudy wucžeŕnju załožił, w kotrejž
tajkich, kotſiž chcedża naſchu cyrkej lěpje zeznacż, rozwucžuje.
Tohorunja je wȯn towaŕſtwo k wocżehnjenju wopuſchcżenych dżěcżi założił,
za kotrež wotpohladanjo ma ſchtyri khèže z něhdże 200 dżěcżimi. Duchowny
Spiſke je hižom wjele pſchez 1000 woſobow (parſchonow) do katholſkeje
cyrkwje pſchiwjedł.

Južna Amerika. We Santjago, hłownym měſcże republiki Chili je ſo 8.
decembra na nyſchporje ſwjedżenja njewoblakowanoho podjecża ſwjateje
Marije žałoſne njezbožo ſtało. W cyrkwi ♣„de la Compania“♠ běſche wjele
ludu, we kotrymž woſebje 3000 žȯnſkich a něſchto ſtow mužſkich a cyrkej
ſama bě po tamniſchim waſchnju z 20,000 gazowymi płomjenjemi (wołtaŕ ſam
z 2000 płomjenjemi) woſwětlena. Lědom běchu ſo Bože ſłužby zapocžałe a
cyrkwinc zaſwěcżeſche hiſchcże gazowy połměſacžk pſched wołtarjom ſ.
Marije, wubuchny gaz (ſerbſki płun) z tajkej mocu, zo wuſapace płomjo
wſchelake zawěſchki a wupyſchenja a płachty zapopadny. Bȯrzy běchu
wſchitke zawěſchki a tež wjeŕch we wohnju. Mjeŕwjeńca bě hotowa a wſcho
khwataſche k durjam. Mužſcy ſo lȯžo wudobychu; ale na wbohe žȯnſke a
jich lochke draſty padaſche wohniwy deſchcż, zo ſo zapalowachu; druhe
khwatachu pod wjelby a zaduſychu ſo tam. Za hodżinu zhubi na 2000
žónſkich žiwjenjo. Tȯnſamy wjecžor bu hiſchcże 20 wozow morwych
wotwjezenych. Kȯždy pytaſche ſwojich a njeje ſkoro žana ſwȯjba, kotraž
by jenoho abo wjacy. ſwojich lubych njezhubiła. Žałoſcż a tyſchnoſcż je
wulka!

Sewjerna (połnȯcna) Amerika. Njedżelu 6. decembra ſcžini faraŕ w cyrkwi
ſ. Marije w Boſtonje ſwojich poſłucharjow kedżbnych na wulki dołh
40,000, kotryž je po nowotwarjenju hiſchcże woſtał a proſcheſche wo dary
za cyrkej. Knjez Carney podpiſa bȯrzy 20,000 dollarow. Na tymſamym dnju
podpiſachu druzy hiſchcże 5000 dollarow. Z cyła je cyrkej ze ſchulu a
druhimi twarjenjemi 300,000 dollarow khoſchtowała. Piſchcżele, druhe
najwjetſche w Americy, płacża 7500 dollarow. Wyſche toho je ſpomnjeny
knjez tež druhe wulkomyſlne dary za druhe cyrkwje a ſchule, kaž tež za
khudych darił.

Irſka. Hrozne dopokazanjo njeznjeſliwoſcże poda ſo z kȯnc novembra w
Adelaide-ſchpitalu w Dublinje, hłownym měſcże katholſkeje Irſkeje. Khory
muž katholſkoho wěrywuznacża z mjenom Kinſella bu tam bolaceje nohi dla
pſchinjeſeny, kotraž njemȯžeſche zahojena bycż. Haj lěkarjo wuznachu za
trěbne, zo ma ſo noha wotewzacż, a khoromu bu prajene, zo dyrbi ſo
operacia nazajtra ſtacż. Staroſcżiwy wo jeje dokonjenjo a
njepſchihotowaneje ſmjercże ſo bojo, pȯſła Kinſella wjecžor po
duchownoho karmelita Crotty. Duchowny pſchińdże khwatajcy, zazwoni w
ſchpitalſkich wrotach, tola zaſtupicż njebu jomu dowolene, dokelž je
pſchecżiwo zakonjam ſchpitala, zo by katholſki duchowny pſchez proh
pſcheſtupił, byrnje to mrějacy khory bȯle žadał. Pſchitomny a powołany
lěkaŕ, hnuty z njeměrom khoroho dowoli tȯnle wupucż. Kinſella bu na
noſydłach pſched ſchpi<pb n="24"/>talſke wrota na haſu donjeſeny, hdżež
mȯžeſche duchowny joho ſpowjedż ſłyſchecż a jomu pſchi ſwětle płunowych
(gazowych) lampow najſwjecżiſchi ſakrament wudżělicż. Na zbožo pytny to
z napſchecża bydlacy kniez Moan, kiž potom ſwoju khěžu khoromu a joho
duchownomu wotewri; wě-zo nětk katholſke nowiny tajku njeznjeſliwoſcż
krucże porokuja a na to pokazuja, zo maja proteſtantſcy prědarjo kȯždy
cžas pſchiſtup k proteſtantſkim khorym w katholſkich ſchpitalach, tež
tam, hdżež ſu miłoſcżiwe ſotry wothladaŕki.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Na lěto 1864 ſu ſwój pſchinoſchk (15 nſl.) do pokładnicy wotedali kk.:
kubleṙ Jakub Libſch z Hunjowa, kubleṙ Guda z Dżěžnikec, kubleṙ Domſch z
Bozankec, kubleṙ Pětr Ducžman z Bozankec, kubleṙ Kral z Cżemjeric, faraṙ
Schneider z Kulowa, kapłan Schołta z Kulowa, wucżeṙ Jakub Schołta z
Khocżinje, kapłan Smoła z Khróſeżic, kubleṙ Jurij Pjech z Khróſcżie,
klamaṙ Jan Domanja z Khróſcżic, kubleṙ Jakub Wawrik z Nuknicy, kubleṙſki
ſyn Pětr Woleṅk ze Zyjic, kubleṙ Jakub Běr z Libonja, Hana Wobzyna z
Cžornec, kubleṙ Jukub Kummer z Tſchaſec, kubleṙ Jurij Wowcžeṙk z
Wudworja, kubleṙ J. Cyž z Stróžiſchcża, Jakub Khilan z Kamjeneje, Hana
Frenclec z Měrkowa, Mikławſch Hantuſch z Bronja, Khryſtiana Donatec z
Khelna, Michał Schpihel z Radworja, Madlena Thomaſowa z Radworja, klamaṙ
M. Schołta z Wotrowa, kubleṙ Jan Wólman z Cžornec, kubleṙ Mikławſch
Ducžman z Nuknicy, Jurij Schócka z Horkow, žiwnoſcżeṙ M. Beſſer z
Khróſcżic, žiwnoſcżeṙ Michał Póžer z Łuſcża, Madlena Wicżazowa z
Prawocżic, kapłan Wornaṙ z Khróſcżic, regiſtrator J. Banda z Budyſchina,
Hana Schäfrichowa z Hornjeje Kiny, J. Najcž z Bělcžec, duchowny knjez
Marian Suchi z Róžanta, Jakub Wjeṅk z Róžanta, kowaṙ J. Rachel ze
Schunowa, Michał Schejda ze Schunowa, Hana Kralowa z Konjec, kubleṙ J.
Cžornak z Konjec, kubleṙka Hana Schołcżina z Konjec, kubleṙ J. Błažik z
Ralbic, kubleṙ M. Nek z Ralbic, kubleṙ Cžornak z Ralbic, kubleṙ Mikł.
Wałda z Ralbic, kapłan J. Nowak z Njebjelcžic, kubleṙ Stranc z
Njebjelcžic, pſchekupe Hórnik z Kulowa, kubleṙ Pětr Lipſch z Dubrjenka,
kubleṙ Michał Wowcžeṙk ze Sulſchec, ſpiſowaṙ Józef Chociſzewſki z
Chełmna, kanonik a faraṙ J. Wornacž z Wotrowa, kubleṙ Pětr Smoła z
Wotrowa, Bjarnat Krauſe z Wotrowa, Michał Bobik z Wotrowa, Mikł. Rjencž
z Wotrowa, Pětr Cžumpjel z Wotrowa, Mikł. Schneider z Jawory, Pětr Bryl
z Jawory, Jakub Krawcžik z Jawory, Mikł. Wawrij z Jawory, Pětr Słodeṅk z
Jawory, Rjencž z Jawory, Jakub Smoła z Kaſchec, Mikł. Koch z Krěpjec,
Boſcżij Weclich ze Žuric, Franc Měrcżink z Bělcžec.

Na lěto 1863 ſu hiſchcże płacżili: k. kanonik a faraṙ Barth z Khróſcżic,
Michał Běrk z Radworja, Mikł. Miſchnaṙ z Radworja, Jan Pjetaſch z
Radworja, Jakub Cyž ze Stróžiſchcża, ſchtudent lěkaṙſtwa Pětr Ducžman w
Prazy, Madlena Hołbikowa z Radworja, Jan Schiman z Miłkec, Haderkowa ze
Židowa, wucžeṙ Schołta z Khocżinje.

Dobrowólne dary: Burſki ſyn Pětr Wolenk ze Zyjic 5 nſl.; kubleṙ Jan
Wólman z Cžornec 15 nſl.; P. B. 15 nſl.

Madlena Th. z R. cžiſło 1 Póſła. Móže-li ſchtó prěnje cžiſło łonſchoho
lěta, kiž ſej wjazacż njeda, parowacż, prȯſymy wo nje.

Pſchirunanjo němſko- a łacżanſkoſerbſkich piſmikow: cż ═ ć, cž ═ č, ſch
═ š, kſch, pſch, tſch (tſ) ═ ♣kř, př, tř.♠

Redaktor: M. Hórnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Pȯſoł

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 3. Měrc. 1864.

Pětr Ławrjenc Dubjenka.

Do rjanoho rjada zaſłužbnych ſerbſkich duchownych ſłuſcha tež Dubjenka.
Wȯn bě rodżeny z Kulowa a po wotbytym ſchtudowanju bu w Cžechach
wuſwjecżeny. Dokelž pak běſche w tamnym cžaſu we Łužicy wjacy
katholſkich duchownych hacž duchownſkich měſtow, woſta wȯn kaž wjele
druhich naſchich krajanow w Cžechach, a to tſi lěta hako kapłan a faraŕ
w Kacowje pola Cžaſlawy. W lěcże 1694 pſchińdże do ſwojoho narodnoho
měſta Kulowa za kapłana. Hdyž bamž w lěcże 1700 hnadne jubilejſke lěto
wozjewi, pucżowaſche Dubjenka z pjatnacże putnikami (pucżowarjemi) do
Roma. Hdyž z nimi pſchez Budyſchin dżěſche, pſchewodżeſchtaj dwaj
kanonikaj tȯnle cżah hacž pſchez měſto. Wſchitcy ſo zbožownje wrȯcżichu,
ale Dubjenka hakle 1706. Hdyž wȯn hiſchcże w Romje pſchebywaſche, zhoni,
zo bě w Kulowje ſtraſchny woheń pobył 19. meje 1701; wjele khěžow ſo
wotpali, ale cyrkej woſta njezranjena, hacžrunje ſo wěža (tȯrm) hižom
zapalowaſcye. Zo bychu pſchichodnje k wotwobrocżenju wohnja pola Boha
zaſtupnika měli, žadaſche najſkerje Dubjenka bamža ſamoho wo reliquije
jenoho ſwjatoho, kotrohož mȯhli ſej w Kulowje hako wohnjowoho patrona
wuzwolicż a cžeſcżicż. Duž doſta kȯſcż z ruki ſ. martrarja
Bonifacija[2]⁾, kotruž ſobu domoj pſchinjeſe a do rjanoho khamorcžka
zapołožicż da, kiž nětko na ſ. Marinym wołtarju ſteji. Nětk bu w Kulowje
mjenowany ſwjaty hako patron we wohnjowej nuzy cžeſcżeny kaž druhdże
ſwjaty Florian. Wot toho cžaſa maja tam njedżelu pſched ſwjatkami, a
je-li hrozne wjedro, njedżelu po ſwjatkach wulki proceſijon k cžeſcżi ſ.
Bonifacija, kotrohož pak dżeń je 14. meje, po měſcże a wokoło měſta.
Wulka pſchi tym wužiwana <pb n="26"/>khorhoj je z lěta 1708. Z tſjoch na
woſebitej papjercy wocżiſchcżanych němſkich modlitwow k cžeſcżi tutoho
ſwjatoho rěka jena takle: „O ſwjaty martrarjo Bonifacijo, kotrohož ſmy k
zakitanju pſched wohenjom pola Boha za ſwěrnoho zaſtupnika wuzwolili a
cžohoždla ſo k tebi z dowěrnoſcżu wołamy a ponižnje proſymy: wuhaſch we
nas woheń hrěſchenja, zapal płomjenja k wſchomn dobromu, zakitaj nas
hnadnje pſched cžaſnym a wěcžnym wohenjom pſchez Jězuſa Khryſtuſa
naſchoho knjeza.“ — Dubjenka bu w lěcże 1707 za fararja poſtajeny, pſchi
kotrejž ſwjatocžnoſcżi bě budyſki tachant Vicki ſam pſchitomny. Kaž je
Dubjenka pobožnoſcż ſwojich krajanow ſpěchował, tak je tež ſam wulku
wucženoſcż docpěł. Wot wjacy ſtronow mamy ſpomnjenjo, zo bě wȯn tež
ſławny pěſnjeŕ: z łacżanſkich epigrammow (napiſow) je jedyn w kulowſkej
khronicy zakhowany; zapiſk łužiſkich duchownych mjenuje joho tež
„♣præclarus poëta♠ (ſławny baſnjeŕ).“ Hakle 56 lět ſtary wumrje wȯn 14.
januara 1721. Na joho měſto pſchińdże krȯtko potom Jakub Cžěſki, rodżeny
z Kulowca, kiž běſche prjedy faraŕ w Mimoni w Morawſkej był.

Po piſanej khronicy k. fararja Schneidera.

Martraṙ ſ. Bonifacij, romſki krajan.[3]⁾

Tutȯn martraŕ Bonifacij[4]⁾ běſche wyſchi zaſtojnik na kubłach jara
bohateje, młodeje a rjaneje žȯnſkeje z mjenom Agla (♣Aglaë♠) w Romje, z
kotrejž njepȯccżiwe žiwjenjo wjedżeſche. Skȯncžnje bu pſchi jeje
wȯlnoſcżi z božej hnadu hnuty a k pokucże wobrocżeny. Toho runja tež
Agla, kotraž jomu do raniſchoho kraja hicż kazaſche, zo by reliquije
ſwjatych martrarjow pytał a jej ſobu pſchinjeſł; wona bě ſłyſchała, zo
změja cžeſcżowarjo tych, kiž Jězuſa dla cżeŕpjachu, dżěl na jich
kraſnoſcżi. Tola ani Bonifacij ani Agla, hacž runje chcyſchtaj nětko
ſwjatych pokutnikow ſcżěhowacż, njewjedżeſchtaj, zo Bȯh tež wot njeju
martraŕſku wobſtajnoſcż požada. Bonifacij cžinjeſche, kaž bě jomu
kazane, a wopuſchcżi ſwoju knjeni ze ſłowami: „Hdy pak bychu cżi moje
cżěło za martrarjowe pſchinjeſli, by je ty wzała?“ Wȯn cżehnjeſche do
měſta Tarſus w Cilicii, hdżež runje (w lěcże 290) romſkoho khěžora
(Diokleciana a Maximiana) naměſtnik Simplicius kſcheſcżanow ſurowje
martrowaſche. Hdyž bě tam dȯſchoł, pȯſła ſwojich ſłužownikow ze ſwojimi
konimi do hoſpody a dżěſche k naměſtnikej, kiž na ſwojim ſudniſkim ſtole
ſedżeſche a pſched kotrymž na dwacycżi wſchelako wobſchkodżenych
kſcheſcżanow ſtejeſche. „Wulki je Bȯh kſcheſcżanow! wulki je Bȯh
martrarjow!“ wołaſche tu Bonifacij, „a wy, ſłužownicy Jězuſowi!
proſchcże za mnje, zo bych z wami zjenocżeny tež pſchecżiwo djabołej
wojował.“ Dżiwjo roznjemdrjeny porucži nětk naměſtnik, zo maja ſo
kȯncžojte ſcżinowe hozdże dżěłacż a jomu za nochcże na ruey zabijecż.
Hdyž bě ſo to ſtało, da Bonifacijej hiſchcże rozeſchkrjeny wołoj do
horta lecż. Wſchitko to wutra wȯn ze ſpodżiwnej wobſtajnoſcżu a
wuprajowaſche <pb n="27"/>jenož: Dżakuju ſo tebi, knježe Jězu
Khryſchcże, ſyno Boži! Pſchi joho wobſtajnoſcżi wudyri njeſpokojnoſcż
pſchihladowacych ludżi, kotſiž tež wołacż pocžachu: „Wulki je Bȯh
kſcheſcżanow!“ Nazajtra bu do kotoła, z warjacej ſmołu napjelnjenoho,
cżiſnjeny, ale wuṅdże njezranjeny. Duž wotſudżi joho rozzłobjeny
naměſtnik, zo by jomu ze ſekeru hłowa wotrubnjena była. W tym ſta ſo
zemježrenjo, pſchez cžož bu wjele njewěriwych k wěrje do Khryſtuſa
wobrocżenych. Joho ſłužownicy, kiž běchu w hoſpodże zawoſtali, pytachu
joho wſchudżom a ſkȯncžnje ſłyſchachu, zo je martrowany był. Duž kupichu
joho cżěło za pjecż ſtow złotych, žałbowachu je a zawalichu je do
płachtow, wzachu je ſobu do Roma a khwalachu Boha dla zbȯžnoho
ſkȯncženja ſwjatoho martrarja. Hdyž knjeni Agla, kotraž tež ſama pokutna
dobrym ſkutkam ſo poſwjecżi, wot jandżela zhoni wo pſchibližowanju
tamnoho cżaha, dżěſche jomu z faklemi a drohimi wȯnjemi napſchecżo,
pokhowa ſwjate powoſtanki milu pſched Romom pſchi łacżanſkej drozy a
daſche nad joho rowom po někotrych lětach modleŕnju (cyrkwicžku)
twaricż. W lěcże 1603 namakachu w Romje joho powoſtanki z tymi ſwjatoho
Alexija. Dotal je wjetſchi dżěl powoſtankow tuteju cżěłow pod wulkim
wołtarjom teje ſameje cyrkwje, kotraž pak nětko ſwjatoho Alexijowa rěka.
Agla běſche hiſchcże 15 lět w cżichoſcżi a pokutnoſcżi žiwa a bu pȯdla
ſwjatoho Bonifacija pohrjebana. ♣M. H.♠

Duchowny J. F. Serbin a kulowſke bratſtwo.

(Skóncženjo.)

Kaž prajachmy, doſta bratſtwo w#kulowſkej cyrkwi teſame wotpuſki, prawa
a duchowne hnady kaž arcybratſtwo ſ. Marije w Romje. Wotpuſki pak ſu
tele (po liſcże bamža Pawoła ♣V♠.): „Dżeń, na kotrymž ſobuſtawy do
bratſtwa zaſtupja, hdyž ſu po pokucże a ſpowjedżi najſwjecżiſchi
ſakrament doſtali, maja doſpołny wotpuſk. Sobubratram a ſobuſotram, kiž
ſu po ſpowjedżi a ſwjatym woprawjenju cyrkwinſkim modlitwam z brevira
(♣divina officia♠) na ſwjaty dżeń wobrězanja naſchoho Knjeza (t. j. nowe
lěto) w bratſkej cyrkwi pſchitomni a tam za pſchezjenoſcż
kſcheſcżanſkich wjeŕchow, za wukorjenjenjo błudneje wěry a za
powyſchenjo ſwjateje cyrkwje pobožnje ſo modla, doſtanje ſo doſpołny
wotpuſk. Pſched ſmjercżu, hdyž ſu woni ſo ſpowjedali a ſ. woprawjenjo
doſtali, a hdyž to cžinicż njezamoža, k Jězuſowomu mjenej z hortom abo z
wutrobu pokornje ſo wołaja, maja doſpołny wotpuſk. Kotſiž ſpowjedani a
woprawjeni wołtaŕ Božoho mjena w bratſkej cyrkwi druhu njedżelu kȯždoho
měſaca wopytaja a (pſched nim) ſo modla, maja wotpuſk ſydom lět a 7
quadragenow (t. j. 7 krȯcż 40 dnjow). Kotſiž ſu pſchi Božej mſchi, tam
druhu njedżelu kȯždoho měſaca na prjedy ſpomnjenym wołtarju dżeržanej,
abo pſchi proceſijonach tutoho bratſtwa pſchitomni a ſo modla, maja 200
dnjow wotpuſka. Kotſiž někotrych bohahanjacych (leſtrowacych) a
njerozomnje ſwarjacych z luboſcżu napominaju, maja 100 dnjow wotpuſka.
Hdyžkuli ſu Božim mſcham a druhim Božim ſłužbam w bratſkej cyrkwi abo
zhromadżenſtwach tutoho bratſtwa pſchitomni; ſwjaty ſakrament kaž pſchi
proceſi<pb n="28"/>jonach tak k khorym abo druhdże njeſeny ſcżěhuja t.
r. za Božim Synom du[5]⁾, abo w tym zadżěwani na znamjo ze zwȯncžkom
date jedyn krȯcż wotcženaſch a jandżelſke powitanjo za khoroho
wuſpěwaja; abo pſchi proceſijonach tutoho bratſtwa abo Božim ſłužbam za
wotemrjetych pſchitomni ſu; abo khorych wopytaja a jim w jich nuzy
pomhaja; abo khudych do hoſpody wozmu; abo jim jałmožnu dawaja; abo měr
ze ſwojimi abo druhoho njepſchecżelemi cžinja abo ſcžinicż ſo ſtaraja;
abo pjecżkrȯcż wȯtcženaſch a pjecż ſtrowa-ſy-Marijow za duſche
wotemrjetych ſobubratrow wuſpěwaja; abo njepokutnych na pucż zbȯžnoſcże
nawrȯcża, a njewědomnych Bože kaznje wucža, abo kotryžkuli druhi ſkutk
miłoſcże a luboſcże cžinja: doſtanu wotpuſk 100 dnjow.“ — Druha
liſcżina, kiž je kaž horniſcha wot 11. julija 1671, praji: „Swjedżeń
ſwjatoho rȯzarija ma ſo prěnju njedżelu oktobra ſwjecżicż k dżakprajenju
a k wopomnjenju dobycża nad Turkami, kiž bu na prȯſtwu tutoho bratſtwa
na tymle dnju dobyte .... Faraŕ ma ſobuſtawy zapiſowacż .... Dale ma ſo
ſwjecżo ze znamjenjemi pjatnacże pȯtajnoſcżow rȯzarija[6]^(*))
wobſtaracż.“ Do nowoho bratſtwa dari tehdomniſchi tachant Měrcżin
Brückner (rodżeny Roblec kubła w Nowej Wſy) z Budyſchina 115 toleŕ,
tehdomniſcha abatiſſa Khata Bjenadżic ze ſlěbrom wobitu zapiſnu knihu za
ſobuſtawy atd. Wot toho cžaſa ſo kȯžde lěto małe dary wot ſobuſtawow
wopruja. Pobožnoſcże ſo wot bratſtwa ſwěru dżerža, woſebje je kȯždu
měſacžnu njedżelu marianſke prědowanjo ze wſchelakimi modlitwami. Bjez
tym zo ſu druhe bratſtwa w Serbach jenož za jenu woſadu (kaž bratſtwo ſ.
Boſcżija za khrȯſcżanſku) je tute bratſtwo takrjec bratſtwo za cyłu
ſerbſkokatholſku krajinu; ſobuſtawy ſu ze wſchěch ſydom ſerbſkich
woſadow a wopytuja we wulkej mnohoſcżi bratſku cyrkej na ſwjedżeń
rȯzarija ſ. Marije (prěnju njedżelu oktobra) a w cyłej oktavje
(tydżenju), kaž tež njedżelu po wſchitkich duſchach, hdżež je tak
mjenowany wotpuſk „po morwych.“ Spowjednych ludżi je tam w tajkich
cžaſach jara wjele.

Poſlenja wjecžeṙ Khryſtuſowa.

Kruch pokhěrluſchka[7]^(**))

Hdyž je pſchiſchło ſchtwórtk na wjecžor,

Bȯh je wjeṙſchen wjecžerjał z japoſchtołami,

<pb n="29"/>

Dawał je jim jěſcż cżěło bože,

Dawał je jim picż ſwjatu krej. — —

„Schtóž budże jěſcż cżěło bože,

Tón budże dżeržecż ſłowo bože;

Schtóž budże picż krej božu,

Tȯn budże dżeržecż kaznje bože.“[8]⁾

Hdyž je to pſchiſchło na pjatk wjecžor,

Bȯh je wjeṙſchen wjecžerjał z jandżelemi.

— — — — — — — — —

Wjele tych knježnow je powołanych,

Jara jich mało (pak) wuzwolenych.

Kotraž tu knježna wěnc póccżiwy noſy,

Tej kuježnje něhdy rada budże

We tym njebjeſkim kraleſtwje,

We tym njebjeſkim paradizu.

Podak M. H.

Něſchto za njewucženych a wucženych.

Duns Skotus, wuwołany wucžeŕ bohawucženoſcże, zetyka junu bura, kiž
žałoſnje ſwarjace a ſakrowace ſłowa wumjetowaſche, a to jenož teje
małeje wěcy dla, dokelž jomu wołaj prawje hicż nochcyſchtaj. Duchapołny
a nabožny wȯtc napominaſche naſchoho burika tajkeje helſkeje rycže ſo
woſtajicż, woſobnje pak ſtajeſche jomu ſtrach wěcžnoho zatamanja žiwje
pſched wocži, jelizo by dlěje a ſpjecžiwje pſchṙ tymle bjezbožnym
waſchnju woſtał. Burik pak ſo na ſłowa toho knjeza jenož hiſchcże bȯle
rozhněwa a wołaſche: „Schto to was ſtara a ſchtȯ wam to kaza, mi dołhe
prědowanjo cžinicż wot wěcžnoho zatamanja? Je-li Bȯh wobzanknył, mje
junu zbȯžnoho cžinicż, kaž dyrbjał hewak toho wědomy bycż hako
wſchohowědomy, dha budu ja zawěſcże zbȯžny, je-li pak wobzanknył mje
junu zatamacż, njepomha mi moje cyłe cžinjenjo a woſtajenjo nicžo a budu
zatamany, njech ja cžinju, ſchtožkuli chcu. Schto leži potajkim na tym,
hacž ja <pb n="30"/>zakliwam abo nic?“ Muž boži jomu měrnje
pſchipoſłuchaſche a daſche jomu tajke wotmołwjenjo: „Mȯj bratſiko, je-li
tomu tak, kaž ty prajiſch, duž praj mi tola, cžohodla ty ze ſwojimaj
wołomaj na polo jědżeſch ſwoje pola pſcheworacż a wobdżěłacż? cžohodla
wuſyjeſch na nje zornjatka? haj cžohodla ſy pſchi tymle dżěle tak hněwny
na ſwojeju wołow? Je-li Bȯh wobzanknył, zo ty žnjecż dyrbiſch, kaž wȯn
wſchak wſcho wě, ſchtožkuli ſo ſtawa, dha ſo to ſtanje — njech ty
wuſywaſch abo nic, njech ty woraſch abo nic, ze ſwojimaj wołomaj won
jědżeſch abo nic. Je-li pak wobzanknył, zo žnjecż njedyrbiſch, dha ty
tež nicžo njedoſtanjeſch, byrnje tak wjele dżěłał a ſo pocżił, kaž
pſchecy chceſch. Spytaj wſchak jenož jedynkrȯcż, pojědż zaſy domoj,
woſtaj ſwoje polo njewobdżěłane. Hacžrunje ja njewěm, ſchtož je Bȯh
wobzanknył, zawěſcżuju tebi tola, zo njebudżeſch ani ſtwjelco žnjecż.
Wěz tohodla: Bȯh je jenož potom wobzanknył, tebje zbȯžnoho cžinicż,
jelizo ty ſam tež něſchto cžiniſch a joho kaznje dżeržiſch a runje tak
je wȯn wobzanknył cże zatamacż, jelizo ſam nicžo (dobroho) njecžiniſch a
joho kaznje njedżeržiſch, je pſcheſtupiſch a joho rozhněwaſch (kaž
pſchez zakliwanjo atd.) Tele z ruku zapſchimliwe wopokazmo wotewri burej
wocži a wȯn wot tutoho cžaſa pſcheſta, tamnu bjezbožnu wucžbu, kiž je
błudnowěriwy Kalvin ſwojomu pſchiwiſej prědował, dale wuprajecż. Podał
♣L.♠

Fr. Pṙihonſkoho wuſtaw w Budyſchinje.

We ſakſkej Hornjej Łužicy bydli na 3000 katholſkich kſcheſcżijanow, kiž
nimaju anic cyrkej anic ſchulu ſwojeje wěry. To je jara zrudne. Stawy
tajkich ſwȯjbow zabywaja z wjetſcha na ſwoju ſwjatu wěru a jich dżěcżi
ſu za cyrkej zhubjene. Dawno hižom bě ſtaroſcż duchowneje wyſchnoſcże,
zo by tomu wotpomhała. Kak cżežke pak je wuwjedżenjo toho, ſpȯznajemy z
toho, zo je pſchi wſchej dobrej woli dotal jenož za Žitawu a wokołnoſcż
tajkim wobſtejenam wotpomhacż mȯžno było.

Dżeń 6. oktobra 1858 ſwjecżeſche njeboh[9]⁾ wyſokodoſtojny knjez doktor
Franc ♣Příhonský♠ ſenior na tachantſtwje, ſwȯj ſydomdżeſatlětny narodny
dżeń. Zaſłužby tohole muža za naſch wȯtcny kraj ſu wulke. Wȯn běſche
dołhe lěta präſes naſchoho ſerbſkoho ſeminara w Prazy; tam je pod nim a
pſchez njoho wulki dżěl naſchich duchownych ſwoju cżahnybu dȯſtał.
Luboſcż a dżakownoſcż tutych k ſwojomu duchownomu wȯtcej bě tak wěrna a
wutrobna, zo cżiſami wobzanknychu, k joho 70lětnomu narodnomu dnju
wopomnik ſtajicż, kiž by tajke zaſłužby doſtojnje cžeſcżił a dżakownoſcż
a luboſcż joho něhduſchich poddatych wobſwědcžił.

Hako tajki wopomnik bu jednohłȯſnje poſtajene: załoženjo wuſtawa
(Anſtalt[10]^(*)), we kotrymž mȯhli dżěcżi horjeka ſpomnjenych
ſtarſchich, kiž katholſku chulu nimaju, wot ſwojoho dżeſatoho lěta
wobſtarane bycż, tachantſku ſchulu <pb n="31"/>wopytowacż[11]⁾ a woſebje
ſo k prěnjomu doſtacżu ſwjateju ſakramentow pokuty a wołtarja hȯdnje
pſchihotowacż.

Wyſokodoſtojne tachantſke konſiſtorium, naſcha dnchowna wyſchnoſcż,
pſchizwoli ze ſpodobanjom załoženjo tajkoho wuſtawa. Naſch hnadny knjez
biſkop, ſam něhdy pod Pŕihonſkim ſobuſtaw ſerbſkoho ſeminara, dari k
tomu rjany kapital a ſlubi wyſche toho na cžas žiwjenja ſwȯj lětny
pſchinoſchk. K tutomu pſchizanknychu ſo wſchitcy duchowni knježo cyłeje
Sakſynſkeje, a darichu pak kapital pak lětny pſchinoſchk, kaž kȯždy
zamožeſche. Tež naſchej klȯſchtraj Marineje Hwězdy a Marinoho Doła
ſpȯznaſchtaj derje potrjebnoſcż a wužitnoſcż tajkoho wuſtawa a
podpjeraſchtaj wobaj tȯnſamȯn jara mȯcnje. Tak mȯžeſche wuſtaw hnydom
załoženy a jutry 1859 hižom wotewrjeny bycż. Z wutrobnym dżakom k Bohu,
kiž je widżomnje nas žohnował a z dżakownym ſpominanjom na wſchitkich
dobrocżerjow, kiž z luboſcżu nas podpjerachu, bu khěža pſchi ſ.
Mikławſchku za wuſtawſku ſwjecżena a wuſtaw ze ſcheſcż dżěcżimi
wotewrjeny.

Hacž dotal pobuchu pjatnacżo we wuſtawje, wot kotrychž ſu pjecżo po
dokonjanym ſchulſkim cžaſu wotpuſchcżeni, dżeſacżo ſu hiſchcże we
wuſtawje. Wot wuſtupjenych wuknje jedyn bȯrnicaŕ (zeleŕ), jedyn tyſcheŕ,
jedyn pjekaŕ, dwaj ſłužitaj. —

Naſchomu wuſtawej darjene kapitale njeſu 180 toleŕ lètneje danje; lětne
pſchinoſchki duchownych pak 160 toleŕ. K tomu pſchińdu tež pſchinoſchki
tajkich do wuſtawa wzatych dżěcżi, kiž cyle khude njejſu. Tele dokhody
ſu zawěrno zwjefelace. Tola pak bě mnohoſcż domjacych potrjebnoſcżow
pſchi prěnim załoženju wuſtawa tak wulka — a je a woſtanje drohota
wſchědnych potrjebnoſcżow tak wyſoka, zo wuſtawſka pokładnica hacž dotal
nicžo njemějeſche, haž — dołh. Dwanacżo ſedża wſchědnje za blidom; lěto
je dołhe; a hdyž dyrbi kȯždy kuſk khlěba, kȯždy nopaſch butry, kȯžda
ſchcżěpka drjewa kupjena bycż, je wſchak wudawkow pſchewjele. Schtȯž wě,
ſchto k tomu ſłuſcha, budże wěricż, zo kȯždy dar, tež najmjeńſchi, z
dżakom wozmjemy; — trjebacż mȯžemy wſchitko. —

Knjez profeſſor Jakub Buk w Dreždżanach je němſke w tamniſchej dwȯrſkej
cyrkwi dżeržane prědowanjo cżiſchcżecż dał z tym wotpohladanjom, zo by
pſchez dobrowȯlne dary wotebjerarjow tutoho prědowanja we naſchim
wuſtawje jene měſto k cžeſcżi ſ. Macżerje Božeje załožił. Napiſmo
prědowanja je: „Der Segen des täglichen Ave=Maria=Lautens.“ Te dżěcżo,
kotrež budże wot lětneje danje nahromadżenoho kapitala w ſwojim cžaſu
zdżeržane, změje pſchiſłuſchnoſcż, kȯždy pjatk a ſobotu jandżelſke
powitanjo pſchi klakanju ſpěwacż za wſchitkich žiwych a wotemrjetych
dobrocżerjow a załožerjow tutoho měſta. Pſchez wotebjeranjo tohole
prědowanja je hižom 250 toleŕ nahromadżene. Tola to hiſchcże njedoſaha k
załoženju jenoho měſta. Jeli ma něchtȯ tu dobru wolu, ſwȯj wopor k tomu
pſchidacż a do rjada naſchich dobrocżerjow zapiſany bycż, mȯže ſpomnjene
prědowanjo hiſchcże dȯſtacż. Inſpektor wuſtawa, kiž je faraŕ Kucżank,
kaž tež <pb n="32"/>kapłan Hȯrnik je mataj. Tež wobſtara kȯždy naſchich
wjeſnych knjezow duchownych to rady do Budyſchina.

Duž njech roſcże a nadobywa dale naſch luby wuſtaw! Njech boža miłoſcż
ſo dale wopakaza pſchez žohnowanjo kȯždoho prȯcowanja za katholſke
dżěcżi, woſebje pſchez wubudżenjo pſchecżelow, dobrocżerjow a
podpjerarjow wuſtawa! K.

K ſtatiſticy cyrkwje a cyrkwinſkoho ſtata.

Dokelž ſmy w loni wobſchěrniſchi pſchehlad wulkoſcże katholſkeje cyrkwje
podali, wozmjemy jenož někotre powjeſcże z lětuſchoho romſkoho
♣Annuarium pontificium.♠ Po tym ſamym je w tu khwilu 62 kardinalow, a to
6 kardinalbiſkopow, 46 kardinalměſchnikow a 10 kardinaldiakonow.
Mějicżerjo prěniſchoho a poſledniſchoho titla ſu Italianojo a wyſche
toho je hiſchcże 25 Italianow bjez kardinalměſchnikami, tak zo ma
italſki narod 41 kardinalow. Z druhich pſchińdże jich 8 na Francowſku, 4
na Němſku, 4 na Schpaniſku, 2 na Wuheŕſku, po jenym na Belgiſku,
Jendżelſku a Portugalſku. Z poſledniſchich ſtaj dwaj Francowzaj a jedyn
Němc ♣in curia♠ w Romje. Jenož Europa a łacżanſki wobrjad (ritus) je w
ſ. kollegiu zaſtupjeny. Po ſtarobje ſu ſchtyrjo kardinalowje pſchez 80 a
dwanacżo pſchez 70 lět ſtari; najſtarſchi je Toſti, 84, najmłȯdſchi
Feretti 47 lět. Schěſcż kardinalſkich měſtow je prȯznych a dwaj nowaj
ſtaj hižom pomjenowanaj. Patriarchow je 7 łacżanſkoho a 5 naraniſchoho
(orientalſkoho) wobrjada. Arcybiſkopſtwow je 154, z kotrychž 130
łacżanſkomu wobrjadej ſłuſcha, a 12 je ſwjatomu ſtołej njepoſrědnje
podſtajenych; zbytk rozdżěla ſo na ſydom orientalſke wobrjady tak, zo
maja tſi arcybiſkopſtwa cyrkwinſke provincy (1 armeniſkoho wobrjada, 1
grichiſko=ſłowjanſko=romanſkoho, 1 grichiſko=ſłowjanſko = ruſynſkoho
wobrjada), druzy pak wot orientalſkich patriarchow wotwiſuja.
Biſkopſtwow je z cyła 668, z kotrychž je 644 łacżanſkoho wobrjada, a
zaſy 6 w romſkim wokrjeſu, 83 njepoſrědnje pod ſ. ſtołom ſtejacych a 555
ſuffraganſkich (pod arcybiſkopami ſtejacych); z orientaliſkich je jenož
jene njepoſrědne. Licžba patriarchalſkich, arcybiſkopſkich a biſkopſkich
ſtołow je potajkim w katholſkej cyrkwi 852, a z tych je 745 wobſadżenych
a 109 wuprȯznjenych. Japoſchtołſkich vikariatow je 101, präfekturow 21,
delegaturow 5. Biſkopow a arcybiſkopow (z titulom) ♣in partibus♠ je 222.
Wſchěch prälatow biſkopſkoho prawa je 965. — Dopokazmo dżěławoſcże
nětcžiſchoho bamža Piuſa ♣IX.♠, kiž je w ſtarobje 72 lět na duchu a
cżěle mȯcny, a dopokazmo rozſchěrjowanja katholſkeje cyrkwje je hižom we
tym, zo bu w cžaſu 18=lětnoho knježenja Piuſa ♣IX.♠ 12
metropolitanſkich, 4 arcybiſkopſke a 95 biſkopſkich, potajkim 109 ſydłow
załoženych, 15 japoſchtołſkich vikariatow, 6 japoſchtołſkich präfekturow
a 1 japoſchtołſka delegacia z nowa poſtajena. Swjaty ſtoł ma 7 nunciow
(pȯſłancow), a to w Brüſſelu, Liſſabonje, Madridże, Mnichowje, Neapolu,
Parizu a Winje, tſjoch internunciow, 1 połnomȯcnika a 35 konſulow. Za to
maja zaſy w Romje wſchě wjetſche a ſrjedżne ſtaty ſwojich zaſtupjerjow.
— Cyrkwinſki ſtat (z krajinami nětko wot Sardinſkich wobſadżenymi) ma
3,134,688 wobydleri; dżěli ſo do 5 wokrjeſow: prä<pb n="33"/>ſidentſtwo
Rom a legacije: Romagna, Marki, Umbria, Maritima a Campagna. —
Pſchiſtajam, zo je z něhdże 1200 millionow cžłowjekow z cyła pſchez 200
millionow katholikow na ſwěcże; w Europje 147, w Americy 42, w Aſii 3, w
Africy 5 a w Auſtralii 4 milliony. Duchownych je ſwětſkich na 325,000; z
tych je w Europje pſchez 260,000; Italſka ma 115,000, Francowſka 50,000,
Schpaniſka 31,800, Němſka 30,000, Britiſka (Jendżelſka) 4000. Duchowne
rjady maja 120,000 muſkich a 190,000 žȯnſkich ſobuſtawow.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Knjenje a knježny, kiž po popołdniſchej ſchuli naſche
katholſke ſchulerki w ſchicżu, ſchtrykowanju a wuſchiwanju rozwucžuja,
běchu w tutej zymje ſame wſchelake pyſchne wěcki nadżěłałe, nawdałe a
nahromadżiłe, kotrež buchu pȯſtnicy po pſchedawanju loſow wuloſowane.
Tale loterija wunjeſe 120 toleŕ, kotrež ſo k lěpſchomu ſpomnjeneje
holcžeje induſtrialneje ſchule k prjedawſchomu małomu kapitalej na dań
dachu.

Z Budyſchina. Z pſchecżelſkoho liſta z blizkich cžěſkich mjezow
zhonichmy, zo je we farſkej cyrkwi w Rumburgu njedżelu qninquageſima
(pȯſtnicy) 30 lětny knihicżiſchcżeŕ, dotal lntherſki a rodżeny z
Meklenburg=Strelitza ſwjatocžnje katholſke wěrywuznacżo wotpołožił. Tež
je ſpomnjenja hȯdne, zo bu tam nowy faraŕ k. Möller 2. februara do
ſwojoho zaſtojnſtwa zapokazany.

Z Dreždżan. W kralowſkej dwȯrſkej cyrkwi ſu lětſa wyſ che němſkich tež
francowſke prědowanja, ſchtož hižom dołho njeje było. Lětſa běchu
woſebje mnozy w Dreždżanach pſchebywacy Polakowje wo to proſyli a naſch
luby ſerbſki krajan knjez Jakub Buk, profeſſor a direktor progymnaſia,
kiž je tež pȯlſki ſpowjednik, ma w poſcże nětko kȯždu ſrjedu po pȯſtnej
pobožnoſcżi prědowanjo we francowſkej rycži. Wyſche Polakow je na
tychle, zjawnoho cžeſtnoho pſchipoznacża jara hȯdnych prědowanjach tež
wjele dreždżanſkich woſobnych knježi. — Schtwȯrty pȯſtny tydżeṅ budża
někotre prědowanja a pobožnoſcże (exercicije) w pȯlſkej rycži, kotrež
změje knjez ♣P.♠ Jaſtrzębſki.

Z Lipſka. Po runje wudatej rozprawje towaŕſtwa ſ. Vincenca je te ſame w
loni 1714 toleŕ dokhodow (wyſche łonſchoho zbytka w pokładnicy) měło.
Wudawkow bě 1767 toleŕ; a to 219 tol. na khlěb, 19 tol. za lěkaŕſku
pomoc, 28 tol. na draſty, 967 na zdżerženjo aſyla (wuſtawa za
kommunikandow), w kotrymž je nětko 19 dżěcżi, 129 tol. k Božomu dżěſcżu
za khude dżěcżi, 90 toleŕ na dań dołžnych kapitalow atd.

Z Budyſchina. Po zběhnjenju tak mjenowanoho pſchinuzowanoho zafarowanja
(Pfarrzwang), kiž dotal we ſakſkej Łužicy płacżeſche, ſu wot 1. měrca
naſchim katholſkim ſerbſkim woſadam katholſkojo na tajkele waſchnjo
pſchipokazani. Do Budyſchina ſłuſcheja nětko katholikojo z lutherſkeje
michałſkeje woſady we Budyſchinje, z woſadow Porſchic, Budyſchinka,
Hucżiny, Barta=Hrodżiſchcża, Wȯſporka, Kotec, Noſacżic, Maleſchec,
Ketlic, Bukec, Budeſtec, Huſki, Smělneje, Hodżija (z wuwzacżom Sulſchec
a Cżěžkec); tohorunja ſłuſcheja <pb n="34"/>ſem mniſchonſke wſy
hodżijſkeje woſady. Do Radworja ſłuſcheja nětk z tutych woſadow:
Minakał, Klukſch, a z njeſwacžiolſkeje woſady wſy: Holeſchow,
Holeſchowſka Dubrawka, Łuh, Nowy Łuh a Khaſow, Nowa Wjes, Miłkecy,
Pſchězdrjeń Mała a Wulka, Łahow, Krȯnicy, Wbohow a Łomſk. Do Ralbic
ſłuſcheja z woſadaw: Wȯſlink a Rakecy a njeſwacžidlſkich wſow: Komorow,
zitk, Koſlow, Scheſchow a Niža Wjes. Do Khrȯſcżic ſłuſcheja z
njeſwacžidlſkich woſadnych wſow: Dobroſchicy, Liſcha Hora, Jaſeńca, Nowa
Jaſeńca, Bȯſchicy, Nowe Bȯſchicy, Njeſwacžidło, Wětrow, Hora, Łuſcż,
Nowy Łuſcż, Banecy, Wutołcžicy, Zarěcž a Haſlow; dale hodżijſke wſy
Sulſchecy a Cżěžkecy, z wujezdżanſkich Wucžkecy. Do Wotrowa wſchě druhe
wujezdżanſke, dale z woſadow Protyc, Halſchtrow, Horni Gersdorf,
Połcžnica, Łukow (Hauswalde), Ramjenjow, Frankenthal, Palow, Porchow. Do
Njebjelcžic woſady: Kamjenc, Hrabowka, Swepnicy, Žmȯrkow, Kinsbork,
Neukirch, Reichenbach a Biſchheim.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němſka. Z Münſtera je 10 miłoſcżiwych ſotrow (někotre tež z Aachena a
Barlina) do Holſteina a Schleswiga wotjěło, zo bychu pomhałe khorych a
ranjenych pruſkich a rakuſkich (khěžorſkich) wojakow wothladowacż. Za
rakuſkich ſu tež pȯlſke a cžěſke miłoſcżiwe ſotry tam pſchiſchłe. — W
Duisburgu blizko Rajna mějeſche znaty wotpadnik Jan Ronge wjecžorne
rozwucženja, w kotrychž chcyſche za ſpodżiwne wěruporjedżeŕſke t. r.
njewěriwe zjenocżenſtwo frankfurtſke ſkutkowacż. Někotryžkuli bě tam
wcżipnoſcże dla dȯſchoł. Tola nowe prědowane pohanſtwo ſo z cyła
njeſpodobaſche. Prěni wjecžor hrožeſche hižom njeměr w zhromadżiznje.
Hdyž wotpadnik druhi wjecžor pocža njepſchiſtojnje katholſku cyrkej
hanicż a na nju ſwarjecż, wudyri njeměr. Naſta žałoſna hara; wſchitcy
teptachu, wołachu a harowachu. Rongic Jan bě wjeſoły, hdyž bě bjez
wobſchkodżenja cżeknył. Njewěra wſchak k dobromu njewjedże za cžas a
wěcžnoſcż! — W ſylnje proteſtantſkim měſtacžku w Badenſkej ſkhorichu
někotſi w tamniſchej židowſkej ſwȯjbje na hłowjacu khoroſcż; hdyž bu tež
nan wot tejele khoroſcże nathknjeny, njemȯžeſche wȯn ani pola ſwojoho
pſchecżelſtwa ani pola cuzych w cyłym měſcże ſamo za poſkicżenu zdu tſi
ſchěſnaki za dżeń žanu wothladaŕku doſtacż. Duž dha ſej z Freiburga
miłoſcżiwu ſotru pſchińcż, kotraž na joho wozjewjenjo w klȯſchtrje tež
bȯrzy dȯńdże a joho dom njewopuſchcżi hacž do joho wuſtrowjenja. — W
ſchlezynſkim měſcże Neiſſe wumrje pſched někotrym cžaſom rycżeŕkubleŕ
Franc Meinhold, kiž ſo we Wrȯtſławju na duchownſtwo pſchihotowaſche, 42
lět ſtary. Wotemrjety pſcheſtupi 20. novembra 1861 do katholſkeje
cyrkwje; joho mandżelſka, Laura rodżena v. Petersdorff, wotpołoži 30.
měrca 1862 na ſmjertnym łožu katholſke wěrywuznacżo a dżěſche prjedy
njoho 1. meje 1862 do wěcžnoſcże. Bratr zemrjetoho, Aurel Meinhold,
ſkutkuje hižom wjacy lět hako duchowny w Neiſſe. Wobai ſtaj ſynaj daloko
znatoho ſuperintendenta ♣Dr.♠ Meinholda w Charlottenburgu (wumr. 1851),
kiž tež hižom katholſku wěru jara lubowaſche, kaž je z joho ſpiſow
widżecż. — We Winje z mandżelſtwami doſcż <pb n="35"/>hubjenje ſteji.
Pſched tamniſchim mandżelſkim ſudom bě loni nimale 400 rozwjedżeńſkich
proceſſow; we 158 padach bu rozwjedżenjo wot blida a łoža pſchizwolene,
druhe pady ſu z dżěla wujednane, z dżěla wotpokazane a z dżěla dotal
njedoſudżene. W druhich biſkopſtwach je tola lěpje; tak bě w diöceſy
Paderborn łońſche lěto jenož jene rozwjedżeńſke prawowanjo. — W Linzu w
Hornjej Rakuſkej twarja wulku nowu cyrkej ſ. Marije pod wjedżenjom
miſchtra Statza z Kölna. Jejna dołhoſcż budże 410 a ſchěrokoſcż 207
ſtopow; wyſokoſcż hacž k zawrjenju wjelba 100 ſtopow a do ſwiſlow 137
ſtopow. Wěža (tȯrm) budże 65 ſtopow ſchtyrirȯžknych ſchěroki a 410
wyſoki z kamjeṅtnym krywom. Nutskowna płonina cyrkwje je 34,000 ſtopow;
wjetſchich gothiſkich je mało, k pſchikładej dom ſ. Schcżěpana we Winje
ma 32,400 ſchtyrirȯžknych ſtopow płoniny. K wuwjedżenju tuteje twarby
budże wjele lět trěbnych, za tym hacž budża dobrowȯlne dary ſkładowane.

Rakuſkeje. Dominikanſki rjad ma w rakuſkim mȯcnaŕſtwje 15 klȯſchtrow, a
w nich 56 duchownych, 10 klerikarjow z profeſſiju (z wotpołoženjom
ſlubow), 8 novicow a 14 bratrow laikow. General tntoho rjadu je Alexij
Vinc. Jandel, ſyn najbohatſchoho pjenježnika w Nancyu w Francowſkej,
jedyn z najwubjerniſchich wyſokich duchownych w Romje; z pokornoſcże
njepſchija wȯn kardinalſku doſtojnoſcż, jomu wot bamža poſkicżenu. Za
krute wobkhowanjo rjadowych prawidłow je nětko noviciat w Grazu w
Schtyrſkej.

Z Lublanja (Laibach) piſche ♣Zgodnia Danica,♠ zo je tam do ſwojeje
wȯtcžiny njenadżicy pſchijěł Franc Pirc, znaty zaſłužbny miſſionaṙ w
ſtatu Mineſota w połnȯcnej Americy. Wulki njedoſtatk duchownych je
78lětnoho ale hiſchcże cžerſtwoho a na duchu a cżěle ſtrowoho ſtarca
pohnuwał k pucżowanju do Europy. Bydli w klȯſchtrje Franciſkanow, hdżež
je tež prědował. Někotſi duchowni w Němcach ſu jomu ſlubili, zo z nim do
Ameriki pȯńdżeja. Pircowa miſſia ma ſchtyri ſydła běłych katholikow a
ſchěſcż wulkich indianſkich woſadow z dżiwimi njewěriwymi, kotſiž dyrbja
ſo hakle za Khryſtuſa dobycż. Běli katholſcy ſu z wjetſcha Němcy. Z
tamniſchich miſſionarow znaje jenož Pire indiſku rycž. Běłych
wobydlerjow je tam 50,000, Indianow 110,000. Mineſota, ſtat pſchi hornim
Miſſiſipu (rěka) je ſkoro wſchudżom runina, z małymi hȯrkami, jara
kraſna krajina, kiž ma něhdże tſi pjecżiny łukow a dwě pjecżinje rjanych
lěſow. Roſtu tam jara rjane duby, lipy a druhe dżiwje a ſadowe ſchtomy.
Kraj ma wjele jězorow a žiwych žȯrłow a rěkow. Klima je měrne, ſtrowe a
njejſu tu zahubne zymnicy ani kholery ani druhe hrozne khoroſcże, kiž ſu
bȯle k połdnju. Roſtu tam na łochcż dołhe kȯrki (dynje), ſkoro 30
puntowſke banje (Kürbis), pſchez 20 puntow cżežke kałowe hłȯjcžki,
bohata pſcheńca a wows; wody maja wubjerne ryby, po łukach ſkakaja
bažanty, w lěſach ſu ſorny, jelenje a mjedwjedże (bary). Wołow ſu
wſchudżom wulke ſtadła. Tež wowcam tam tyje.

Francowſka. Pod pſchedſydſtwom arcybiskopa w Lyonje je ſo towaŕſtwo
duchownych k nawrȯcżenju židow załožiło a wot bamža wobtwjerdżenjo
doſtało. W lěcże 1854 pſcheſtupiſchtaj w Lyonje bratraj dwȯjnikaj
Lemanaj, z woſobneje ſwȯjby wukhadżacaj a jaraj wobdarjenaj młodżencaj.
Woſomnacże <pb n="36"/>lět ſtaraj zaſtupiſchtaj do ſeminara ſ.
Sulpicija, zo byſchtaj ſo na duchownſtwo pſchihotowałoj. Wobaj na jenym
dnju wuſwjecżenaj buſchtaj wot ſwojoho arcybiſkopa powołanaj k załoženju
noweje woſady w Lyonje. Jeju prȯcowanjo zaměri ſo tudy na
pſchewobrocżenjo židow. Zjenocżenſtwo mniſchkow (knježnow) Macżerje
Božeje Sionſkeje prȯcuje ſo 20 lět na tym ſamym polu japoſchtołſtwa, a
ma ſwoje wuſtawy we Francowſkej, Jendżelſkej, Syriſkej, Turkowſkej a
Paleſtinje (ſlubjenym kraju). Wöne buchu někotre cžas w Parizu jara wot
duchowuſtwa podpjerane, ale nic w doſahacej měrje. Nowu mȯc a luboſcż k
tajkomu dżěłu je horjeka ſpomnjene wobtwjerdżenjo towaŕſtwa abo rjada
dało. Najbȯle dżěławi ſu za wobrocżenjo židow we Francowſkej bratraj
Leman, bratſja Ratisbon a někotſi druzy młodżi duchowni. Bȯh daj jim
ſwoje žohnowanjo, zo by ſwjata cyrkej w dnjach pocżiſchcżowanja a
pruhowanja ſo wjeſelicż mohła nad licžbnym (mnohim) wobrocżenjom dżěcżi
Izraela. ♣(T. k.)♠

Italſka. Arcybiſkop ze Spoleto, wyſokodoſtojny k. Arnaldi je hižom woſom
měſacow w cidatelli (twjerdżiznje) ♣della Rocca♠ jaty, dokelž ſo njebě
nowomu ſardinſkomu knježeṙſtwu we wſchim podwolicż chcył. Pſchi joho
pſchikhadże bě tam 700 złȯſtnikow; po woli knježeŕſtwa njewužiwachu žane
rozwucženjo ani ſwjate ſakramenty, tak zo njezbožowni pſchecy bȯle na
dżiwjoſcżi pſchibjerachu. Biſkopſku woſadu běſche tȯn nowy jaty zhubił,
druha bu jomu data. Swjatoſcżenjo tutych zanjerodżenych duſchow zezda ſo
jomu nětk boža porucžnoſcż; pſchi wſchej ſłaboſcżi a nadpadowacej
zymnicy poſwjecżi ſo wuwjedżenju ſwjatoho wotmyſlenja. Wot ſwojoho
zaſtupjenja do cidatelle hacž dotal je horliwy biſkop jatym dwȯjcy
pſchez woſom dnjow rozwucženja dżeržał a pſchi ſkȯncženju tychſamych
dwȯjcy wſchitkich ſpowjedał a woprawjał. Kajke duchowne wjeſelo za
njoho! Z cyła je ſo jaſtwo doſpołnje pſcheměniło; z rubježniſkoho
hnězda, hdżež bě jenož bohahanjenjo a zakliwanjo ſłyſchecż, je nětko dom
měra a modlitwy. W kȯždym jaſtnym wotdżělenju modla ſo wjecžor
zhromadnje rȯzarije. Tež na wſchitke druhe waſchnjo podpjera arcybiſkop
pobožnoſcż jatych. — Pſched někotrymi njedżelemi bu w cyrkwi ſ.
Ambroſija w Milanje pod wulkim wołtarjom cżėło ſwjatoho Ambroſija w
kraſnym porfyrowym kaſchcżu zaſy namakane. — Z nowym lětom je tež Sakſka
w Romje ze ſtajnym pȯſłancom zaſtupjena, bjeztymzo bě tam prjedy jenož
konſul. Nowy pȯſłanc je B. Kleiſt v. Loß. — We 54 romſkich farach
rozdżěla ſo wobydleŕſtwo takle: 1894 ſwětſkich duchownych, bjez nimi 34
kardinalow, 36 biſkopow, 1457 duchownych a klerikarjow (tež z nižſchimi
ſwjecżiznami ſamymi); w klȯſchtrach je 2569 mnichow a 2031 knježnow.
Bamžowych wojakow je 5175, jatych 387, židow 4490, z cyła pak 201,161
wobydlerjow. — Dżeń 8. februara pſchijědże bamž do cyrkwje al Geſu,
hdżež běſche ſchtyrcycżihodżinſka pobožnoſcż. Pſchijaty pſched durjemi
ſwjatnicy wot generala a druhich wyſokich zaſtojnikow z rjada jeſuitow,
modleſche ſo potom dołho pſched najſwjecżiſchim ſakramentom; po cžimž
buchu w khapali duchowni, mnichojo, ſtudencżi a druzy k wokoſchenjn nohi
(t. r. wuſchiwanoho kſchižika na cžriju) pſchipuſchcżeni. Na to
jědżeſche ſwjaty wȯtc hiſchcże do někotrych druhich klȯſchtrow;
wſchudżom rycžeſche Poſylnjace ſłowa a na pucżach bu wſchudżom z cžeſcżu
witany. Popjelnu ſrjedu <pb n="37"/>poſwjecżi bamž ſam popjeł, pſchija
jȯn z rukow jenoho kardinala a wudżěleſche jȯn potom pſchitomnym wyſokim
duchownym. Tȯnſamy dżeń pſchedſtajichu ſo bamžej pjatnacżo prědarjo, kiž
maja pȯſtne prědowanja dżeržecż, a wȯn pſchecżelnje k nim porycžawſchi
jich požohnowa. — Poſlednju njedżelu januara wudżěli Caſtellacci,
arcybiſkop z Petry ſwjatu kſchcżeṅcu a firmowanjo židej Ludwikej
Frankelej, rodżenomu 17. měrca 1836 w Kraſno=Ujezdże w Cžechach. Z
kmȯtrom běſche jomu kanontk Pětr Strongaronne, univerſitny profeſſor w
měſcże Camerino. (Z Tygodnika katolickeho).

Jendżelſka. Arcybiſkop Pawoł Cullen w Dublinje je tamniſchomu
lordmajorej, kiž je horliwy ſobuſtaw pȯlſkoho komiteta (wubjerka k
podpjeranju Polakow) liſt pȯſłał, w kotrymž we mjenje Ircžanow, kotſiž
ſu podobne podcżiſchcżowanja wot Jendżelſkeje zhonili kaž wbozy Polacy
wot ruſkoho knježeŕſtwa, pſchecżelne zmyſlenja a ſobucżucżo katholſkim
Polakam wupraja. Tež dari pſchi tym arcybiſkop 250 frankow (nȯrtow) za
ſyroty a wudowy kȯncowanych a zemrjetych Polakow.

Z Irſkeje. Jendżelſka potłocža dotal katholſku wěru w Irſkej. Njemȯžemy
ſo dżiwacż; je to waſchnjo ſkutkowanja wot 300 lět, něhdy z krewju a
zapaleŕſtwom, potom z branjom cyrkwinſkich kubłow, nětko z łahodniſchimi
ſrědkami pſchewjedżene. Pokazuje ſo mjenujcy w ſchulach, khorownjach,
jaſtwach, w ſejmje a hdżežkuli je mȯžno. Knježeŕſtwo je tak mjenowane
normalne ſchule załožiło, ale tam njeje dowolene wo nabožniſtwje
rycžecż. Ircženjo njeſcżełu ſwoje dżěcżi do tajkich ſchulow, ale
nadeńdże ſo tola tu a tam dżěcżo, kiž tam khodżi; Jendżelcženjo płacża
dżěcżom pjenjezy za wopytowanjo tajkich ſchulow. W Belfaſtu (kaž
Obſerver z Ulſtera wobſwědcža) je tajka ſchula. Běſche w njej khuda
katholſka holcžka, woſebje wobrotna w rucžnych dżěłach. K pruhowanju bě
wobraz ſ. Patricija, patrona Irſkeje, wuſchiła. Schulſka rada
njepſchipuſchcżi tȯnle wudżěłk, hacžrunje bě najlěpſchi, dokelž ſo, kaž
prajachu, njeſmědża dżěcżi w tynile wuſtawje z nabožniſtwom zabjeracż!

Pȯlſka. Kanonik a wubjerny prědaŕ Stecki we Warſchawje bu na 12 lět k
cżežkomu dżěłu w ſibirſkich podkopkach wotſudżeny. Pȯlſke nowiny piſaja,
zo drje tȯn ſtary a khorowaty duchowny na dołhim pucżu zemrje, prjedy
hacž na měſto ſwojoho wotſudżenja dȯṅdże. — Mandżelſka tyranſcy
zakhadżacoho generala Berga, kiž w tu khwilu we Warſchawje zrudżene
ſwȯjby k balam pod wſchelakimi ſchtrafami nuzuje, je nětko we Winje a
pſchihotuje ſo, kaž praja, k pſcheſtupjenju do katholſkeje cyrkwje.

Z Warſchawy. Dokelž je arcybiſkop Felińſki dotal jaty w nutskownej
Ruſowskej, njebudża ſo martrowny tydżeṅ ani ſwjate wolije ſwjecżicż ani
druhe biſkopſke wobrjady dokonjecż mȯc. Najwyſchſchi kanonik Rzewuſki je
tohodla generalej Bergej hižom rozpomnjenja podawał a dyrbi woſebje
huſto ſpytowanjo wuſtacż, zo by cyrkwinſke žarowanjo (dla zajecża
arcybiſkopa) zběhnył, k cžomuž ſo wȯn ani pſchez ſlubjenja ani hroženja
nochce narycžecż dacż. — Cžeſcżeny a hižom wobſtarny kanonik a faraŕ
Liſiecki z Kaliſcha bu wȯndy pſchi wopytanju we Włocławku do jaſtwa
wotwjedżeny. (Tygodnik katolicki.)

<pb n="38"/>

Wuheŕſka. W měſtacžku Sajten w cžanadſkim komitatu (wokrjeſu) je 300
ſchismatiſkich rumunſkich ſwȯjbow k katholſkej cyrkwi pſcheſtupiło.
(♣Pesti Hirnök.♠)

Z Danſkeje. Kak ſo z katholſkej cyrkwju w Kopenhagenje ma, to rozpowjeda
faraŕ tamniſcheje woſady w poſlednjej zhromadżiznje „Piusvereina“ w
Mainzu. Do l. 1852 bě w Danſkej katholſka cyrkej w kłȯtbje, tak zo bě
katholſkim duchownym pod ſchtrafu ſmjercże pſchebywanjo w kraju
zakazane, z wuwzacżom toho, kotryž rakuſkomu (khěžorſkomu) pȯſłanſtwu
ſłuſcheſche. Hdyž bě tuta zakaznja zběhnjena, wotkaza jedyn Italian
katholſkej woſadże we Kopenhagenje 150,000 tol., z kotrymiž cyrkej a
ſchulu natwarichu a faru załožichu. Nětko ſu tam tež hižom klȯſchtyrſke
knježny k wothladanju khorych a k wucženju holcžkow. Wot 9 lět ſem je ſo
400 tamniſchich proteſtantow do naſcheje cyrkwje wrȯcżiło.

(Kak wjele je židow na ſwěcże?) Po najnowiſchim licženju židowſkich
miſſionarow je na cyłej zemi něhdże 7 millionow židow, z kotrychž je
cyła połojca w Europje, a to najwjacy w Ruſowſkej (w prjedy pȯlſkich
krajach), hdżež je 1,220,000 židow; w Rakuſkej je jich 853,000, w
Pruſkej 284,500, w druhich němſkich krajach 192,000; we Francowſkej
něhdże 800,000, we Schwajeaŕſkej 3,200, we Britanii 42,000 duſchow.
Najmjenje židow je we Schwejdſkej a Norwegſkej, hdżež ſo na 6000
kſcheſcżanow hakle jedyn žid licži.

Amerika. Hłowne měſto Francesko w Kaliforniſkej ma nětko bjez 100,000
wobydlerjemi pſchez 30,000 katholſkich. Cżile maja tam hižom pjatnacże
cyrkwjow, pſchi kotrychž je 20 duchownych. Wulka ſchula ma tam hižom 200
ſchtudentow. Pſchi nižſchich ſchulach ſu tež miłoſcżiwe ſotry a
dominikanki.

Połodniſcha (južna) Amerika. W Braſilſkej a pſchi miſſijonach w
Montevideo maja jeſuitojo nětko huſto wſchelake pſchecżiwnoſcże
pſchetracż. Najjužniža diöceſa w Braſiliſkej je Rio grande de Sul. Su
tam ſydła w poſlednim lětſtotku kcżějacych woſadow jeſuitſkich, kotrež
pak buchu pozdżiſcho wot knježeŕſtwa zběhnjene. Nětk je tam zaſy kaž
puſcżina, hdżež prjedy tejko wſow kcżějeſche, a ſpominaja tam z dżakom
na jeſuitow a modla ſo wo nich, zo by ſo jim zaſy tak wjedło, kaž je po
wuprajenju jich dżědow w prjedawſchich cžaſach było. Su tam
Braſilianojo, murojo, wjele katholſkich Němcow wot Rajna a Indianojo,
kiž ſu pſchi wſchej něhdy doſtatej kſchcżeṅcy zaſy doſpołni pohani.
Biſkop Larangueira, w lěcże 1860 w Romje ſwjecżeny, cžini, ſchtȯž mȯže;
pyta duchownſtwo pozběhnycż, je cyrkwinſke nowiny załožił, pucżuje tam
pěſchi po ſwojim biſkopſtwje, wucži a firmuje. O z kajkej radoſcżu
witaja joho katholikojo, ſwoje dżiwje dżěcżi k njomu pſchinoſchejo a wo
požohnowanjo proſcho. Wȯn je tež kapucinow k pomocy powołał. Jeſuitojo
dżěłaja njewuſtawajcy bjez katholſkimi Němcami, někotſi ſu Němcy a
někotſi Polacy; njeje mȯžno dowopiſacż jich horliwoſcż a luboſcż k
woſadam. Ale maja doſcż pſchetracż! Njedawno zhoni pruſki pȯſłanc wo tej
němſkej woſadże a hlada njepſchecżelſcy na dżěło jeſuitow; němſkich
proteſtantow pak za to po mȯžnoſcżi podpjeruje. Braſiliſcy zaſtojnicy ſu
tež z njepſchecżelſtwom natyknjeni. Sta ſo, zo tajki zaſtojnik w ſwojim
hněwje duchownoho jeſuitu z kijom bijeſche. Jeſuita to pſchecżerpi; <pb
n="39"/>biſkop ſo wobcżežowaſche, ale bjez wuſkutkowanja; ale cyła
woſada to njeznjeſe. Pſchedachu wſchitko a wobzanknychu kraj
wopuſchcżicż, hdyž běchu jim duchownoho tak bjez ſchtrafy
wonjecžeſcżili. Duchowny ſam jich proſcheſche, biſkop khodżeſche a
proſcheſche, ale nicžo njepomhaſche, cyła woſada pſchecżeže z
Braſiliſkeje do blizkoho Montevidea, hacžrunje je tam nětko wȯjna. Nětk
hakle ſo prawe pſcheſcżěhanjo zapocža. Knježeŕſtwo po woli ſwojich
njewěriwych zaſtojnikow praji, zo jeſuitojo kraj wuproznjeja a pokłady z
kraja noſcha. Ale z jeſuitow njeje žadyn woteſchoł. Nětko chcedża
wſchitkich jeſuitow z Braſiliſkeje wupokazacż.

Towaŕſtwo ſwjatoho dżěcżatſtwa, kiž ma w Parizu ſwȯj centralny wubjerk a
w tu khwilu biſkopa w Arrasu za pſchedſydu, rozwija ſo z kȯždym lětom
bȯle. Wone ma, kaž je znate, te poſtajenjo, zo ſkoro po cyłym ſwěcże
ſnadne dary katholſkich dżěcżi hromadża, a za tute a druhe darjene
pjenjezy miſſionarow w pohanſkich krajach woſebje Aſie (w Chineſiſkej
najwjacy) a Afriki, a potom tež Ameriki a Auſtralie podpjera, zo mȯhli
wuſadżene a ſmjercżi blizke dżěcżi kſchcżicż, abo kupicż a potom w
kſcheſcżanſkich ſchulach kſchcżicż a wocżahnycż. Najnowiſcha rozprawa
tohole rjanoho towaŕſtwa podawa pſchehlad ſkutkowanja w lěcże 1861 a
kȯncži tak: Z cyła bu we 65 miſſionach, wot towaŕſtwa podpjeranych,
390,738 dżěcżi w ſmjertnej ſtraſchnoſcżi kſchcżenych a 13,538 dżěcżi
zaſtaranych a wocżehnjenych. Tute licžby wobſwědcža žohnowanjo ſwjatoho
dżěcżatſtwa!

(Doktor a trappiſt.) Dwaj bratraj z klȯſchtyrſkoho rjada trappiſtow
pſchiṅdżeſchtaj pſched někotrym cžaſom do měſta pola Wrȯtſławja we
Schlezynſkej, zo byſchtaj za ſwȯj klȯſchtyr hromadżiłoj, a
hoſpodowaſchtaj pola tamniſchoho katholſkoho fararja. Nazajtra
pſchinjeſechu nowiny tajkule nowinku: „Wcžera wjecžor ſtaj mužej do
naſchoho měſta dȯſchłoj, kajkejuž ſnadż naſche měſto dotal njeje
wohladało: ſtaj to trappiſtaj!“ Mnichaj myſlitaj, zo dyrbitaj cżeknycż a
zo jej hewak policajſtwo ſadżi. „Ně, prajeſche jimaj faraŕ, nětko tu
runje woſtańtaj, wſchak njeje pſchecżiwo wamaj ſchcżuwane. Duž
wopytaſchtaj někotre bohate katholſke ſwȯjby a doſtaſchtaj bohaty
pſchinoſchk; tu praji ſo jimaj, zo chce jej tež wuwołany lěkaŕ M. M.
rady widżecż. Dokelž bě lěkaŕ proteſtant, ſtrachowaſchtaj ſo najprjedy
tajkoho wopytanja. Tola po poradżenju dżěſche tam jedyn z njeju. Khudy
bratr zaſtupi do błyſchcżatoho hrodu. Wjedu joho do wulkeje ſtwy, hdżež
wjele khorych na woſobnoho lěkarja cžaka. Hdyž bu trappiſt wozjewjeny
wot ſłužownika, pȯſła lěkaŕ khorych ze ſwojeje ſtwy a prajeſche k njomu:
Ja ſym was powołacż dał; ale njecham wo waſchich nabožnych wěcach nicžo
ſłyſchecż a njedam wam tež nicžo. Chcu jenož ſłyſchecż, kak ſcże wy
žiwi. — „Chcecże to wjedżecż?“ praſcheſche ſo trappiſt. — „Haj“,
wotmołwi lěkaŕ, ſyny ſo na ſwȯj rjany ſtoł, bjeztoho zo by mnichej ſtȯle
poſkicżił. Bratr powjeda: „My ſmy jara jednorje (einfach) žiwi! Stawamy
na dżěławych dnjach w nocy w dwěmaj, na njedżelach w jenej a na ſwjatych
dnjach w dwanacżich. Naſche wobſtaranjo je: cyły dżeṅ dżěłacż a ſo
modlicż. Njejěmy žane mjaſo, njepijemy žane wino, naſcha jědż je jenož w
ſeli wotwarjene warjenjo z khlěbom bjeze wſchoho zacžinka, naſch napoj
je woda. Pſchi tym ſmy ſtrowi a ſylni, a bywamy najbȯle dołho žiwi.
Naſch abt (prědkſtejeŕ) je hižom 58 lět w naſchim rjadu, 98 lět ſtary a
njebě tu ženje <pb n="40"/>khory.“ — „Tak, nětk mȯžecże zaſy hicż,“
praji lěkaŕ z horda. „To jenož chcych wjedżecż.“ — Tu hlada jomu
trappiſt krucże do wocžow a praji: „Mȯj knježe doktoro, njepłacża wam
cżile ludżo nicžo, kiž ſo was zo radu praſcheja?“ — „Wě=zo, ſchto ſo
praſchecże?“ wurazy doktor. — „Duž budżcże tak dobry a zapłacżcże mi za
poradżenjo zo mnu.“ — „Cžohodla?“ — Wy ſcże mje k ſebi powołali.
Njebudżich=li k wam pſchiſchoł, mohł bjez tym pola druhich hromadżicż.
Ja žadam wotrunanjo za moju prȯcu, abo wobſkoržu was pola ſudniſtwa.
Zdżiwany praſcha ſo doktor: „Kak wjele ſej žadacże?“ — „Pjecż toleŕ.“
Doktor podawa jomu dżeſacżtoleŕſku bankowku. — „Ja ſym jenož 5 toleŕ
žadał a njemȯžu wam zaſy dacż,“ praji bratr. „Nȯ, wzmicże dżě tola tute
10 tol.“ Tu praji mnich: „Mȯj knježe! Chcych wam jenož pokazacż, ſchto
byſchcże mi dołžny byli. Ja za ſwoju parſchonu njemȯžu a njeſměm nicžo
bracż. Tu macże ſwoje pjenjezy zas.“ — Dha wzmicże je za waſch
klȯſchtyr, praji lěkaŕ. — „Tak zapłacż wam Bȯh, budżcże tu w božemje.“ —
Wo pſcheklepanym lěkarju ſo wjele powjeda a mnich njeje dotal zabyty.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu dale pſchinoſchk na l. 1864 (15 nſl.) zapłacżili kk.:
Handrij Guda z Dalic, Mikławſch Ducžman z Dżěžnikec, Haṅža zwudowjena
Lehmanowa z Radworja, Mikławſch Khilan z Radworja, Jakub Hantuſch z
Radworja, Michał Delan z Lutowcža, žiwnoſcżeṙ Michał Haſchka ze
Sulſchec, khěžkaṙ Jakub Nowak w Starej Cyhelnicy, kubleṙ Mikławſch
Domſch w Hȯrkach, blidaṙ Michał Kral w Khrȯſcżicach, khěžkaṙ Michał
Kubaṅka w Khrȯſcżicach, kubleṙſki ſyn Jakub Kokla w Khrȯſcżicach,
žiwnoſcżeṙ Michał Rjeṅcž w Jaſeṅcy, kapłan ♣P.♠ Alberik Hecht w
klȯſchtrje Marinej Hwězdże, kapłan ♣P.♠ Tadei Natuſch w Marinej Hwězdże,
kubleṙ Michał Pjech w Swinjaṙni, kubleṙ Jakub Pjech w Bacżonju, pjekaṙ
Pětr Zelnak w Kukowje, Madlena Rycżerjowa w Miłocżicach, rentand Michał
Beſſer w Marinej Hwězdże, Madlena Vogtowa w Kukowje, młynk Jurij Wawrik
w Kanecach, kubleṙ Mikławſch Kocor w Kanecach, kubleṙ Jakub Ducžmann w
Miłocżicach, kubleṙ Jakub Łuſcżanſki we Wotrowje, kubleṙ Michał Ducžman
w Khrȯſcżicach, kubleṙ Michał Nowotnik z Hȯzka, młynkowa Khata Serbinowa
z Nowoſlic, kubleṙ Wołdrich z Pěſkec, adminiſtrator ♣P.♠ Benno Kral z
Rȯžanta, kubleṙ Pětr Kral ze Smjecžkec, klamaṙ Jakub Glawſch z Rȯžanta.

Na lěto 1863 zapłacżi hiſchcże: kubleṙ Michał Manjok z Pěſkec.

Dobrowȯlne dary: kubleṙſki ſyn Jakub Kokla z Khrȯſcżic 5 nſl., Polank z
Mniſchonca cž. 1. Pȯſła, knjez ♣P.♠ Alberik Hecht z Marineje Hwězdy
prěni lětnik K. Poſła. Trjebamy hiſchcże někotre exemplary cž. 1 z
łoṅſchoho lěta.

Pětr Schołta, pokładnik.

Pſchirunanjo němſkoſerbſkich a łacżanſkoſerbſkich piſmikow: cż = ♣ċ♠, cž
= ♣č♠, ſch = ♣š♠, kſch, pſch, tſch (tſ) = ♣kř, př, tř.♠

Redaktor: M. Hȯrnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoɫ

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 4. Hapryl. 1864.

Kſcheſtnicžka.

„Cżi, kotſiž ſu woblecženi běłu draſtu, ſchtȯ ſu a z wotkel ſu
pſchiſchli?

Ze zwonkownymi waſchnjemi chce cyrkej cžłowjekej wěrnoſcże wěry
naſpomnicż a wujaſnicż, joho pobožnoſcż pozběhnycż a joho nutskowne
polěpſchenjo ſpěchowacż. Wſchelake tajke waſchnja pſcheměnjeja ſo we
wſchelakich cžaſach a druhdy namakamy jeno we wěſtych pomjenowanjach
ſlěd ſtaroho waſchnja. Prěnja njedżela po jutrach rěka „běła njedżela.“
Z wotkel tajke mjeno? Tule njedżelu wotpołožichu cżi, kotſiž běchu
jutrownu ſobotu ſwjatu kſchcżeńcu doſtali, ſwjatocžnje ſwoju běłu
kſchcżeńſku draſtu abo kſcheſtnicu. (Kſcheſt = kſchcżenica; kſcheſcżicż
nětko kſchcżicż).

We cžaſach, hdyž ſo cyrkej woſebje pſchez pſchiſtup Židow a pohanow
pſchiſporjeſche, kotſiž wotroſcżeni ſo wěrnoſcżi pſchiwobrocżichu, njebu
z jich kſchcżeṅcu khwatane. Dlejſchi cžas buchu rozwucžowani we
wěrnoſcżach kſcheſcżanſtwa a na ſwjatu kſchcżeńcu pſchihotowani. Kak
dołho ma tajki pſchihot tracż, bu wot biskopow poſtajene a cžas bě
krȯtſchi, hdyž nowowěriwy pilnje wukujeſche a woſebje dobre žiwjenjo
wjedżeſche. Z wjetſcha trajeſche to tſi lěta. Jeno we cžaſach
pſcheſcżěhanjow abo hdżež ſo ſmjercż bližeſche, bu pſchihotny cžas po
mȯžnoſcżi pſchikrȯtſcheny.

Kſchcżeṅca bu potom mnohim na dobo a to na ſwjatocžne waſchnjo
wudżělena. Hłownej kſchcżeńſkej dnaj běſchtaj jutrowna a ſwjatkowna
ſobota. We pozdżiſchich cžaſach, hdyž wjacy wjele wotroſcżenych
kſchcżicż njeběſche, bu něſchto ſylniſchich dżěcżi na tejle dnaj
zhromadneje kſchcżeńcy khowanych; we 12. lětſtotku tež tole pſcheſta, a
zwoſta jeno ſwjatocžne poſwjecżenjo kſchcżeńſkeje wody, kaž ſo to na
naſpomnjenymaj ſobotomaj hiſchcże nětko we naſchich cyrkwjach k wopom<pb
n="42"/>njecżu na ſtare waſchnjo ſtawa. Na tule zhromadnu jutrownu
kſchcżeńcu dopomnjeja nas tež ſłowa, kotrež ſo na njedżelach jutrownoho
cžaſa ſpěwaja, hdyž měſchnik lud ze ſwjecżenej wodu wokrjepja. Tele
ſłowa ſu: „♣Vidi aquam♠, to je: „Widżach wodu běžecż z templa na prawej
ſtronje, aleluja; a wſchitcy, k kotrymž tale woda doṅdże, ſo wuſtrowja a
praja aleluja, aleluja. (Ezech. 47, 1. 9.). Dżakujcże ſo knjezej, dokelž
je dobrocżiwy; pſchetož do wěcžnoſcże traje joho ſmělnoſcż. (Pſ. 117,
1.)“ Tale woda, běžaca z Jězuſoweje pſchekłȯteje praweje ſtrony, je
kſchcżeńſka woda, kotraž, na duſchu ſo wulinywſchi, ju wumyje, wuhoji,
wozbȯžnoſcżi. Tȯnle ſpěw dopomnja na zhromadnu jutrownu kſchcżeṅcu.

Po dokonjanej kſchcżeṅcy buchu kſchcżeni k wołtarjej wjedżeni a tam běłu
draſtu woblecženi, kotraž běſche dołha a wuzka, z běłoho płatu zeſchita
a z paſom ſpjata. Tule draſtu noſchachu nowokſchcżeni cyły tydżeṅ a na
woſmy dżeṅ (młode jutry) pſchińdżechu we ſwojich běłych kſcheſtnicach do
cyrkwje pſched wołtaŕ a tudy bu kſcheſtnica zjawnje we ſwjatocžnej
zhromadżiznje wotpołožena; tola tak: „zo drje ſo běła draſta wotpoloži,
njewinowatoſcż wutroby pak njech ſo ſtajnje wobkhowa.“ (S. Hawſcht.) Wot
tajkoho waſchnja rěkaſche tale njedżela: „njedżela wotkładżenja běłych
draſtow, njedżela we běłych draſtach, abo běła njedżela.“

Nětko ſo kſchcżeny běłu draſtu njewobleka, ale měſchnik ju po ſwjatej
kſchcżeńcy na kſchcżenoho połoži ze ſłowami: „Wzmi cžiſtu běłu draſtu a
pſchinjes ju njewonjeſchwarnjenu (njewoblakowanu) hacž pſched ſudny ſtoł
naſchoho Knjeza Jězuſa Khryſtuſa, zo by wěcžne žiwjenjo měł, Amen.“
(Paroch. Miſn.)

Podawanjo kſcheſtnicžki njeje žane prȯzne, ale rozwucžne a napominace
waſchnjo za nas.

Kſcheſtnicžka dopomnja na nutskowne pſcheměnjenjo, kotrež je ſo pſchez
ſwjatu kſchcżeṅcu we duſchi ſtało. Wona chce prajicż, zo je ſo kſchcżeny
ſtaroho cžłowjeka ſlekł a nowoho woblekł. Stara draſta běſche hrěch,
nowa draſta je njewinowatoſcż. „Ty ſy běłu draſtu na ſo wzał k
pokazanju, zo ſy ſo ſlekł wobwalki hrěchow a ſo woblekł cžiſty zakryw
njewinowatoſcże. (Ambroſ.)

Barba kſcheſtnicžki pak pokazuje na to, kajka je kſchcżena duſcha. Běła
barba pokazuje na cžiſtoſcż, ſchwarnoſcż, njewinowatoſcż. Tohodla praji
nam běła kſcheſtnicžka, zo je wot duſche kſchcżenoho cžłowjeka wotmyta
wſchitka njeſchwarnoſcż hrěcha, zo je napjelnjena ze ſwjatoſcżacej
hnadu, rjenje wuhotowana, ſwětła, Bohu ſpodobna a lubozna. „Radżu tebi,
zo by ſebi wote mnje kupił złote, zo by wobohatnył a ſo běłu draſtu
woblekł, a zo by ſo wjacy njepokazała haniba twojeje nahoſcże.“ (Zjew.
3, 18.)

Z kſcheſtnicžku ſu woznamjenjene rjane ſlubjenja, kotrež kſchcżeny
pſchez ſwjatu kſchcżeṅcu doſtawa: kaž běła draſcżicžka cżěło zwonkownje
wobdawa, tak budże cyłe cżěło pſchi horjeſtacżu pſchewzate a wobdate wot
njebjeskeje jaſnoſcże a kraſnoſcże. Pſchichodna zbȯžnoſcż mjenuje ſo
kwaſna hoſcżina Jehnjecża (Zjew. 19, 19.); k tutej hoſcżinje ma ſo
pſchiſtupicż we kwaſnej draſcże, to je, we ſprawnoſcżi a
njewinowatoſcżi. „Wȯjſka, kotrež ſu we njebjeſach, ſcżěhuja Jehnjo, a ſu
woblecženi běły a cžiſty płat (Zjew. 19, 14). (Tȯnle) plat pak je
wuſprawnjenoſcż Swjatych (Zjew. 19, 8). —

<pb n="43"/>

Běła draſta pſchipiſuje ſo Jandżelam, ſwjatym a zbȯžnym. We běłej
draſcże je jandżel, kiž ſo po Jězuſowym horjeſtacżu žȯnſkim zjewi (Mark
16, 5), běłaj ſtaj jandżelej, kiž po Jězuſowym donjebjesſpěcżu ſo
wucžownikam wozjewitaj (Jap. ſtaw. 1, 8). A ſtarſchi, kotſiž we
njebjeſach wokoło trȯna ſedża, ſu woblecženi běłu draſtu (Zjew. 4, 4).

Kſchcżeny cžłowjek doſtawa běłu draſtu a z tym ſo jomu praji, zo wot
nětka ſłuſcha do zhromadżenſtwa ſwjatych a zo ma něhdy z nimi na wěcžne
ſtowarſcheny bycż.

Tohodla je kſcheſtnicžka tež krute napominanjo, zo by kſchcżeny zakhował
běłu draſtu, njewinowatoſcż ſwojeje duſche hacž do ſmjercże
njewoblakowanu. „Kotſiž ſwoje draſty zanjeſchwarnili njejſu, budża zomnu
(z Jězuſom) khodżicż we běłej draſcże (Zjew. 3, 4). Zbȯžny, kiž ſwoju
draſtu zakita, zo njeby nahi khodżił a joho hańba widżecż była (Zjew.
16, 15).

Na tule njewinowatoſcż myſli ſwjaty Cyrill, hdyž praji: „Scże ſo ſtaru
draſtu ſlekli a běłu po duchu woblekli; pſchecy dyrbicże nětko we běłej
khodżicż.“ Na to ſpominachu kſcheſcżenjo we ſpytowanjach. We cžaſu
Hunnerichowych pſcheſcżěhanjow bu kſcheſcżanka Dionyſia ze ſwojim małym
hȯlcžecom jata a k zaprěcżu wěry nuzowana. Hdyž ſwoje dżěcżo pſched
cžwilnymi pſchihotami tſchepotacż widżeſche, poſylnjeſche je wona
prajicy: „Wopomń ſyno, zo ſmȯj we mjenje najſwjecżiſcheje Trojicy na
jenicžku wěrnu katholſku wěru kſchcżenej. Běłu rjanu draſtu
kſchcżeṅſkeje njewinowatoſcże njedyrbimȯj ſebi pſchez žanu mȯc
wutorhnycż dacż, zo, hdyž Knjez na kwas pſchiṅdże, naj we kwaſnej
draſcże wohlada. Wutraj, lubowany mojeje wutroby. Po krȯtkej cžwili
cžaka na tebje wěcžna radoſcż. Cżerṕ a wutraj, a we ſwojej draſcże
njewinowatoſcże budżeſch hiſchcże z dobycżeŕſkej palmu martraŕſtwa
wudebjeny.“ Wȯn cżerpjeſche a woſta ſwěrny hacž do ſmjercże.

Kſcheſtnicžka běſche ſwěrnym zbudżowace napominanjo, njeſwěrnym pak
wohaṅbjacy porok. Běła draſta bu we cyrkwi abo wot kmȯtrow khowana k
ſwědcženju pſchecżiwo tajkim, kotſiž pſchez hrěſchne žiwjenjo ju
womazaja. We Karthaginje běſche diakon Muritta młodżencej Elpidoforej
kſchcżenſki kmȯtr był. Tȯnle młodżenc zaprě pozdżiſcho ſwjatu wěru a bu
wot vandalſkoho krala Hunnericha za ſudnika napſchecżo kſcheſcżanam
poſtajeny. Bjez druhimi kſcheſcżanami bu tež zeſtarjeny diakon Muritta
pſched joho ſudny ſtoł pſchiwjedżeny. Prjedy hacž bu cžwilowany,
wucżahny wȯn kſcheſtnicu, kotruž běſche wot Elpidoforoweje kſchcżeṅcy
ſkhował, rozpſcheſtrje ju pſched joho wocžomaj a prajeſche jomu: „Hlei
tudy ſwoju kſchcżeṅſku draſtu, ſłužowniko łžě, Elpidoforje! Tele płatne
ruby budżeja tebje něhdy wobſkoržowacż pſched wěcžnym ſudnikom a joho
pohnuwacż, zo tebje ſtorcži do hłubiny wěcžnoho bjezdna. Bjezbožny! tale
draſta kryjeſche twoje cżěło, hdyž ty njewoblakowany ze ſwjatoho kužoła
wuſtupi: Ty ſy zwjazk wěry a kſchcżeńcy roztorhnył a zacżiſnył. Schto
zapacžnjeſch, bjezbožny, hdyž budżeja ſo wſchitcy hoſpodarjowi
ſłužownikojo k kralowſkej kwasnej hoſcżinje zhromadżecż? O, wěſcże
budżeſch ſo kacż, zo ſy ſo ſam wo tule cžiſtu kwaſnu draſtu pſchinjeſł,
zo by ſo měſto njeje draſtu haṅby a klecża woblekł.“ Na tajki porok <pb
n="44"/>woblědny Elpidofor a njewěrjeſche ſebi wotmołwicż, ale wȯn woſta
ſtary hrěſchnik.

O zo žadyn, kotromuž je we kſchcżeṅcy běła draſta data, we žiwjenju
njewinowatoſcż zhubił njeby. We chineſiſkej krajinje Kiangnan je
waſchnjo, zo běły ſchlewjeŕ, kotryž pſchi kſchcżeṅcy ſo na hłowu
wupſcheſtrje, ſwěru khowaja, zo bychu jȯn ſobu k pohrjebej dacż mȯhli.
Tele waſchnjo wupraja žadoſcż, zo by wotemrjety cžiſtoſcż ſwojeje
duſche, kotruž pſchez ſwjatu kſchcżeṅcu doſta, pſchinjeſł hacž pſched
Boži ſudny ſtoł.

Njech dha je nam wſchitkim kſcheſtnicžka lubozne dopomnjecżo na doſtatu
njewinowatoſcż naſcheje duſche, mȯcne napominanjo k hajenju a
wobkhowanju tejele cžiſtoſcże a wjeſołe wobnowjenjo naſcheje nadżije.
Mějmy dha pſchecy ſwoju duchownu kſcheſtnicžku, njewinowatoſcż, we
cžeſcżi a prȯcujmy ſo, zo bychmy do tych ſłuſcheli, kotrychž ſwjaty Jan
we potajnych ziewjenjach widżeſche: Widżach wulku cžrȯdu, kotruž nichtȯ
pſchelicžicż (pſcherachnowacż) njemȯžeſche, ze wſchitkich ſplahow, ludow
a rycžow; woni ſtojachu pſched trȯnom a pſched wobližom Jehnjecża,
woblecženi běłu draſtu a palmy běchu we jich rukach. To ſu cżi, kotſiž
ſu z wulkeje tyſchnoſcże pſchiſchli a ſwoje draſty wumyli a je běłe
ſcžinili we krewi Jehnjecża. Tohodla ſu woni pſched božim trȯnom a ſłuža
Jomu wodnjo a w nocy w joho templu. A tȯn, kiž na trȯnje ſedżi, bydli z
nimi. Woni njebudżeja wjacy hłȯdni abo lacžni a njebudże na nich padacż
ſłȯncžna abo někajka horcota; pſchetož Jehnjo, kotrež je ſrjedż trȯna,
budże jich wobknježecż a powjedże jich k kužołam žiwjeṅſkeje wody a Bȯh
wutrěje wſchitku ſylzu z jich wocžow. (Zjew. 7, 9. 14—17.) ♣D.♠

Lukaſch Ławrjenc Jochomec a khapałka w Sulſchecach.

Tutȯn duchowny bě rodżeny ze wſy Němcow pola Kulowa a běſche wjele lět
faraŕ we Peicherwitzach w Schlezynſkej. Ale w cuzbje njezabu na ſwoju
narodnu woſadu a wjes. Tak dari wȯn 400 tolerjow k nowomu natwarjenju
wulkoho wołtarja w kulowſkei farſkej cyrkwi w lěcże 1722, kotryž
ſtukaturnik z Cžech za 700 tolerjow hacž na pozłocżenjo dokonja. Swojej
narodnej wſy Němcam chcyſche tež wopomnik zawoſtajicż, mjenujcy za ſwoje
pjenjezy měſto drjewjanoho moſta pſchez Cžorny Halſchtrow kamjeṅtny
wobſtaracż, zo bychu wobydlerjo cžaſto trěbne wudawki za drjewjanu
twarbu zalutowali. Wȯn bě hižom kamjenjow k tomu nawozycż dał a žadaſche
wot Němcžanow jenož hiſchcże někotre fȯry. Njedżakowna tehdomniſcha
gmejna pak wotmołwi: Hdyž chce faraŕ twaricż, dyrbi wſchitko ſam a na
ſwoje wudawki cžinicż. Tajke worakawe wotmołwjenjo rozhněwa zdobnje
dobroho fararja. Wȯn da, dokelž Němcženjo joho dobroty hȯdni njeběchu,
wſchitke kamjenje wot tam do Hȯzka zwozycż a natwari tam za měſto Kulow
kamjeṅtny mȯſt, kiž hiſchcże ſteji. Pſchez tȯnle mȯſt ſu Kulowcženjo
hižom wjele ſtow toleŕ zalutowali. Tola woſta wot tutoho twara hiſchcże
wjele kamjeni zbytknych, a Jochomec da je do Sulſchec zwozycż a z nimi
tamniſchu wjetſchu khapałku natwaricż 1716 a ze wſchim trěbnym załožicż.
Na ſcżeṅſkej ſtronje <pb n="45"/>khapałki widżimy napiſmo do kamjenja
wurubane, kiž takle rěka: ♣Deo Vero aCtrlVno SaCrVM honori SS. Matthæi,
Joanni, S. Lucæ, Marci Evangel., Joachim et Annæ, sub vener. dominio
Mariæstellen. fecit A. R. D. Lucas Laurentius Jochometz etc.♠ (t. r.
Bohu wěrnomu a trojjenicžkomu ſwjatnicu k cžeſcżi ſſ. Mateja, Jana,
Lukaſcha, Marka ſcżenika, Joachima a Hany, pod knjejſtwom Marineje
Hwězdy natwaricż da jara cžeſcżomny knjez ♣L. Ł.♠ Jochomec atd.) Tola z
tutych ſwjatych cžeſcżi ſo ſ. Mark hako prěni patron a ſu na ſ. Marka
tam tež Bože ſłužby z prědowanjom; Boža mſcha je tam huſcżiſcho, ſnadż
něhdże dwacycżi krȯcż wob lěto. Khapałka je pſched někotrymi lětami z
nowa rjenje wudebjena; wobrazy je k. ſchulſki direktor Ledżbor w Kulowje
doſtojnje ponowił.

Po k. Schneiderowym rukopiſu.

Jan Hawſchtyn Jakubec a kulowſki ſchpital.

Duchowny J. H. Jakubec narodżi ſo 5. oktobra 1700 w Bělcžecach pola
Budyſchina a ſchtudowaſche w Prazy. Joho nan Jan běſche měſchcżan a
pjekaŕ w Kulowje. Po wuſchtudowanju bě J. H. Jakubec 18 lět vikar na
budyſkim tachantſtwje, 19. decembra 1743 bu kanonik a pokładnik
tachantſtwa, 1771 ſcholaſtik a wumrje hako ſenior tachantſtwa (ſchtož bě
wot 1773) 21. oktobra 1778. Wȯn ma wulke zaſłužby wo wokhudżeny Kulow,
woſebje pſchez wotkazanjo 15,000 tolerjow[12]⁾ k załoženju tamniſchoho
ſchpitala, kotrohož wotewrjenjo pak njeje žiwy docžakał. W lětomaj
1780—81 bu ſpomnjeny ſchpital na budyſkim pſchedměſchcżu pod miſchtrom
Leiderom ze Schěrachowa twarjeny; blizko pſchi kſchižnej cyrkwi bu na
měſtniſchcżu wot měſta darjenym wulka maſſivna khěža ſtajena. Cyły twar
ze wſchej pſchiſłuſchnoſcżu płacżeſche 5302 tolerjej. W delnym poſkhodże
buchu tſi ſtwy a w hornim tohorunja tſi zrjadowane z kuchnju atd. Tu
dyrbjeſche po wotkazanju Jakubeca ſchěſcż pſchez 60 lět ſtarych ludżi
bydlicż a ze wſchim zaſtaranych bycż, zo bychu ſo na zbȯžnu ſmjercż
pſchihotowali. Prěnje prawo na pſchiwzacżo do ſchpitala maja khudżi
krejni pſchecżelojo Jakubec a Brüknerec ſwȯjby. Prědkſtejeŕ ſchpitala
dyrbjeſche kȯždy cžas jedyn kulowſkich duchownych bycż (prěni bě kapłan
Žur z Hȯzka); měſchcżanſka rada mějeſche joho kaž ſchěſcż hoſpitalitow
budyſkomu konſiſtoriu porucžecż, ſama pak zlicžbowanja (rachnonki)
pſchehladowacż. Do tutoho derje zrjadowanoho ſchpitala zacżehnjechu 1782
prěni hoſpitalitojo, hdyž bě jȯn biſkop a tachant Schüller z Ehrenthala
22. januara k cžeſcżi wſchěch Swjatych poſwjecżił. Tola khudym kulowſkim
ſchpitalnikam njelubjeſche ſo cżiche ſamotne žiwjenjo; woni wotſtupichu
w lěcże 1788 z dowolnoſcżu wyſchnoſcże ſchpital za normalnu ſchulu,
kotryž chcychu wſchelacy duchowni dobrocżerjo załožicż. Wo tutej ſchuli
porycžimy pſchichodnje. Schpitalnikojo bjerjechu radſcho pjenjezy a
draſtu — brune ſuknje, pola žȯnſkich brune pjezle, z cžeŕwjenymi
wuhorkami — a cżehnjechu k ſwojim ſwȯjbam.

Po rukopiſu k. Schneidera.

<pb n="46"/>

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Nowe rjane piſchcżele za ſerbſku farſku cyrkej ſu hotowe a
miſchtyr Kohl pocžina je hižom ſtajecż.

Z Budyſchina. Schtwȯrtk po jutrach bu dotalny prěni kapłan w
Khrȯſcżicach k. Mikławſch Smoła pſched naſchim tachantſkim konſiſtorijom
hako faraŕ za njebjelcžanſku woſadu wobtwjerdżeny. Swjatocžne
zapokazanjo w Njebjelcžicach budże 10. t. m.

Z Budyſchina. Srjedu a pjatk po jutrach běchu na tudomnym katholſkim
wucžeŕſkim ſeminaru pruhowanja. Kandidatſke pruhowanja pſchi wuſtupjenju
ze ſeminara wotpołožichu: k. Adolf Bräuer rodżeny z Wotrowa (Serb), k.
Mikławſch Hanſki z Budyſchina (Serb), k. Fünfſtück z Budyſchina a k.
Meuſel ze Žitawy. Knjez Bräuer pſchiṅdże na njewěſty cžas do Draždżan a
k. Hanſki je tachantſkej ſchuli hako pomocny wucžeŕ pſchidżěleny.
Wȯlbokhmanoſtne pruhowanja (kiž ſo dwě lěcże po wuſtupjenju ze ſeminara
wotbywaja) wobſtachu: k. Hermann Jurk z Łazka, pomocny wucžeŕ w Grunawje
(Serb), k. Goldberg, pomocny wucžeŕ we Woſtrowcu (Oſtritz) a k. A. Stoy,
pomocny wucžeŕ w Schěrachowje. — Nowe ſchulſke lěto je w ſeminaru
(poſlenje ſchtyri lěta) dżewjecż wucžomcow (bjez nimi 1 Serb) a w
präparandże (to ſtej pſchihotowacej lěcże, po kotrymajž do ſeminara abo
na gymnaſium pſcheſtupuja) dwacycżi wucžomcow, bjez kotrymiž je 7
Serbow. Direktor ſeminara je nětko wyſokodoſtojny k. Blumentritt, wo
wſchělakich pſchedmjetach (rycžach a wědomoſcżach) rozwucžuja k.
tachantſki vikar Heidrich, k. ſeminarſki wucžeŕ Bergmann a redaktor
Pȯſła, we ſpěwje, piſanju a hudżbje pak wucžerjo tachantſkeje ſchule.
Schkoda, zo naſch ſeminar (załoženy 1850) wjetſchi njeje, tak mȯžemy
hižom nětko prajicż; dokelž młodżencow, kiž ſo k ſchtudowanju
wobrocżeja, je z kȯždym lětom wjacy. A to je prawje, zo ſtarſchi na to
dżerža, ſwojich hȯlcow na wyſchſche ſchule dawacż, njech ſej potom po
ſpodobanju powołanjo wuzwola. Schtudowanych ludżi trjebamy nuznje a
woſebje tež my Serbja. Wě=zo tež wot ſchtudowanych žadamy, zo bychu
dobri Serbja byli a woſtali. Duž khroble na to njezabudżcże!

Z Lipſka. Dżeṅ 28. měrca wjecžor ſwjecżeſche tudomne towaŕſtwo
katholſkich rjemjeſłniſkich towariſchow (pomocnikow) ſwȯj tſecżi
załožeṅſki ſwjedżeṅ. Po zawodnym ſpěwje běſche ſwjedżeṅſka rycž a lětna
rozprawa; na cžož wſchelake ſpěwy a deklamowanja ſcżěhowachu. Tež běchu
wſchelake wot ſobuſtawow wudżěłane wěcy na pokazanjo wuſtajene.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němcy. Potajne zjenocżenſtwo ſwobodnych murjerjow, kiž je dotal bȯle w
potajnym pſchecżiwo cyrkwi a wěrje ſkutkowało (wě=zo nic kȯždy ſwobodny
murjeŕ), wuſtupuje pſcheco zjawniſcho. Lětſa w nalěcżu budże w Lipſku
wulka zhromadżizna murjerjow ze cyłoho ſwěta. Murjeŕſtwo ma w tu khwilu
8,258 loži (loža rěkaja woni ſwojim ſydłam), kotrež ſu wot poł milijona
ſkutkowacych ſtawow wopytowane. Wjele wjetſcha je licžba njeſkutkowacych
abo pſchidżělenych <pb n="47"/>ſobuſtawow, zawěſcże na tſi milijony. We
Francowſkej je 261 loži, w Jendżelſkej 989, w Schȯtſkej 297, w Iriſkej
207, w Schwajcarſkej 27, w Němſkej 92 (Němcy w Budyſchinje maja tež ložu
hižom 60 lět,) w Belgiſkej 83, w Hollandſkej 67, w Schwejdſkej 23, w
Danſkej 5, w Portugalſkej 6, w Grichiſkej 3, w Italſkej 82, w Turkowſkej
4; połnȯcna Amerika ma 4944, połodniſcha 404, Afrika 47, Auſtralia 183.
Murjeŕſtwo je zakazane w Rakuſkej, Schpaniſkej a Ruſkej. Pſchi wſchim
tym je n. pſch. w ſchpaniſkimaj měſtomaj Kadizu a Gibraltaru 8 ložow,
pod zarjadowanjom jendżelſkich murjerjow ſkutkowacych. To je wulke
wȯjſko, kotrež mohło cyły ſwět nakazycż, hdy by Bȯh luby Knjez
dopuſchcżił!

Rakuſka. Znaty miſſionar Pirc pſchebywa hiſchcże w měſcże Lublanju
(Laibach) a njemȯžeſche ſo dotal do Ameriki wrȯcżicż, dokelž joho nowi
pſchewodżerjo a pomocnikojo njejſu hiſchcże doſpołnje pſchihotowani.
Bjez tym prěduje ſławny miſſionar amerikanſkich Indianow pilnje tež w
ſwojej domiznje. W towaŕſtwje ſwojich něhduſchich duchownych
ſobuſchulerjow zaſpěwa jim druhdy indianſku pěſeṅ a joho rycžne
wědomoſcże cžinja mȯžne, zo mȯže we wȯſom rycžach ſpěwacż. — Zběrki za
ſwjatoho wȯtca wot bratſtwa ſ. Michała we Winje wucžinjachu wob lěto
5300 ſchěſnakow.

Z Prahi. Prjedawſchi khěžor Ferdinand Dobrocżiwy, kiž w zymje tudy
pſchebywa, je nowej cyrkwi ſſ. Cyrilla a Methoda w Karlinje
(pſchedměſchcżo w Prazy) zaſy 5000 ſchěſnakow darił.

Z Welehrada. Knjez faraŕ Molitor wozjewja w „Hlasu,“ zo je arcybiſkop w
Wołomucu njedawno dowolił, zo ſmědża wſchitcy prälatojo w tamniſchej
cyrkwi pontifikalnu Božu mſchu (t. r. po biſkopſkim waſchnju) dżeržecż,
a je tež wſchě k tomu trěbne cyrkwinſke wěcy na njewěſty cžas tam
požcžił.

Z Cžech piſaja, zo tam jara na duchownych pobrachuje. Tak je w
kralowejehrȯdſkej diöceſy (Königgrätz) po lětuſchim zapiſku 67 faraw a
hrȯdſkich kapłanſtwow njewobſadżenych a wjele měſtow, hdżež je prjedy
kapłan był, njeje ani ſobu licženych. Tajki njedoſtatk budże tam
hiſchcże khwilu tracż, pſchetož w poſlednimaj lětnikomaj je jenož 37
ſchtudentow, z cyła pak 101 ſeminariſtow. Jene pſched nami ležace nowiny
radża knjezej biſkopej, zo by woſebje tajke fary nětko njewobſadżał,
hdżež faraŕ nima wjacy dokhodow hacž ſłužownik na ſudniſtwje; pſchetož
potom ſnadż by ſo tola něchtȯ za polěpſchenjo tajkich hubjenych měſtow
poſtarał.

Ze Schleswiga. Duchownych a miłoſcżiwych ſotrow ſo ze wſchelakich
biſkopſtwow pſcheco wjacy ſcżele, tak zo nětko na najnuzniſchim
njepobrachuje. Pſched kȯždej bitwu a daliſchim poſtupowanjom pſchiṅdże
wjele wojakow k ſpowjedżi, tež wyſchich. Pſched Düppelom je na 10,000
katholſkich pruſkich wojakow, najbȯle wot Rajna a z Weſtfalſkeje. We
lazarethach we Kielu, Flensburgu a Rendsburgu je tež wjele katholſkich.
We wjele ſtarych cyrkwjach ſu nětko po 300 lětnej pſcheſtawcy zaſy
katholſke Bože ſłužby. Wȯndy ſtej prěnjej dwě miłoſcżiwej ſotſe do
Koldinga w Jütlandże pſchiſchłej. We měſcże Schleswigu buchu zemrjecżi
wojacy dotal wot proteſtantſkich duchownych cžeſtnje pohrjebani, nětko
ſtanje ſo to wot jenoho rakuſkoho pȯlnoho kapłana.

<pb n="48"/>

Holſtein. W tutym wȯjwodſtwje a w ſuſodnym Schleswigu, — hdżež ſakſcy a
hannoverſcy wojacy dotal na exekucii leža, ma ſo po najnowſchich
powjeſcżach hłoſowacż, tajke wyſchſche knježeŕſtwo a kajkoho knježerja
chcedża měcż. Wažny hłȯs poda ſnadż w bližſchim cžaſu tamniſchi krajny
ſejm. Ale bjez druhim nimamy my žaneje winy tutȯn ſejm abo joho dotalne
ſobuſtawy wuzběhowacż abo za nich ſo zahoricż. Byrnje Holſtein pod
němſkim bundom był, je dotal jenož tſjom měſtam dowolene, zo ſmědża
katholſkoho duchownoho měcż, kotryž je w ſwojim zaſtojnſtwje hiſchcże
wſchelako zadżěwany. (Wě=zo ſo w tu khwilu wojeŕſcy duchowni daloko wo
dowolnoſcż njepraſcheja, ale maja w privatnych domach abo w lutherſkich
cyrkwjach Bože ſłužby.) Hdyž katholikojo w Neumünſteru 28. meje 1862 wo
dowolnoſcż proſchachu, zo ſměli tam za ſwoje pjenjezy cyrkej twaricż a
duchownoho dżeržeż, bu jim po dżewjecżměſacžnym cžakanju dowolene, zo
ſmě katholſki duchowny jenož w privatnym domje Bože ſłužby dżeržecż,
katholſkich wěrowacż a dżěcżi katholſkich ſtarſchich kſchcżicż. Z
poſlenjeje peticije (prȯſtwy) na holſteinſki ſejm je bjez druhim
widżecż, zo katholſke cyrkwje žanu wěžu (tȯrm) a žane zwony měcż
njeſmědża (w Baſelu je tež tak), dale zo dyrbja w měſchanych
mandżelſtwach wſchě dżěcżi w lutherſkcj wucžbje wocżehnjene bycż, zo
dyrbja ſo katholſcy z wuwzacżom ſpomnjenych tſjoch měſtow wot
proteſtantſkoho prědarja dacż kſchcżicż a wěrowacż atd. Tola cyła
prȯſtwa je mało pomhała; lutherſcy rycżerjo a paſtorojo bychu najradſcho
wſcho pſchi ſtarym woſtajili. Chcemy ſo nadżecż, zo katholſcy wojacy z
pruſkoho a rakuſkoho wȯjſka njebudża podarmo ſwoju krej rozliwacż na
bitwiſchcżu we Schleswigu, ani podarmo cżerpjecż w ſchpitalach
holſteinſkich.

Hollandſka. Tele kraleſtwo ma nětko něhdże 1⅓ milijona katholikow; w
měſcże Amſterdamje je bjez tamniſchimi 263,000 wobydlerjemi 57,200
katholſkich. Hakle w nětcžiſchim lětſtotku je naſcha cyrkej tam
ſwobodnoſcż doſtała; a wona, byrnje we nicžim wot ſwětnoho knjejſtwa
njepodpjerana, rjenje ſo zbèha. W krajnymaj komoromaj ſedżi hižom
tȯjſchto katholikow haj tež w miniſterſtwje běſche hacž do najnowiſchoho
cžaſa jedyn ſobuſtaw katholſki. Za cyrkwje a ſchule wopruja w
Amſterdamje privatni ludżo wulke ſummy pjenjez; wě=zo maja k tomu bohate
ſrědki. Najbohatſchi pſchekupcojo, milijonarjo po zamoženju, kaž
Bahlmann, Sinkel a druzy, ſu krucżi katholikojo. Cyrkwje ſu tam pſchi
Božich ſłužbach pſchepjelnjene. Měſto je rozdżělene na 11 farow; z cyła
pak je tam nětko 18 katholſkich najbȯle nowych (z dżěla klȯſchtyrſkich)
cyrkwjow.

Italſka. Biſkop z Foggia, kotrohož bě ſardinſke knjejſtwo pſched dołhim
cžaſom dla politiſkoho zadżerženja (wȯn bě na ſtronje ſtaroho
neapolſkoho krala) ſadżicż dało, bu pſched někotrymi njedżelemi z jaſtwa
puſchcżeny. — Policajſtwo w Salerno poda ſo njedawno do klȯſchtra ♣de
Mercede,♠ zo by khudych mnichow wuhnało. A hdyž dobrowȯlnje nochcychu
wuṅcż, wułama durje, wonjecžeſcżi klȯſchtyr na wſchelake waſchnjo;
mnichojo dyrbjachu jȯn bȯrzy wopuſchcżicż a khorych we łožach ſobu
wzacż. Tajke wěcy mohłe ſo ſkerje bjez pohanami ſtacż.

Z Roma. W poſledniſchim cžaſu pſchikhadżachu huſto powjeſcże, zo je
ſwjaty wȯtc bȯle khory hacž hdy prjedy a ſmjercżi najſkerje blizko. —
Dżeṅ 21. <pb n="49"/>měrca zrjadowa ſławny hudżbnik (muſikus) Liſzt w
Romje wulki koncert, kotrohož dobytk pſchez 50,000 frankow je hako
pětrowſki pjenježk wotedał, a ſwjaty wȯtc poſtaji tute pjenjezy za khude
ſchule. Woſobni a wyſocy z Roma a wjele tam pſchebywacych cuzych wopyta
tutȯn woſobny koncert. — Kardinal Lucciardi je 19. měrca w Romje
wumrjeł. — Orleanſki biſkop Dupanloup je tudy we februaru ſchěſcż
francowſkich prědowanjow dżeržał.

Wuheṙſka. Arcybiſkop Bartikowicż w Jagru (Erlau) poſkicżuje nětko pſchi
tamniſchej wulkej nuzy kȯždy dżeṅ cyrobu za 80 ſwȯjbow, kiž maja z cyła
247 ſobuſtawow. Kapitul pak naſycżuje kȯždy dżeń 294 khudych. — Biſkop
Jȯzef Danielik z Peſchta je ſo do Francowſkeje, Schpaniſkeje a Italſkeje
podał, k wuradżenju z tamniſchimi biſkopami, kak bychu ſo z
powſchitkownoho zamoženja katholſkeje cyrkwje we wſchěch europſkich
krajach lětne dokhody za widżomnoho wjeŕcha cyrkwje zrjadowałe. — Biſkop
Jan Schimon w Rabje wokſchewja kȯždy dżeṅ 100 khudych z cżopłej jědżu. —
Saṅdżeny měſac wumrje w Preßburgu w 95. lěcże ſwojeje ſtaroby kanonik
Palſchowicž, pilny ſłowakſki ſpiſowaŕ. Njeboh bě 70 lět w duchownſkim
zaſtojnſtwje a najſtarſchi bjez duchownymi granſkoho biſkopſtwa.

Pȯlſka. Z biſkopſkich měſtow bjez pȯlſkim narodom ſu z dżěla hižom dawno
ſcżěhowace w ruſowſkim dżěle njewobſadżene. W arcybiſkopſtwje
Mohilewſkim pobrachuja wſchitcy tſjo ſuffraganojo (biſkopojo, kiž pod
arcybiſkopow ſteja.) Tež pobrachuje ſuffragan (druhi biſkop) w Kaliſchu,
Lublinje, Sandomiru. Diöceſa zjenocżenych grichow w Chełmje nima ani
arcybiſkopa ani ſuffragana. We diöceſy Wilno pobrachuja wſchitcy tſjo
ſuffraganojo; w Tylžytſkoſamogitſkej dwaj a w Mińſku jedyn, w
žytomirſkej wſchitcy tſjo (ani Kijow njeje wobſadżeny), po jenym w
Kamjeṅcn a w Saratowje.

Biſkopojo z Lublina, Kielc a Płocka ſu žarowanjo w ſwojich cyrkwjach
zběhnyli; w tu khwilu dżerži ſo wone hiſchcże w warſchawſkej, kaliſchkej
a podlaſkej diöceſy. Biſkop poſledniſcheje je kapucin, energiſki knjez
Benjamin Schymaṅſki. — Schismatikojo wobſkoržuja Polakow, zo katholſku
wěru rozſchěrjeja, a khwala ſo z tym, zo je knježeŕſtwo połdra milijona
rublow wudało k twarjenju ſchismatiſkich cyrkwjow w krajinach prjedy
cyle katholſkich. Z tajtej pomocu ſu ſchismatikojo 800 cykrwjow ponowili
a 400 cyrkwjow natwarili. Knježerſtwo je je tym ſamym tež wſchě trěbne
cyrkwinſke wěcy wobſtarało we pſchewulkej měrje. Tež bu 100,000
ſchismatiſkich knižkow na Litwje (Litthauen) rozdawanych. Khěžorſka
ſwȯjba dawa do něhduſchich pȯlſkich a nětko Ruſkej pſchidżělenych
krajinow woſebje bohate dary. Pſchi tajkim podjeranju ſchismatiſkeje a
znatym podcżiſchcżowanju katholſkeje cyrkwje bjez Polakami a Ruſynami
dyrbi po cžłowjecžim rozſudżenju katholſtwo tam wotebjeracż. Ale Bȯh je
mȯcny!

Schpaniſka. Pſchi wſchim prȯcowanju Jendżelcžanow a ſchcżuwanoho wot
nich knjeza Metamoroſa, kotryž z biblijemi myſli proteſtantſku wěru do
Schpaniſkeje zawjeſcż, njecha tam z proteſtantſtwom do prědka hicż. Za
to ſu katholſke miſſiony wſchudżom jara wopytane. We Fuencarralu
njedaloko Madrida prědowaſche miſſionar z rjada bernardinow. Njebě w
cyłym měſcże žadyn wotroſcże<pb n="50"/>ny, kiž by k Božomu blidu
njeſchoł. Runje tak běſche w Torrelagunje. Wot tam woteṅdże prědaŕ do
njedalokoho jaſtwa Pontona de Oliva, hdżež bě 2500 jatych zhromadżenych.
Tſi dny trajeſche rozwucženjo, wſchitey direktorojo a zaſtojnicy běchu
kȯždy krȯcż pſchitomni. Po ſkȯncženju tohole wucženja praſcheſche ſo
miſſionar, zawoſtajo jim wolu: Schtȯ chce ſo ſpowjedacż? „Wſchitcy“,
rěkaſche ze wſchěch ſtronow. Pſchi ſwjatocžnych Božich ſłužbach běſche
zhromadne ſ. woprawjenjo; mnohoſcż ludżi z měſta wobdawaſche
woprawjanych. Sylzy ſo ronjachu, jedyn padaſche druhomu wokoło ſchije,
płakajcy ſo wobjimachu. To běchu płody Božeje hnady.

Z Adrianopola piſa katholſki duchowny do Tygodnika katolickoho bjez
druhim tole. W januaru ſtaj ſo tudy dwě wobrocżeni ſtałej, kotrejž
mȯžetej derje na Bołharjow ſkutkowacż. Prěni z wobrocżeneju je abt
Pachomius. Hdyž pſched dwěmaj lětomaj hibanjo k zjenocżenju z katholſkej
cyrkwju w Tyrnawje ſo ſpocža, bu tam Pachomius wot tudomnoho arcybiſkopa
pȯſłany, zo by ſchisma zakitował pſchecżiwo katholſkomu Rafaelej. A wȯn
bě k tomu woſebje pſchihodny hako zdżěłany muž a hako abt wulkoho
klȯſchtra baſilianow ſ. Jana z Rylca w balkanſkich horach, hdżež
mějeſche 300 mnichow pod ſobu. Ale w Tyrnawje bu ze Sawla Pawoł,
Pachomius je nětko tudy katholſke wěrywuznacżo w cyrkwi pſched wjele
ludżimi wotpołožił. Je nadżija, zo budże wjele Bołharjow joho pſchikład
ſcżěhowacż. Druhi wobrocżeny je mnich Pantaleimon, ſchěſcż hodżinow wot
Adrianopola rodżeny Bołhaŕ. Wȯn je grichiſkeje a bołhaŕſkeje rycže
mȯcny. Wot młodoſcże je ſo putniſkomu žiwjenju poſwjecżił a khodżi w
mniſchej draſcże, je hižom bjez 70 do 80 lět ſtary, ale hiſchcże
cžerſtwy. Wot 40 lět njejě hižom žanoho mjaſa, prědowaſche po ſwojim
waſchnju we wokolnoſcżi Adrianopola a załoži někotre domy mniſchkow
(knježnow). Ale z tym wubudżi žarliwoſcż bjez duchownſtwom, zo wěriwi
ſwojich duchownych a biſkopa joho dla wopuſchcżeja. Wȯn tež zjawnje
wuſtupowaſche pſchecżiwo grichiſkim duchownym, kotſiž ſej bjez
Bołharjemi biſkopſke měſta kupowachu wot Turki; tuteje wěrnoſcże dla bu
na kupu Thaſſo w morju wuhnaty, hdżež někotre rybaŕſke grichiſke ſwȯjby
bydla. Tam pſchebywa hižom wjele lět, jenož druhdy z kradżu wopytuje
kraj. Ale tež tam njebě wȯn lěni, dokelž ſo wokoło njoho wjele
wucžownikow zhromadżi, kiž ſu pod joho nawjedowanjom žiwi, tak zo je tam
klȯſchtyr natwarił za 35 mnichow. Pſched někotrymi měſacami pſchińdże na
kraj a běſche w tudomnej wulkej cyrkwi; cyłe měſto ſo zběhny, zo by jomu
rucy koſchiło a joho wo požonowanjo proſyło. To rozhněwa grichiſkoho
arcybiſkopa a wȯn wucžini pola paſche (turkowſki zaſtojnik), zo ſměł
mnicha do klȯſchtra na Swjatu horu hako jatoho pȯſłacż. Na to khodżachu
pſchez někotre dny wulke ſyły Bołharjow k paſchi, zo by jim tola
Pantaleimona woſtajił. Hdyž ſo arcybiſkop w Konſtantinopolu wo wuhnacżo
Pantaleimona prȯcowaſche, zhubi ſo tȯnle a nichtȯ njemȯžeſche joho
nadeńcż. W tym cžaſu bě hižom znate, zo je Pachomius do katholſkeje
cyrkwje pſcheſtupił. Z tym bě ſo Pantaleimon prjedy znał a khwataſche
nětk k njomu, zo by zhonił, ſchto je joho k tomu hnuło. Tu w Adrianopolu
zhoni, zo je wěra nimale jenajka, zo ani zwucžene wobrjady (ceremonije)
njezhubi, a bu hewak <pb n="51"/>wo prawoſcżi katholſkeje wěry tak
pſchepokazany, zo pſched duchownym Rafaelom katholſke wěruwuznacżo
wotpołoži. Nětko dżěſche Rafael ſam k paſchi, kiž hiſchcże pſchecy
Pantaleimona pytaſche. Paſcha jenož wobſwědcženjo žadaſche, zo na kȯžde
požadanjo Pantaleimona pſchiwjedże a woſtaji joho na ſwobodże. Wot toho
cžaſa bywa Pantaleimon w naſchej cyrkwi a wjele ſchiſmatikow pſchikhadża
ſobu za nim.

Paläſtina (ſlubjeny kraj). Schismatikȯjo, woſebje wot Ruſowſkeje
podpjerani, prȯcuja ſo ſtajnje, katholikow z wobſedżenja ſwjatych měſtow
wucżiſchcżecż. Dżeń 23. januara, narodny dżeń turkowſkoho ſultana, buchu
w Jeruzalemje wſchě domy woſwětlene. W cyrkwi ſwjatoho Rowa njebě to
dotal waſchnjo, a Turkojo tajke ſwětne ſobuſwjecżenjo w cyrkwi ani
nježadachu. Tu pocžachu Grichojo (ſchismatikojo) ze ſwojeje wole
ſpomnjeny wjecžor jene z wulkich wrotow tuteje cyrkwje woſwětlecż, zo
bychu prajicż mȯhli: Dom, kotryž my woſwjetlujemy, je naſch. Tohodla
wozjewi to łacżanſki (katholſki) patriarch bȯrzy z proteſtaciju
francowſkomu konſulej. — Ponowjenjo kulotwara (Kuppel) tejeſameje
cyrkwje pokrocžuje pomału, dokelž chce Ruſowſka za grichow pſcheco wjacy
měcż, hacž je pſchi wujednanjach z Turkowſkej a Francowſkej wucžinjene.

Połodniſcha (južna) Amerika. W Braſiliſkej a pſchi miſſijonach w
Montevideo maja jeſuitojo nětko huſto wſchelake pſchecżiwnoſcże
pſchetracż. Najjužniſcha diöceſa w Braſiliſkej je Rio grande de Sul. Su
tam ſydła w poſlednim lětſtotku kcżějacych woſadow jeſuitſkich, kotrež
pak buchu pozdżiſcho wot knježeŕſtwa zběhnjene. Nětk je tam zaſy kaž
puſcżina, hdżež prjedy tejko wſow kcżějeſche, a ſpominaja tam z dżakom
na jeſuitow a modla ſo wo nich, zo by ſo jim zaſy tak wjedło, kaž je po
wuprajenju jich dżědow w prjedawſchich cžaſach było. Su tam
Braſilianojo, murojo, wjele katholſkich Němcow wot Rajna a Indianojo,
kiž ſu pſchi wſchej něhdy doſtatej kſchcżeńcy zaſy doſpołni pohani.
Biſkop Larangueira, w lěcże 1860 w Romje ſwjecżeny, cžini, ſchtož mȯže;
pyta duchownſtwo pozběhnycż, je cyrkwinſke nowiny załožił, pucżuje ſam
pěſchi po ſwojim biſkopſtwje, wucži a firmuje. O z kajkej radoſcżu
witaja joho katholikojo, ſwoje dżiwje dżěcżi k njomu pſchinoſchejo a wo
požohnowanjo proſcho. Wȯn je tež kapucinow k pomocy powołał. Jeſuitojo
dżěłaja njewuſtawajcy bjez katholſkimi Němcami, někotſi z nich ſu Němcy
a někotſi Polacy; njeje mȯžno dowopiſacż jich horliwoſcż a luboſcż k
woſadam. Ale maja doſcż pſchetracż! Njedawno zhoni pruſki pȯſłanc wo tej
němſkej woſadże a hlada njepſchecżelſcy na dżěło jeſuitow; němſkich
proteſtantow pak za to po mȯžnoſcżi podpjeruje. Braſiliſcy zaſtojnicy ſu
tež z njepſchecżelſtwom natyknjeni. Sta ſo, zo tajki zaſtojnik w ſwojim
hněwje duchownoho jeſuitu z kijom bijeſche. Jeſuita to pſchecżeŕpi;
biſkop ſo wobeżežowaſche, ale bjez wuſkutkowanja; ale cyła woſada to
njeznjeſe. Pſchedachu wſchitko a wobzanknychu kraj wopuſchcżicż, hdyž
běchu jim duchownoho tak bjez ſchtrafy wonjecžeſcżili. Duchowny ſam jich
proſcheſche, biſkop khodżeſche a proſcheſche, ale nicžo njepomhaſche,
cyła woſada pſchecżeže z Braſiliſkeje do blizkoho Montevidea, hacžrunje
je tam nětko wȯjna. Nětk hakle ſo prawe pſcheſcżěhanjo zapocža.
Knježerſtwo po woli ſwojich njewěriwych zaſtojnikow praji, zo jeſuitojo
kraj <pb n="52"/>wuprȯznjeja a pokłady z kraja noſcha. Ale z jeſuitow
njeje žadyn woteſchoł. Nětko chcedża wſchitkich jeſuitow z Braſiliſkeje
wupokazacż.

Z Nowoho Seelanda (Auſtralia). Aucklandſki biſkop Pompallier poſwjecżi w
loni tamniſchi nowy klȯſchtyr a wuſtaw za holcžatka tamnych krajinow.
Tutȯn leži na horje a poſkicżuje wuhlad na Auckland a na pſchiſtaw
(Hafen). Twarjenja ſu po planje biſkopa ſamoho wuwjedżene. Z pjecż
profeſſnych ſotrow (kiž ſu ſluby hižom wotpołožiłe) ſtej dwě z
tamniſchoho ludu, kiž Maori rěka. Sotry poſwjecżuja ſo miłoſcżiwym
ſkutkam a rozwucžowanju, woſebje maoriſkich holcžkow. Maoriowje buchu
jara zwjeſeleni, hdyž pſchi tej ſkładnoſcżi biſkopa w jich narodnej
rycži prědowacż ſłyſchachu.

Z Kaliforniſkeje. Francowſke nowiny piſaja, zo je ſławny miſſionar P.
Pětr Jan de Smet do Kaliforniſkeje pſchiſchoł. Wȯn je z rjada jeſuitow a
jedyn z najwoſobniſchich muži naſchoho cžaſa; wȯn je japoſchtoł
Indianow, na kotrychž wobrocżenju wot 40 lět ſem dżěła. Wȯn narodżi ſo w
Termonde w Belgiſkej z woſobneje a bohateje ſwȯjby, a wotrjekny ſo
wjeſelow a nadżijow ſwěta, zo by ſo miſſionſtwu poſwjecżił. W lěcże 1821
pſchińdże do Ameriki a wot toho cžaſa njeje pſcheſtał hako njeſprȯcniwy
dżěłacżeŕ na wuzwolenym polu ſkutkowacż. Schtȯ mohł wſchě joho
prȯcowanja, joho cżeŕpjenja, joho pruhowanja wopiſacż? Kaž tȯn wulki
japoſchtoł je wȯn hłȯd a lacžnoſcż, zymu a horcotu, cżěſnoſcż a nuzu
wutrał, a je pſchecżel, radżicżeŕ a duchowny Indianow był. Dżiwje
ſplahi, kiž w połnȯenej Americy a na brjohach wulkich jezorow bydla,
znaja a žohnuja mjeno wȯtca Smeta. Wot republikow ſrjedżneje Ameriki
hacž k lodowomu morju cžeſcża joho mjeno; wſchitcy Indianojo cžeſcża we
cžornodraſcżenym mužu měſchnika ſwojeje nabožiny. Hdyž mȯže ſo pucżowaŕ,
kotrohož w tamniſchich ſtronach napadnu, na joho mjeno dopomnicż, dha je
wumoženy, z cžeſcżu z nim wobkhadżeja a pſchecżelnje joho witaja.
Woprawdże, tȯnle pokorny jeſuita je wulki dobywaŕ. Hiſchcże njeje w
ſwojim japoſchtołſkim dżěle womucžnył a wopytuje z nowa ſwojich lubych
Indianow.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu dale pſchinoſchk na l. 1864 (poł tolerja) zapłacżili
kk. faraṙ Jakub Mróz w Grunawje, kubleṙ M. Nowotnik z Hȯzka, žiwnoſcżeṙ
Jan Cžorlich ze Zdżerje, Marija Kaſchporowa ze Zdżerje, žiwnoſcżeṙ
Almert ze Zdżerje, ♣Dr.♠ Lotze z Lipſka, kubleṙ Mikławſch Mjechela z
Pěſkec, kubleṙ Jakub Schołta z Konjec, kubleṙ Mikławſch Suchi z Róžanta,
kowaṙ Jakub Žofka z Dobroſchic, kubler Jakub Rězak z Bělcžec, korcžmaṙ
Jurij Žofka z Něwſec, mureṙ Bulank z Wotrowa, Jakub Jawork z Wtelna w
Cžechach, Jan Wóſki ze Stróžiſchcża, Jakub Hermann z Radworja, Madlena
Bjarſchowa z Khelna, Madlena Zimmerowa z Nowych Boranec.

Dobrowólne dary: kk. faraṙ J. Mróz w Grunawje 1 tol. 25 nſl., ♣Dr.♠
Lotze 15 nſl., Jan Cžorlich ze Zdżerje 5 nſl., Marija Kaſchporowa ze
Zdżerje 5 nſl., ♣R.V.F.♠ z M. Hw. prěni lětnik Pὀſła.

W Budyſchinje, 5. hapryla 1864. Pětr Schołta, pokładnik.

Redaktor: M. Hȯrnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł. Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 5. Meja. 1864.

Kruta wěra we pruhowanjach.

We dwanatym cżiſle Poſoła łonſchoho lěta bu wo krutoſcżi naſcheje wěry
prajene, zo kruta wěra žane dwělowanjo (cwofl) njepſchida a ſo z dwělemi
njeznjeſe, dale tež, zo dyrbi ju kſcheſcżan, kiž ju ma, wſchudżom
wuznacż. K tomu pſchiſtajamy nětko, zo 3. kruta wěra tež we cžaſu
pruhowanja wutraje.

Kaž je wutracżo pſchecżela runje pſchi najwjetſchich cżerpjenjach
najlěpſche wopokazmo joho ſwěry, tak tež je wutracżo we pruhowanjach
wěry dopokaz kruteje praweje wěry. Schtȯ ſu cżi po ſwjatym ſcżenju,
pſchi kotrychž bože ſłowo na ſkału padny? „Kotrež pak na ſkału, praji
naſch Knjez, to ſu cżi, kotſiž bože ſłowo drje ſłyſcha a z wjeſołoſcżu
pſchiwozmeja, ale korjenja nimaja, woni jenož na cžas wěrja a we cžaſu
ſpytowanja (t. j. pruhowanja) wotpanu.“ Tajkich kſcheſcżanow mamy we
naſchim cžaſu Bohu žel! jara wjele a ſu-li tež pruhowanja, kotrymž je we
naſchim cžaſu wěra wuſtajena, ſkoro kaž nicžo porno pruhowanjam
najprěniſchich kſcheſcżanow, kotſiž we ſurowych pſcheſcżěhanjach jaſtwa,
rjecżazy a mjecž wutrachu, dha je tola wěra nětcžiſchich kſcheſcżanow
tak ſłaba, zo najmjenſcheje ſnadneje wěcy dla ſwoju wěru puſchcża, wot
Khryſtuſa ſo zdaluja a ſo napſchecżnej ſtronje hrěſchnoho ſwěta abo
złoho ducha pſchizanknu. Tak wucži nas wěra, zo Bȯh, dla ſwojeje
bȯjſkeje prědkwidżownoſcże wſcho na ſwěcże tež najwjetſche cżerpjenjo k
lěpſchomu cžłowjekow wodżi a zarjaduje; ſchto pak najwjacy cžłowjekow
cžini, jelizo ſu wot cżerpjenjow domapytani? — Najwjacy jich ſkorži,
hako by Bȯh luby knjez jich wopuſchcżił, někotſi ſo zběhaju napſchecżo
Bohu a morkotaja, mjenuja joho njeſprawnoho, haj praja to zjawnje: zo je
pſchipoſłane cżerpjenjo wulke zło za nich, kotrež njejſu zaſłužili. To
je a woſtawa pak ſłaba wěra, kiž po prawym ani mjeno wěry njezaſłuži.
Schtȯž chce Khryſtuſa jenož tehdom ſcżěhowacż a na joho ſłowo <pb
n="54"/>poſłuchacż, kaž dołho ſo jomu derje dże a jomu nicžo naprěki
njepſchińdże, a pſchi potrjechenju cżerpjenja a pruhowanja kaž wopjerace
dżěcżo Khryſtuſa z dobom wopuſchcża, tȯn njech ſo tola njekhwali, zo je
Khryſtuſowy wucžownik; pſchetož wȯn wopuſchcżi joho runje we tym cžaſu,
hdyž dyrbjeſche ſo k njomu dżeržecż, kaž junu japoſchtoł Pětr a jenož
kruta pokuta Pětra zamȯže zabłudżenja tajkeje ſłabeje wěry zaſy dobre
cžinicż. Nic tak; — naſcha wěra dyrbi bycż z wěſtoſcżu wuzwolena, a tak
kruta, zo nicžo na ſwěcże nas wot Khryſtuſa a joho ſwjatoho ſłowa
dżělicż njemȯže ani khwalba a cžeſcż wabjacoho ſwěta ani wjeſołoſcże
tohole žiwjenja ani wobſtajne zbožo, kiž nam lochko na žiwjenjo po wěrje
zabycż da, ani wohańbjenjo a zacpěcżo druhich woſobnje cuzowěriwych, ani
najwjetſche pſchecżiwnoſcże a najhȯrſche ſpytowanja wot mjaſa a ſwěta a
djaboła njeſmědża zamoc nas wot Khryſtuſa a naſcheje wěry dżělicż; —
potom mamy prawje krutu wěru, tu wěru, kotruž ſwjaty japoſchtoł Pawoł
mějeſche a wot kotrejež napjelnjeny z nutrnej horliwoſcżu wuwoła (Romſk.
8, 35—39.): „Schto budże nas wot luboſcże Khryſtuſoweje dżělicż? horjo
abo tyſchnoſcż? abo hłὀd? abo nahota? abo pſcheſcżěha a mjecž? Ja ſym
ſej wěſty, zo ani ſmjercż ani žiwjenjo, nic jandżelojo ani knjejſtwo ani
mȯc, ani nětcžiſche ani pſchichodne, ani wyſoke ani hłuboke ani žane
druhe ſtworjenjo njezamoži, nas wotdżělicż wot luboſcże božeje, kotraž
je we Jězuſu Khryſtuſu naſchim Knjezu.“ A tajku wěru dyrbimy tež my měcż
hacž do kȯnca naſchoho žiwjenja, tak zo wſchitko pſchenjeſemy, wſchitko
cżerpimy, jelizo jenož wěra a Jězus nam to porucžitaj. Cżerpjenja ſu nic
jenož drohotne zwjazki, kiž nas z Bohom zjenoſcżeja, dokelž nam
pſchiležnoſcż pofkicżeja Bohu naſchu wěru, dowěrnoſcż, wobſtajnoſcż,
poſłuſchnoſcż a zwȯlniwu luboſcż pokazowacż; wone ſu, toho dyrbimy
ſtajnje wědomi bycż, tež znamjo božeje luboſcże a zawdak wěcžneje
zbȯžnoſcże. „Kohož tὀn Knjez lubo ma, praji ſwjaty japoſchtoł Pawoł,
toho wȯn ſchwika, wὀn khoſta kȯždoho, kotrohož za ſyna pſchiwozmje
(Hebr. 12, 6).“ „Zaleži nam, pſchez wjele pſchecżiwnoſcżow a zrudżenjow
nuts hicż do Božoho kraleſtwa.“ (Jap. ſtawiz. 14.) To ſpȯznawſchi ſu
wſchitcy ſwjecżi a wſchitke ſwjate nic jenož wſchitke cżerpjenja
zwȯlniwje na ſo brali a znjeſli, woni ſu Boha tež za cżerpjenja proſyli.
Swjaty Hawſchtyn wuwoła: Tu (na zemi), o Knježe, rězaj, tudy pal,
pſchelutuj jenož tam we wěcžnoſcżi; ſwj. Thereſia cżerpjenja za tak
trěbne ſpȯznawaſche, zo huſto za dżeń zdychowaſche: Knježe pak
cżerpjenja pak ſmjercż. Schtȯžkuli chce tohodla po ſwojej wěrje žiwy
bycż, tȯn dyrbi po ſwojej wěrje a we duchu ſwojeje wěry te joho
potrjechowace cżerpjenja a pruhowanja rady na ſo wzacż a za Jězuſom
ſcżěhowacż, ſwojim bȯjſkim wucžerjom wěry ale tež cżerpjenjow. Hodżi ſo
kȯždomu, kiž to cžinicż njecha abo kotromuž ſo to jara cżežke zda, to
prajicż, ſchtož junu ſwjaty Franc Saleſius w tej wěcy někomu prajeſche,
kiž ſo tež wjele cżerpjenjow dla pola njoho wobcżežowaſche. Trȯſchtowajo
a powucžejo wotmołwi tȯn ſwjaty: „Hlej moja duſcha! ty ſy nětk na zemi
njewjeſta kſchižowanoho a hiſchcże nic pſchekraſnjenoho Jězuſa. Tohodla
wobſtoji tež twoje kwaſne debjenſtwo, z kotrymž budżeſch z Jězuſom
wěrowana, nic ze złotych rjecżazkow a pjerſchcżenjow, ale z kſchižikow,
z hozdżikow a cżernjow. Tam horjeka <pb n="55"/>pak budżeſch, jelizo
tudy njewjeſta kſchižowanoho woſtanjeſch, z njewjeſtu pſchekraſnjenoho
Jězuſa a měſto cżernjoweje krȯny wudebi tebje twȯj nawoženja z krȯnu
wěcžneje kraſnoſcże.“ ♣L.♠

Licžba ciſterciſkich klóſchtrow.

Wot wulkoho duchownoho twara, kiž běſchtaj w lěcże 1098 ſwjaty Robert a
po nim ſwjaty Bernard załožiłoj, ſu nětk jenož powoſtanki zbytkne, kiž
nam dżens hiſchcże dohlad (Einblick) do žiwjenja tutoho rjanoho rjada
naſcheje cyrkwje poſkicżuja. Wot 834 klȯſchtrow, kiž rjad we ſwojim
kcżenju licžeſche, je jenož hiſchcże dwaj a dwacecżi, kiž wſchelakim
krajam pſchiſłuſcheja. Kſcheſcżenjo, kotſiž bychu ſkerje mjeno pohanow
zaſłužili, ſwobodni murjerjo, kotſiž katholſke žiwjenjo rady wutupicż
chcedża, tež židża, kotſiž za ſchěrokimi klȯſchtyrſkimi twarjenjemi
žadaja, zo bychu tam bože ſłowo a pobožnoſcż zahnali a k wjetſchomu
wužitkej ſwětwužiwacych maſchiny a fabriki twarili, ſu te ſwoje ſwěrnje
cžinili; duž je nětko jenož 22 (z naſchimaj knježnjacymaj klȯſchtromaj
we Sakſkej 24) klȯſchtrow tutoho rjada. Wot tutych klȯſchtrow ſtaj jenož
dwaj hiſchcże we Francowſkej, hdżež ſo tȯn rjad załoži, we Němſkej,
Wuheŕſkej, Pȯlſkej a Niederlandach 18, we Romje 2, whromadże 22
klȯſchtrow z něhduſchich 834. Wjetſcha połojca pak pſchiſłuſcha
rakuſkomu mȯcnaṙſtwu, mjenujcy 14. Na ſpocžatku běchu wſchitke
ciſterciſke klȯſchtry do wſchelakich „rjadowych provincijow“ wotdżělene,
wot cžaſa khěžora Jozefa ſem pſcheſta zjenoſcżenjo tutych klὀſchtrow
bjez ſobu; mnohe buchu tež wot njoho zběhnjene, hacž ſkȯncžnje
najnowiſchi cžas ſtary cyrkwinſki porjad tež we naſtupanju tutych
klȯſchtrow zaſy wrȯcżi. Hižom we lěcże 1850, potajkim pſched
wobzanknjenjom konkordata daſche nětcžiſchi khěžor Franc Jȯzef wjele
zarjadowanjow k lěpſchomu naſcheje cyrkwje, tak zo ſo tež wot tutoho
lěta ſem wobnowjene klȯſchtyrſke žiwjenjo zapocžina. Tohodla mȯžachu ſo
dwě lěcże pozdżiſcho 1852 we Winje wſchitcy abtowje tutoho rjada
zhromadżicż, zo bychu lěpſche cyłoho rjada wuradżili. Woni wobzanknychu
piſmo na nětcžiſchoho bamža pȯſłacż, zo by wȯn hako najwyſchſchi
wobkedżbowaŕ wſchitkich rjadow dowolił jednotliwe klȯſchtry
ciſterciſkoho rjada (woſobnje, ſchtož Rakuſku naſtupaſche) do „jeneje
rjadoweje provincije“ zhromadżicż a tule provinciju pod najwyſchſche
wobkedżbowano generala toha rjada (ciſterciſkoho abta z jenoho Romſkoho
klȯſchtra) poſtajił. Swjaty wȯtc to dowoli a tak mȯžachu ſo pod
pſchedſydſtwom arcybiſkopa a kardinala Schwarzenberga we Prazy wſchitcy
abtojo Rakuſkeje k jenomu kapitlej zhromadżicż, zo bychu ſtatuty tuteje
noweje rakuſkeje rjadoweje provincije wuradżowali 1859 wot 30. měrca do
4. hapryla. Tež buchu tam najwyſchſchi prědkſtojerjo, cyły rjad
regirowacy a viſitirowacy poſtajeni: jedyn general a viſita tor a 4
ſobuviſatorojo. Jednotliwe jim podcżiſnjene klȯſchtry we Rakuſkej ſu:
klȯſchtr Rein w Steiermarku załoženy 1129, Heiligenkreuz załož. 1134,
Zwettl (♣Swětla♠) zał. 1138 (znjoho je nětcžiſchi provincialviſitator
abt Steininger), Wilhering zał. 1146, Oſſegg (1193), Zincz z dwěmaj tam
zapokazanymaj klȯſchtromaj Pilis a Pȧsztȯ we Wuherſkej, Lilienfeld
załož. 1202, Mogiła blizko Krakowa, Szczyrzyc <pb n="56"/>we Galic iſkej
z l. 1234, Hohenfurt we Cžěſkej z l. 1259, Stams we Tyrolſkej zał.
wokoło 1270, Schlierbach z l. 1355, Neukloſter 1444, Mehrerau
(prjedawſchi klȯſchtr benediktinow, w l. 1854 wot zahnatych konventualow
ſchwajcarſkoho klȯſchtra Wettingena kupjeny). Wſchitke tele klὀſchtry
maja 515 konventualow (duchownych mnichow) a 16 fratrow (bratrow laikow,
Laienbrüder). Dwaj klȯſchtraj ciſterciſkich mniſchkow Mariny doła Marina
hwězda ſtejitej pod abtom we Oſſeggu a mataj tὀn prěni 30 knježnjow, 6
ſotrow konverſow (Laienſchweſtern) a 18 nowiclow[13]⁾, tȯn poſlenſchi
pak 35 knježnow, 7 nowickow a 4 ſotry konverſy. Schtož te woſebite
powołanjo ciſterciſkich mnichow naſtupa, ſtaraja ſo woni wothladane wot
pobožnoho žiwjenja we rjedże na 133 farach za 191407 wěriwych,
wothladaja 193 nižſchich ſchulow z 22145 dżěcżimi a maja 6 gymnaſijow
(wulkich ſchulow) ze 1954 ſchtudentami. Zo ſu wyſche toho khudomu ludej
wobſtajni dobrocżerjo, njetrjeba pſchiſtajene bycż, dokelž to pytnje
kȯždy, kiž widżecż chce.

♣L.♠

Kulowſka ſchpitalſka ſchula.

Duchowny Jakubec bě (kaž ſmy w poſlenim cžiſle prajili) pjenjezy k
ſchpitalej pſchi ſwjatym kſchižu w Kulowje wotkazał, kotryž bu 1782
wotewrjeny. Dokelž pak ſo ſchpitalnikam zhromadne žiwjenjo njelubjeſche,
wotſtupichu woni 1788 k załoženju noweje ſchule ſwoju khěžu z
dowolnoſcżu duchowneje wyſchnoſcże, hdyž bu jim za to pſchiſprawny
kὀždolětny pjenježny dar wuſtajeny. Někotſi duchowni dobrocżerjo, kaž
faraŕ Lcopold Jakubec w Karlsbrunnje w Rakuſkej a druzy rodżeni
Kulowjenjo chcychu, hdy budżiſche ſo w Kulowje njehodżiło, katholſku
normalnu ſchulu abo tež wucžerſki ſeminar załožicż pak w Schěrachowje
pak w Oſtritzu abo w Cžěſkej Lipje. Wotſtupjeny ſchpital bu nětko po
potrjebnoſcżi pſchetwarjeny. Dżeń 5. oktobra 1788 bu nowa ſchula
ſwjatocžnje wotewrjena. Wſchitke dżěcżi, kotrež běchu dotal farſku
ſchulu wopytowałe, wucżežechu zhromadnje do kſchižneje cyrkwje. Za nimi
dżěchu duchowni, bjez nimi někotſi kanonikojo z budyſkoho tachantſtwa. W
cyrkwi bě po wotſpěwanym ♣Veni Sancte Spiritus♠ Boža mſcha a potom
dżeržeſche budyſki kapłan (wot l. 1796 tachant) Franc Jurij Lok
pſchihodnu rycž k zhromadżenym dżěcżom, jich ſtarſchim a pſchedſtaji jim
nowych wucžerjow: Měrcżina Zura, ſchulſkoho direktora kapłana a
ſchpitalnoho prědkſtejerja, Jakuba Narcżika z Hȯzka a J. Domaſchku z
Dubrjenka (pozdżiſcho fararja w Khrȯſcżicach). Poſledniſchej dȯſtaſchtaj
tež wobydlenjo w ſchuli, jedyn po jenym ſkhodże, druhi pak nowy wutwark,
kotryž bu za 1600 tolerjow natwarjeny a pozdżiſcho za knihownju
poſtajeny. Po wotbytym lěcże bu z 206 ſchulerjemi a ſchuleŕkami 13.
oktobra 1789 prěnje zjawne pruhowanjo wotdżeržane, na kotrež buchu
pſchecżelojo ſchulſtwa z woſebje cżiſchcżanym němſkim programmom,
najſkerje wot Loka ſpiſanym, pſcheproſcheni. Měſto a daliſcha wokołnoſcż
bu z tutej ſchulu jara ſpokojena. Kulowſka woſada dyrbjała ſὀ zdobnje za
tule ſchulu dżakowacż, dokelž tam dżěcżi <pb n="57"/>žadyn ſchulſki
pjenjez płacżicż njetrjebaja, dokelž rektora a wobeju wucžerjow dżerži
fundacija. Wot l. 1846 njebydlitaj wucžerjej wſchuli. W prěniſchich
lětach běſchtaj wucžerjej najbȯle duchownaj abo kandidataj duchownſtwa,
kiž dyrbjeſchtaj na ſwjecżiznu cžakacż, ale hdyž duchownych mjenje
bywaſche, njeběſche to wjacy mȯžno. Dotalni direktorojo běchu: Měrcżin
Žur 1788—93, Jakub Narcżik 1793—95, Jakub Ledżbor z Lazka 1796 (wumrje w
Prazy), Handrij Piazza (z Kulowa) 1796—1802, Pětr Donat (z Lejna)
1802—41, Heńdrich Ledżbor wot 1842. Hako prěni wucžerjo tudy
ſkutkowachu: J. Narcżik 1788—95, Jan Domaſchka 1788—93, Mikławſch Schula
1793—1801, Pětr Donat 1794—1802, Pětr Wornacž 1802—36, Jakub Lehmann
1802—1804, Jȯzef Wawrik 1808—11, Karl Mrȯz 1811—14, Měrcżin Wawrij
1814—16, Karl Braunſtein 1816—21, Franc Schneider 1822—29, Jȯzef
Hilſcher 1830—37, Karl Finke wot l. 1837. Kaž dołho kulowſka woſada k
Sakſkej (1815) ſłuſcheſche, a tež hiſchcże do l. 1821, hdżež bu bjez
dżiwanja na dotalne wobſtejnoſcże a na zwjazk z druhimi ſerbſkimi
woſadami wona wot budyſkoho tachantſtwa wottorhnjena, wopytowaſche tež
wjele ſerbſkich hṅlcow z druhich woſadow kulowſku ſchpitalnu ſchulu.
Nětko, hdyž tuta jenicžka ſerbſka woſada k jenomu najwjetſchich
biſkopſtwow t. r. wrȯtſławſkomu ſłuſcha, njeje tam mȯžne ani jenoho
ſerbſkeje rycže mȯcnoho wucžerja měcż! Talentne dżěcżi drje tajke
žałoſne zadżěwki pſchi wuknjenju pſchewinu, ale mjenje wobdarjene
njemȯža ſo w ſchpitalſkej ani žanej druhej kulowſkej tak derje
rozwucžicż, kaž by to mȯžno było, hdy by wucžeŕ ze ſerbſkej rycžu jim
trochu pomhał. Kſcheſcżanſka wucžba wudżěla ſo tež za cyle ſerbſke
dżěcżi w ſchpitalſkej ſchuli kaž we druhich klaſſach měſchcżanſkeje
ſchule jenož w němſkej rycži. Wě-zo z tym tamniſchomu wyſokodoſtojnomu
knjezej žadyn porok njecžinimy a cžinicż njemȯžemy (wȯn je Němc), ale
pokazujemy jenož na faktum.

Wulka, hiſchcże junkrȯcż to prajimy, je to ſchkoda, zo je kulowſka
woſada wottorhnjena, ale wjele wjetſcha hiſchcże, zo cyła ſchulſka
woſada ſej ani jenoho ſerbſkoho wucžerja njewobſtara! To je ſtary hrěch!
♣M. H.♠

Serbſke piſmowſtwo.

Dokelž my katholſcy Serbjo dotal doſcż potrjebnych knihow nimamy,
powitamy rady kȯždu nowinku. Runje je njemjenowany pſchecżel mejſkeje
pobožnoſcże knižku wudał pod mjenom „Mejſka pobožnoſcż. Měſac, ſwjatej
Mariji, najzbȯžniſchej knježnje a macżeri Božej poſwjecżeny.“ Wona
wozjewja ſo hako prěni dżěl, „Rozpominanja“ wopſchijacy, a podawa wyſche
„Poſwjecżenja“ a „Pſchihotowacoho rozpominanja“ na 100 ſtronach jědnacże
rozpominanjow, kaž: Marija, macżeŕ wſchěch wěriwych, pȯccżiwych žὀnſkich
debjenſtwo, wucżek hrěſchnikow, trȯſchtaŕnica zrudnych atd. Tute
rozpominanja ſu pſchełožene ze ſpiſow znatoho prědarja ♣Dr.♠ Veitha,
kotryž je te ſame w Prazy dżeržał. Druhi dżěl knižki ma „Modlitwy“
wopſchijecż, a wuńdże za někotry cžas. Bjez tym porucžamy pſchecżelam
pobožnoſcże wozjewjene rozpominanja, kiž ſu kaž někotre druhe ſerbſke
nabožne knihi w Rȯžencże na pſchedaṅ.

<pb n="58"/>

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Rȯžanta. Hacžrunje je nětcžiſchi cžas tajki, zo ſkoro wſchě
wuprȯcowanjo ludżi jenož na cžaſnu zaſłužbu a ſamotne wužiwanjo
zaſłuženoho dże, tak zo nimale kȯždy jenož za ſwȯj dom ſo ſtara a nic za
dom boži, ſu tola tu a tam pobožne duſche, kiž ſłowa Khryſtuſowe:
„Cžińcże ſebi pſchecżelow z njeſprawnym mammonom, zo bychu was, hdyž wy
to potrjebacże, wzali do wěcžnych wobydlenjow“ (Luk. 16) a ſłowa Davida:
„Horliwoſcż za twȯj dom je mje pſchewzała“ na ſo złožuja a dopjelnjeja.
Mȯžachmy to njedawno pytnycż na někotrych nabožnych wěriwych, kotſiž we
wſchelakim cžaſu naſch boži dom (kiž, pſchiležnoſtnje prajene, jara
wjele trjeba k doſpołnomu wuhotowanju) wſchelako wobdarichu a wudebichu.
Wyſoko doſtojny knjez Marian, něhduſchi ſtaw zběhnjenoho klȯſchtra
Noweje Cale daſche zańdżene lěto z njemałym wudawkom wěžiny (tȯrmowy)
cžaſnik porjedżecż, tak zo tȯn ſamy nětk tež běrtliki cżepje. Tež Boži
narod (žłobjo) je zańdżene lěto rjenje wobnowjane, na kotrymž ſo
ſpomnjeny Knjez runje kaž druzy dobrocżerjo cyrkwje w Rȯžencże a z wonka
Rὀžanta wobdżělachu. Hakle zańdżeny měſac bu zaſy boži row wobnowjeny,
pſchi kotrejž pſchiležnoſcżi buchu wot někotrych tež wſchelake małe
pſchinoſchki pſchinjeſene. Za wſcho to prajimy wſchitkim dobrocżerjam
najwutrobniſchi dżak jim pſchejo, zo by Bὀh luby Knjez jim to bohacże
zapłacżił a ſo na nich ſłowo wulkoho khěžora Oty ♣II.♠ dopjelniło, kiž
praji: Hdyž za dom Najwyſchſchoho něſchto cžinimy, wobkrucżujemy z tym
naſch ſamotny dom a zaſłužimy ſebi dobry ſkutk za wěcžne žiwjenjo. ♣L.♠

Z Budyſchina. Jutſe, ſcheſtu njedżelu po jutrach, budże w dwȯrſkej
cyrkwi w Dreždżanach druhe lětuſche ſerbſke prědowanjo, kotrež změje
naſch k. faraŕ Kucżank.

Z Dreždżan. W kralowſkej dwȯrſkej cyrkwi je tȯnle měſac kȯždy dżeń
mejſka pobožnoſcż (rozpominanja a modlitwy) w pȯlſkej rycži za mnohich
tudy nětko pſchebywacych Polakow, kotrychž je w poſledniſchim cžaſu
woſebje z Galicije wjele pſchiſchło. Pſchi wotewrjenju ſpomnjeneje
pobožnoſcże popołdnju 1. meje mějeſche k. ♣P.♠ Jaſtrębſki prědowanjo a
budże tajke tež k wobzanknjenju na poſledni dżeń měſaca. — Němſka mejſka
pobožnoſcż je kȯždy dżeń na wjecžor w 7 hodż. w cyrkwi we
Friedrichſtadtu.

Z Lipſka. Tudy je nětko tež kȯždy dżeń mejſka pobožnoſcż. — K
wopomnjecżu loni ſwjecżenoho jubileja naſchoho k. fararja bu we woſadże
625 tolerjow nawdawanych a jomu k załoženju dobrocżiweje fundacija
pſchepodatych. Tele pjenjezy buchu nětko tudomnomu towaŕſtwu ſ. Vincenca
pſchepodate, zo by z požcženjom kapitala 3000 tolerjow k ſwojomu
dotalnomu aſylej (zakitnomu domej) hiſchcże kſchidło pſchitwarił a tam
khude nakhwilnje bjezſłužbne holcy (za kotrež ſo hewak towaŕſtwo ſ.
Hilžbjety ſtara) hoſpodował, kaž tež někotre ſtwicžki za woſamocżenych a
khorojtych ſtarych ludżi zrjadował. Zadanjomne pjenjezy (120 tol. danje)
zeńdu ſo z dżěla z pſchenajimanych měſtnoſcżow a z dżěla wot
dobrocżerjow, woſebje z towaŕſtwa ſ. Vincenca.

Z Khrȯſcżic. Naſch dotalny druhi kapłan k. Jakub Wornaŕ je nětko za
prěnjoho powyſcheny.

<pb n="59"/>

Z Njebjelcžic. Dżeń 10. hapryla doſta naſcha woſyrocżena woſada nowoho
fararja k. Mikławſcha Smołu (rodż. 7. meje 1818 we Wotrowje) prjedy
kapłana w Ralbicach a poſlednje lěto w Khrὀſcżicach. Wȯn pſchijědże
pſchewodżany wot k. ſeniora Pjecha a k. direktora Schołty z Budyſchina.
W prěnjej woſadnej wſy Pazlicach, hdżež běchu cžeſtne wrota natwarjene,
powitachu nowoho fararja někotſi woſadni na konjoch a wjele druhich z
blizka a z daloka. Pſched Njebjelcžicami běchu jomu napſchecżo
pſchiſchli adminiſtrator kapłan k. Nowak, njebjelcžanſki wucžeŕ k. Nowak
a wucžeŕ k. Pjech z Kamjenca ze ſchulſkimi dżěcżimi a wjele
wotroſcżenymi. Khorhowje buchu do prědka njeſene a ſwjedżeńſki cżah
hibaſche ſo pſchi ſpěwanju ſerbſkich khěrluſchow do cyrkwje, hdżež bu
najprjedy ♣Veni sancte Spiritus♠ (Pſchińdż ſwjaty Ducho!) zanjeſene a
porucžene zapokazanjo dokonjane. Na to dżeržeſche k. ſenior dlěſchu rycž
k bohacże zhromadżenej woſadże a k nowomu k. fararjej, kotromuž hako
znamjo nowoho zaſtojnſtwa cyrkwine klucže pſchepoda. Nětko ſtupi nowy k.
faraŕ na klětku a mějeſche wutroby hnujace naſtupne prědowanjo a
woprowaſche prěnju Božu mſchu za ſwoju woſadu. Ze ſpěwanym ♣Te Deum♠ bě
cyrkwinſka ſwjatocžnoſcż ſkȯncžena. W mjenje patronatſkoho knjejſtwa
(klȯſchtra Marineje Hwězdy) bě k. probſt ♣Dr.♠ Eiſelt ſam pſchitomny.
Rychtarjo woſadnych wſow, ſchulſcy wὀtcowje a wſchelacy druzy wuprajachu
nowomu k. fararjej wutrobne zbožopſchecża, kotrymž tež my ſwoje
pſchidawamy: Njech Bȯh joho ſkutkowanjo žohnuje k joho a woſadnych zbožu
a zbὀžnoſcżi.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Wrȯtſławja. Wjeŕch biſkop Fὀrſter je ze ſwojimi pjenjezami hȯlcži
ſeminar tak powjetſchił, zo mȯže tam 100 wucžownikow wjacy wobydlenjo a
jědż doſtacż.

Rakuſka. Nětko, hdyž khěžor z pruſkim kralom wulke wȯjſka pſchecżiwo
Danam ſcżele, budże ſnadż zajimawe wjedżecż, kak je w Rakuſkej pȯlne
duchownſtwo zrjadowane. Nad tymle cyłym duchownſtwom ſteji tak mjenowany
pȯlny biſkop abo lěpje japoſchtołſki vikar khěžorſkich wȯjſkow, kotryž
we Winje pſchebywa. Wȯjſko twori woſebitu diöceſu; pȯlny biſkop (kiž ma
pſchecy mjeno biſkopa ♣in partibus♠) je hako ſuffragan poddaty winſkomu
arcybiſkopeja nima žadyn woſebity mandżelſki ſud. Tale pȯlna diöceſa
dżěli ſo do 8 pȯlnych ſuperioratow (takrjec farow), kotrež ſu we Winje,
Prazy, Zahrjebje (Agram), Brnje, Lwowje (Lemberg), Ofenje, Widimje a
Hermannſtadtu. Wſchěm pȯlnym ſuperioram, kotſiž ſu najbȯle tež cžeſtni
kanonikowje, pſchedkhadża w zaſtojnſtwje pſchedſyda wojeŕſkoho
konſiſtorſtwa. Rakuſke wȯjſko mějeſche po poſlednim wozjewjenym zapiſku
136 pȯlnych kapłanow, 52 poſadkowych a invalidnych (we wěſtych měſtych
ſtajnje woſtawacych), 7 kapłanow za namoŕnikow (wȯjſko na morju), kotſiž
maja namoŕſkoho ſuperiora, kotrohož njejſmy horjeka ſobu licžili; k
wojeŕſkomu duchownſtwu ſłuſcheja wyſche toho duchowni wjedżicżerjo a
wucžerjo na wojeŕſkich wuſtawach, wucžernjach, akademijach, něhdże 25.
Kapłani rozdżěluja ſo do kapłanow 1., 2., 3. klaſſy; prěniſchich je 55,
druhich 12. Rakuſke wȯjſko ma tež 12 proteſtantſkich <pb
n="60"/>poſadkowych abo garniſonſkich kapłanow, 9 augsburgſkoho a 3
helvetſkoho wěrywuznacża. Duchowni, kiž chcedża do pȯlnych kapłanow
zaſtupicż, dyrbja hižom tſi lěta w duchownſkim zaſtaranju bycż,
njeſmědża pſchez 40 lět ſtari bycż a dyrbja rycž ſwojoho regimenta derje
mȯc a k tomu hiſchcże němſku. — Z Gradca podadża ſo tſjo młodżi duchowny
z jenym mjſſionarom do Ameriki, zo bychu tam ſkutkowacż pomhali.
Najprjedy pȯndża do měſta St. Paul w krajinje Mineſota w unii. Tam ſydli
biſkop. Joho diöceſa ma 100 farow z němſkim, francowſkim, jendżelſkim a
tukrajnym wobydlerſtwom, hdżež bě dotal jenož 16 duchownych.

Morawſka. Towaŕſtwo ſſ. Cyrilla a Methoda w Brnje k wudawanju cžěſkich
nabožnych knihow ſo pſcheco bȯle bjez ludom rozſchěrja. Tež je wjele
Morawjanow w podobnym towaŕſtwje ſ. Jana w Prazy.

Cžěſka. Dokelž budże lětſa ſwjedżeń ſ. Jana z Nepomuka druhi dżeń
ſwjatkow, wocžakuja ſo jara wulke proceſſiony z daloka.

Italſka. Sardinſke (abo kaž ſo ſame mjenuje, italſke) knježeŕſtwo chce
ſebi wſchitke cyrkwinſke kubła w Italſkej zebracż. Po rozprawach, kiž ſu
ſejmej pſchedpołožene, maja tute kubła 76 milijonow frankow dokhodow. Z
toho ma ſo potom płacżicż zda 44 archbiſkopam, 185 biſkopam a druhim
pſchi biſkopſtwach w ſłužbje ſtejacym, 4000 kanonikam, 30,000 fararjam,
60,000 kapłanam (njezabudżcże, zo je Italſka wulki kraj a zo je w
Němſkej tež pſchez 30,000 katholſkich duchownych trěbnych!), 28,423
mnicham, kotſiž běchu dotal wot ſwojich w zaſtarſku darjenych kubłow
žiwi. Na jenoho by z hornjeje ſummy 600 frankow (nȯrtow) pſchiſchło; ale
te tyſacy (tawzynty) zaſtojnikow, kiž změja kubła zarjadowacż, budża
zawěſcże lěpje ſtajeni a změja dżěl na nich; duž njezměje knježeŕſtwo
profit, ale budże drje dyrbjecż pſchipłacżecż.

Italſka. Swjaty wȯtc podpjera kaž dotal wſchelake cyrkwje a wuſtawy. Tak
da njedawno 1500 frankow k lěpſchomu dweju cyrkwjow, kotrejž na
pſchedměſcżach Turina twarja. — Lětuſchi wulki pjatk bě, kaž jene romſke
nowiny piſaja, na tym ſamym dnju 25. měrca, na kotrymž bu krawny wopor
na kalvarſkej horje dokonjany. Mjenujcy romſke martyrologium (žiwjenja
martrarjow a ſwjatych) zapiſuje na tὀnle dżeń mjeno pokutnoho mordarja,
kiž je pȯdla Khryſtuſa na kſchižu wumrjeł. Martyrologium z 9. lětſtotka
piſa pod tym ſamym 25. měrca: W Jeruzalemje bu tȯn Knjez kſchižowany. —
Zańdżenu zymu buſchtaj w Romje dwaj wobrazaj wobkranjenaj, kotrajž
běſchtaj ze ſlěbornymi wěcami nawěſchanaj. Woſebje bě wobkranjenjo w
cyrkwi ſwjatoho Rocha wulke. Romſkej policiji ſo radżi paduchow
popadnycż, pſchi cžimž buchu hiſchcże drohotne wěcy namakane. Paduſchi
pak njeběchu z Roma, ale wſchitcy tſjo běchu z nětko ſardinſkich
krajinow. Tež bu tu pokładnik wěſtoho banka we wozu ſkȯncowany a jomu
100,000 frankow wzatych. Romſka policija wotkry nic jenož mordarjow, ale
wuſlědżi tež, zo ſu z tych, kiž ſu ſo pſchecżiwo bamžej zapſchiſahali a
dopokazma wo njekhmanoſcżi romſkich policajow wozjewjeja. To bě dobry
popad!

(Wjecžorne ſchule w Romje.) Teſame dopokazuja, zo romſki lud njeje tak
zanjerodżeny, kaž ſo druhdy powjeda. Duchowni a ſwětni dżerža darmo
tajke wjecžorne rozwucženja, zo bychu z młodych ludżi, kiž wodnjo ſchulu
wopyto <pb n="61"/>wacż njemȯža, ſprawnych a dżěławych cžłowjekow
ſcžinili. Prěnju tychle ſchulow załoži w lěcże 1818 drjeworězbaŕ Jakub
Caſoglio; wȯn wucžeſche z woprědka někotrych hȯlcžatow, kotrychž běſche
pſchi brjohach Tibery nadeſchoł. Nětk je w kȯždym z 13 wokreſow w Romje
tajka ſchula z wěſcże 2000 hȯlcžatow a młodżencow. Pius ♣IX.,♠ kiž tele
ſchule huſto wopytuje, dawa jim kȯžde lěto wulki pſchinoſchk ze ſwojeje
privatneje pokładnicy. Wſchědnje rozwucženjo wopſchija kſcheſcżanſku
wucžbu, cžitanjo, piſanjo, licženjo a ſpocžatki ryſowanja (Zeichnen).
Wot woſmoho lěta mȯža tam khodżicż tajcy hȯlcy, kiž dżěła dla wodnjo
ſchulu wopytowacż njeſmědża, hacž do cžaſa, hdyž maja wěſte poſtajenja.
Direktor tuteje ſchule je duchowny. Wjecžorna ſchula rozdżěla ſo do
ſchtyrjoch hłownych rjadownjow (klaſſow).

Z Turina. W tntym liwkim měſcże je lětſa w martrownym tydżenju a jutry
wo tſecżinu ludżi wjacy k ſwjatym ſakramentam było hacž łońſche lěto. To
je ſo woſebje pſchez njewuſtawacu horliwoſcż duchownych a pȯſtnych
prědarjow ſtało. Tȯnle ſkutk bě tak zjawny, zo dyrbjeſche jȯn tež kral
Viktor Emanuel ſpȯznacż. Wȯn porucži, zo ma ſo kanonikej Giardano, kiž
pȯſtne prědowanja we hłownej cyrkwi dżeržeſche, woſobny rjad ſwjatoho
Mauricia a Lazara runje pſchepodacż, hdyž po poſlednim prědowanju z
klětki pſchińdże.

Wuheŕſka. Luboſcż k bližſchomu ſo w lětuſchej nuzy jara rjenje pokazuje.
Tak natwari kubleŕ Egreſſy w Pereghu za ſwoje pjenjezy gmejnſku kuchnju,
za kotruž na poł lěta palenjo, jahły, tołkany jecžmjeń a dwȯjcy za
tydżeń mjaſo a žito k khlěbej dawacż ſlubi. Wȯn da tež ze ſwojim
ſymjenjom pola khudſchich wobydlerjow wobſycż. — Pſchi zapokazanju
fararja Gondöcsa we Uy-Kigyos bu 200 ludżi z pjenjezami, z jědżu a z
winom wobdżělenych a k ſwjatocžnomu blidej buchu tež proſcherjo cyłoho
měſta pſcheproſcheni.

Pȯlſka. Njedżelu 24. hapryla cžitaſche ſo we wſchěch cyrkwjach we
Warſchawje liſt arcybiſkopa Felińſkoho, piſany we wuhnanſtwje w
Jaroſławje w Ruſowſkej, w kotrymž ſo zběhnjenjo cyrkwinſkoho žarowanja
porucža. Arcybiſkop je to cžinił, dokelž budże joho jaſtwo, kotrohož dla
bě žarowanjo wupiſane, hiſchcże dołho tracż; wȯn pak nochce, zo by joho
woſoby dla cyrkej w ſwojich ſwjedżenjach zadżeržana była. Duž budża tam
nětk po dołhim mjelcženju zaſy zwony zwonicż a piſchcżele hracż. —
Arcybiſkopej je knježeŕſtwo njedawno namjet cžiniło, zo mȯže pod wěſtymi
wuměnjemi do Pȯlſkeje ſo wrȯcżicż. Wȯn wotmołwi na to, zo ſo wrȯcżi, ale
jenož pod wuměnjenjom, zo ſo wſchitcy zajecżi Polacy domoj wrȯcża. Duž
ſu nětko Ruſojo joho hrȯd po knježeŕſku adminiſtraciu wzali. — Rjad
auguſtinow bu pſchez Berga wȯndanjo k płacżenju 300 rublow wotſudżeny,
dokelž ſo zda, zo ſu narodnomu knježeŕſtwu pjenježny dar dali. — Surowy
Murawjow je ſej na Litwje nětko tež duchownu mȯc pſchiſwojił, wotſadżuje
abo poſtaja fararjow bjez daliſchoho praſchenja pola duchowneje
wyſchnoſcże abo w Romje, haj je tež zapiſk duchownych wudał we Wilnje, w
kotrymž je tych wuwoſtajił, kotſiž ſo jomu njelubjachu; tak pobrachuje
tam wjeŕch biſkop Kraſińſki, kotrohož je do Sibirſkeje pȯſłał. Z diöceſy
Chełm w Pȯlſkej piſaja, zo je biſkop grichiſkoſłowjanſkoho wobrjada
Kalińſki wotſadżeny a hako faraŕ na ſwoju prje<pb n="62"/>dawſchu faru
pȯſłany. Kalińſki dżeržeſche krucże pſchi zjenocżenej katholſkej cyrkwi
a wojeŕſcy wyſchkojo, kiž maja nětk ſtaroſcż wo podwȯlniſchoho
naſtupnika, ſu ſo do Rakuſkeje wobrocżili. — Na Litwje pſchewobrocżeja
katholikow do ſchismatikow. Na pſchikład honja kozakojo w pružańſkim
wokreſu cyłe katholſke ſwȯjby z mocu do cyrkwje a popja zapiſuja jich
mjena do zapiſkow njekatholſkich. Same knježeŕſke nowiny to wobkrucżeja;
praja, zo je w ſpomnjenym wokrjeſu 338 duſchow z 120 ſwȯjbow tak
pſchewobrocżenych. Zo jich wjacy njeje, hodżi ſo z tym wułožecż, zo ſu
burjo w zebranych pȯlſkich krajach hižom pod khěžorom Mikławſchom k
ſchismje nuzowani byli. — Duchownych w cyłej Pȯlſkej hiſchcże jara
pſcheſcżěhaja. Hdyž wojacy po dołhim nȯcnym pſchepytowanju farow a
cyrkwjow nicžo podhladne (verdächtig) njenamakaja, wumyſla ſej něſchto a
łža na nich a tyknu jich pſchi wſchej njewinowotoſcżi do jaſtwow. Tak je
ſo njedawno fararjej Bȯleſławej Alexandrowiczej w Dünaburgu zeſchło. —
Wileńſki Wěſtnik (knježeŕſke nowiny) powjeda, zo je ſo wjele ludżi w
Litwje a Běłoruſkej k ſchismje wobrocżiło a zo je ſo hižom na 300,000
tajkich kſchižikow rozdawało, kajkež ſchismatikojo noſcha. Wyſche toho
ma ſo kȯždej farje po jenym ſlěbornym kſchižiku daricż, kotrež je
khěžorowa k tomu kȯncej woprowała; 25,000 tak mjenowanych melchiorowych
kſchižikow bu w Petersburgu ſkazanych a tež je pſchekupc Komiſarow z
měſta Sudogdy milijon kſchižikow darił. — Towaŕſtwo miłoſcże ſ. Vincenca
we Wilnje bu njedawno zakazane. (♣Tygodnik katolicki.♠) — W mjeńſchich
měſtach a na wſach je wjele katholſkich woſadow bjez duchownych. Tu a
tam je wojeŕſka wyſchnoſcż katholſkim duchownym zakazała dżěcżi
kſchcżicż, njepſchijeſu-li ſtarſchi prjedy ſwȯj kſchcżeńſki a wěrowanſki
liſt. Dokelž je to cżežko dȯſtacż a dżěcżi huſto ſkhorja, dyrbja potom
dżěcżi wot ſchismatiſkich popow kſchcżicż dacż. —

Z Petersburga. Do cžaſow khěžora Mikławſcha ♣I.♠ běchu tudy tſi
katholſke cyrkwje: farſka cyrkej ſ. Khatyruy, kotruž maja nětko
dominikanojo a kotraž je tež ſydłowna cyrkej mohilewſkoho biſkopa;
něhduſcha cyrkej malteſowſkich rycżerjow, kotruž je Pětr Wulki natwarił
k wopomnjecżu, zo bu něhdy ſam tajki rycżeŕ; tſecża abo druha farſka
cyrkej ſwjatoho Staniſława je wot arcybiſkopa Sieſtrzenczewicza
twarjena. Schtwȯrta cyrkej naſta z dobrowȯlnych pſchinoſchkow pod
Mikławſchom ♣I.,♠ kotryž hewak katholſkej cyrkwi tak jara ſchkodżicż
pytaſche. W Petersburgu je mjenujcy blizko 40,000 katholikow wſchelakich
narodnoſcżow, kotſiž pak njemějachu ſwojoho pohrjebniſchcża a ſo na
lutheŕſke hrjebachu. Dominikan Łukaſzewicz wotmyſli ſej woſebity keŕchow
wobſtaracż a pſchi wſchej prȯcy dokonja to hakle za 15 lět. Skȯncžnje
dopomha k tomu tȯnle podawk. Pryno wjeŕch Leuchtenbergſki, katholik a
woženjeny z dżowku khěžora Mikławſcha, ſkhori ſmjertnje a Łukaſzewicz bu
powołany jomu ſ. ſakramenty wudżělicż. Na petersburgſkim hrodże je
waſchnjo, zo wudowy po wyſokich knjezach jich ſpowjednikow k ſebi
powołuja, jim wſchě zawoſtajene drohotnoſcże pokazuja a jim kazaja ſej
něſchto k wopomnjecżu wubracż. Po ſmjercżi Leuchtenberga bu tež
Łukaſzewicz wot prynceſny (wulkowjeŕchowki) k tomu powołany. Wona ſej
wěſcże myſleſche, zo Łukaſzewicz jenu z brillantami wuſadżanu tyſku
wuzwoli. Wȯn pak ſo rjenje <pb n="63"/>podżakowa, dokelž jomu hako
mnichej tajke wěcy njepomhaja, ale zo wo druhu dobrotu proſy, kiž by tež
jomu wjele lubſcha była. Schto dha to? praſcheſche ſo prynceſna. Zo by
nam katholikam něſchto petersburgſkoho pěſka wotſtupjene było, hdżež
bychmy naſche koſcże khowacż mȯhli. Zadżiwana a ſpȯznawaca
pſchiſłuſchnoſcż tajkeje prȯſtwy ſlubi jomu wſchitku mȯžnu pomoc pola
khěžorſkoho nana a pſchi wſchim tym zańdżechu hiſchcże tſi lěta, doniž
bu katholikam dowolene ſwȯj keŕchow měcż. Tehdomniſchi zarjadowaŕ
khěžorſkich kubłow general Kleinmichel powoła Łukaſzewicza junu k ſebi a
wozjewi, zo je car katholſki keŕchow pſchizwolił a zo knježeŕſtwo 4½
jutra (Morgen) zemje k tomu dari. Łukaſzewicz wotmołwi, zo wȯn tajki
mały dar pſchijecż njemȯže w mjenje petersburgſkich katholikow, dokelž
by ſo zdało, hako by jich knježeŕſtwo z tym njedoſahacym wuſměſchicż
chcyło. Kleinmichel ſo jara rozhněwa, ale duchowny ſo njeda zarycžecż a
wunuzowa po dołhich rycžach ſkȯncžnje 15 jutrow. Ale kak ma nětko
hiſchcże cyrkej k pohrjebniſchcżu pſchitwaricż? Wȯn wobżankny tež to
pſchi ſebi, hacžrunje wſchitcy wotradżachu, zo mohło knježeŕſtwo to
pozdżiſcho zakazacż. Swȯj a druhich bojoſcż zjewi duchowny zas
prynceſnje. Jelizo zakonje nicžo pſchecżiwo twarjenju njepraja, rjekny
prynceſna, twaŕcże tak wulku, kaž pjenjezy doſahaja. Nětko
pſchikhadżachu bohate dary ze wſchěch ſtron za cyrkej, kotrejež
murjowanjo ſame 120,000 rublow płacżi. Bože ſłužby ſu tam hižom, ale
pſchez 100,000 rublow wutrjeba ſo hiſchcże na wutwarjenjo a wudebjenjo.
Tak dokonja Bȯh wulke ſkutki pſchez małych a nizkich! (Po Tygodniku
katolickim)

Jendżelſka. Na wſchelakich zhromadżiznach a we wſchelakich nowinach
rycži ſo hiſchcże za Polakow, ale knježeŕſtwo žanej wuſchi nima.
Jendżelſka žada a pomha dobywacż ſwobodu za kraje, hdżež ſu katholikojo
khuda mjeńſchina. Ale w Pȯlſkej, hdżež je wjacy katholikow a Turkowſkej,
hdżež je kſcheſcżanow wjetſchina, wobara Jendżelſka ſwobodże; tohorunja
je wjele lět pocżiſchcżowała katholſku Iriſku, hdżež bě pſched 20 lětami
jedyn krȯcż telko katholikow.

Jendżelſka. Nowiny „Court Journal“ piſaja: ♣Dr.♠ Baſil Chambers w
Liverpoolu je z jendżelſkeje cyrkwje wuſtupił a k katholſkej ſo
wobrocżił.

Z Jeruzalema. Dżeń 19. měrca je cżah němſkich pucżowarjow z 10 Pruſami
ſem doſchoł. Woni njedżiwachu na wulke napinanjo ſwojich mocow a
dokonjachu pucż z Jaffy do Jeruzalema bjez pſchenocowanja, dokelž
chcychu ſwjecżenju bołminow w Božim rowje pſchitomni bycż. Tale
ſwjatocžnoſcż je ſo tȯn krȯcż měrnje minyła, to rěka bjez zwady a
wojowanja, byrnje tež pſchi harje ſchismatikow. Cżah francowſłich
putnikow pſchińdże dżeṅ prjedy z 28 ſobuſtawami; bjez nimi bě 1
Belgicžan, 1 Pruſak, 2 Schpanjanaj a 1 Amerikan. Wyſche tuteje karawany
je tu hiſchcże wjele wopytarjow z Europy, kiž z dżěla w nowej khěži
(♣Casa nova♠) franciſkanow, z dżěla w hoſcżencach bydla. Bjez druhimi je
tu tež wȯjwoda z Modeny, kotryž bu ſwjedżeńſcy powitany; patriarch
powita joho z italſkej rycžu, we kotrejž z kraja wuhnatoho wjeŕcha w
kſcheſcżanſkim waſchnju na kalvarſku horu a Boži row pokazowaſche. — W
Jeruzalemje je w tu khwilu 600 ruſowſkich putnikow, wokoło 500 Grichow a
400 Armenow; wyſche toho pucżuje wjele jeńdżelſkich a amerikanſkich
pucżowarjow po Paleſtinje. — Schisma<pb n="64"/>tiſcy duchowni a mniſcha
tam zhubja wjele dokhodow, dokelž ſu jich žȯrła — moldawowalachiſke
klȯſchtry njedawno zběhnjene. Tola podpjera Ruſowſka grichiſkoho
patriarchu w Jeruzalemje kȯžde lěto ze 200,000 frankami (nȯrtami).

Z naranſcheje Indiſkeje. Miſſionar L. Meurin piſa z Bombaya bjez druhim:
„Sym z Boha ſtrowy, ale z dżěłami wobcżeženy. Hako direktor ſeminara mam
pod ſobu 3 duchownych a 12 ſeminariſtow; hako direktor ſchule mam 700
dżěcżi a 7 wucžerjow. Tež ſym francowſku ſchulu wotewrił a wucžu tu ſam
20 wucžownikow. Hako pſchedſyda towaŕſtwa ſ. Vincenca, kiž 160
ſobuſtawow licži, mam 12 konferencow. Potom wjedu towaŕſtwo młodżencow,
z kotrychž něhdże dwanacżom wucžbu w hudżbje (muſicy) dawam; dale wjedu
katholſku cžitaŕnju, kotraž ma 30 ſobuſtawow a 12 cžaſopiſow a nowinow
wotebjera; ſkȯncžnje ſym pſchedſyda towaŕſtwa „♣Catholic Debating Club♠
(towaŕſtwo za katholſke rozrycžowanja), kotrež zhromadnu kedżbnoſcż
wubudża. W tym chcu naſchu katholſku młodoſcż powucžicż a w katholſkim
pſcheſwědcženju wobkrucżicż, zo wyſche katholſkeje wěry njeje žana prawa
wěra, kotraž ſebjewědomoſcż je w tudomnym Babelu wſchelakich
wěrywuznacżow jara potrjebna. Mějach pſchednoſchk wo bytnoſcżi (Weſen)
Boha, pſchi kotrymž běſche wyſche naſchich katholikow a něſchto
proteſtantow tež 20 pohanow. Mȯj pſchednoſchk mějeſche cżim wjetſchu
wažnoſcż w naſchim měſcże, dokelž pſchi nim jedyn z braminow (pohanſkich
wucžerjow) wſchelake pſchecżiworycže cžinjeſche, kotrež pak ſym wſchě
dobycżeŕſcy pſchewinył. W druhim pſchednoſchku ſym wo njerozomje w
„Vedach“ (ſwjatym piſmje Indow) rycžał a zaſy jenoho bramina pſchi
pokleſkowanju pſchitomnych pſchewinył. Nětk mje wſchelacy w mojim
wobydlenju wopytuja a wojujemy dołho wo wěrje. Katholſcy ſu ſej wot toho
cžaſa wulku wažnoſcż dobyli. Tež proteſtantow ſym zjawnje napominał, zo
bychu ſo zamołwjeli z toho, ſchtož ſym jim rjekł, zo ſu pak njewucženi
pak pſchiſłodżerjo, hdyž tež tudy rozſchěrjeja, hako bychmy my k
pſchibohan ſo modlili. Ani jedyn z pſchitomych proteſtantſkich prědarjow
w zhromadżiznje njepoſtany. To poſylnja katholikow!

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu ſwój pſchinoſchk (poł tolerja) na l. 1864 dale płacżili
kk.: kubleṙ M. Wagner we Smolicach, wucžeṙ Handrij Bräuer w Radworju,
žiwnoſcżeṙ J. Lebza w Nuknicy, kowaṙ Jakub Wawrik w Khróſcżicach, kubleṙ
E. Cżěſla w Khróſcżicach, burſki ſyn Michał Schołta we Wudworju,
žiwnoſcżeṙ P. Hejduſchka w Hórkach, kubleṙka Marija Fulkowa w
Khróſcżicach, ſenior tachantſtwa Jakub Pjech w Budyſchinje, Mikławſch
Kummer młynk z Łazka, Mikławſch Schołta korcžmaṙ z Róžanta, Jurij Kobank
(Lehmann) kubleŕ z Róžanta, Michał Klimant kubleṙ z Róžanta, Mikławſch
Cžornak z Nowoſlic, Michał Frenel, rěznik z Róžanta, cżěſla Karl
Hendrich Pjecžka w Budyſchinje.

Dobrowólne dary: Marija Fulkowa, kubleṙka z Khróſcżic 5 nſl.

W Budyſchinje, 1. meje 1864. Pětr Schołta, pokładnik.

Redaktor: M. Hórnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 6. Junij. 1864.

Swjaty Alois z Gonzaga.

(21. junija.)

„O kak kraſny je poccżiwy ſplah we ſwojej jaſnoſcżi, joho wopomnjecżo je
njeſmjertne do wěcžnoſcże.“ Mudr. 5, 1.

Swjaty Alois narodżi ſo 9. měrca 1568 a běſche ſtarſchi ſyn Ferdinanda z
Gonzaga, wjeŕcha z Kaſtilliona. Pſchi porodże ſlubi joho macż Martha
ſwjatej Mariji Loretskej a dla žiwjeṅſkoho ſtracha daſche joho prjedy
naroda wukſchcżicż. Prjedy hacž běſche za zemju narodżeny, běſche hižon
za njebjeſa zaſy narodżeny. Swoju kſchcżeńſku hnadu a njewinowatoſcż
wobkhowa wȯn hacž do ſmjercże. Prěnje ſłowa, kotrež joho bohabojazna
macżeŕ wucžeſche, běſche jandżelſke powitanjo. Wȯn ſam pak ſo wot
prěnjoho wotucżenja ſwojoho rozoma Bohu woprowaſche a wjedżeſche dżeń
wote dnja ſwjecżiſche žiwjenjo. Nan chcyſche we nim ſławnoho naſtupnika
we knježeŕſtwje, macż pak ſłužownika božoho měcż. Wot nana do wojeŕſkoho
lěhwa ſobu wzaty, wuſłyſcha wȯn někotre njepſchiſtojne ſłowo a wupraji
je njewědomje za nimi. To běſche joho hrěch; joho dla cžinjeſche cžas
ſwojoho žiwjenja pokutu. Dżewjecż lět ſtary wotpołoži wȯn we Florencu
pſched wołtarjom najzbȯžniſcheje knježny ſlub wobſtajneje cžiſtoſcże.
Swjatu Mariju cžeſcżowaſche pſchecy hako ſwoju macżeŕ a jeje knježniſka
cžiſtoſcż zbudżowaſche joho k ſcżěhowanju. Swȯj ſlub je ſwjaty Alois
ſwěrnje dżeržał a z božej pomocu njeje do najmjeńſchoho ſpytowanja
zwolił. We dżěcżacej ſtarobje hižom pocža tež wſchitke druhe žadanja
ſwojoho cżěła wobknježecż a poduſchecż. We dwanatym lěcże ſwojeje
ſtaroby dȯſta prěni krȯcż ſwjate woprawjenjo a dżěſche wot toho cžaſa
kȯždu njedżelu a ſwjaty dżeń k božomu blidu. Na nim <pb n="66"/>ſo
wozjewi, zo tale ſwjatoſcż je „khlěb žito wuzwolenych a wino knježny
płodżace (Zach. 9, 17).

Nic cyle 13 lět ſtary pſchińdże wȯn na ſchpanſki kralowſki dwȯr. Tež
tudy njewotebjeraſche joho kedżbnoſcż na ſo a ſwěrnoſcż we božich
ſłužbach. Zbožownje wȯn wſchitke ſpytowanja pſchewiny. Swoje zmyſła,
woſebje ſwojej wocži bjerjeſche tak na kedżbu, zo woblicžo ſwojeje
knjenje, kralowny Marije njeznajeſche, hacž runje mějeſche ju hako jeje
cžeſtny ſłužownik ſkoro wſchědnje poſtrowicż. Haj, njewěrjeſche ſebi tež
na ſwoju macżeŕ pohladnycż. Tohodla mjenowachu joho cžłowjeka bjez mjaſa
abo jandżela we mjaſu. Hajenju ſwojich zmyſłow pſchidawaſche wȯn
pojimanjo a zaprěcżo ſwojoho cżěła. Kȯždy tydżeń ſo tſi krȯcż poſcżeſche
a ſpokoji ſo tehdom z něſchto khlěbom a wodu. Ale tež druhe dny
wužiwaſche tak mało, zo ſo joho cyłe žiwjenjo wobſtajnomu poſcżenju
runaſche. Druhdy ſchwikaſche ſo tſi krȯcż za dżeń hacž do krewje. Do
mjehkoho łoža kładżeſche ſebi cžropy, zo by ſo ſkerje k pacżerjam
wubudżił. Wulki dżěl nocy, tež we najkrucżiſchej zymje pſchebywaſche
klecžo abo na nahu zemju wupſcheſtrjeny a rozpominaſche bȯjſke wěcy. We
tajkim pobožnym rozpominanju zwoſtawaſche druhdy 3, haj 5 hodżinow za
ſobu a to bjeze wſchitkoho rozpjerſchenja myſlow. Płȯd tajkeje krutoſcże
běſche ſtajne pozběhnjenjo ducha k Bohu. Bjez toho jomu pycha
kralowſkoho dwora nicžo njezeſchkodżi.

Tak bližeſche ſo jomu cžas, zo ma ſebi wěſte powołanjo wuzwolicż.
Nutrniſche buchu joho modlitwy, dlějſche joho prȯſtwy, krucżiſche joho
poſcżenja, zo by Bȯh jomu najlěpſchi pucż pokazał. Swěru pſchirunaſche
prawidła wſchelakich klȯſchtyrſkich rjadow. Po wozjewjenju božoho hłoſa
wuzwoli ſebi rjad jeſuitow. Macżeŕ do toho rady zwoli, ale nan ſo tomu
na wſcho mȯžne waſchnjo pſchecżiwjeſche. Krutoſcż a dobro, hroženja a
lubjenja běchu podarmo. Nan pȯſła joho na daloke pucżowanjo, zo by pſchi
tym joho horliwoſcż woliwknyła. Ale zaſy podarmo, Bȯh pak pſchewiny
nanowu wolu. Junu mjenujcy pȯſła nan ſłužownika, zo by hladał, ſchto ſyn
Alois cžini. Durje běchu zawrjene a pſchez klucžowu dżěrku widżeſche
ſłužownik młodżenca pſched božej martru klecžecż a ſwoje cżěło
ſchwikacż. K ſylzam hnuty powjedaſche to ſwojomu knjezej. Khory nan
daſche ſo tam donjeſcż a widżeſche ſam, kak ſyn ſo ſamoho krjuduje. Na
to kłapaſche ſo do duri a daſche je wotewricż. Stwa běſche z krewju a ze
ſylzami pokrepjena. Nětko njezapowje nan ſynej wjacy dowolnoſcż a
piſaſche ſam ſwojomu wujej Scipionej z Gonzaga, zo by tȯn generalej
jeſuitſkoho rjada, Klaudiej Aquavivej Aloiſia poſkicżił. Klaudij
wotmłowi bȯrzy a pſchipokaza Aloiſiej we Romje pſchihotny dom. Nětko
wotrjekny ſo Alois wſchoho cžaſnoho, wotſtupi wȯtcowſke herbſtwo
młȯdſchomu bratrej Rudolfej a zaſtupi we zymje 1585 do jeſuitskoho
rjada.

We pſchihotowanju (Noviziat) hižom wopokaza ſo hako pſchikład wſchitkich
pȯccżiwoſcżow a dobrych pocžinkow. Klȯſchtyrſke poſtajenja dżeržeſche z
najdoſpołniſchej ſwěrnoſcżu a mějeſche tež najmjenſchu, najſnadniſchu
kaznju za ſwjatu. Woſebite zacpěcżo ſwěta, njewuhaſnite hidżenjo ſebje
ſamoho a hłuboka ponižnoſcż běſche zakład joho žiwjenja. Cžłowjecžeje
khwalby nježadaſche, ale <pb n="67"/>zacžerwjeni ſo zrudny, hdyž joho
ſchtȯ khwaleſche. Sam wȯn kȯždoho cžeſcżeſche. Za blidom wuzwoli ſebi
najnižſche měſto. Hdyž powjeſcż wo nanowej ſmjercżi zhoni, běſche jomu
wulki trȯſcht, zo je ſo pobožnje a po kſcheſcżanſkim waſchnju ze ſwěta
minył. Wſchědnje pſchibjeraſche joho luboſcż k Bohu a běſche ſo bojecż,
zo joho cżěło pſchez wobſtajne modlenjo a poſcżenjo pomału zahinje.
Tohodla bu jomu porucžene, zo by ſwoje myſle wot bȯjſkich wěcow bȯle
wotwobrocżił; ale podarmo ſo za tym prȯcowaſche. Tak minyſchtej ſo jomu
dwě lěcże lěcże pſchihota. Jomu běſchtej to wjeſołej, zbȯžnej lěcże.

Po najlěpſchim pſchihotowanju wotpołoži we lěcże 1587 ſwjatocžnje tſoji
ſlub khudoby, cžiſtoſcże a poſłuſchnoſcże. Dwaj měſacaj pozdżiſcho dȯſta
wȯn tonſuru a po krȯtkich pſcheſtawkach ſchtyri nižſche ſwjecżizny.[14]⁾

Po dȯſtacżu nižſchich ſwjecżiznow mějeſche Alois ſwoje cżiche
klȯſchtyrſke wobydlenjo wopuſchcżicż a do ſwěta ſtupicż. Bȯrzy bu do
Kaſtelliona powołany, zo by bratra Rudolfa z wȯjwodu Mantuanſkim
wujednał, mjez kotrymajž běſche zwada wudyriła. Do Milana (Mailand) ſo
wrȯcżiwſchi, zhoni pſchez bože wozjewjenjo dżeṅ ſwojeje ſmjercże. Nětko
ſo cżim bȯle cžaſnych wěcow zdalowaſche. We zymje 1590 bu zaſy do Roma
powołany a wuzwoli ſebi tam wuzku cżěmnu ſtwicžku k wobydlenjn. Wſchitke
joho myſle ſo na to złožowachu, zo ſkoro k ſwojomu knjezej pȯńdże. Hdyž
we lěcże 1591 we Romje natykniwa khoroſcż a knježeſche, wuznamjenjeſche
ſo Alois pſchez ſkutki miłoſcże a kſcheſcżanſkeje luboſcże. Wȯn
napominaſche khorych k ſcżerpnoſcżi, k podacżu do božeje wole, ſłužeſche
jim a ſtaraſche ſo za nich z wulkej luboscżu. We zjawnej hojeŕni doſta
we měrcu tohoſamoho lěta ſam khoroſcż. Tola joho žadoſoż za Jězuſom
njebu hiſchcże dopjelnjena. Wȯn wotkhorje a pokracžowaſche w ſwojim
krutym pokucżenju. Joho mocy dżeń wote dnja wotebjerachu a lěkarjo
njeprějachu jomu bliženjo ſmjercże. To běſche jomu wjeſoła powjeſcż.

Z wulkej nutrnoſcżu doſta ſwjate ſakramenty a bamž Hrjehoŕ ♣XIV.♠ <pb
n="68"/>póſła jomu požohnowanjo a wotpuſtk za mrějacych. Wſchitcy
pſchitomni běchu wot joho pobožnoſcże hnucżi a zwoſtachu hiſchcże khwilu
pola njoho. Wȯn žadaſche nětko, zo ſměł ſo ſchwikacż abo ſchwikacż dacż
a chcyſche na nahu zemju połoženy bycż, ale prědkſtejicżeŕ klȯſchtra to
njedowoli. W nocy dyrbjachu joho wſchitcy wopuſchcżicż, jeno tſjo
mniſcha tam woſtachu. Cżi pſchiſtupichu druhdy k joho łožej a ſłyſchachu
joho prajicż: „Knježe, do twojeju rukow porucžam ſwoju duſchu.“ Na
praſchenjo, hacž cžoho trjeba, wotmłowi Alois: „Wachujcże zo mnu a
pomhajcże mi, pſchetož ſkoro wumru.“ Joho woblicžo pocža blědnycż, zymny
pȯt wuſtupowaſche; wȯn ležeſche we ſmjertnym bědżenju. Jedyn z
pſchitomnych prajeſche jomu: „Spomń, zo twȯj Wumožnik za tebje na
twerdym drjewje mrějeſche.“ Alois njemȯžeſche wjacy wotmłowicż. Z
prawicu dżeržeſche wȯn ſwjecżenu ſwěcžku, lěwica běſche na kſchiżik
złožena, kotryž wokoło ſchije noſcheſche; joho wocži hladaſchtej na božu
martru. Pſchitomni zapocžachu modlitwy za mrějacoho a wȯn pobožnje na
nich poſłuchaſche. Někotre wokamiknjenja pſched ſmjercżu doſta wȯn rycž
zaſy a rjekny někotry krȯcż: „Jězuſo!“ A joho duſcha pozběhny ſo k
njebju. Tak wumrje njewinowaty, cžiſty a pobožny młodżene Alois 20.
junija w nocy ſrjedż 10. a 11. hodżiny we lěcże 1591; bě 23 lět, 3
měſacy a 3 dny ſtary.

Joho cżěło bu we khapali jeſuitſkoho kollegia we Romje pohrjebane. Bȯh
pokaza joho wſchelakim hako martrarja božeje luboſcże we njebju z wulkej
ſwjatoſcżu a kraſnoſcżu krȯnowanoho. Na joho prȯſtwn ſtachu ſo wſchelake
dżiwy. Bamž Benedikt ♣XIII.♠ zapiſa we lěcże 1726 tohole jandżelſkoho
młodżenca do zapiska Swjatych a poſtaji joho hako woſobny pſchikład
njewinowatoſcże, cžiſtoscże a hako zakitarja (patrona) młodoſcże. Na
ſwjecżatach widżimy ſwj. Aloiſa woblecženoho draſtu jeſuitskoho rjada, a
dżerži w rucy běłu liliju hako znamjo knježniskeje cžiſtoſcże, a kſchiž,
znamjo zaprěcża ſo ſamoho. Cyrkwina modlitwa na joho dnju je tale: O
Božo, wudżělerjo njebjeskich darow, kotryž ſy we jandżelſkim młodżencu
Aloiſiu ſpodżiwnu njewinowatoſcż žiwjenja z runje tak wulkej pokutnoſcżu
zjednocżił: daj nam pſchez joho zaſłužby a prȯſtwy, zo bychmy, hdyž joho
we njewinowatoſcżik ſcżěhowali njejſmy, jomu ſo tola we pokucże runali.
Pſchez naſchoho Knjeza a t. d. ♣H. D.♠

Dopis z Prahi.

Po dobrym katholſkim waſchnju cžeſcżuje kȯždy kraj, kȯžde měſto a woſada
ſwojich woſebitych ſwjatych, a wuzwoli ſebi tych, kotrychž ſkutkowanjo
bě za tutu woſadu abo měſto woſebicże wažne. Cžěſka je ſebi w ſwjatym
Wjacſławje, něhduſchim cžěſkim kralu a we ſwjatym Janu Nepomucenſkim a
někotrych druhich ſwojich krajnych patronow wuzwoliła, kotrejuž
prěniſcheju ſwjedżeń tež cyły kraj na rjane waſchnjo ſwjecżi. Kaž pak je
Praha we politiſkim a wědomſkim žiwjenju ſrjedżizna a hłowne měſto
cyłoho kraleſtwa, tak tež hako ſydło arcybiſkopa we cyrkwinſkich
naležnoſcżach, a wſchě cyrkwinſke ſwjedżenje ſwjecża ſo tohodla tu na
wulkotniſche waſchnjo hako wonka na kraju. Woſo<pb n="69"/>bnje pak
płacżi to wo ſwjatojanſkim ſwjedżenju, dokelž ſwj. Jan dżě ſkutkowaſche
we Prazy; tu wȯn wucžeſche, prědowaſche, ſpȯwjedaſche tu bu wȯn jaty a
morjeny. Tyſacy ludżi zeńdu ſo tohodla tež k tutomu ſwjedżenju do
Prahize wſchěch kȯncow Cžěſkeje a Morawy we ſwojich wſchelakorych
narodnych draſtach. Woſobnje pak bě Praha lětſa z ludom pſchepjelnjena,
kaž prjedawſche lěta ženje, dokelž ſwjedżeń runje na druhi dżeń ſwjatkow
padże, a ſo wyſche toho hiſchcże wulki cžěſki ſpěwaŕſki ſwjedżeń wotby,
na kotryž bě ſa na 1500 ſpěwarjow z Cžěſkeje, Morawy a z Wina zeſchło.
Tež naſch ſerbſki Lumir, ſpěwanſke towaŕſtwo w Budyſchinje, bě pola
tutoho narodnoho ſwjedżenja zaſtupjeny. Na železnicy pſchiwjezechu po
licženju wokoło 20000 ludżi; a pſchilicžiſch hiſchcże tȯn lud, kiž bě z
proceſſionami z blizkoſcże a dalokoſcże ſem pſchicżahnył, mȯže ſebi
kȯždy myſlicż, zo dyrbjeſche ſo Praha z ludżimi rojicż, woſebnje na
wopomnjecża hȯdnych měſtach. Na kamjeńtnym moſcże je wokoło ſwjecżatka
ſwj. Jana rjany wołtaŕk natwarjeny, ze wſchelakimi rȯžemi a kwětkami
rjenje wupyſcheny, a z lampami a ze wſchelakobarbitymi ſwěcami kraſnje
rozſwětleny. Na wſchěch torhoſchcżach, hdżež ſo ſwjecżo ſwjatoho Jana
namaka, ſu podobne wołtaŕki wudebjene. Wjecžor we 7. hodżinje je pola
tutych wołtarkow nyſchpor z božim požohnowanjom, zapocžatk a kȯnc
wozjewi ſo z pjecżorym tſelenjom z kanonow. Najkraſniſchi a najdróžſchi
pomnik ſwj. Jana je joho kaſchcż, na kotrymž wȯn ſam ſteji we
cžłowjeſkej wulkoſcżi, hewak hiſchcże wſchelako wudebjeny, wſcho z
lutoho ſlěbra, waži 30 centnari a płacżi pſchez 25000 ſtarych cžěſkich
dwacytnikow. Tutȯn pomnik namaka ſo we metropolſkej cyrkwi na
Hradſchinje, jeno ſchkoda, zo runje na wubjernym blaku njeſtoji. Z
wobeju bokow kaſchcża ſtaj wołtarjej, a na jenym wuſtaja ſo a dawa ſo k
wokoſchowanju na najwjetſchich ſwjatych dnach ſwjatoho Janowy jazyk, kiž
je Bȯh dżiwnje nětko ſkoro pſchez 500 lět zdżeržał. Z cyła pokazuja ſo
we tutych dnach wſchitke wopomnjecża hȯdne měſtnoſcże, kaž ſ. Janowe
jaſtwo, cżmowa a wuzka dżěra, ſwj. Jurjowa cyrkej, jena z najprěniſchich
kſcheſcżanſkich cyrkwjow we Cžěſkej, hewak pſchecy zanknjena, a druhe
měſta. — Swjatocžnicžku wjecžor, dżeń pſched ſwj. Janom po wotbytym
nyſchporje wotpali ſo rjany wohnjoſtroj (Feuerwerk) na tſelskej kupje,
kiž ſo kȯždy krȯcż woſobnje ludej z kraja jara ſpodoba, kaž mȯže to
kȯždy z jich ſpodżiwanja połnych hłoſow ſpȯznacż. Lětſa pak dawaſche tež
wěſcże krasny napohlad na wobomaj bokȯmaj kupy; mjenujcy cżumpaſche ſo
traž pſchez połſta cžołmikow, z faklemi wobſwjecżenych, na nich wjele
ſtow cžěskich ſpěwari, kiž wſchelake ſłowjanſke hłoſy mȯcnje klincžecż
dachu, na kamjeńtnym a rjecżaznym moſcże tejko ludu, kaž mějeſche tam
jeno rum, na wobomaj ſtronomaj Moldawy ſo wſcho rójeſche a ſrjedża na
moldawskej kupje wotpali ſo wohnjoſtroj, z tym ſo ſwjedżeń wotewri.
Nazajtra dopołdnja maja ſo we wſchěch cyrkwjach ſwjatocžne bože ſłužby,
woſobnje we domje, hako hłownej cyrkwi cyłeje Cžěſkeje. Po ſkȯncženym
cžěſkim a němſkim prědowanju we 11. hodżinje jědże arcybiſkop ze ſwojoho
hrodu do cyrkwje; wȯz, we kotrymž ſedżi, je hižom na 500 lět ſtary,
prěni pražſki arcybiſkop je ſo hižom we nim wozył, trjeba ſo nětko jeno
tſi krȯcż za lěto; 6 wuhlocžornych je do njoho zapſchehnjene;
12ſłužownicy rjenje zdraſcżeni du prjedy woza, z wobeju <pb
n="70"/>bokow cżiſchcżi ſo lud, woſobnje z kraja, zo by ſwojoho duſchow
paſtyrja wohladał. Pſchi cyrkwinſkich wrotach wocžakuja joho kanonikojo
wo cyrkwinſkej draſcże z druhej aſſiſtencu, a pſchewodżeja joho k
wulkomu wołtarjej, hdżež ma arcybiſkop božu mſchu, kotraž traž połdra
hodżiny traje; cyrkej je we wſchěch měſtnoſcżach pſchepjelnjena, zo ani
jabłuko k zemi padnycż njemȯže, runje kaž popołdnju w na nyſchporje. —
Tež pſched cyrkwju, na wſchěch haſach małeje ſtrony knježi wſchudżom
ſprȯcniwe žiwjenjo; proceſſiony ſteja we wſchelakich cžrȯdach wokoło
kantora, kiž jim wſchělake khěrluſche pſchedſpěwuje, kotrež lud potom po
nim ſpěwa; — Cyłe rynki budow ſu tu natwarjene, we kotrychž mȯže jedyn
wſchě mȯžne wěcy dȯſtacż, wſchelake ſwjecżatka, modleŕske knižki, rjane
powjedancžka wſchelakore hrajki, cuze woſobnje italske płody a t. d.,
haj ſame kuchnje tu njepobrachuja, we kotrychž mȯže ſo kȯždy hłȯdny
bruch naſycżicż. — Pſchizpomnicż hiſchcże dyrbju, zo běchu lětſa tež 7
Serbja z Wotrowskeje wokołnoſcże k ſwjatojanskomu ſwjedżenju do Prahi
pſchijěli, tež druhe tola ſu huſto Serbja Prahu wopytowali, a wěſcże ſo
žadyn kał njeje, dokelž Praha je wopytanja hȯdna za kȯždoho, woſobnje
pak za Serba, kotrohož duſchow paſtyrjo tudy ſchtudowachu.

♣Łusćanski.♠

Swjedżeṅ Božoho Cżěła.

Hakle we njedawno zańdżenych dnjach ſwjecżachmy tutȯn rjany ſwjaty dżeń.
Hako jedyn z najwyſchſchich ſwjatych dnjow z oktavu (z tydżenjom) pada a
ſwjecżi ſo tutȯn dżeń kȯžde lěto ſchtwȯrtk po njedżeli najſwjecżiſcheje
Trojicy a je zawjedżeny k wopomnjecżu poſtajenja najſwjecżiſchoho
ſakramenta wołtarja. Kaž je znate, dyrbjał ſo tutȯn ſwjaty dżeń po
prawym zeleny ſchtwȯrtk we martrowym tydżenju ſwjecżicż, dokelž je
ſpomnjeny dżeń nutsſtajenjo najſwjecżiſchoho ſakramenta pſchez Božoho
Syna ſo ſtało; dokelž pak ſo ſwjedżeń tutoho dnja we martrownym tydżenju
pſchiſłuſchnje wotdżeržecż njehodżi, dla zrudnoho cyrkwinſkoho
rozpomnjecża cżerpjenja Khryſtuſowoho, dha je naſcha ſwjata cyrkej
pſchiſłuſchne wotdżerženjo tohole ſwjatoho dnja hacž po njedżeli najſwj.
Trojicy wotſtorcžiła, tak zo ſwjaty dżeṅ ſam nic jenož do najrjenſchoho
lětnoho cžaſa pada, ale tež bjez zadżěwka cum oktava t. j. ze
ſwjecżenjom woſmich dnjow wotdżeržany bycż mȯže. Najwažniſchi dżěl
ſwjatocžnoſcże, pſchi kotrejž ſo najrjenſche a najdrȯžſche, ſchtož mamy,
k cžeſcżi Jězuſowej nałožuje, je tȯn proceſſion, kiž ſo po ſkȯncženych
božich ſłužbach ze wokołonoſchenjom najſwjecżiſchoho ſakramenta pod
hołym njebjom k ſchtyrjom wołtarjam wotdżeržuje. — Najſwjecżiſchi
ſakrament njeſe měſchnik zwonka cyrkwje pſchez drohi a hona wſow, zo by
tak rjec wſchitko ſtworjene ſpȯznało, khwaliło a wuzběhnyło dżiwy
luboſcże, nam we tymle ſakramencże wopokazane. Proceſſion kaž
zawjedżenjo ſwjatoho dnja ſamoho naſta ſrjedż 13. lětſtotka a bě, kaž
Bolland we ſwojich piſmach žiwjenja ſwjatych (5. hapryl) powjeda,
klȯſchtyrſka knježna Juliana we měſcże Lüttichu w nětcžiſchej Belgiſkej
wina jeju zawjedżenja. Spomnjena knježna <pb n="71"/>mějeſche mjenujcy
wjacy krȯcż jene widżenjo, kotrež wona njerozemjeſche. Widżeſche
mjenujcy we nim měſac we najpołniſchim ſwětle, na jenym boku tohoſamoho
pak, zo bě zacżěmnjeny, haj zdaſche ſo jej, hako by tam někajke
rozkwěkanjo měł, ſchtož jȯn njemało wohidżeſche. Tele widżenjo ju ženje
njewopuſchcżi; wona modleſche a poſcżeſche ſo a proſcheſche Boha, zo by
wot njeje ſtyſkniwe myſle wotewzał, ale dołho podarmo. Skȯncžnje zjewi
jej Bȯh ſam wuznam toho widżenja, hdyž bě dołho doſcż za tule hnadu
proſyła a někotrych bohawucženych mužow ſo za radu praſchała; bu jej
mjenujcy zjewjene, zo tȯn měſac katholſku cyrkej woznamjenja, te
zacżěmnjace rozkwěkanjo tohoſamoho pak brachowanjo jenoho woſebitoho
ſwjatoho dnja k cžeſcżi najſwjecżiſchoho ſakramenta wołtarja, kotrež
brachowanjo takrjec ſwětło a błyſchcż cyrkwje zacżěmnja; ſobu bu jej pak
porucžene, zo by wona pola prědkſtojerjow cyrkwje dla poſtajenja tajkoho
ſwjatoho dnja ſwoje prȯſtwy zapołožiła a tak parowanju we naſtupanju
zjawnoho cžeſcżowanja najſwjecżiſchoho ſakramenta wotpomhała. Dołho ſej
njewěrjeſche ſwoje rozjewjenjo někomu ſobudżělicż, najmjenje cyrkwinſkim
prědkſtojerjam, hacž bu ſkȯncžnje po nimale 20 lětach we lěcże 1230
nutskownje nucżena, ſwoju potajnoſcż zjewicż. Wona wotewri ſwoju wutrobu
archidiakonej Jakubej de Troyes we Lüttichu, potom provincialej
dominikanarjow Hugo a hiſchcże někotrym druhim pſchez pobožnoſcż kaž
wucženoſcż ſo wuznamjenjacym mužam. Cżile zaſy powjedachu to, ſchtož
zhonichu, Lüttichſkomu biſkopej Robertej, kiž po dołhim derje dokonjanym
pſchepytanju tȯn nowy ſwjaty dżeń we ſwojej cyłej diöceſy zawjedże
(1246); dokelž pak tutȯn biſkop teſame lěto hiſchcże wumrje, njemȯžeſche
ſpomnjene lěto tȯn ſwjaty dżeń hiſchcże derje po joho woli wobeńdżeny
bycż, dońž Bȯh ſam pſchez ſwoje wſchohomȯcne potajne wjedżenjo ſrědk
wunamaka, ſwjedżeń tamnoho dnja (t. j. božoho cżěła) po cyłym katholſkim
ſwěcże rozſchěricż. Provincial Hugo, kotromuž bě Juliana ſwoje zjewjenjo
ſobudżěliła, bu wot bamža za kardinalduchownoho a wotpȯſłanca
katholſkeje cyrkwje we Němſkej wuzwoleny, tamny archidiakon Jakub de
Troyes pak, kotromuž klȯſchtyrſka knježna Juliana ſwoje zjewjenjo wot
Boha tež ſobudżěli, bu (zawěrno zjawne bože dopuſchcżenjo) z bamžom a
naſtupi pod mjenom Urban ♣IV.♠ ſtoł ſwjatoho Pětra. Tutȯn wuda hiſchcże
we lěcżě 1264[15]⁾ bullu (rozkaz), pſchez kotruž bu ſwjaty dżeṅ Božoho
Cżěła we cyłej katholſkej cyrkwi poſtajeny; Hugo pak hako bamžowy
wotpȯſłanc we Němſkej mějeſche wjeſołoſcż to, ſchtož wȯn prjedy tak
zaſtupowaſche, tȯn najprěniſchi we wſchitkich cyrkwjach ſwojeje legacije
ſwjedżeń božoho cżěła zarjadowacż. Tež Klimant ♣V.♠ ſcżěhowaŕ Urbana
♣IV.♠ porucži zaſy na cyrkwinſkej zhromadżiznje we Vienne we l. 1311, zo
by porucženjo joho prjedownika krucże dżeržane było a pſchepołoži
ſwjedżeń na ſchtwȯrtk po najſwjecżiſchej Trojicy. Swjedżeń Božoho Cżěła,
kaž hižom prajach pozběhuje woſobnje po božich ſłužbach wotdżeržowany
proceſſion, — drohi nałožk (Aufwand) a najnajrjeniſche debjeńſtwo we
cyrkwinſkich draſtach a cyrkwinſkich wěcach płacżi Jězuſej Khryſtuſej,
kiž je po katholſkej wěrje we tymle najſwjecżiſchim ſakra<pb
n="72"/>mencże pſchitomny; na druhej ſtronje pak ma naſcha katholſka
cyrkej bjeze wſchoho dwěla tež wotpohladanjo, ſwojim wěriwym pſchez
tȯnle rȯcžny ſwjedżeń wulku wucžbu (dogma) wot woprawdżiteje
pſchitomnoſcże Jězuſa Khryſtuſa we tymle ſwjatym ſakramencże prawje k
wutrobje połožicż a wſchitkich tych njewěriwych wohańbicż, kotſiž
woprawdżitu pſchitomnoſcż Khryſtuſowu we tymle ſakramencże prěja.
Proceſſion wjedże ſo k ſchtyrjom wołtarjom, kotrež ſu po mȯžnoſcżi po
ſchtyrjoch bokach ſwěta natwarjene a pſchi nich ſo ſpocžatki ſchtyrjoch
ſwjatych ſcżenjow cžitaja k woznamjenjenju: zo je Jězus Khryſtus
wumožnik wſchitkich cžłowjekow a zo joho wucžba poſtajena je za wſchitke
ludy a narody. Najrjeniſchi proceſſion na dżeń božoho cżěła bě wěſcże
tamny, kiž je we Triencże wotdżeržany był we cžaſu powſchitkownoho
koncilija, pſchetož po wopiſanju konciliſkich aktow (wot But Angel.
Maſſarella) běchu wyſche bamžowych legatow, kardinalow a wotpoſłancow
wſchelakich khěžorow a kralow pſchi nim 210 biſkopow pſchitomni wſchitcy
we pluvialach, infulach a z paſtyrſkim kijom w rucy, kardinal Moronus
njeſeſche najſwjecżiſchi ſakrament pod baldachinom.

♣L.♠

Wobnowjenjo kulowſkeje farſkeje cyrkwje.[16]⁾

Kulowſka farſka cyrkej bě hižom dlěſchi cžas wobſchěrniſchoho
wobnowjenja prawje potrjebna. Nutskowne bě wot procya, kura a ſtaroby
cyle zacžornjene; z wonka pak pokazachu ſo na wěži, tſěſche a murjach
ſchkody; wobſchěrniſche wobwobnowjenjo bě tohodla nuzne,
njedyrbjeſche=li z wonka a znutska wſchitko k zahubjenju hicż. K tomu
pſchińdże, zo bě wulki wichor 27. auguſta 1860 — tȯnſamȯn, kiž bě tež w
Lipſku tak ſurowe njehody pſchihotował, — wjetſchi dżěl cyrkwineje
tſěchi wotkrył.

Najwažniſche a najprěńſche praſchenjo bě nětk: zwotkel dyrbja ſo
pjenjezy k wuporjedżenju cyrkwje wzacż? Cyrkwinſke a ſwětne kaznje
pſchedpiſuja, zo dyrbja, hdyž cyrkej ſamotne daſahace zamoženjo
wobſedżi, z tutoho twarne wułožki pſchizwolene bycż. Kulowſka farſka
cyrkej pak njemějeſche wjacy hacž něhdże 1900 tol. zamoženja, kotrež we
ſwojej dani we zjenocżenſtwje z druhimi cyrkwinſkimi dokhodami lědom
doſaha, zdy cyrkwinſkich ſłužownikow, wohnjowe zawěſcżenjo a druhe
cyrkwinſke wudawki zapłacżicż. Nowe cyrkwinſke pſchedmjety, n. pſch.
duchownſke draſty, wołtarjowe ſchaty, wolij za wěcžnu ſwěcu, njemȯžachu
ſo z cyrkwinſkoho zamoženja kupowacż; ſmilnoſcż dobrocżiwych duſchow z
daloka a z blizka dyrbjeſche tudy z nuzy wupomhacż. A bohu dżakowano!
pſchecy ſu ſo kſcheſcżenjo namakali, kiž bȯjſkoho zbȯžnika we naſchej
khudej farſkej cyrkwi zwoblekowachu. Mjez tutymi dobrocżerjemi dyrbja na
prěnim měſcże mjenowane <pb n="73"/>bycż klȯſchtyrſke knježny we Marinej
Hwězdże a we Marinym Dole a njeboh kanonik kantor Haſchka, kiž bu we
Kulowje rodżeny.

Ze ſłaboho cyrkwinſkoho zamoženja njemȯžachu potajkim wułožki za
wuporjedżenjo a wobnowjenjo farſkeje cyrkwje wzate bycż. Wjele bȯle
pſchińdże pſchi tajkich wobſtejenjach pruſki zakoń wot 11. hapryla 1846
k nałoženju, po kotrymž maju pſchi njedoſahanju cyrkwinſkoho zamoženja
patron a cyrkwinſka woſada twarne wułožki zapłacżicż. Patron naſcheje
farſkeje cyrkwje je hnadna knjeni we Marinej Hwězdże; tuta a jeje
duchowny radżicżel a pomoenik, knjez propſt, běſchtaj z luboſcże k Bohu
a k cyrkwinſkej woſadże hnydom podwolnaj, zakońſki pſchinoſchk, t. j.
tſecżinu wſchitkich wudawkow zapłacżicż. Runje tak podwolna běſche tež
wjeſna woſada, kotraž z jědnacżich wjetſchich a mjeńſchich wſow
wobſteji. Njepſchizwolnoſcż pſchecżiwo twarjenju a zapłacżenju
naſtawacych wudawkow namaka ſo wot měſta Kulowa, ale nic wot
měſchcżanow, kotſiž běchu derje zmyſleni kaž patronka a wjeſna woſada,
ale wot někotrych měſchcżanſkich pſchedſtejerjow.

Pſchede wſchěm bu wurycž zběhnjena, zo wot duchownych pſchedſtejerjow
woznamjenjene ſchkody we a na božim domje hiſchcże dotal tajke njejſu,
zo dyrbjałe na kȯžde waſchnjo wuporjedżene bycż. Tohodla wopoſła
kralowſke knježeŕſtwo we Liegnitzu twarſkoho miſchtra do Kulowa, kotryž
30. julija 1861 wſchě ſchkody na cyrkwi, duchownſkich a ſchulſkich
twarjenjach ſwěru pſchehlada a napiſa, ſchtož dyrbjało na kȯžde waſchnjo
wuporjedżene bycż. Tež we naſtupanju nutskomnoho farſkeje cyrkwje ſo wȯn
wupraji a napiſa, zo ſo wołtarje, klětka, khory a piſchcżele we tak
zrudnym a hubjenym wobſtejenju namakaja, zo dyrbja cyle njepſchiſtojne a
za boži dom njedoſtojne mjenowane bycż.

(Skȯncženjo pſchichodnje.)

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Kaž ſłyſchiny, běſche pſchi lětuſchim proceſſionje, kiž ze
ſerbſkich woſadow ſwjatki do Krupki dżěſche, na 600 ludżi.

Z Khrȯſcżic. W tych dnjach pſchecżehnje k nam dotalny njebjelcžanſki
kapłan k. Jan Nowak za druhoho kapłana. Njebjelcžicy budża nětko dlěſchi
cžas bjez kapłana.

Z Kulowa. Tudy mamy tež towaŕſtwo najſwjecżiſchoho dżěcżatſtwa
Jězuſowoho, kotrohož pſchedſyda je naſch k. kapłan Schołta. Wȯndanjo
běchu zhromadne Bože ſłužby tohole towaŕſtwa, pſchi kotrychž běſche cyła
ſchula pſchitomna; 21 dżěcżi dżěſche k Božomu blidu a k. kapłan mějeſche
rycž woſebje wo ſpomnjenym towaṙſtwje. Tež wobdżěli ſo wjele
wotroſcżenych a pſchitomni naſkładowachu 15 tolerjow.

Z Rȯžanta. Sobotu ſwjecżeſche naſch k. wucžeŕ Hawſchtyn Hauffa ſwȯj
25=lětny zaſtojnſki jubilej. Rano poſtrowichu joho wokolni wucžerjo z
khěrluſchom a pſchepodachu jomu po hnujacej rycži k. wucžerja Nowaka
rjany cžaſnik. Tež knjezaj duchownaj, ſchulſcy wȯtcojo, ſchulſke dżěcżi,
konſiſtorſtwo w Budy<pb n="74"/>ſchinje, kollaturſke knjejſtwo w
klȯſchtrje pocžeſcżichu joho z darami. Dopołdnja podachu ſo wſchitcy
dżělbjerjerjo tohole ſwjedżenja do cyrkwje, hdżež k. adminiſtrator Benno
dżakownu Božu mſchu dżeržeſche. Bȯh žohnuj a ſylnjuj k. Hauffu w
daliſchim wucžeŕſtwje wſchě lěta joho žiwjenja!

Z Dreždżan. Dotalny kapłan w Joſefinſkim wuſtawje k. konſiſtorialny
radżicżel Jȯzef ♣Štěpánek♠ (rodż. z Cžech) je za druhoho dwȯrſkoho
kapłana w kralowſkej cyrkwi pomjenowany. Na joho prjedawſche měſto
pſchińdże duchowny z kölnſkeje diöceſy. — Dżeń 9. meje wumrje tudy k. H.
Tombo, jara cžeſcżomny wucžeŕ ſpomnjenoho wuſtawa.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Rakuſka Schlezynſka. W tutym dżěle Wrȯtſławſkeje diöceſy buchu w
cyrkwjach dary (wopory) hromadżene za wudowy a ſyroty wojakow, kiž ſu w
Schleswigu panyli, po porucžnoſcżi biſkopa, kiž je ſam 1000 tolerjow k
tomu darił. Tak bu 546 tol. nawdatych.

Schleswig. Nakhwilne knježeŕſtwo w tymle wȯjwodſtwje, kiž je wot
pruſkich a rakuſkich wȯjſkow dobyte, je zakoń wudało, po kotrymž je w
měſchanych mandżelſtwach ſtarſchimaj zawoſtajene, w kotrej wěrje chcetaj
dżěcżi wocżahnycż. Njeje žane wobmjezowanjo lět atd., hdżež dyrbjał ſo
kontrakt abo zjednanjo ſtacż. Tež ſmědża ſo nětko njeproteſtantſke
woſady załožecż, cyrkwje a ſchule twaricż, w cžimž bu prjedy jara
zadżěwane. Duž derje tola, kaž ſo zda, krej tak wjele katholſkich
wojakow tam njeje podarmo rozlata! — Lazarethy ſu hiſchcże z khotrymi
pſchepjelnjene.

Z Roma. Bamž rycžeſche w konſiſtoriu pſched 16 kardinalemi wažne ſłowa
wo Pȯlſkej: „Krej ſłabych a njewinowatych woła wo wjecżenjo (rachu)
pſched trȯnom Najwyſchſchoho pſchecżiwo tym, kiž ju pſcheliwaja. W
naſchich dnjach widżimy tež pſcheliwacż njewinowatu krej w katholſkim
kraju, w njezbožownej Pȯlſkej, hdżež je katholſke nabožniſtwo tak krucże
pſcheſcżěhane. Njebudżich wo tym rycžał pſched konſiſtoriom, boju pak
ſo, hdy bych dlěje mjelcžał, zo bych na ſo zwalił khoſtanjo z njebjes,
ſlubjene pſchez profetow tym, kiž dopuſchcża njeprawoſcże cžinicż: Běda
mi, zo ſym mjelcžał. Swědomjo mje nucżi, zo bych ſwȯj hłȯs pozběhnył
pſchecżiwo tamnomu mȯcnomu knježerjej, kotrohož kraj ſaha hacž do
najdaliſchoho ſewjera (połnocy). Słyſchcże! Tȯnle mȯcny knježeŕ, kotryž
ſej zwěri ſo katholſki mjenowaeż, hacžrunje je z wonka naſcheje ſwjateje
cyrkwje a kotryž zapomnja na ſud Boha wobkedżbowacoho wſchitke złe
ſkutki — tȯnle knježeŕ pſcheſcżěha z dżiwjej ſurowoſcżu krutoſcżu pȯlſki
narod a je bjezbožne dżěło ſpocžał, wukorjenicż katholſke nabožniſtwo w
Pȯlſkej a z pſchemocu tam zawjeſcż błudżeŕſtwo. Duchowni tutoho
katholſkoho naroda ſu z mocu wutorhnjeni ſwojim ſtadłam, jeni zawjezeni
do wuhnanſtwa, druzy wotſudżeni k dżěłu w ſibirſkich podkopkach;
zbožowni ſu hiſchcże cżi, kotſiž možachu cżeknycż, a cżi błudża bjez
wucżeka po cuzym kraju! Cyrkwje ſu wonjecžeſcżene, druhe zawrjene dla
njepſchitomnoſcże duchownych. Skȯncžnje je ſej tȯnle hordy (arrogantny)
potentat <pb n="75"/>mȯc pſchicpěł, kotruž ani naměſtnik Khryſtuſowy
njewužiwa: wutorhnywſchi z diöceſy, pȯſławſchi do wuhnanſtwa a nimale
hižom lěto w jaſtwje dżeržo naſchoho lubowanoho ſyna arcybiſkopa
warſchawſkoho, je ſej zwažił hiſchcże wotſadżicż joho z joho
zaſtojnſtwa, kotrež ſmy jomu ſpožcžili. Tamajo tele ſkutki njemyſlu z
tym zbudżicż europſku revoluciu. Wěm derje rozeznawacż bjez ſocialnej
revoluciu a zakońſkimi prawami naroda, kotryž wojuje za njewotwiſnoſcż a
ſwoju wěru. Wucżiſchcżujo znamjo hańby na cžoło pſcheſcżěharjow
katholſkeje wěry cžinimy jenož ſwjatu winowatoſcż ſwojoho ſwědomja;
widżicże po tajkim, cžohodla ſym wam zdżělicż dyrbjał tamne zrudne
powjeſcże z toho njezbožownoho kraja — zo bychmy podwojili ſwoje
modlitwy. Duž wozjewjamy, zo japoſchtołſke požohnowanjo dawamy wſchěm
tym, kotſiž bychu ſo dżenſa za Pȯlſku modlili. Modlmy ſo wſchitcy za
nju.” — Tak je bamž rycžał, hacžrunje nic ſłowo wot ſłowa. Hdyž mjenujcy
ruſowſki pȯſłanc wo tym zhoni, khwataſche k romſkomu miniſtrej
Antonelliej, zo by jomu wotpiſk tuteje rycže dał; ale tȯn měnjeſche, zo
je ſwjaty wȯtc rycžał, kaž je jomu duch kazał, a wotpiſk ſam nima. K
ſpokojenju ruſkoho pȯſłanca ſu ſo nětko jene romſke nowiny wo něſchto
mjenje krucże pſchecżiwo ruſkomu khěžorej wuprajiłe. — Swjaty wȯtc je
tak daloko ſtrowy, zo mȯžeſche ſwjedżeń Božoho Cżěła pſchi proceſſionje
pſchitomny bycż. Haj wȯn dowola tež zas, zo mȯža wopytowarjo k njomu
pſchińcż. — Wjele duchownych z Pȯlſkeje je do Roma pſchiſchło, zo bychu
bamžej wažne wobſkoržowanja na ruſowſke knježeŕſtwo podali. Swjaty wȯtc
jich ſkȯržby wuſłyſchawſchi pſchipokaza wbohim cżěkancam klȯſchtyr
„Putnikow” za měſto wucżeka. — We wjele cyrkwjach bě mejſka pobožnoſcż
jara wopytana. Tež njeje w Romje ſwȯjba, kotraž by tȯnle měſac w ſwojim
domje njeſwjecżiła, hdżež kwětki a ſwěcy debja domjacy wołtaṙ.

Italſka. W Neapolſkej je nětk hižom kaž w Pȯlſkej tȯjſchto biſkopſtwow
bjez biſkopa. Tak ſu w Romje hako wuhnacżi žiwi arcybiſkopojo z Neapola,
z Beneventa, ze Sorrente i Maſſa. Arcybiſkop z Amalfi je we wuhnanſtwje
zemrjeł. Biſkop z Avellino je w Turinje hako wuhnaty, biſkop ze Seſſai
Carinola w Genua, biſkop z Caſtellamare w Marſeille. Dżewjecż biſkopow
njeſmě na ſwoje měſta, ale dyrbja w Neapolu woſtacż. Kardinal arcybiſkop
z Kapua je wumrjeł.

Francowſka. Oratorian (mnich) k. Karl Perraud je ſwoje prědowanjo wudał,
kotrež je w Parizu dżeržał 2. februara t. l., pod mjenom: La Pologne
martyre (martraŕſka Pȯlſka). Wukładuje, zo pſcheſcżěhanjo
kſcheſcżanſkoho ludu njemȯže bycż bjez płodow a bjez ſkutkowanja na
woſud cžłowjeſtwa.

Pȯlſka. Hacžrunje je na bitwiſchcżach bȯle měrne, traje z pȯlſkeje
ſtrony narodne zarjadowanjo a na knježerſkej ſurowoſcż dale. Ruſowſke
nowiny piſaja, zo je dotal 87,500 ludżi do Sibirſkeje a do znutskowneje
Ruſowſkeje wuwjezenych. Wotſudżowanja k ſmjercżi cžitamy w kȯždym
nowinſkim cžiſle. — Woſebje je wupuſcżenjo Polakow a z tym tež
katholikow w Litwje zjawnje wutyknjeny kȯnc knježeŕſtwa. Tak bu njedawno
w měſcże Wornie (z katholſkej wokolnoſcżu) katholſki duchownſki ſeminar
a arcybiſkopſki hrȯd ſchismatiſkomu ruſkomu archierej (biſkopej) daty a
tamniſchi katholſki biſkop žmudſki (Samogitien) k. Wołoncžewſki bu do
měſta Kowna pſcheſadżeny! — Nětko <pb n="76"/>pſchihotuje ſo ruſowſke
knježeŕſtwo na to, zo by wſchitke klȯſchtry w Pȯlſkej zběhnyło, kaž je
wſchelake dobrocžinſke wuſtawy hiżom zakapo lo.

Z Jeruzalema. Bjez mnohimi pucżowarjemi, kiž běchu lětſa kaž hewak ze
wſchěch krajow na martrowny tydżeń do Jeruzalema pſchipucżowali, běſche
tež abt ♣Dr.♠ Haneberg, profeſſor z Mnichowa. Wȯn mějeſche ſrjedu 23.
měrca němſke prědowanjo w cyrkwi Božoho rowa. Wulki pjatk dżerža tam
duchowni z Jeruzalema a z Paläſtiny prědowanja we 5 abo 6 rycžach. —
Tudomny mały, ale derje zrjadowany hoſcżenc (hoſpic) johanitſkoho rjada
bu w poſledniſchim cžaſu woſebje wopytowany; za dżeń płacżi ſo tam
něhdże 1 toler za bydło, jědż a poſłuženjo, bjeztymzo w druhich
hoſcżencach pſchez 3 tolerje žadaja a wyſche toho bakſchiſch (t. r. na
pſchepitk). Amerikanſcy a jendżelſcy pucżowarjo, bjez nimi wjele
woſobnych knjenjow, ſu tu we wulkej mnohoſcżi. Ruſowſki hoſpic z wonka
měſta z biſkopſkej cyrkwju, biſkopſkim hrodom, z domom za khorych a
druhimi wjetſchimi khěžemi je hižom dotwarjeny a z dżěla wobydleny. W
nutskomnym měſcże je tež něſchto nowych twarjenjow naſtało: woſobna
ſynagoga, klȯſchtyr ſotrow Sionſkich, židowſki hoſpic; nětko twari ſo
nowy hrȯd łacżanſkoho (romſkokatholſkoho) patriarchi. Ale žiwjenjo je tu
kȯždy dżeń drȯžſche, woſebje drohe je bydlenjo, jědże atd. Kraj je tu
khwilu měrny; ale wſchě žorła a mocy k zbožu wotewricż a k nowomu
žiwjenju zbudżicż, k tomu njepſchihodżi ſo ani mohamedanſka wucžba ani
turkowſke knježeŕſtwo.

Z Ameriki. Z kupy Domingo piſa biſkop Poinier z Roſeaua, zo je
zhromadżizna na danſkich kupach (antilach) wobzanknyła nabožniſku
ſwobodu dacż a khoſtanja zběhnycż, z kotrymiž běchu dotal luteranowje
pſcheſcżěhani, kotſiž do katholſkeje cyrkwje pſcheſtupichu. W lěcże 1863
wotpołoži tam pſchi wſchěch zadżewkach 83 ludżi katholſke wěrywuznacżo a
614 bu kſchcżenych. Duž je tam rjana nadżija!

Z Tibeta (w Aſii). Katholſka wěra ſo w tymle kraju rozſchěrja. Jedyn
lamaſki (pohanſki) klȯſchtyr ze 700 ſobuſtawami je wſchě ſwoje pſchibohi
ſpalił a žada ſo w katholſkej wucžbje rozwucžicż. Na wſchěch ſtronach
žadaja ſej katholſkich miſſionarow.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy naſchoho towaṙſtwa ſu dale ſwȯj lětny pſchinoſchk (poł
tolerja) zapłacżili: kk. wucžeṙ Mikławſch Hicka z Ralbic, kubleṙ
Mikławſch Pjetruſch z Rȯžanta, kubleṙ Michał Manjok z Pěſkec, ſchewſki
Mikławſch Bjarſch z Nowoſlic, kubleṙ Handrij Běbrach z Lejna, klamaṙ
Jakub Hȯrnik z Worklec, Pětr Lukaſch z Khaſowa, Madlena Wawrikec z
Radworja, kublerjowa Hana Balantowa z Rachlowa, kubleṙ Jan Hawſchtyn
Ducžman z Bozankec.

Zemrjety ſobuſtaw:[17]⁾

Mikławſch Ducžman, kubleṙ w Nuknicy, wumrje 28. hapryla rano, wot Bożeje
rucžki zajaty.

Redaktor: M. Hórnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoł

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 7. Julij. 1864.

Swjaty Khilian,

biskop a martraṙ. (8. julija.)

Swjaty Khilian narodżi ſo we ſpocžatku ſedmoho lětſtotka ze zemjanſkeje
ſwȯjby we Irſkej. Wȯn bu we klȯſchtrje wȯtcnoho kraja kubłany.
Zacpěwſchi wabjenja tohole ſwěta wuzwoli ſebi tȯnle klȯſchtyr hako
najwěſcżiſche měſtno ſwojoho zboža. Pſchez ſtajne poſcżenjo, wachowanjo,
modlenjo a wopominanjo bȯjſkich wěcow bu joho mjeno cžeſcżene a wȯn wot
luda hako ſwjaty khwaleny. Měſchniſku ſwjecżiznu doſtawſchi wobzamkny
wȯn zbožownu powjeſcż wo božim kraleſtwje tež tym ludam wozjewjecż,
kotrež we ſměrkach pohanſtwa a ſcżinje ſmjercże ſedża. Žane wotradżenja
njezamožachu joho kruty wotmyſł ſkhablicż. Wȯn wopuſchcżi ſtarſchej,
ſwȯj klȯſchtyr a wȯtcny kraj a wza ſebi za pomocnikow měſchnika Kulmana
(Kolomana) a diakona Totnana a pſchińdże pſchez morjo do Francowſkeje.
Pſchepucżowawſchi tutȯn kraj woteńdże do Němcow a pſchińdże hacž k
Würzburgej we Frankach (nětcžiſchej Bajerſkej). Tudy nadeńdże wȯn dżiwi
njewěriwy lud a běſche hotowy, ſwoju krej k zbožu tohole luda a k božej
cžeſcżi woprowacż.

Prjedy hacž by tutomu ludej prědowacż zapocžał, chcyſche wȯtca
wſchitkich wěriwych wo dowolnoſcż a požohnowanjo k tutomu
japoſchtołſkomu ſkutkej proſycż. Tohodla pucżowaſche we lěcże 686 do
Roma a wozjewi ſwjatomu wȯtcej Kononej ſwoju žadoſcż. Bamž daſche jomu
dowolnoſcż a požohnowanjo k cżežkomu ſkutkej a wuſwjecżi joho za
biſkopa. Khilian wrȯcżi ſo do Frankow a dowuknywſchi rycž tutoho luda
zapocža prědowanjo we božim mjenje. Bože žohnowanjo pomhaſche jomu
pohanſke wutroby hnucż a wȯn wobrocżi wjele pohanow wokoło Würzburga k
Jězuſowej wěrje. Tež Gosberta, wȯjwodu toho luda wȯn wukſchcżi. Tȯnle
wȯjwoda běſche drje we wěrje rozwucženy a kſchcże<pb n="78"/>ny, ale
dżěſche tola wěcžnomu njezbožu do rukow. Wȯn běſche mjenujcy Gejlanu,
žonu ſwojoho zemrjetoho bratra za mandżelſku wzał. Japoſchtołſki prědaŕ
jomu pſcheeżelnje ale krucże dopowjeda, zo kſcheſcżanſki zakoń tajke
mandżelſtwo njedowola. Gosbert ſlubi, zo tule žȯnſku zdali; wȯn
prajeſche: „Hdyž ſym z luboſcże k wſchohomȯcnomu Bohu wſchitko
wopuſchcżił, ſchtož běſche mojej wutrobje lube a drohe: dha chcu z tej
ſamej luboſcżu tež ſwoju mandżelſku wopuſchcżicż, hdyž ju měcż
njedyrbju. Mi njeje nicžo lubſche, dyžli boža luboſcż”.

Za to złoži Gejlana ſwȯj hněw na Khiliana a wobzamkny joho ſkȯncowacż.
Wȯjwoda Gosbert běſche do wȯjny woteſchoł. W tym cža ſu chcyſche wona
ſwȯj bjezbȯžny ſkutk dokonjecż. Naja ſebi někotrych pohanſkich mužow, zo
bychu Khiliana a joho towarſchow w nocy ſkradżu morili.

Bȯh wozjewi ſwojomu ſłužownikej bližacu ſo ſmjercż a Khilian zawoła
zdobom ſwojich towarſchow a rjekny: „Pſchihotujmy ſo na Knjezowy
pſchikhad; pſchetož wȯn jo hižon pſched durjemi.” Wſchitcy ſo modlachu a
cžakachu žadoſcżiwje na martraṙſku ſmjercż. W połnocy walichu ſo najecżi
zabijerjo do joho wobydlenja a zakłochu joho a Kulmana a Totnana. To ſta
ſo we lěcże 689.

K potajenju ſwojoho žadławoho ſkutka daſche Gejlana cżěła zabitych
ſłužownikow božich do jamy zmjetacż. Ale Bȯh jeje ſkutk wozjewi. Jedyn z
mordarjow zhubi ſtrowy rozom, běhaſche po měſcże a wołaſche žałoſcżicy:
„O Khiliano, o Khiliano! kak ſurowje mje pſcheſcżěhaſch: widżu wyſche
ſwojeje hłowy mjecž, cžerwjeny wot twojeje krewje!” Wȯn we zadwělowanju
wumrje. Druhi mordaŕ zakłȯ ſo ſamoho z mjecžom. Tež na Gejlanu pſchińdże
wrȯtnoſcż a wona wołaſche: „Běda mi twoje dla, Khiliano! ſurowje ſo mi
płacżi, ſchtož ſym na tebi cžiniła.” A jeje ſmjercż běſche zrudna.

Cżěła tutych krewjeſwědkow buchu pſchez bože wjedżenjo namakane a we
wosmym lětſtotku wot biskopa Burkarda do hłowneje cyrkwje we Würzburgn
khowane. Swjaty Khilian a joho towarſchojo cžeſcżuja ſo hako ſwjecżi
martrarjo. H. D.

Wobnowjenjo kulowſkeje farſkeje cyrkwje.

(Skȯncženjo.)

Na zakładże tajkoho wopſchiſahanoho wuprajenja twarſkoho miſchtra orucži
nětk kralowſke knježeŕſtwo we Liegnitzu, zo dyrbja ſo hako nuzne
poſtajene twarby na cyrkwinſkich twarjenjach hnydom wuwjeſcż. Hižom
prjedy pak běſche teſamo ſnježeiſtwo pſchikazało, zo dyrbja ſo wot měſta
Kulowa ſchtyrjo a wot jědnacżich zafarowanych wſow jědnacżo twarſcy
wubjerkownicy wuzwolicż. Na prědku tutych pjatnacżoch twarſkich
wobjerkownikow ſtejeſche naměſtnik hnadneje knjenje we Marinej Hwězdże,
knjez wyſchſchi hajnik Heidrich we Nowej Wſy.

Tak zdachu drje ſo wſchitke zadżewki pſchewinjene, kotrež wuporjedżenju
cyrkwje napſchecżo ſtejachu, tola pak hiſchcże woprawdże dołho tak
daloko njebě.

<pb n="79"/>

Wot měſchcżanſkeje ſtrony bu mjenujcy nětk nacżiſnjene, zo dyrbja
wudawki k poſtajenym twarbam jenož z cyrkwinſkoho zamoženja zapłacżene
bycż, dokelž je pjecža kulowſka cyrkej jara bohata. Duchowna wyſchnoſcż
we Wrȯtſławje dyrbjeſche potajkim wobſedżenſtwo kulowſkeje cyrkwje
pſchepytacż a wuda ſo, zo, kaž hižom horjeka prajachmy, z cyła 1900 tol.
zamoži. Wot tutych pjenjez běſche pak hižom 100 tol. we ſkȯržbje
zežrane, kotruž běchu měſchcżanoſta a dwaj měſchcżanaj pſchecżiwo
hnadnej knjeni we Marinej Hwězdże hako patroncy, a pſchecżiwo
cyrkwinſkomu kollegiju zapocželi a kotruž cżi tſjo ſkȯržbnicy po dwěmaj
dołhimaj lětomaj na tſecżim a poſlednim měſcże, pſchi wyſchſchim
tribunalu we Barlinje pſchěhrachu. Wot cyrkwinſkoho zamoženja woſtachu
potajkim 1800 tol., a na prȯſtwy cyrkwinſkoho pſchedſtejerja pſchizwoli
duchowna wyſchnoſcż we Wrȯtſławje, zo ſmědża wot tamnych 1800 tol.
hiſchcże 363 tol. k cyrkwinſkim wuporjedżenjam wzate bycż, tak zo nětk
cyłe zamoženjo kulowſkeje cyrkwje z něſchto wjacy dyžli 1400 tol.
wobſteji. Kak budże ſo nětk lutowacż a tež proſycż dyrbjecż k
zapłacżenju njemałych lětnych cyrkwinſkich wudawkow!

Dżeń 10. hapryla 1863 wuzwolichu pjatnacżo twarſcy wubjerkownicy wužſchi
wubjerk, wobſtejacy z wyſchſchoho hajnika ♣Heidricha,♠ blidarſkoho
miſchtra ♣Hejdana♠ a wyſchſchoho ſchołty ♣Bicka,♠ kotſiž dyrbjachu pod
ſobuſkutkowanja fararja twarjenjo a wuporjedżenjo wuwjeſcż.

Mjez tym ležeſche pak nowy cżežki kamjeń na pucżu, kotryž dyrbjachu
kulowſcy měſchcżenjo wotſtronicż. Praſcheſche ſo mjenujcy wo pjenježny
pſchinoſchk měſta Kulowa. Měſchcżenjo žadachu, zo dyrbi jich dżěl kaž
dotal pſchecy z měſchcżanſkeje kaſſy zapłacżeny bycż; wot druheje ſtrony
pak bu prajene: měſchcżanſka kaſſa je jenož za měſchcżanſke a nic za
cyrkwinſke potrjebnoſcże; tež ſtaj we měſcże dwaj proteſtantſkej
měſchcżanaj, kotrajž hižom zakońſcy k katholſkim cyrkwinſkim twarjenjam
nicžo pſchinoſchowacż njetrjebatej; katholſcy měſchcżenjo dyrbja
potajkim wſchitke wudawki k wuporjedżenju a k wobnowjenju cyrkwinſkich
twarjenjow ze ſamotneje mȯſchny zapłacżicż. Pſchecżiwo tomu bu
nacżiſnjene: tutaj trjebataj farſku cyrkej k kſchcżenjam ſwojich dżěcżi
a k pohrjebam, kaž to cyrkwinſke knihi dopokazuja, ſtaj potajkim tež
pſchez zakoṅ k pſchinoſchowanju wudawkow dżeržanaj. Njedyrbjałoj=li pak
tola woprawdże k tomu winojtaj bycż, dha dyrbjał ſo jimaj jej ſnadny
pſchinoſchk z měſchcżanſkeje kaſſy wupłacżicż. — Dołhoho a z wulkej
njeluboſcżu wjedżenoho wojowanja njebě žadyn kȯnc, dȯńž kralowſke
knježeŕſtwo we Liegnitzu 2. měrca 1863 njewupraji, zo dyrbja ſo wudawki
pſchi cyrkwinſkich twarjenjach wot katholſkich wobydlerjow měſta Kulowa
a nic z měſchcżanſkeje kaſſy zapłacżicż.

Pſchecżiwo tajkomu poſtajenju kralowſkoho knježeŕſtwa wobcżežowachu ſo
měſchcżenjo pola miniſterſtwa we Barlinje a k wulkomu zbožu tež dobychu!
Dokelž miniſterſtwo — zaſtupjene pſchez ſławnoho katholſkoho radżicżela
♣Brüggemanna♠ — wupraji pſchecy dżeržane prawo, na kotrež ſo měſchcżenjo
powołachu, za płacżiwe a porucži měſchcżanſkej kaſſy zapłacżenjo pſchez
twarjenjo naſtatych wudawkow. Tute poſtajenjo miniſterſtwa płacżi za
wſchě cžaſy, a poſkicża kulowſkim měſchcżanam wulke dobytki. Měſchcżenjo
ſu z wjetſcha khudżi, ale měſchcżanſka <pb n="80"/>kaſſa je zamožita;
dokelž wobſedżi lěs, pola, łuki, haty a 5000 tol. hotowych pjenjez. Hdyž
měſchcżanſka kaſſa wjacy njedoſaha, potom hakle ſu měſchcżenjo k
pſchinoſchkam ze ſamotneje mȯſchny winowacżi.

Ale pſcheńcžniſchcżo cyrkwje njebě hiſchcże pſchecy doſpołnje
wucžiſcżene; we kucżiku ſtejeſche hiſchcże palaca kopſchiwa. Kaž horjeka
ſpomnjene, bě kralowſki twarſki miſchtr wobſtejenjo wołtarjow, klětki a
druhich k božim ſłužbam poſtajenych pſchedmjetow za jara zrudne a
hubjene wuprajił. Twarſcy wubjerkownicy chcychu wobnowjenjo tutych
ſwjatych wěcow pſchez runoměrne powſchitkowne wobdżělenjo na wudawkach
wuwjeſcż, ale wot hižom znateje ſtrony bu ſo tomu ſpjecžowane a
napſchecżo dżeržane, zo tajke pſchedmjety k nuznym twarbam
njepſchiſłuſcheja.[18]⁾

Wubjerkownicy žadachn nětk na namjet fararja, zo by ſo k najmjeńſchomu
cyrkwinſki pſchinoſchk wot 363 tol. na wobnowjenjo wołtarjow, klětki,
dupy atd. nałožił. Tež to njebu pſchizwolene. Njewoſta tohodla nicžo
wyſche, hacž za wobnowjenjo k božim ſłužbam pſchiſłuſchacych
pſchedmjetow dobrowȯlne dary hromadżicż.

Z klětki bu nětk na woſadu we ſerbſkej a němſkej rycži prȯſtwa ſtajena,
bȯjſkomu wumȯžnikej wopor pſchinjeſcż a joho wobydlenjo wudebicż po
wuprajenju pſalmiſta: Lubuju, knježe, pychu twojoho domu, a měſto
wobydlenja twojeje kraſnoſcże. (Pſalm 25,8). A tuta prȯſtwa z
měſchniſkoho horta njewoſta njewuſłyſchena: wſchitcy pſchiṅdżechu — z
wuwzacżom jenož někotrych — a połožichu ſwȯj wopor k nohomaj njebjeſkoho
zbȯžnika. Tak woprowaſche n. pſch. wuměnkaŕ z Hȯſka 50 tol., wudowa z
Kulowa 25 tol., woſadna kaſa we Sulſchecach 20 tol. atd. Z cyła je ſo
pſchez dobrowȯlne dary nahromadżiło 440 tol. 12 nſl. 6 np., mjenujcy z
měſta Kulowa, wot hnadneje knjenje we Marinej Hwězdże a wot zwonkownych
dobrocżerjow 251 tol. 12 nſl. 6 np., ze zafarowanych wſow pak 189 tol.
Na wobnowjenjo wulkoho wołtarja a ſchtyrjoch pobocžnych wołtarjow,
tabernakla, dupy a wulkoho napſchecżo klětki wiſacoho kſchiža běchu pak
trěbne 505 tol. Pobrachuja hiſchcże potajkim 65 a pſchilicžiſch k tomu
klětku ze 100 tol., zyła 165 tol. Nětk běſche drje hižom we zańdżenym
lěcże kulowſka měſchcżanſka rada 100 tol. hako dobrowȯlny dar z
měſchcżanſkoho zamoženja ſlubiła, ale njejſmy hiſchcże hacž do
dżenſniſchoho dnja tutȯn pjenjez wupłacżeny dȯſtali, dokelž běſche ſo
jedyn tajkomu pſchizwolenju ſpjecžował. Tutȯn wozjewjeſche mjenujcy
kralowſkomu knježeŕſtwu, zo nuznoſcż nutskownoho wobnowjenja farſkeje
cyrkwje ze ſtrony woſady pſchiſpȯznata njeje, a zo měſchcżanſka kaſſa
mało, cyrkwinſka pak jara wjele zamoži. Tute wuprajenja buchu drje hako
njewěrne wotkryte, ale tamȯn ſlubjeny dar hiſchcże pſchecy njepſchińdże.
Wjele bȯle kralowſke knježeŕſtwo porucži, zo dyrbi ſo, prjedy hacž ſo we
naſtupanju tamnych žadanych 100 tol. něſchto poſtaji, w cyłej farſkej
woſadże <pb n="81"/>domjace ſkładowanjo wotdżeržecż, zo traž bychu ſo
pſchez nje tamne 165tol. nahromadżiłe.

Pſchi wobnowjenju wołtarjow we naſchej farſkej cyrkwi je ſebi knjez
ſchulſki direktor Ledżbor wulke zaſłužby nadobył. Jenož Boha dla je wȯn
wobrazy wołtarjow wucžiſcżił a je nam zaſy we jich prěnjotnej rjanoſcżi
pſched wocži ſtajił najwjetſchi dżěl znamjenjow ſwjatych pozłocżał a z
rjanymi barbami wudebił. Nětk hakle pſchińdże na ſwětło, tajke
woprawdżite kraſnoſcże we naſchej farſkej cyrkwi mamy. Wulki wołtaŕ we
lěcże 1724 poſtajeny wot fararja Lukaſcha Ławrjenca Jochomeca we
Schlezynſkej (z Němcow rodżenoho), natwajerja ſulſchowſkeje khapałki a
hȯſcžanſkoho kamjeńtnoho moſta, kiž je zawěrno kraſne miſchtyrſke dżěło.
Runje tak rjane ſu ſchtyri pobocžne wołtarje. Najkraſniſche wobrazy ſu:
macż boža, ſwjatomu Dominikej a ſwjatej Scholaſticy rȯžowcy (rȯzarije)
wudżělejo (pſched 200 lětami we Romje dżěłane a wjacy hacž tyſac toleŕ
winojte), ſwj. Jan, kiž zbȯžnika we rěcy Jordanje kſchcżije (na drjewo
we ſtaroněmſkim waſchnju molowane); ſwj. Benno, kiž Serbam ſwj. ſcżenjo
prěduje. Dobrocżeŕ z Wojerjec je nam dwě nowej darił: cżěrpjacoho
zbȯžnika a macż božu.

Dokelž farſka cyrkej za woſadu, kiž wjacy dyžli 4000 duſchow licži,
wulka doſcż njeje, dha bu we blizkoſcżi wulkoho wołtarja nowy chor
pſchitwarjeny. Wułoženja ſcžinichu 242 tol., kotrež buchu ze
rozpſchedanych cyrkwinſkich měſtow, pſchez to nadobytych, zapłacżene.

Powſchitkowne twarne wudawki zańdżenoho lěta potajkim wunoſcha:

♣a)♠ 875 tol. 7 nſl. — np. wothnadneje knjenje we Marinej Hwězdże, wot
měſta Kulowa, a wot zafarowanych wſow (po tſecżiznje 291 tol. 22 nſl. 4
np.);

♣b)♠ 363 tol. 10 nſl. — np. z cyrkwinſkoho zamoženja;

♣c)♠ 440 tol. 12 nſl. 6 np. pſchez dobrowȯlne nawdanjo nahromadżene;

♣d)♠ 242 tol. 19 nſl. 9 np. za nowy chor.

Do hromady: 1921 tol. 19 nſl. 3 np.

Wokna farſkeje cyrkwje ſu ſtare, ſlepe a z dżěla rozbite. Twarſcy
wubjerkownicy běchu tohodla wobzamknyli, zo dyrbja teſame nowe bycż, zo
by ſwětłoſcż, nic pak proch a deſchcż do božoho domu pſchiſchoł.
Pſchecżiwo tajkomu wobzamknjenju běſche drje zaſy jedyn zarycžował, ale
kralowſke knježeŕſtwo we Liegnitzu da tuto pſchez twarſkoho miſchtra
pſchepytacż a porucži potom, zo dyrbi nowa ſchkleńca do woknow
zacżehnjena bycż.

Hdyž budża wokna nowe a ſwětłe a klětka wobnowjena a pozłocżena, a hdyž
změjemy potom po lětach na měſcże ſtarych zapadnjenych a wot cžerwjow
pſchežranych piſchcżelow nowe, kotrychž zynki mȯcnje pſchez wyſoki wjelb
ſo roznoſchuju a klincža, potom budże naſche farſka cyrkej jedna z
najkraſniſchich ſerbſkoho kraja a ze wſchim prawom mjenowana debjena
njewjeſta bȯjſkoho zbȯžnika. Pſcheproſchujemy tohodla wſchěch Serbow a
wſchě Serbowki, woſobnje pak bratrow a ſotry arcbratſtwa ſwjatoho
rȯzarija, naſchu cyrkej we Kulowje wopytacż a na ſwjatym měſcże z prawej
wutrobnej pobožnoſcżu ſo modlicż. Hdyž potom z božoho domu wuſtupja,
wuhladaja njedaloko duri woporny kaſchcżik, <pb n="82"/>wyſche kotrohož
je taflicžku z napiſmom „za boži dom.” Tu njech ſo dopomnja na poſledni
tſjoch dobrych ſkutkow a njech jałmožnu wopruja kaž tamna wudowa we
templu we Jeruzalemje. To budże Bohu k cžeſcżi a jim k zbȯžnoſcżi
duſchow, tomu pak, kiž je we tutej naležnoſcżi wjacy hacž poł centnarja
papjery popiſał, k trȯſchtej. Schtȯž pak chce, ſo dopomnjo na
napominanjo ſwjatoho japoſchtoła, zo we dobrocžinjenju wuſtacż
njedyrbimy, dżens hdyž to cžita abȯ cžitacż ſłyſchi, z dobrej wutrobu
miłoſcżiwoho ſamaritana, mały dar Bohu woprowacż: tȯn njech jȯn hnydom
pſchepoda jednomu ſerbſkomu knjezej duchownomu, kiž jȯn wěſcże na prawe
měſto do Kulowa pſchipȯſcżele. A dżakne ſłowo: „zapłacż Bȯh” budże k
njebjeſam ſtupacż. ♣F. Š.♠

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. We woběmaj pod naſchim hnadnym knjezom biſkopom ſtejacymaj
diöceſomaj bu druhu njedżelu po ſwjatkach z klětki wozjewjene, zo je
widżowny wjeŕch naſcheje cyrkwje bamž Pius ♣IX.♠ ſwȯj dżak za pětrowſki
pjenježk, w loṅſchim lěcże ſkładowany, 14. hapryla wuprajił a wſchitkim,
kiž ſu ze ſwojimi dobrowȯlnymi wopornymi darami ſwoju ſwěrnu
pſchikhilnoſcż zhromadnomu wȯtcej wopokazali, ſwoje japoſchtołſke
požohnowanjo wudżěla.

Z Dreždżan. Naſch najdoſtojniſchi k. biſkop, kiž je w tu khwilu hako
budyſki tachant na ſakſkim ſejmje (landtagu) ſtaji njedawno ſcżěhowacy
namjet, kiž bu wot prěnjeje komory pſchijaty: Knježeŕſtwo njech ſudnikam
pſchiporucži, zo njebychu ludżi na powſchitkownych ſwjatych dnach jich
cyrkwje na ſudne měſto (w ſudach a ſudniſtwach) powołali. Za katholikow
ſu to tele dny: ſ. Marije pſchizjewjenja, Božoho Cżěła, ſſ. Pětra a
Pawoła, ſ. Marije do njebjes wzacża, ſ. Marije naroda, wſchěch Swjatych
a ſ. Marije podjecża. Nadżijamy ſo, zo naſche ſakſke knježeŕſtwo
wukaznju wo tym w krȯtkim wuda, kotraž budże katholſkim krajanam jara
witana.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Schleswig a Holſtein. K wothladanju khorych a ranjenych pruſkich a
ranjenych wojakow je nětko 130 miłoſcżiwych ſotrow a 10 miłoſcżiwych
bratrow ze wſchelakich rjadow a klȯſchtrow. Wjetſche lazarathy ſu w
Kielu, Eckernförde, Schleswigu, Flensburgu (ma nětko po dobycżu
düppelſkich naſypow najwjacy ranjenych a khorych) a w Rendburgu. To je
trěbne, hdyž je ſo 26. junija wȯjna zas ſpocžała.

Pruſka. W ermlandſkej diöceſy bu w poſlednich 10 lětach 14 nowych farow
załoženych. W diöceſy Chełm (kiž ſe pȯlſka a němſka) je ſo w zańdżenym
lěcże 201 woſobow do katholſkeje cyrkwje wrȯcżiło. Podobne zwjeſelace
powjeſcże pſchiṅdżechu wot tam kȯžde z poſledniſchich lět. ♣(Tygodnik
katolicki.)♠

Z Hamburga. Tudy bu na dżeń Boloſcżiweje Macżerje nowozałoženy ſchpital
ſwjatocžnje wotewrjeny. Jedyn katholſki měſchcżan bě 1000 tolerjow k
tomu kȯncej woprował; druhe potrjebne pjenjezy buchu nawdate z druhich
ſtronow. Tak dari biſkop z Osnabrüka (do kotrohož diöceſy tež Hamburg
ſłuſcha), 2000 tolerjow. Słužby w nowym ſchpitalu wobſtaraja miłoſcżiwe
ſotry ſ. Karla Boromejſkoho z Triera.

<pb n="83"/>

Z Wina. Wob lěto je tam 15 miłoſcżiwych ſotrow wumrjeło; wſchitke běchu
hako horliwe dopjelnjeŕki ſwojoho ſwjatoho a wužitnoho powołanja znate.

Pȯlſka. Złe pſcheſcżěhanjo katholſkeje cyrkwje ſtawa ſo w tu khwilu we
Litwje (něhdy pȯlſkej) wot ruſowſkoho knježeŕſtwa. Wone zahanja
klȯſchtry a bjerje zamoženjo rjadow, kotrež zbožownje pſchi wothladanju
khorych a za wocżehnjenjo młodoſcże ſkutkowachu. Klȯſchtyrſke cyrkwje
maja ſo potom ſchismatikam pſchepodacż. Tak je za 100 we Wilnje
zaſydlenych Ruſow pjecža 18 cyrkwjow trjeba! Na wjele měſtach bjeru
woſadam katholſkich duchownych a nuzuja tak katholikow do ſchismatiſkich
cyrkwjow a ſchulow. Bjez dowolnoſcże wojeŕſkeje a civilneje wyſchnoſcże
njeſmě žadyn cyrkwinſki wobkhad ani žadyn proceſſion bycż. Wondanjo
běſche mały proceſſion dowoleny na „kalvariu” pola Wilna, ale pod
pſchewodżenjom Kozakow. Pſchi pſchehladowanju wȯjſka kazaſche tam
kommandirowacy general katholſkim wojakam pſched frontu ſtupicż a ſuknju
wotpinacż, a hdyž na jich ſchijach medaille a ſkapuliry widżeſche,
zwotorha je hako njetrěbne a hako hroznoſcż; w kaſarnach da wȯn pȯlſke
modleŕſke knižki łojicż. Cžaſto wodża wojacy a policajowje knjenje a
knježny z cyrkwje do jaſtwa a žadaja pjenježne ſchtrafy; hdyž wone tež
cžorne žarowanſke draſty njenoſcha, ſu hiſchcże brune a mȯdre wina doſcż
k ſchtrafowanju, a policia chce, zo bychu ſo Pȯlki do ſwětliſchich
barbow woblekałe a z nimi wjeſeliłe! W khapali hłowneje cyrkwje we
Wilnje zběhaſche ſam policajmiſchtr Nožow zwjerſchne ſuknje a pytaſche
za cžornymi ſpȯdnimi. Zakhadżenjo ruſowſkoho knježerſtwa a policije w
pȯlſkich krajach njeda ſo we ſwojej pſchehnatoſcżi a ſurowoſcżi
zamołwjecż a zakitowacż. Wě=zo je ruſki lud a narod něſchto druhe. —

Z Lublanja (Laibach). Dȯſtojny miſſionaŕ Pirc z Krajinſkeje, kotryž v
loni w Němcach a w Rakuſkej pucżowaſche, je zo zaſy zbožownje do Ameriki
tawrȯcżił a hižom k ſwojim lubym Indianam w Krovvingu dȯſchoł, bjez
kotryniž je hižom pſchez tſicżecżi lět z wulkim wužitkom dżěłał. Tȯnle
miſſionaŕ je w 79. lěcże dotal cžerſtwy a wȯtroho ducha. Bȯrzy za nim
pſchińdże 25 bohoſłowcow (theologow) a někotſi duchowni, kotrychž je wȯn
za miſſionſtwo dobył a po mȯžnoſcżi pſchihotował.

Z Triera. Kanonikojo biſkopſkeje cyrkwje wuzwolichu 1. junija za ſwojoho
nowoho biſkopa wyſokodoſtojnoho abta benediktinſkoho klȯſchtra w
Mnichowje, doktora a profeſſora na tamniſchej univerſicże (wyſokej
ſchuli) Daniela Bonifaca Haneberga (rodż. 1816), kiž bě ſo njedawno z
Jeruzalema wrȯcżił. Ale abt Haneberg, kotromuž ſu hižom někotre bajerſke
biſkopſke ſtoły poſkicżane było, njepſchija tež tule wȯlbu; wȯn woſtanje
khwalobnje wuwołany abt, profeſſor a ſpowjednik bajerſkoho krala.

Morawſka. W zańdżenym lěcże bu w brnjanſkim biſkopſtwje nahromadżene
pſchez 11,000 ſchěſnakow za wobnowjenjo a druhe potrjebnoſcże cyrkwje we
Welehradże. — Knihowne towaŕſtwo ſſ. Cyrilla a Methoda we Brnje mějeſche
po pſchedpołoženym zlicžbowanju 75,225 ſchěſnakow zamoženja na kȯncu
lěta 1862, kotraž ſumma ſo zańdżenym lěcże na 86,922 ſchěſnakow
powyſchi. Wotlicža=li ſo wudawki cyłoho lěta 17,218 ſchěſnakow, ma tele
wužitne towaŕſtwo <pb n="84"/>69,704 ſchěſnakow w hotowych pjenjezach. Z
tajkimi ſrědkami da ſo wjele dȯbroho a rjanoho wuwjeſcż! —

Italſka. Bamž je, hacžrunje je 13. meje hižom ſwoje 73. lěto naſtupił,
pſchi wſchej ſtaroſcżi zaſy ſtrowy, tak zo je na wſchěch cyrkwinſkich
ſwjedżenjach poſledniſchoho cžaſa dżěl brał. Tež wujězdża huſto za měſto
a pſchekhodżuje ſo tam doſcż dołho. — Někotre ruſowſke ſwȯjby w Romje ſu
z dżěla z Petersburga a z dżěla z pȯſłanſtwa w Romje porucžnoſcż
doſtałe, zo dyrbja Rom wopuſchcżicż, dokelž je ſo bamž tak zjawnje
pſchecżiwo zakhadżenju ruſowſkoho knježeṙſtwa wuprajił.

Jendżelſka. Zaſy buſchtej tu dwě nowej cyrkwi ſwjecżenej: biſkopſka
cyrkej w Northamptonu a druha w Turnham=Greenu blizko Londona. Pſchi
wobojim ſwjedżenju rycžeſche ſławny kardinal arcybiſkop Wiſeman; w
Northamptonu rycžeſche wo bȯjſtwje Khryſtuſowym pſchecżiwo nětcžiſchim
błudżerjam a w druhej rycži wuſtupi pſchecżiwo pſchehnatomu powitanju
Garibaldia. Stawizny northamtonſkeje cyrkwje ſu žiwy wobraz rozwicża
katholſkeje wucžby w Jendżelſkej. W lěcże 1820 běſche w Northamptonje
jenicžki duchowny, kiž tam miſſion załoži. Miſſion ſo njeradżi a
duchowny dyrbjeſche měſto wopuſchcżicż. Tſi lěta pozdżiſcho bu tam
duchowny Folney pȯſłany, ale njenadeńdże tam katholika, kiž by joho
chcył k ſebi wzacż. Za wuproſchene pjenjezy zrjadowa mału khapałku a
naja bydło. Hdyž bu w l. 1840 licžba japoſchtołſkich vikariatow w
Jendżelſkej ze 4 na 8 powyſchena, ſpȯzna japoſchtołſki vikar Warciny,
kiž hižom w Northamptonje bydleſche, potrjebnoſcż ſchěrſcheje cyrkwje.
Ke khapałcy pſchitwari duchowny Folney cyrkej. W lěcże 1858 pſchińdże
tam nětcžiſchi biſkop Amherſt, kiž bȯrzy twarjenjo biſkopſkeje cyrkwje
wobzamkny, tak zo bu 1862 zakładny kamjeń połoženy. Pſchi ſwjecżenju
tuteje cyrkwje (28. meje) ſo wobdżělichu: 1 kardinal, 7 biſkopow, 1 abt,
2 romſkaj prälataj, kapitel ze 60 duchownymi, mniſcha benediktinojo,
kapucinojo, dominikanojo, ciſterciſcy a jeſuitojo. Zawěrno wulke ſkutki
za 40 lět!

Jendżelſka. Kak je katholſka cyrkej tudy pſchibjerała, dopokazuje
ſcżěhowace. Wot lěta 1830 je 362 nowych cyrkwjow k Božim ſłužbam
pſchepodatych, w Schȯtſkej pak 92. Najwjacy je ſo za katholſku cyrkej
ſtało wot l. 1850, w kotrymž buchu wſchě biſkopſtwa zaſy wobſadżene a
pod arcybiſkopa we Weſtminſteru (London) ſtajene. Tak je w
arcybiſkopſtwje 38 cyrkwjow wot l. 1830 twarjenych, bjez nimi pak 23 wot
l. 1850. Wot ſpocžatka naſchoho lětſtotka je mnohoſcż katholikow wo
ſchtyri krȯcż wjetſcha a wot poſlednich 30 lět je wo tſi krȯcż
pſchiroſtła. Tež ma wjele měſtow, hdżež pſched 20 lětami ani žane Bože
ſłužby njeběchu, nětko někotre tyſacy (tawzynty) katholikow.

Z Petersburga. Dokelž knježeŕſtwo we wukraju za ſwojich poddanow wjele
cyrkwjow twari (kaž we Karlsbadże, Genfje atd.) njemȯžeſche ſo dlěje
prȯſtwje petersburgſkich francowſkich koloniſtow pſchecżiwjecż, kiž
chcedża tudy cyrkej twaricż a z francowſkimi duchownymi wotſadżicż.

Wot redakcije. Pſchichodne cžiſło změje 16 ſtronow.

Redaktor: M. Hȯrnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoł

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 8. Auguſt. 1864.

Swjaty Donat,

biſkop a martraṙ.

(7. auguſta.)

Swjaty Donat narodżi ſo we ſpocžatku ſchtwȯrtoho ſtotytka wot
kſcheſcżanſkeju ſtarſcheju. Hdyž běſchtaj wonej wěry dla morjenaj,
dyrbjeſche wȯn cžěkacż a pſchińdże z mnichom Hilarinom do Aretia
(Arezzo) we Etrurii (we pozdżiſchej Toskanſkej). We tutym měſcże bu wȯn
za biskopa wuzwoleny. Wȯn pſchija tele zaſtojnſtwo we cžežkim cžaſu.
Hdżežkuli pohlada, widżeſche bědżenjo a ſtrachi: khěžorojo a kralojo,
lud a měſta, domjacy a cuzy pſchihotowachu wěriwym lecženja a
pſcheſcżěhanja; wjetſcha prȯca, kedżbnoſcż a ſtaroſcż ſo tehdom wot
duſchow paſtyrja žadaſche. Pod wjedżenjom ſwjatoho Donata njetrjebaſche
ſo cyrkej bojecż. Wȯn běſche dobry wucžeŕ a wjednik: ſchtož wȯn z hortom
wucžeſche, to wobkrucżi wȯn ze ſwjatym žiwjenjom, a Bȯh do jomu hnadu
dżiwow. Junu běchu pohanjo ſchkleńcžany kheluch rozbili: pſchez znamjo
ſwjatoho kſchiža jȯn ſwjaty Donat zaſy cyły ſcžini. Pohani cyrkej
ſtajnje pſcheſcżěhachu a ſwjaty biſkop zahori ze ſwojimi napominanjemi
mnohich k pſchewinjenju djaboła a k dobycżu martraŕſkeje krȯny. Tohodla
wobrocżi ſo zły njepſchecżel k ſwjatomu Donatej a chcyſche paſtyrja
wotewzacż a potom ſtadło lȯžo rozpjerſchicż. Bohot Quadratian daſche
joho a mnicha Hilarina we cžaſu Julianſkich pſcheſcżěhanjow popadnycż, a
pſched ſudny ſtoł pſchiwjeſcż. Bohot pocža jimaj takle rycžecż:
wozjewjam wamaj, zo je mȯj knjez (khěžor) Julian kaznju dał, zo dyrbja
wſchitcy mnichojo ſwoje poſamotne žiwjenjo woſtajicż a pod joho
wjedżenjom wojowacż. Nichtȯ njech ſebi njewěri Khryſtuſa prědowacż. Wȯj
ſtaj joho pſchikaznju dotal <pb n="86"/>zacpěłoj a pſchez ſwoju wucžbu
ludżi do wopacžneje wěry wjedłoj. Hladajtaj nětko ſwojoho lěpſchoho a
budżtaj khěžorowej pſchikazni poſłuſchnaj, woſtajtaj Khryſtuſa a
woprujtaj boham.” Tola cžim bȯle bohot k woprowanju nucżeſche, cżim bȯle
prědowaſchtaj ſwjataj martrarjej ludej Khryſtuſa. Na to rozhněwa ſo
Quadratian a hrožeſche jimaj, zo jej z wohnjom ſpalicż da, jeli hnydom
Julianowym pſchikaznjam njepoſłuchataj a wulkomu Jupitrej (pſchibohej)
njewoprujetaj. Hdyž wonaj joho hroženja kedżbu njemějeſchtaj, pſchikaza
bohot połny njemdroſcże, zo bychu Donatej hort z kamjenjemi rozbili,
Hilarina pak draſtu wuſlekli a na zemju wupſcheſtrjenoho tak dołho z
kijemi bili, hacž duſchu wudychnje. Swjaty Donat bu wulcy jara
cžwilowany a z mjecžom morjeny, a poda hako dobry paſtyŕ ſwoje žiwjenjo
za ſwoje wowcy. Jeju cżěle buſchtej wot kſcheſcżanow blizko měſta
cžeſcżownje pohrjebanej. Swjaty Donat cžeſcżuje ſo hako ſobupatron
naſchoho kraja. Cyrkwina modlitwa je tajka: Božo, ty hordoſcż ſwojich
měſchnikow, my proſymy tebje, daj, zo bychmy pomoc twojoho ſwjatoho
martrarja a biſkopa Donata nazhonili, kotrohož ſwjedżeń ſwjecżimy. H. D.

Pſcheſcżěhanja we Anamje w Aſii.

Mjez tym zo ſmy my we měrje a pokoju žiwi, wojuje ſwjata cyrkej we
pohanſkich krajach a dobywa ſebi we njewuprajnych cżerpjenjach
njeſmjertne krȯny. Tak zapocžachu ſo we lěcże 1861 we kraju Anam ſurowe
pſcheſcżěhanja, a cyrkej mějeſche tam wjetſche cżerpjenja a tyſchnoſcże,
dyžli mȯžemy to zapſchijecż a zrozymicż. Nětko ſu tam nimale wſchitke
kſcheſcżanſke woſady zanicžene, zo lědym jich ſlědy namakaſch.
Kſcheſcżenjo buchu po pohanſkich wſach rozpjerſcheni, abo we jaſtwach
cžwilowani a mrějachu z hłodom a pſchez puki. Liſty z tamnych ſtronow
powjedaja nam wo pohanſkej ſurowoſcżi a wo njewuprajnej ſcżerpnoſcżi
kſcheſcżanow. Za pſchikład budż nam martraṙſka ſmjercż měſchnika Jana
Hoan. Tutȯn narodżi ſo we lěcże 1798 we wſy Kimlong. Joho ſwȯjba běſche
bohata a cžeſcżena a debjenſtwo cyrkwje. Jan Hoan běſche najſtarſchi
měſchnik we tamnym kraju. Tutȯn pſchińdże do kſcheſcżanſkeje woſady
Saobien, zo by wěriwym ſwjatoſcże wěry wudżělał. Něchtȯ pſcheradżi joho
ſudnikej. Tȯn daſche wjes z wojakami wobſtajicż a pſchińdże wjecžor ſam
na pytanjo. Kſcheſcżenjo pȯſłachu měſchnika na cžołm, ale lědym běſche
wot kraja wotjěł, wohlada wȯn wȯjeṙſke cžołmy a wrȯcżi ſo a ſkhowa ſo we
ſycżiznowej huſcżinje pſchi brjozy. W nocy 2. a 3. wulkoho rȯžka 1861 bu
wȯn wot wojakow wuſlědżeny, popadnjeny, a zwjazany pſched ſudny ſtoł
prěnjoho mandarina[19]⁾ dowjedżeny.

<pb n="87"/>

Mandarin ſo joho wopraſcha: „Sy ty měſchnik.” Wȯn wołmolwi: „Ja ſym.”
Mandarin ſo dale praſcheſche: Kak rěkaſch? hdże je twoja ſwȯjba? kak
wjele cžaſa hižom tudy pſchebywaſch?”

Měſchnik jomu rjekny: „Rěkam Hoan; ſtarſchej ſym zahe zhubił; pſchez
dwaj dnaj je, zo ſym ſem pſchiſchoł.”

Mandarin porucži, jomu pjeńk k ſchiji pſchipȯjſnycž a joho ſwěru
wobkedżbowacż.

Rano pſchindżechu žony mandarinow a mnohoſcż hladakow, zo bychu joho
wohladali. „Stup na kſchiž a budżeſch puſchcżeny!” Tak na njoho wołachu.
Poteptanjo kſchiža płacżi jim za hanjenjo Khryſtuſa a zaprěcżo wěry.
Hoan dżeſche: „Ja ſym ſwojim kſcheſcżanam ſtajnje wohidnoſcż tajkeje
złȯſcże prědował; kak mohł ju nětko ſam cžinicž?”

Nětko powoła joho druhi mandarin k ſebi, rycžeſche hněwnje k njomu,
hanjeſche joho a pȯſła joho zaſy do jaſtwa. Pſchichodnu nȯc buſchtaj
joho nozy do kłȯdy abo hrjady z dżěrami tyknjenej. Po někotrych
hodżinach bu kłȯda wotewzata a tež pjeńk wot ſchije wotcžinjeny.

Dżeń 4. wulkoho rȯžka zhromadżichu ſo ſchtyrjo wyſchi mandarinojo a
wojeŕſki wyſchk we ſudnej jſtwě a dachu wȯtca Hvana a 8 kſcheſcżanow
pſchiwjeſcż, kotſiž běchu ſobu z nim popadnjeni. Mandarinojo ſo joho
wſchelako praſchachu, wȯn pak wotmolwi: „Rěkam Hoan, ſym 64 lět ſtary a
we krajinje Thuathien narodżeny. We młodoſcži ſtowarſchich ſo
wyſokodoſtojnomu knjezej Taberdej a pomhach jomu knihi do naſcheje rycže
pſchełožowacż. Potom ſym joho wjacy lět we wjecžornej Kochinchinje
pſchewodżał. Na to buch za měſchnika wuſwjecżeny. Wjacy dyžli dwaj dnaj
hižon tudy pſchebywam. Bydlach tu we cyle prȯzdnym domje a ſłužownik
noſcheſche mi jěſcż. Njejſym ſo joho praſchał, zwotkel ma jěſcž, tež nic
za joho mjenom. Tajke praſchenja njeſtajam na tych, kotſiž mi jěſcż
dawaja.”

Mandarinojo widžachu, zo chce mjena tych zamjelcžecż, kotſiž ſu joho
hoſpodowali. Tohodla pſchikazachu joho ſtołpam pſchiwjazacż a
cžwilowacż; ale wȯn nicžo njepſcheradżi.

Na to powołachu kſcheſcżana Matija Phuonga, kotryž běſche měſchnika
hoſpodował, ſchtož běſche něchtȯ pſcheradżił. Dzeń 3. wulkoho rȯžka
běſche wȯn wjacy dyžli 40 mȯcnych razow z kijom doſtał, zo by ſo wuznał,
zo je měſchnika hoſpodował. Wȯn pak nicžo njezjewi. Nazajtra dȯſta zaſy
50 razow, mjez tym zo dyrbjeſche měſchnik Hoan zboka njoho 19 razow
cżerpjecż. Pſchez to bu tȯnle ſtary muž tak zeſłabjeny, zo ani krocžel
ſtupicż njemȯžeſche.

Po někotrych dnjach ſo mandarinojo zaſy zeńdżechu, dachu wȯtca Hoana na
zemju połožicż a ſchtyrjom ſtołpam pſchiwjazacż. Tak woſta wȯn 6
hodżinow wupſcheſtrjeny a zwjazany ležo, a palace ſłȯnzo na njoho
ſwěcżeſche. Na kȯnc měrca buchu wobſkorženi zaſy pſchiwjedżeni.
Mandarinojo prajachu Phuongej: „Njeprajiſch=li, zo ſy Hoanej jěſcż
dawał, budżemy twoje dżěcżi cžwilowacż.” Hoan jomu ſkradżu praji, zo bu
wuznał, zo je jomu jěſcż dawał. Wȯn to ſcžini <pb n="88"/>a
pſcheſłyſchenjo ſo ſkȯncži, a bu wotſudżenjo wuradżowane. Hoan a Phuong
dyrbjeſchtaj wumrjecż!

We jaſtwach we Donghaju běſche wjele kſcheſcżanow a wojacy dowolichu
jim, zo ſmědża Hoana wopytowacż. Tutȯn ſłyſcheſche wjetſchi dżěl dnja
ſpowjedże tutych ludżi a napominaſche jich, zo dyrbja cżerpjenja rady
znjeſcż a ſo wjele modlicż. Wȯn ſam ſo wjeſeleſche, zo ſmě za Jězuſa
Khryſtuſa cżerpjecż, nježadaſche nicžo bȯle, hacž zo ſměł ſwoju krej k
wobſwědcženju ſwojeje wěry pſchelecż.

25. meje wopytowaſche wȯn hiſchcże junu ſwojich ſobujatych a
napominaſche jich. Swoju rycž wȯn takle wobzamkny: „Moja poſlednja
hodżina ſo bliži. Wy, moje dżěcżi, kiž hiſchcże tudy woſtanjecże,
modlicże ſo za mnje, zo bych božu wolu rady dopjelnił.”

Bȯrzy potom pſchińdże wot krala wobkrucżene wotſudżenjo k ſmjercżi. Hdyž
Hoan to zhoni, rjekny wȯn: „Ja ſo Bohu dżakuju, zo je mi hodżinu
wozjewił, we kotrejž mam ſwoju krej k joho cžeſcżi pſchelecż. Najprjedy
drje ſo nabojach, ale nětko ſym wjeſelſchi, dyžli hdy prjedy.” Potom
hiſchcże pſchiſtaji: „Moje cżěło pohrjebajcże, hdżež chcecże; tola
njecžińcże žanu pychu. Ja ſo Bohu dżakuju; wſchě moje wěcy ſu
zrjadowane!”

Wjecžor wȯn hiſchcże někotre ſpowjedże ſłyſcheſche. Wjetſchi dżěl nocy
napominaſche ſwojich ſobujatych a rjekny jim poſlednje božemje. Wokoło 2
ſo lehny a 4 zaſy ſtany, zo by ſo modlił a hiſchcże někotre ſpowjedże
ſłyſchał. Nětko zhromadżichu ſo wſchitcy jecżi, zo běchu joho
poſtrowili. Wȯn rycžeſche k nim: „Moji bratſja, ſcżěhujcże mje, kaž ja
Jězuſa Khryſtuſa ſcżěhuju; ſcżěhujcże joho tež wy!”

26. meje rano pſchińdżechu mandarinojo a wojacy k joho jaſtwej a
zawołachu joho won. Wjeſele wȯn wuſtupi a mějeſche pjeńk za ſchiju
wiſacy. Nětko zetka wȯn Matija Phuonga a wozjewi jomu, zo budżetaj
hromadże kȯncowanaj. To běſche jomu wjeſoła powjeſcż. Wot ſwojoho
zajecża ſem njeběſche ženje na ſwoje cżerpjenja ſkoržił, ale žadaſche z
cyłej wutrobu ſwoju krej k wobſwědcženju ſwojeje wěry pſchelecż. Kotſiž
joho wopytowachu, tych napominaſche Phuong, zo bychu ſo za njoho
modlili, zo mohł hako krejny ſwědk Jězuſowy wumrjecż. Swoje dżěcżi wȯn
napominaſche, zo ſo njeběchu jo pſche joho ſmjercż rudżiłe, ale zo
dyrbja ſo mjez ſobu lubowacż a ſebi pomhacż. Wjacy krȯcż wȯn prajeſche:
„Dyrbju tola něſchto cżerpjecż, zo bych ſwoje hrěchi zapokucżił;
pſchetož nimam wjacy dołho žiwy bycż.” Hdyž dha ſo z Hoanom zetka,
zwjeſeliſchtaj ſo wobaj, zo mȯžetaj hromadże wumrjecż. Tak buſchtaj mjez
dwěmaj rynkomaj wojakow wjedżenaj a jedyn njeſeſche napiſane
wotſudżenjo. Za nimi dżěchu Phuongowe dżěcżi a płakachu. Wȯn pak ſo ani
njewohladny, ale ſtupaſche dale. Tak pſchindżechu na ſmjertne měſtno.
Wȯtc Hoan woznamjeni ſo ze ſwjatym kſchižom, poklakny ſo, ſtykny rucy,
pozběhny wocži k njebjeſam a modleſche ſo. Wojacy rozrubachu na nim
ſchijny pjeńk, torhachu a ſtorkachu joho, tak zo wȯn na zemju padny.
Woni wuſlecžechu joho hacž do ramjenjow a jedyn hrabny joho ſkapulir.
Hoan proſcheſche wo njȯn a chcyſche z nim pohrjebany bycż. Mandarin da
ſo joho wopraſchecż, hacž chce klecžo woſtacż abo k ſtołpej pſchiwjazany
bycż. Hoan <pb n="89"/>wotmolwi: „Ja chcu klecžo na ſmjercż cžakacż. Hdy
by ſo mi wumrjecż njechało, njebych ſem pſchiſchoł.”

Mandarin ſo wopraſcha, hacž je wſchitko hotowe. Hoan ſo modleſche a
hladaſche k njebjeſam. Wojak połoži jomu ruku na hłowu a kłȯcžeſche ju
dele. Zwȯncžk zaklincža a kat rubny joho z mjecžom do ramjenja. Hoan
padny k zemi. Nětko hrabny tamny měſchnika za włoſy a rubny joho do
lica. Potom rubny hiſchcże dwȯjcy a pſcherězny jomu ſchiju; hłowu pak
cżiſny 15 krocželi daloko.

Tež Phuonga ſo praſchachu, hacž chce klecžecż abo pſchiwjazany bycż. Wȯn
woſta klecžo a z jenym razom wotrubny jomu kat hłowu. Phuong běſche 70
lět ſtary.

To ſta ſo 26. meje 1861, na ſwjedżenju najſwjecżiſcheje Trojicy, rano 8.
— Kſcheſcżenjo a pohani khwatachu ſem a macžachu rubiſchcża we jeju
krewi. Potom buſchtaj wot kſcheſcżanow ze wſchitkej cžeſcżu we woſadże
Mihoung pohrjebanaj. H. D.

Wěra a dobre ſkutki.

Najwažniſche, ſchtož k prawej wěrje pſchiſłuſcha a tuſamu takrjec
ſtajnje pſchewodżecż dyrbi, ſu dobre ſkutki, z njeje kaž płody ze
kcżenja ſo rozwijace. Wozjewjene wucžby naſcheje wěry wěricż a za wěrne
dżeržecż njeje tak cżežko tomu, kiž je ſebi wědomy, komu wěri a cžohodla
wěri; to pak, ſchtož někotromožkuli haj kȯždomu cżežko pada a tola
hłowna wěc pſchi wěrje je, je to: katholſki kſcheſcżan dyrbi ſwoje
žiwjenjo po ſwojej wěrje zrjadowacż a ſwoju wěru zwonkownje pſchez dobre
ſkutki pokazowacż. Błudni wucžerjo kȯždoho cžaſa woſebnje ſrědnjoho
cžaſa ſu wucžbu wo dobrych ſkutkach tak zawjercżili, zo je dobre
drobniſcho wo tym rycžecż a tohodla, jim napſchecżo we ſcżěhowacym
pokazacż: zo ſu cžłowjekej trěbne k zbȯžnoſcżi.

Skoro njemȯžne ſo nabožnomu kſcheſcżanej zda, ſchtož ſo we ſtarym kaž
druhdy w nětcžiſchim cžaſu wucži: zo dobre ſkutki po prawym njejſu, zo
cžłowjek njech je pohan abo kſcheſcżan, tajke dobre ſkutki dokonjecż
njemȯže a zo ſu kȯždoho cžłowjeka ſkutki kajkežkuli pſchecy ſu, złe a
lute hrěchi. Katholſka cyrkej pſchecżiwo tomule wulkomu błudej, kiž
ſamoho najpěkniſchoho do njekhmanſtwow dowjeſcż zamože, hinak wucži;
wona praji mjenujcy na zakładże ſwjatoho piſma, zo mȯže kȯždy cžłowjek
dobre ſkutki dokonjecż, zo njejſu wſchě joho ſkutki złe, ale tež
woprawdże ſame wot ſo dobre a hȯdne wobmytowanja. „Prȯcujcże ſo, lubi
bratſja, piſa ſ. japoſchtoł Pětr (2 liſt. 1, 10), zo byſchcże pſchez
dobre ſkutki waſche powołanjo a wuzwolenjo wobtwerdżili, pſchetož to
cžinicy njcbudżecże ženje ſo pſchehrěſchicž.” Kak mohł ſwjaty japoſchtoł
k dobrym ſkutkam napominacż, njeby-li za nas jich dokonjenjo mȯžne było?
Kak <pb n="90"/>mohł wȯn tole prajicż, zo ſo něchtȯ njepſchehrěſchi, hdy
by kȯždy cžłowjeſki ſkutk hrěch był? Wot Joba cžitamy, hdżež ſo joho
žarowanjo wopiſuje, tele ſłowo: „We wſchim tym njebě ſo Job hiſchcże
pſchehrěſchił ze ſwojim hortom ani něſchto wopacžnoho prajił napſchecżo
Knjezej.” Su=li wſchitke cžłowjeſke ſkutki hrěchi, kak trjechi tele
wuprajenjo wot Joba? Dale napomina nas ſwjate piſmo a to ſkoro na kȯždej
ſtronje, zo njeſměmy hrěſchicż: Wachujcże ſprawni a nochcyli hrěſchicż
(1. Kor.). Zmyjcże ſo, wucžiſcżcże ſo, cžincże precž wot mojeju wocžow
waſche złe ſkutki, woſtajcże ſo złoho, wukcże dobre cžinicż ... (Iſaj.
1). Bychu=li wſchitke ſkutki cžłowjeka hrěchi byłe, kak mohło bože ſłowo
nas tak huſto k nim (hako hrěſchniwym ſkutkam) napominacż? By-li tomu
tak było, t. j. bychu=li wſchitke cžłowjeſke ſkutki złe było, potom
dyrbjał ſo cžlowjek, kaž to jomu ſamotny rozom praji, tež pſchescyło
bojecż hako rozomne ſtworjenjo ſkutkowacż, dokelž by ſtajnje Boha
rozhněwał, njech by cžinił, ſchtožkuli chcył, potom njetrjebał wȯn tež
ani wěricż, ſchtož ſame najhȯrſche kſcheſcżenſke ſekty za jara trěbne
wudawaja, pſchetož wěrjacy cžłowjek dyrbi wot ſwojoho boka tola tež
něſchto cžinicż a ſkutkowacż (ſwȯj rozom wozjewjanym wěrnoſcżam
podcżiſnycż) a tak by najlěpje było wěru ſamu za njetrěbnu a hrěſchniwu
wěc kaž cyłe kſcheſcżanſke žiwjenjo wotſtronicż. Schtȯžkuli to cžinicż
njecha a hewak zjawnomu wuprajenju božoho ſłowa wěri, na kotrež ſo runje
powołachmy, dyrbi za wucžinjene dżeržecż: zo cžłowjek dobre ſkutki
dokonjecż mȯže, zo wſchě joho ſkutki hrěchi njejſu atd.

Druhi błud we naſtupanju dobrych ſkutkow je tȯn, zo błudni wucžerjo
wobkrucżeja: dobre ſkutki njejſu trěbne ani k wuſprawnoſcżenju ani k
zbȯžnoſcżi, wěra ſamalutka cžini zbȯžnoho; dobre ſkutki njejſu trěbne,
haj ſu k zbȯžnoſcżi ſchkȯdne, pſchetož cżi, kotſiž ze dobrymi ſkutkami
ſo wobcżežuja, njemȯža pjecža (kaž praja) nuts hicż do wuzkich
njebjeſkich portow, a tajke ſkutki cžłowjeka anic dobroho njecžinja
runje kaž złe ſkutki joho ani złoho njecžinja. — Zo wěra z cyła trěbna
je k zbȯžnoſcżi, to my katholſcy tež wucžimy, pſchetož bjez wěry njeje
mȯžne Bohu ſo ſpodobacż (Hebr. 11, 6); ale njewucžimy, kaž najwjacy
kſcheſcżanſkich ſektow, zo je wona ſamalutka trěbna k zbȯžnoſcżi. Wěra
drje je zakład a korjeń k zbȯžnoſcżi, ale ſchto pomha najſylniſchi
zakład, hdyž ſo nicžo na njȯn njetwari, ſchto pomha korjeń, hdyž z njoho
žana hałžka njewuroſcże? „Wſchitcy zli kſcheſcżenjo, praji ſwjaty
Hawſchtyn, wěrja a wuznawaja: zo je Khryſtus wocžłowjecženy nas wucžił,
ale ſchto jim to pomha, hdyž joho wucžbu we ſwojim ſkutkowanju zaprěja.
Njezměrujcże ze ſamej wěru waſche ſwědomjo, pſchetož tajka wěra je tež
wěra djabołow. Poſłuchajcże najlubſchi! Hdyž japoſchtoł Jakub wot wěry a
ſkutkow rycžeſche tym napſchecżo, kotſiž wudawachu, zo woni dobre ſkutki
cžinicż njetrjebaja a zo wěra k zbȯžnoſcżi doſaha, tehdom prajeſche wȯn:
„Ty wěriſch, zo je jedyn Bȯh: ty derje cžiniſch; tež złe duchi (to)
wěrja a tſchepotaja.” Budża ſnadż, praji ſwj. Hawſchtyn dale, złe duchi
wot wěcžnoho wohenja wumožene ſwojeje wěry a tſchepotanja dla: Hlej do
ſwjatoho ſcżenja; tam praji Pětr: Ty ſy <pb n="91"/>Khryſtus, Syn žiwoho
Boha, ale tam tež namakamy (Mark. 1), zo ſu djabołojo toſame wuprajili:
my wěmy, zo ſy ty Syn Boži; — jene a teſame ſłowo a wuznacżo, a kak
wſchelaki tola tȯn ſkutk a kak wſchelake wobmytowanjo. Pětr wupraji to
ſłowo ze žehliwej luboſcżu, djabołowje pak ze bojoſcżu a tſchepotanjom;
Pětr je za tele ſłowo zbȯžny prajeny, złe duchi woſtanu zatamane.
Tohodla dyrbi ſo naſcha wěra wot wěry złych duchow rozdżělecż — naſcha
wěra wucžiſcża wutrobu, jich wěra cžini winowatych, pſchetož woni złe
cžinja a praja tohodla Knjezej: Schto je nam z tobu cžinicż. Kajka
hinak, praji ſkȯncžnje ſwj. Hawſchtyn, hacž ta wěra, kiž pſchez luboſcż
je ſkutkowaca (Galat. 5), pſchez tule wěru ſo rozdżěla naſcha wěra wot
djabołoweje, tale wěra wuznamjenja dobroho cžlowjeka pſched bjezbȯžnje
žiwym.“ „Wěra bjez ſkutkow, praji ſwj. Jakub, je ſama we ſebi morwa
(Jak. 2, 17). Schto pomha, praji tȯnſamy ſwj. japoſchtoł, jelizo by
ſchtȯ prajił, zo ma wěru, njeby tež ſkutki měł? mȯže joho tajka wěra
zbȯžnoho cžinicż?“ Schto dyrbju cžinicż, praſcha ſo junu młodżenc
Jězuſa, zo bych wěcžne žiwjenjo měł? A Jězus wotmołwi jomu: Chceſchli do
wěcžnoho žiwjenja nutshicż, dżerž bože kaznje. Nichtȯ pak njezaprěje, zo
dżerženjo božich kaznjow wjele dobrych ſkutkow wopſchija, potajkim je
jich ſkutkowanjo tež kȯždomu trěbne, kiž chce nutshicż k wěcžnomu
žiwjenju. Toſame Jězus na druhim měſcże zaſy žada prajicy: „Nic kȯždy,
kiž praji: knježe knježe, pońdże nuts do njebjeſkoho kraleſtwa, ale tȯn,
kiž wolu mojoho Wȯtca cžini we njebjeſach.“ Wola njebjeſkoho Wȯtca we
wſchim, ſchtož wȯn žada, je pak dobre cžinicż a ſkutkowacż, potajkim
jenož tȯn nutspȯńdże, kiž dobre ſkutki cžini. Dale dohladamy potrěbnoſcż
dobrych ſkutkow k wěcžnej z zbȯžnoſcżi ze wſchěch měſtow ſwj. piſma, kiž
te złe ſkutki z wěcžnej ſchtrafu pokładuja. „Dżicże wote mnje budże Syn
Boži (Mat. 25) na ſudny dżeń prajicż, wy zaklecżi do wěcžnoho wohenja
kotryž je pſchihotowany djabołej a joho jandżelam.“ A cžohodla?
Poſłuchaj to kȯždy, kiž dobre ſkutki zacżiſnje; pſchetož ja ſym hłȯdny
był, a wy njejſcże mi jěſcż dali, mi je ſo picż chcyło a wy njejſcże mi
picż dali; ja ſym hȯſcż był, a wy njejſcże mje hoſpodowali, ja ſym nahi
był a wy njejſcże mje wodżewali; ja ſym khory a jaty był a wy njejſcże
ke mni pohladali. A woni pȯńdża do wěcžneje cžwile, cżi ſprawni pak
(kotſiž to ſkutkowachu) do wěcžnoho žiwjenja.“ — Zo ſu dobre ſkutki k
zbȯžnoſcżi trěbne, wucži ſkȯncžnje tež kȯždoho ſtrowy rozom; pſchetož
njebychuli trěbne byłe, potym by wſcho jene było dobre ſkutkowacż abo
złe. Tomu pak tak njeje, pſchetož Bȯh hidżi a tama zło a kotſiž tajke
cžinja[20]⁾, praji japoſchtoł, njebudża bože kraleſtwo herbowacż. Schtȯž
wyſche toho wě, z kajkimi ſkutkami a woporami wſchitcy ſwjecżi, kaž
japoſchtołojo a martrarjo, ſebi njebjeſa wudobychu, tȯn namaka wucžbu,
zo cžłowjek bjez dobrych ſkutkow k zbȯžnoſcżi dȯńdże, za tak njedoſahacu
<pb n="92"/>a we wěſtym naſtupanju tež ſměſchnu, zo wȯn wo tej wěcy žane
ſłowcžko wjacy njezhubi. Mȯže drje tȯn, kiž ſwojej rucy do klina połoži
abo něſchto cžiſcże wopacžne k ſwojomu powołanju njeſłuſchace dżěła,
wocžakowacż, zo ſebi něſchto zaſłuži a ſebi bjezſtaroſcżiwu ſtarobu
pſchihotuje? Wěſcże nic; tak je nimale tež z njebjeſami. Bjez dżěłanja
t. j. wuſkutkowanja wjele dobrych ſkutkow nichtȯ do nich njepſchińdże.
Jězus drje nam njebjo pſchez ſwoje cżerpjenjo a ſmjercż hižom zaſłuži,
ale nichtȯ njeſmě myſlicż a wěricż, zo wȯn tutych Khryſtuſowych
zaſłužbow dla lěnje hrěſchniwe žiwjenjo wjeſcż a cžinicż ſmě ſchtožkuli
ſo jomu lubi; ně kȯždy, kiž chce na Khryſtuſowych zaſłužbach dżěl měcż,
a te wot njoho zaſłužene njebjo doſtacż, dyrbi ſo tež tutoho wulkoho
ſlubjenja (njebjes) hȯdnoho cžinicż pſchez pokutne, pěkne, na wſchěch
dobrych ſkutkach bohate žiwjenjo — haj runje tohodla je Jězus tak wjele
cżerpił a wuſtał, zo by nam pſchikład zawoſtajił, kiž my ſcżěhowacż
dyrbimy. Wȯn hako Bȯh njetrjebaſche ſebi wěcžnu zbȯžnoſcż zaſłužicż, tež
naſchedla njetrjebaſche wȯn tak wjele cżerpjecż a wuſtacż, pſchetož
jenicžka krepka joho ſwj. krewje by nas tež wumožiła, ale tohodla je wȯn
tak jara wjele cżerpjeł a z tak wulkimi woporami njebjo nam zaſłužił nam
k wucžbje, zo njebjo mȯc (gwałt) trjeba a zo my jenož do njoho
zaſtupimy, hdyž ſebi gwałt cžinimy a joho pſchikład we tym ſcżěhujemy.
Žadyn katholſki kſcheſcżan njebudże tak hordy a hłupy wěricż a myſlicż,
zo wȯn jenož ſwojich ſkutkow dla junu zbȯžnoſcż doſtanje; to njetrjeba
drje pſchiſtajene bycż, ale ja tu na to ſpominam, dokelž cuzowěriwi to
pſchi kȯždej pſchiležnoſcżi nam wumjetuja. Z yła je ta zwada dobrych
ſkutkow dla, kiž we ſrědnim cžaſu ſo ſpocžina a tež we naſchich cžaſach
ſo ſem a tam wobnowja, ſwȯj wužitk měła. — Na jich płodach, prajeſche
junu Syn boži, jich ſpȯznajecże; ſchtȯžkuli dobre ſkutki za njetrěbne
zacżiſnje, tȯn mȯže ſo ſpȯznacż za cžłowjeka, kiž na Khryſtuſa a joho
wucžbu ſam nicžo njedżerži a kotrohož ſo zdaloważ dyrbimy, pſchetož
Jězus Khryſtus žada tajke ſkutki tak huſto a tak zjawnje, zo jenož
zaſakłoſcż k tomu pſchiſłuſcha to zaprěcż abo złomyſnlje wukłaſcż a
zawjercżecż. ♣L.♠

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němſka. W Kölnje ſwjecżeſche ſo poſledni tydżeń zańdżenoho měſaca kraſny
ſwjedżeń, na kotryž bě wjele tyſacow (tawzyntow) tež z daloka
pſchipucżowało. Běſche to ſydomſtowlětny jubilej pſchenjeſenja
reliquijow (powoſtankow) ſwjatych tſjoch kralow. K prěnjomu nypſchoru
22. julija cżehnjeſche farſke duchownſtwo do wyſokoho doma (biſkopſkeje
cyrkwje), we kotrymž je kaſchcż z reliquijemi ſwjatych tſjoch kralow z
wyſche njoho ſtejacej złotej hwězdu wuſtajeny; wȯn mȯže ſo z druhimi
tamniſchimi reliquijemi hižom nazdala widżecż. Na nyſchporje buchu
reliquije wot 6 levitow pſched wulki wołtar ſtajene a po nyſchporje z
wulkej proceſſiju po cyrkwi njeſene. Prědowanjo a komplet (pſchidawk k
nyſchporej) bě pſchedſwjedżeń ſkȯncžił. Po cyłym měſcże bu ze wſchitkimi
zwonami zwonjene. Cyły tydżeń běchu najſwjatocžniſche Bože ſłužby <pb
n="93"/>a kȯždy dżeń pſchikhadżachu proceſſiony z najdaliſchich rȯžkow
Rheinlanda a Weſtfalſkeje a z daliſchich ſtron Němſkeje.

Němſka. W Braniborſkej bu w loni woſebite towaŕſtwo pſchekupcow załožene
pod mjenom towaŕſtwo ſwjatoho Ludgera. Joho ſobuſtawy, kiž we
wſchelakich měſtach Braniborſkeje a Pomorſkeje bydla, maja kȯžde lěto
dwoju zhromadżiznu, we Frankfurcże nad Wȯdru a w Lipſku pſchi tamniſchej
maſy. Towaŕſtwo chce ſo woſebje poſtaracż wo katholſke wocżehnjenjo
dżěcżi tajkich khudych Weſtfalcžanow, kiž w Braniborſkej a Pomorſkej
pſchebywaja a we měſcże ſwojoho pſchebywanja ani katholſku cyrkej ani
katholſku ſchulu nimaja; zo bychu dżěcżi tajkich ſtarſchich mohłe we
katholſkej wěrje rozwucžene bycż a woſebje k prěnjomu ſwjatomu
woprawjenju pſchihotowane, dawaja ſo wot towarſtwa pak do katholſkich
wuſtawow (inſtitutow) pak do katholſkich ſwȯjbow, ſchtož towaŕſtwo z
cyła abo z dżěla zapłacżi. Hdy bychu pak něhdy khude weſtfalſke dżěcżi
njeměli, mȯža ſo tele pjenjezy nałožecż k wužitku katholſkich wuſtawow a
katholſkich dżěcżi z druhich krajow tam pſchebywacych. Tež maja ſo z
toho dary wudżělecż za khorych w tamniſchich ſtronach. Towarſtwo ma
rjadne a wurjadne ſobuſtawy, kotrež lětnje 1 toleŕ pſchinoſchka płacża.
Rjadne ſtawy mȯža bycż jenož Weſtfalcženjo, pſchekupcy, rjemjeſnikojo a
kublerjo, w Braniborſkej a Pomorſkej zaſydleni abo dlěſchi cžas tam
pſchebywacy. Wurjadne njetrjebaja Weſtfalcženjo bycż, jenož zo tam bydla
a potajkim za towaŕſtwo ſo ſtaracż mȯža. — Lětuſcha hłowna zhromadżizna
katholſkich němſkich towaŕſtwow budże lětſa we Würzburgu 11. — 14.
ſeptembra. — Pruſka kralowna je ſchtyrjom proteſtantſkim duchownym 4
evangelije, a ſchtyrjom katholſkim duchownym 4 měſchniſke ſchtole
pȯſłała hako pſchipȯznacża jich zaſłužbow we duchownym zaſtȯjnſtwje
pſchi wȯjſku w Danſkej. — Bjez wobrocżenjemi z poſleniſchoha cžaſa ſu ſo
někotre we woſobnych ſwȯjbach a ſtawach ſtałe. Tak wobrocżi ſo w
Berlinje hrabja P ...., tež baron Bredow a w Hamburgu jendżelſki konſul
John Ward.

Z Eislebena. W narodnym měſtacžku M. Luthera bu 12. julija zakład k
nowej katholſkej cyrkwi ſwjatocžnje połoženy; wona budże 83 ſtopow dołha
a 32 ſchěroka z 50 łochcżi wyſokim tȯrmom, a dyrbi do zymy hacž na
znutskowne wudebjenjo hotowa bycż.

Schleswig-Holſtein. Pruſki kral je po dobycżu naſypow pola Düppela
někotrym katholſkim wojeŕſkim duchownym rjad (orden) ſpožcžił.
Najwoſobniſchi (z pſchidatymaj mjecžomaj) doſta k. Simon pſchi
poznaṅſkim regimencże, kiž bě z kſchižom w rucy ſobu napſchecżo
njepſchecżelam ſchoł. Wȯn bu lochcy ranjeny. Wyſchkojo joho regimenta
darichu jomu k wopomnjecżu cžeſtny teſak. — Po pſcheſtawcy wjacy hacž
tſiſtalětnej ſu khěžorſcy wojacy zaſy junu proceſſiju na ſwjedżeń Božoho
Cżěła dżerželi na hrodże Gottorp we Schleswigu, pruſcy pak w cyrkwi ſ.
Marije we Flensburgu a na hrodże Glücksburg. Wjele proteſtantow
khwaleſche pobožnoſcż a hewak dobre zadżerženio tychle wojakow. Wyſche
wojakow běchu pſchi proceſſiji miłoſcżiwi bratſja a miłoſcżiwe ſotry a
wjetſchina katholikow tychle měſtow. Dotalne krajne zakonje njedowolachu
proceſſije a běchu njeſprawne pſchecżiwo katholikam. Wěſcże ſo to z
Božej pomocy <pb n="94"/>nětko porjedżi, hdyž je we měru w tych dnjach
ſcžinjenym Schleswig-Holſtein wot Danſkeje wotſtupjeny. Ale komu jȯn
dadża a kajkeje wěry abo kajkoho zmyſlenja budże pſchichodny krajny
wjeŕch, to njeje hiſchcże wucžinjene.

Rakuſka. Lětſa je 500 lětne jubileum, zo je we Mariazellu hnadne ſwjecżo
ſ. Marije w tamniſchej cyrkwi wuſtajene. Doſpołny wotpuſk je pod znatymi
wuměnjenjemi wudżěleny wot 28. junija do 28. ſeptembra. — Měſchcżanſka
rada we Winje njewopokazuje ſo jara pſchecżelſka pſchecżiwo katholſkej
cyrkwi. Towaŕſtwo katholſkich towariſchow běſche proſyło, zo by joho
khěža wot měſchcżanſkich dawkow woſwobodżena była. Tale prȯſtwa bu
zacżiſnjena.

Pȯlſka. Po pſchewinjenju pȯlſkoho poſtanjenja změje katholſka cyrkej
jara wulku ſchkodu we wſchěch pȯlſkich krajach, woſebje pak na Litwje.
Katholſke wobydleŕſtwo dyrbi ſo cžaſto bjez daliſcheje winy z Litwy do
Ruſowſkeje pſcheſydlicż; w pȯlſkim kraleſtwje pak pſchedawa knježeŕſtwo
konfiſcirowane wulke kubła za tunje pjenjezy ſchismatiſkim Ruſam a
proteſtantſkim Němcam. — We wjele wokrjeſach na pſchikład w Rypińſkim bu
žonam tych, kotſiž ſu do Sibirſkeje pȯſłani, porucžene, zo bychu ſej
wuzwoliłe: pak hnydom ſo pſcheſydlicż za ſwojimi mužemi z cyłej ſwȯjbu
do Sibirſkeje a tam wěru pſcheměnicż abo ſo rozwjeſcż dacż wot ſwojoho
mandżelſtwa! — Znaty Murawjew je mnicham karmelitam w Bielſku klȯſchtyr
z cyrkwju wzał, zo by z njeje ſchismatiſku ſcžinił, a je k tomu 15,000
rublow z kontribucije (wȯjnſkoho dawka) zemjanam tamniſcheje wokołnoſcże
napołoženeje pſchipokazał. — Duchownych je w jaſtwach hiſchcże jara
wjele. — Zběhnjenjo klȯſchtrow w Pȯlſkej je wot khěžora pjecža hižom
pſchizwolene. We ſwojich ſrědkach ſu bjez toho jara poſłabjene, tak zo
dyrbjachu a dyrbja wulke kontribucije płacżicż.

Morawſka. Oktava (ſwjedżeńſki tydżeṅ) ſłowjanſkeju japoſchtołow ſſ.
Cyrilla a Methoda bu tež lětſa jara ſławnje ſwjecżeny. Proceſſije na
Welehrad ſu tež lětſa jara wulke. — Wubjerne cyrkwinſke nowiny ♣„Hlas“♠
piſaja: Z Roma je piſmo pſchiſchło, po kotrymž je nětko w Morawje
ſwjedżeń ſwjateju japoſchtołow ſłowjanſkeju (5. julija) powyſcheny na
ſwjedżeń z oktavu (z cyłym tydżenjom); tež je ſwjaty wȯtc nabožnym
pucżowarjam do Welehrada ſtajny wotpuſk tam wudżělił; ſwjataj Cyrill a
Method rěkataj w nowopſchipoſłanych lekcijach brevira (duchownſkich
modlitwow) patronaj a zakitarjej nic jeno Morawjanow, ale cyłoho
ſłowjanſkoho naroda; mjenujcy ♣lectio VI.♠ rěka: ♣eos tanquam apostolos
et patronos non modo Moravi, verum etiam universa Slavorum gens agnoseit
et veneratur.♠ My Serbja ſmy ſobu měnjeni, ale nimamy tȯn dżeń dotal w
naſchej cyrkwinſkej protycy ani hako cyrkwinſki ſwjaty dżeń.

Khorwatſka. W naſchim kraleſtwje hromadżi w tu khwilu z khěžorſkej
dowolnoſcżu franciſkanſki duchowny Bakula miłoſcżiwe dary k twarjenju
cyrkwjow a ſchulow za (ſłowjanſkich) kſcheſcżanow Hercegowiny, dokelž ſo
turkowſki ſultan wjacy tomu njepſchecżiwja.

Belgiſka. W Mechelnje budże tež lětſa a to 28. auguſta hłowna
zhromadżizna wſchěch katholſkich towaŕſtwow; wona ma ſchěſcż dnow tracż.

Francowſka. Ze Cheybourga piſaja: Lěkaṙ Llewellyn, kiž bě pſchi pod<pb
n="95"/>nurjenjn łȯdże (Schiff) Alabama ſobu potepjeny, je ſwoje
wopomnjecżo z woſebitym ſkutkom krȯnował. Hdyž bu łȯdż dżěrawa,
wunoſchowachu najprjedy ranjenych do pſchiwjazanych cžołmow, zo bychu
jich wumožili. Jedyn hiſchcże njeranjeny matroſa (łȯdżnik) chcyſche tež
do cžołma ſtupicż, ale lěkaŕ joho zadżerža prajo: „Ja ſtaram ſo za ſwoje
žiwjenjo kaž ty, ale prjedy naj pſchińdu cżi racżeni.“ „Doktorje,
prajeſche wyſchk, kiž na cžołmje rozkazowaſche, Wam mȯžemy hiſchcże
měſtacžko tudy wobſtaracż.“ Ja njecham ſtraſchnoſcż (podnurjenja) za
ranjenych powjetſchicż, prajeſche lěkaŕ; wȯn zawoſta na łȯdżi a krȯtko
potom ſo z njej zatepi. — W zandżenym měſacu wotjědże z Pariza
proceſſija z 300 nawjedżitymi a woſobnymi ludżimi (bjez nimi bě 50
duchownych) po železnicy do Lucerna a wot tam po parołȯdżi (Dampfſchiff)
a pȯſcże do woſobnoho hnadnoho měſta Maria Einſiedeln we Schwajcaŕſkej.

Italſka. Strowoſcż ſwjatoho atȯtca je tu khwilu jara ſpokojaca, tak zo
mȯžeſche huſto pſchi wſchelakich ſkładnoſcżach rycž dżeržecż, kaž
wȯndanjo pſchi wopytanju měſtacžka Albano. Joho hłȯß je połny a cyła
joho zwonkownoſcż pokazuja na ſtrowoſcż. Wȯn pſchebywa nětko na ſwojim
lětnim hrodże w měſtacžku Caſtel Gandolfo. — Italſke nowiny piſaja, zo
je ſo woſobna knjeni Louiſa Thellinowa, proteſtantka z
Heſſen-Darmſtadtſkeje, w Milanje ke katholſkej wěrje wobrocżiła. Tež je
tam katholſku wěru pſchijał młody Sakſa Robert Gaſt kotryž ſo tam we
rězbaŕſtwje wudokonjuje. Kaž pak w nowym kraleſtwje italſkim katholſku
cyrkej pocżiſchcżuja tak podpjeraja pſchecżiwne jej ſtrowy, w Bologni
twari ſo proteſtantſka cyrkej a w Sienji proteſtantſka ſchula;
policajonje a wojacy ſu na ſtraži, zo by tomu napſchecżiwny lud tajkomu
twarjenje njezadżewał.

Italſka. W Turinje ſwjecżachu 20. julija ſwjedżeṅ ſ. Marije
trȯſchtaŕnicy, kotrejž je ſwjatnica z dweju cyrkwjow a khapałki
wobſtejaca poſwjecżena, hdżež ſo hiżom 400 lět jara ſtare ſwjecżo ſ.
Marije wopytuje. Hdyż bě w lěcże 1833 cholera w měſcże, poſtaji
měſchcżanſka rada prȯſtwy k. ſ. Mariji trȯſchtaŕnicy a mȯr zaſta na
ſpodżiwne waſchnjo hnydom. Wopomnjenſki ſtołp tȯnle podawk wobſwědcža.
Na wſchěch ſobotach cyłoho lěta je tam cyły dżeń najſwjecżiſchi
ſakrament wuſtajeny a ſacž k ſmjercżi njeboh kralowny Marije Adelhaidy
(mandżelſkeje Viktora Emanuela) w lěcże 1855 wopytowaſche kralowſka
ſwȯjba kȯždu ſobotu hnadnu cyrkej. Wot toho cžaſa njezſchikhadża wona
wjacy, ale lud ſwoju dobrocżiwu macżeŕ njezabywa; 20. z. m. bě cyrkej
wot ranja 2 hodż. hacž do wjecžora napjelnjena a licža wopytarjow na
50,000.

Roma. Bamž je nowoho kardinala pomjenował Luciana Bonapartu. Wȯn je
rodżeny 1825 a wnuk abo ſynowy ſyn Luciana bratra Napoleona ♣I.♠ a
Zeneidy dżowk ſchpaniſkoho krala Jȯzofa. Z toho je widżecż, zo je bjez
bamžom a khěžorom dobre pſchecżelſtwo.

Turkowſka. W Konſtantinopolu bu lětſa ſwjedżeń Božoho Cżěła we wſchěch
katholſkich cyrkwjach z wulkim wobdżělenjom ſwjecżeny. Woſebje pak ma ſo
wuzběhnycż, zo je ſultan (khěžor) ſwojim gardam z muſiku k tomu
wucżahnycż kazał, zo bychu wrjedże ſo zeſtupali. Klȯſchtyrſki rjad
benediktinow ſmě ſo tam nětko tež zaſydlicż.

<pb n="96"/>

Bołhaŕſka. Po pȯlſkim Tygodniku katolickim podawamy někotre powjeſcże z
tutoho ſłowjanſkoho kraja, kiž dotal pod turkowſkim ſpſchahom zdychuje:
Bołharjo bydla nic jenož w tak mjenowanej Bołharſkej, ale tež w Thracii,
Macedonii a druhich ſtronach Turkowſkeje; je jich tam pſchez ſchěſcż
milijonow. W nowiſchim cžaſu ſu bjez nimi, kotſiž k ſchismatiſkej cyrkwi
ſłuſcheja, tež katholſcy miſſionarojo, woſebje někotſi Polacy, z
Franzowſkeje a Italſkeje ſem ſo podawſchi. Najhȯrſche zo tȯnle lud je,
zo nima politiſkich a duchownych wjedżicżerjow ſwojoho naroda. Tež
bohatſtwo je woſebje w rukach Turkow a Grichow, najhȯrſchich
njepſchecżelow Bołharjow. Pſched někotrymi lětami je tȯnle lud tak
daloko wotucżił, zo je ſo grichiſkoho patriarcha w Konſtantinopolu
wotrjekł a ſam ſwojoho wuzwolił, kotrohož pak je knježeŕſtwo do
wuhnanſtwa pȯſłało. Patriarch z knježeŕſtwom ſcżeleſche bjez Bołharjow
dotal grichiſkich biſkopow a duchownych, kotrychž rycž njerozymjachu. A
cżile biſkopja ſwjecżachu najbȯle jenož tajkich njewucženych Bołharjow
za duchownych, kotſiž mȯžachu Božu mſchu (liturgiu) grichiſcy cžitacż,
hacž runje ju njerozymjachu. Grichojo, woſebje biſkopja prȯcowachu ſo
bołhaŕſki lud pſchegrichiſchcżicż na wſchitke mȯžne waſchnjo a wſchě
ſchule bjez Bołharjemi běchu jenicžcy grichiſke, tak zo žadyn ſchuleŕ
njemȯžeſche bołhaŕſki ani cžitacż (nam Serbam ſo tu a tam podobnje dże,
wucža nas jenož němſki cžitacż!). Z toho je pſchiſchło, zo je lud jara
njewucženy a njezdżěłany; cuza rycž jomu njepomhaſche! Duž chcedża tež
katholſcy miſſiionarojo, hdżežkuli pſchińdu, bołhaŕſke ſchule załožicż.
Wažne za miſſion je jim woſebje měſto Adrianopol. Wone ma nimale 120,000
wobydleri, bjez nimi 20,000 Bołharjow 30,000 Grichow, 50,000 Turkow,
20,000 Armenjanow a Židow. Hacž runje ſu Bołharjo w tymle měſcże nižſcha
klaſſa, je wone tola woſobny punkt, dokelž wſchě drohi z europſkeje
Turkowſkeje do Konſtantinopola wjedżace zjenocżuja ſo tudy. Schtožkuli
ſo potajkim bjez Bołharjemi w tymle měſcże ſtanje, je znate po cyłym
narodże. Tudy je ſo hižom bliženjo k naſchej cyrkwi najlěpje pokazało.
Je tu pſchez 100 ſwȯjbow katholſkich a měſcże a w bližſchich wſach. Tež
bjez Bołharjemi w Konſtantinopolu je wjele pſchecżelow naſcheje cyrkwje.

Armeniſka. Z Vana, wobtwjerdżenoho měſta w Armenſkej pſchindże njedawno
poſelſtwo ſchismatiskich Armenow de Salmeſta w Perſiſkej a žadaſche tam
dweju duchowneju miſſionarow z winſkoho armenſkoho klȯſchtra
(Mechitariſtow), zo byſchtaj z nimi ſchłoj do Armeniſkeje, hdżež chce
milijon z jeju naroda do katholſkeje cyrkwje pſcheſtupicż. Z wyſchſchej
dowolnoſcżu dżěſche k. Klimant Sibil z tym poſelſtwom a doſta ferman
(turkowſki paß) z Konſtantinopola, jomu zakit ſlubjacy. Hdyž turkowſkomu
paſchej tȯnle ferman pokaza, prajeſche tutȯn: Budż poſtrowjeny; dżi a
cžiń twoju ſłužbu, ja chcu cżi pomhacż, zo by z tych ſpjecžiwych Armenow
(tak mjenuja Turkowje ſchismatikow bjez Armenami) katholikow ſcžinił.
Miſſionar zapocža ſwoj dżěło a wot toho cžaſa doṅdżechu k njomu prȯſtwy
zo wſchěſch ſtron, zo by ſkerje lěpje k nim pſchiſchoł.

Syriſka. Pſched někotrym cžaſom pſchińdżeſchtaj duchownaj Alfons
Ratisbonne z Jeruſalema a Bourguenau ze Syriſkeje do Europy, zo byſchtaj
<pb n="97"/>pſchedſydże kölnſkoho pſched ſydom lětami załoženoho
„towaŕſtwa ſwjatoho rowa“ rozprawu podałoj wo ſpěchowanju dżěławoſcże we
Jeruſalemje a wſchim ſwjatym kraju, wot tutoho towaŕſtwa podpjeranym a
wo wobſtejenju ſyriſkich katholikow. Po jeju rozprawje kcżěje katholſkej
cyrkwi dobra pſchichodnoſcż we Syriſkej a we ſwjatej zemi; krej tamnych
40,000 martrarjow, kotſiž běchu pſched mało lětami pak pſchez turkowſki
mjecž pſchez jendżelſke ſchcżuwanjo wo žiwjenjo pſchiſchli, njewoſta
bjez wužitka. Jeſuitojo maja w Cöleſyrii, Antilibanonje, wokoło
Damaſkuſa a w Hauranje w ſtarej Cäſarei 60 ſchulow ze 7000 dżěcżimi, a
hdy bychu ſrědki byłe, by jich licžba na 40,000 zroſtła. Jeſuitowje ſu
tež tſi ſemimary za wucžerjow załožili, we kotrychž 50 wucžerjow a 100
wucžeŕkow wucži, Cżiſchcżeŕnja z pomocu kölnſkoho towaŕſtwa ſwjatoho
rowa załožena w Chaziru je ſama za jene lěto 49,000 arabſkich knihow
docżiſchcżała a dżěłacżerjo we njej ſu zwjetſcha jara młodżi lědżo.
Wyſche toho ſu miſſionarojo 500 Arabow a na Cypru 150 ſchismatikow do
katholſkeje cyrkwje pſchiwzali.

Chineſiſka. W Kantonje twari ſo katholſka biſkopska cyrkej. Zakładny
kamjeń bu w decembru 1863 połoženy. Pſched 100 lětami bě na tym ſamym
měſcże cyrkejſchpaniſkich dominikanow, ale potom dyrbjeſche cyrkej tute
rjane měſto khěžor ſkomu hrodej wotſtupicż. Jendżelſke kanony ſu w
poſlenjej wȯjnje tȯnle hrȯd potſěleli a měſto Francowzam pſchepodali.
Tež twari ſo tam hižom katholſka ſchula a biſkopſke wobydleujo.

Amerika. Duchowny Beſſonies, kiž je 25 lět cżežke dżěło japoſchtołſtwa w
połnȯcnej Americy dopjelnjał, je ſo do Francowſkeje na wopytanjo
wrȯcżił. Wȯn pſchinjeſe dobre nowiny wo pſchibjeranju katholſkeje
cyrkwje w tamnych krajach. Jene měſto Indianopolid w diöceſy Vincennes
licži hižom wokoło 10,000 katholikow bjez 30,000 wobydlerjemi. Cžaſto
ſtawaja ſo wobrocżenja, kotrychž by hiſchcże wjacy było, hdy by tam
doſcż duchownych było. — Wȯjna tam hiſchcże traje a njeje žadyn kȯnc
widżecż, dokelž ſtej wobě ſtronje hiſchcże jara mȯcnej a matej ſrědkow
doſcż. Zo by ſo ſkoro dopjelniło pſchecżo měra, kotrež je pſched
połlětom bamž wjedżicżerjej połodniſchich wotſchcżěpjenych ſtatow
pȯſłał! Ale wěmy a widżimy, zo je wȯjna w Božej rucy ſrědk k
rozſwětlenju a nawrȯcżenju duchow. Wjele proteſtow, kiž katholikow jenož
znajachu z hanjenja a pſchiſłodżenja, kajkež ſłyſchachu a cžitachu, maja
pſchiležnoſcż jich z blizka pȯznacż a widżecż pȯccżiwoſcž a wopory
duchownych a miłoſcżiwych ſotrow na bitwiſchcżach a w ſpitalach.
Knježeŕſtwje Nicaragua a San Salvador ſtej z Romom konkordat (wujednanjo
w cyrkwinſkich naležnoſcżach) wobzanknyłoj. — Biſkop za Cincinatti je ſo
do Europy podał, zo by bamžej wot ſwojeje diöceſy powjeſtwa pſchinjeſł.

(Khoſtanjo leſtrowarja.) Poſleni wjecžor zańdżenych pȯſtnic toho lěta bě
w jenej korcžmje w Benevento w Italſkej wulke towarſtwo. Jedyn zběžkaŕ
ſcżeže pſchez ſwoje worakawe rycže kedżbliwoſcż wſchitkich na ſo.
Nochcyſche ſebi napominanja tych, kiž hiſchcże hańbu mějachu, k wutrobje
wzacż, a namaka zwoprědka ſwoju wjeſołoſcż na tym, jim ſo ſpjecžicż;
potom pak, hdyž bě z winom zahorjeny zwaži ſebi leſtrowanja (hanjenja)
napſchecżo ſwjatej Mariji, bamžej a nabožniſtwje wuſtorkowacż.
Wobſedżeŕka domu zwaži ſo jomu prajicż: <pb n="98"/>Byſchcże-li wy
najmjenſchu cžescżownoſcż k ſwojej macżeri, ſwojej žonje a cyłomu
žȯnſkomu ſplahej měli, njebyſchcże tak wot najſwjecżiſcheje knježny
rycželi. Tole pohonjeſche joho cżim bȯle we joho złȯſcżi a wȯn bu cyle
dżiwi we bjezbožnoſcżi. Na wuprajenjo někotrych, zo Bȯh njecžeſcż,
kotraž ſo joho Synej a macżeri tohoſamoho cžini, huſto khoſta, wotmolwi
wȯn: „Nȯ dha žadam, zo by mje Bȯh khoſtał a joho macż a wſchitcy
ſwjecżi.“ Wokoło połnocy pſchińdże wȯn dom. Joho žona, kiž joho
zadżerženjo znajeſche, njemějeſche joho kedżbu. Ale kajke zaſtrȯženjo
mějeſche wona nazajtra rano, hdyž joho wejſtwje morwoho wupſcheſtrjenoho
namaka, woblicžo cyle cžorne; jazyk žadławje zacżekły wiſaſche z horta.
Cyłe měſto ſo ſkhadżowaſche a kȯždy ſpȯzna khoſtanjo bože za pohorſchk
tohole muža.

(Schto kapucinaṙ zamȯže.) Cżežko je wěricż, zo ſu bjez cžłowjekami, haj
ſamo bjez katholikami hiſchcże tajcy, kiž ſebi wo ſmjertnym ſtraſche na
pokutu a polěpſchenjo njemyſla, haj kȯždy trȯſcht ſwjateje wěry
wotpokazaja. A tola je tak, a to woſebje pola tych, kiž ſebi zdadża
woſebni a bohacżi bycż. Kak cżežko to je, tajkich zaſakłych a
zaſlepjenych cžłowjekow k Bohu wobrocżicż, budża duſchowpaſtyrjo we
wulkich měſtach najlěpje wjedżecż. — Junu ſo ſta, zo jedyn tajki woſobny
knjez na ſmjertnym łožu ležeſche. Joho žona, pobožna duſcha, njechaſche
tu zrudobu docžakacż, ſwojoho muža bjez wujednanja z Bohom wumrjecż
widżecż. Wona proſcheſche tohodla tych najwoſobniſchich a najmudriſchich
měſchnikow we ſwojim měſcże, zo chcyli ſo tola nad tym khorym ſmilicż.
Ale pola hłupjemudroho bohatoho njepomha žana mudroſcż a wědomnoſcż. Z
někotrymi pſcheſchcżipnymi ſłowami wotpokaza wjelewucženych měſchnikow,
wobrocżi jim khribjet a bě hłuchi za kȯžde dobre ſłowo. Dokelž bě tȯnle
muž jara znaty a cžeſcżeny, bu wot joho zadżerženja w cyłym měſcże
powjedane, a powjeſcż wo joho njepokutnoſcżi pſchińdże hacž do klȯſchtra
kapucinarjow. Tu bě ponižny ale we wěrje kruty mnich. Tȯnſamy ſtupi junu
pſched provinciala a proſcheſche za dowolnoſcż, zo ſměł toho khoroho
wopytacż, dokelž ma wulku nadżiju joho na prawy pucż dowjeſcż. Smějo
wotmołwi jomu provincial: „Mȯj luby, hdyž profeſſor nabožniſtwa F. a
doktor bohawucženoſcże G. a kanonikus M. ha k. k. P. a S. nicžo
njewucžinjachu, ſchto tam ty zapocžnjeſch.“ Dobry mnich wobnowi ſwoju
prȯſtwu tak huſto, hacž jomu provincial wopytanjo dowoli. Wȯn dżěſche;
pſched durjemi khoroho ſcżeže ſwoju kapucu na hłowu, tykny hłowu
wcżipnje do jſtwy a zwoſta tam tak ſtejo, zo by joho khory wuhladał. Tȯn
joho wuhlada a praji: „ſchto wy chcecże, knježe Jȯzefje? „Nicžo, nicžo,“
wotmolwi tȯn, „ja was jeno proſchu mi dowolicż, zo ſměł tak dołho ſtejo
woſtacż hacž wy, hnadny knježe, wumrjecże. Ja chcył rad widżecż, kajke
to je, hdyž cžert po jenu duſchu pſchińdże.“ A hlej, to pomhaſche. Pater
Jȯzef bu nuts powołany a hodżinu pozdżiſcho khwataſche wȯn z
najſwjecżiſchim ſakramentom k tomu khoromu, kiž nazajtra pſchewobrocżeny
a pokutny wumrje.

Strachi a radoſcże miſſionarſkoho žiwjenja wopiſuje tež Pawoł Durieu,
kiž je we Oregon we połnȯcnej Americy miſſionar. Tȯn piſa ſwojimaj
ſtarſchimaj: Mȯžetaj pſcheſwědcženej bycż zo je waj ſyn prawy dżiwoch.
<pb n="99"/>bjez wobydlenja, bjez domjacoho naporjadka. Draſtu mam,
kajkuž ſebi ſam wudżěłam. To je woſud indianſkoho miſſionara. To pak je
kraſnje. My wěmy, zo Bȯh wſchitko widżi, a hdyž na tymle ſwěcże wjele
tradamy, zapłacżi nam wȯn we druhim žiwjenju ze ſtokrȯcżnej zbȯžnoſcżu.
Pjecż lět hižon, kotrež we lěſach njeznatych krajinow pſchebywam, ſym
kaž wuſtorcženy hrěſchnik. Wot dżiwiny do dżiwiny ſym pucżował, z lěſa
do lěſa, wot khowanki do druheje. Pſchecy ſym we ſtraſche, zo ſo we
dżiwich rěkach tepju abo zo mje dżiwja zwěrina roztorha, z kotrejž ſo
cyły kraj hiba. Ženje njewěm, hacž pſchichodny dżeń pod žanu tſěchu
pſchińdu abo něſchto jědże doſtanu, zo bych ſwoje mocy na wobſtajnych
pucżach zdżeržał. Rycžecż njezechcu wo wobcżežnoſcżach zymy, ſněha a
deſchcża, kiž ſo dny dołho na mnje lijeſche, zo zmoknych, hako bych w
rěcy ležał. Tole je cżěmny wobraz mojoho žiwjenja we poſlednich tſoch
lětach. Schto mȯžach tehdom hewak cžinicż, dyžli ſo do božeje ſwjateje
wole podacż a ſo ſamoho joho ſpodobanju woprowacż? Mjez tym běch ſtajnje
na ſmjercż pſchihotowany a njepſchimach ſo zemje, kotraž je za mnje ze
ſtyſkom a cżerpjenjemi wobſyta. A tola běch zbožowny a ſpokojny. Druhdy
běſche moja wutroba z radoſcżu pſchepjelnjena, a we tychle wokamikach
chcył ſo ja hiſchcże do hłubſcheje puſcżiny podacż a ſo wot kȯždoho,
byrnje mi najlubſchoho ſtworjenja dżělicż, zo mȯhł ſamoho Boha widżecż,
jenicžcy na njoho myſlicż a ſo jomu woprowacż. — Tak piſa zbožowny
miſionaŕ. H. D.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Nowe piſchcżele naſcheje ſerbſkeje cyrkwje buchu njedawno
pſchepodate a wot knjeza kantora Wolfa pruhowane. Hudżbu (muſiku)
rozemjacym cžitarjam chcemy najprjedy wopiſanjo tychle piſchcżelow
podacż. Wone maja we hłownym dżěle dżewjecż hłoſow (regiſtrow):
Principal 8′ (wȯſom ſtopow), Bordun 16′, Gamba 8′, Gedakt 8′, Oktave 4′,
Quinte 3′, Oktave 2′, Kornet tſoji, Mixtur tſoji; we hornim dżěle je
ſchěſcż hłoſow: Principal 4′, Rohrflöte 8′, Flöte 8′, Gemshorn 4′,
Oktave 2′, Naſat 3′; w delnim (pedalu) pak tſi: Violon 16′, Subbaß 16′,
Principalbaß 8′. Tež maja piſchcżele dwaj pȯdlanſkej cżahaj: pedalne a
manualne (rucžne) zjenocżadło (Koppel). Tſi pſchiſprawne měchi zběhaja
ſo z lochkoſcżu a teptaŕ wobſłuži je tež pſchi najmócniſchim hracżu.
Wuſudżenjo k. pruhowarja je pak tajke: „Twarc piſchcżelow, k. Kohl w
Budyſchinje, je dżěło a material po wotrycženju (kontrakt) ſwěru
wobſtarał. Ma-li ſo wo jenotliwych hłoſach rycžecż, mȯže ſo prajicż, zo
je Principal mȯcny a cžerſtwy; Bordun połny, Gamba hładka, woboja Flöta
lubozna a tež te druhe hłoſy pſchiſprawne; baßy ſkutkuja po jenym a
zhromadnje woſebje mȯcnje. Zjenocżenjo wſchelakich hłoſow cžini na
poſłucharja mȯcny zacżiſchcż. Z <pb n="100"/>woſebitej wjeſołoſcżu
ſkȯncžnje ſpomnju, zo ſu tute ſchtyriadwacyte wjetſche piſchcżele k.
Kohla jene z najbȯle poradżenych, a pſcheju, zo bychu ſtajnje a dołho k
cžeſcżi Božej a k duchownomu pozběhnjenju ſerbſkeje woſady ſłužiłe.“
Pſchiſpominam hiſchcże, zo piſchcżele z tyſcheŕſkim dżěłom 16,000 toleṙ
płacża, a zo ſtaj k. wucžeŕ Braüer a k. kantor Wolf zwȯlniwaj tute
piſchcżele hracż, hdyžkuli bychu ſnadż wotpȯſłani tajkich cyrkwjow, kiž
chcedża nowe piſchcżele twaricż, pſchiſchli, zo bychu ſo wo dowjednoſcżi
k. Kohla hako piſchcżeletwarjerja pſchepokazali.

Z Dreždżan. Dotalny konſiſtorialny radżicżel dreždżanſkeje diöceſy a
dwȯrſki kapłan k. Jȯzef Schtěpanek bu za vikariatnoho radżicżela a
nowoměſchcżanſki faraŕ k. Anton Zeller za konſiſtorialnoho radżicżela
pomjenowany — Za kapłana w tudomnym kralowſkim Joſefinſkim wuſtawje (za
katholſke holcžki) bu duchowny z kölnſkeje diöceſy k. Potthoff powołany
a poſtajeny. — Tudomne towariſchowſke zjenocżenſtwo (Geſellenverein),
kiž k. duchowny Wahl wjedże, chce w bližſchim cžaſu pſchihodnu khěžu
kupicż za ſwoje ſkhadżowanjo. Naſch krajny wȯtc je 50 toleŕ k tomu
darił.

Z Dreždżan. Pſched dwěmaj njedżelomaj pſchebywaſche tudy ſakſki pȯlny
kapłan k. Lange z Holſteina, zo by ſej nowe cyrkwinſke wěcy a draſty
tudy wobſtarał; pſchetož te, kiž běſche ſobu měł, ſpalichu ſo ſobu we
hłownej cyrkwi měſta Plön, z błyſkom trjechenej.

Z Budyſchina. W bližſchim cžaſu wrȯcżitaj ſo dwaj naſchej krajownikaj z
Kölna do wȯtcžiny, zo byſchtaj měſchniſku ſwjecżiznu doſtałoj. Staj to
k. Kupki a k. Dienſt z Oſtritza (Wotrowca).

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy naſchoho towaṙſtwa ſu dale ſwȯj lětny pſchinoſchk (poł
tolerja) zapłacżili: kk. Jan Grubert z Radworja, Jurij Bjarſch z
Boranec, kubleṙ Mikławſch Běr z Kopſchina, kubleṙ Jakub Schołta z
Khróſcżic, kubkeṙ Jurij Herrmann z Khrȯſcżic, žiwnoſcżeṙ Mikławſch
Pjetaſch z Hory, khěžkaṙ Mikławſch Bryl z Wudworja, wucžeṙ Boſcżij Nowak
z Njebjelcžic, tachantſki vikar Jakub Herrmann w Budyſchinje, kapłan
Franc Riedel w Dupawje w Cžěſkej, kapłan Handrij Ducžman w Radworju,
kubleṙ Michał Libſch z Kamjeneje, žiwnoſcżeṙ Michał Haſcha z Ratarjec.

Zemrjety ſobuſtaw.

Hana Frenclec z Měrkowa, wumrje 11. junija.

☞ Proſymy tych, kotſiž wo wotemrjecżu jenoho ſobuſtawa zhonja, zo bychu
nam krȯtku powjeſcż pſchipoſłali. Red.

Redaktor: M. Hórnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł Cmkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchiuje.

Cžo. 9. September. 1864.

Swjaty Wjacſław, martraṙ.

(28. ſeptembra.)

Lědym běſche ſłȯnco kſcheſcżanſkeje wěry cžěſkomu krajej zaſwěcžiło,
ſkhadžachu tam tež płody kſcheſcżanſtwa, a mjez nimi martraŕſtwo. K
prěnim martrarjam cžěſkoho luda ſłuſcha ſwjaty Wjacſław. Joho dżěd
Bořiwoj, cžěſki wȯjwoda, bu pſchez ſłowjanſkeju japoſchtołow Cyrilla a
Methoda za kſcheſcżanſtwo dobyty a kſchcżeny. Tež joho mandżelſka
Ludmiła daſche ſo kſchcżicż. To ſta ſo wokoło lěta 873. Jeju ſyn
Wrȯcżiſław pſchińdże zahe ke knježenju a wza ſebi pohanku Drahomiru za
mandżelſku. Wȯn zawoſtaji po zažnej ſmjercżi dweju ſynow ſtarſchoho
Wjacſława a młȯdſchoho Bȯleſława. Wȯn poſtaji Wjacſława za ſwojoho
naſtupnika a pſchepoda Ludmile naměſtne knježeṙſtwo na cžas
Wjacſławoweje młodoſcże. Mjez tym zo pobožna Ludmiła ſwojoho wnuka
(ſynowoho ſyna) Wjacſława ze ſłowom a pſchikładom k pobožnoſcżi a
kſcheſcżanſkomu žiwjenju nawjedowaſche, hajeſche Drahomira we wutrobje
ſyna Bȯleſława pohanſke myſle a pocžinki. Wowcyne ſwjate prȯcowanjo
njeběſche na Wjacſławje zhubjene: wȯn bu pſchikład wſchěch dobrych
kſcheſcžanſkich pocžinkow a pȯccżiwoſcżow. Woſebje zaſłuži mjenowana
bycż joho cžiſtoſcż, kotruž je njezranjenu do rowa wzał, joho kedżbnoſcż
na zmyſła, joho poſcżenjo a modlenjo. Mjez tym daſche Drahomira Ludmiłu
moricż (927) a ſtorhny knježenjo na ſo. Tola jeje ſurowoſcż a njekhmane
žiwjenjo bu wina, zo ju wotehnachu a Wjacſława we Prazy za wȯjwodu
wuwołachu. We lěcże 928 naſtupi Wjacſław ſwoje knježenjo a ſtaraſche ſo
wo rozſchěrjenjo a wobkrucżenjo kſcheſcżanſtwa. Wȯn zakitowaſche
měſchnikow a zaſtara jich ze wſchěmi potrjebami. Joho po<pb
n="102"/>božnoſcż a cžeſcżenjo wopora božeje mſchě běſche tak wulke, zo
wȯn ſam měſchnikej na božej mſchi ſłužeſche, haj zo woporne dary (khlěb
a wino) ze ſwojimaj rukomaj pſchihotowaſche a pſchinoſcheſche. Pobožny
wȯjwoda njemějeſche na tym doſcż, hdyž wodnjo Bohu ſłužeſche: ně, wȯn
tež w nocy ſtawaſche a wopytowaſche cyrkwje a modleſche ſo tam pſchi
zamknjenych durjach dołhe cžaſy klecžo, byrnje najwjetſcha zyma była. Z
luboſcżu k Bohu towarſcheſche luboſcż k bližſchomu. Khudżi mějachu we
nim pſchecżela a pomocnika. W nocy jim cžaſto na ſwojimaj ramjenjomaj
drjewo noſcheſche. Na tajkim pucżu joho ſłužownik pſchewodżeſche a junu
tȯn ze zymu tſchepotaſche. Wjacſław porucži jomu, zo by do joho ſtopow
ſtupał, a hlej, tele ſtopy wohrjewachu ſłužownikej nozy. Wotemrjetych
khudych pſchewodżeſche k rowu awopytowaſche jatych. Pſchi tym pak
njezakomdżi ſwoje knježeŕſke winowatoſcże; ale zarjadowaſche kraj ze
ſprawnoſcżu a mudroſcżu a ſpěchowaſche zbožo a pobožnoſcż ſwojoho luda.

Tajke kſcheſcżanſke prȯcowanjo wubudżi jomu njepſchecżelow. Radyfław,
wjeŕch Kuržimſki, pozběhny ſo pſchecżiwo njomu a zapuſcżeſche a
wurubjeſche kraj. Podarmo chcyſche Wjacſław ſo z dobrym zjednacż.
Njerady poda ſo na wȯjnu. Jeju wȯjſcy ſtojeſchtaj k bitwje hotowej
napſchecżo ſebi. Ale Wjacſław njechaſche krej ſwojich poddanow bjez nuzy
pſchelecż. Tohodla žadaſche wot Radyſława, zo chcetaj ſamej mjez ſobu
wojowacż a dobycżeṙ njech je z knjezom. Radyſław běſche k tomu zwȯlny,
dokelž ſo na ſwoju ſylnoſcż a wojeŕſku wuſtojnoſcż ſpuſchcżeſche.
Wjacſław pak mějeſche nadżiju na božu pomoc. Bědżenjo mějeſche ſo
zapocžecż a Radyſław cżěrjeſche ſo z naſtajenej lebju napſchecżo
Wjacſławej. Tȯn ſo ze ſwjatym kſchižom woznamjeni a hlej, dwaj jandżelej
ſtupiſchtaj k joho ſtronje. Radyſław ſo ſtrȯži a padny z konja na zemju.
Nětko proſcheſche hordy Radyſław wo hnadu a Wjacſław zběhny
njepſchecżela, woda jomu a woſtaji jomu joho kubła.

Bȯrzy po tutej bitwje wupiſa němſki khěžor Ota ♣I.♠ ſejm do Wormſa. Tež
Wjacſław mějeſche tam pſchińcż. Wſchitcy wjeŕchojo tam běchu a
zhromadżizna mějeſche ſo zapocžecż; jeno Wjacſław tam hiſchcże
njeběſche. Tohodla ſwarjachu a wobzamknychu, zo jomu pſchi zaſtupjenju
wjeŕchowſke pocžeſcżenjo zapowjedża. Wjacſław běſche mjez tym w cyrkwi,
a chcyſche božu mſchu ſłyſchecż Po božej mſchi khwataſche hakle do
zhromadżizny. Lědym běſche zaſtupił, ſtany khěžor khwatajcy jomu
napſchecżo joho powita a pſchipokaza jomu měſto pȯdla ſebje. Wȯn
widżeſche mjenujcy, kak jomu dwaj jandżelej złoty kſchiž podawataj.
Khěžor dowoli Wjacſławej, zo ſmě ſebi kajkužkuli hnadu wot njoho
wuproſycż. Wjacſław proſcheſche wo powoſtanki Swjatych a doſta ramjo
ſwjatoho Wita a powoſtanki ſwjatoho Sygmunda, burgundſkoho krala.
Khěžor, kiž běſche cyle hinajſchu prȯſtwu wocžakował, ſlubi jomu žadane
wěcy a pocžeſcżi joho z kralowſkim mjenom.

Wjacſławowa ſtaroſcż běſche nětko, doſtatym ſwjatym powoſtankam zdobnu a
pſchiſtojnu khowanku pſchihotowacż. Daſche tohodla k cžeſcżi ſwjatoho
Wita rjanu cyrkej we Prazy natwaricż. Do njeje daſche tež cżěło ſwojeje
wowki, ſwjateje Ludmiły, pſchenjeſcż.

<pb n="103"/>

Tajke wobkrucżenjo kſcheſcżanſkeje wěry běſche macżeri Drahomirje a
bratrej Bȯlesławej poſtork a Wjacſławowe ſwjate žiwjenjo ſtajny porok, a
wobaj žadaſchtaj ſo wjecżicż. Žadana pſchiležnoſcż pſchińdże. Bȯleſławej
běſche ſo ſynk narodżił a k ſwjatocžnoſcżam bu Wjacſław z rjanymi
ſłowami pſcheproſcheny. Hacž runje hroženy ſtrach ſanjeſche (ahnte),
chcyſche ſo tola we božim mjenje na pucż podacż; tola ſo prjedy pſchez
pokutu a najſwjecżiſchi ſakrament na pucż do wěcžnoſcże pſchihotowa.
Pola Bȯleſława běſche wulka hoſcżina a trajeſche do hłubokeje nocy.
Wjacſław ſo ſkradżu zdali, zo by ſo we cyrkwi modlił. Drahomira to pytny
a naſchcżuwa ſwojoho ſyna, zo by nětko ſwȯj ſkutk dokonjał. Bȯleſław
khwataſche ze ſwojimi pomocnikami do cyrkwje, napadny ſwojoho bratra a
zaruba joho z mjecžom. Krej na ſcżěny ſykaſche a Wjacſław padny k zemi,
wot bratrowſkeje ruki morjeny, 28. ſeptembra 938. Nětko doſta Bȯleſław
knjejſtwo a kȯncowaſche Wjacſławowych pſchecżelow, morjeſche měſchnikow
a pſcheſcżěhaſche kſcheſcżanow. Tak bu cžěſka zemja z martraŕſkej krewju
wopłȯdnjena, a z tuteje ſwjateje krewje ſkhadżeſche kſcheſcżanſtwo z
rjeniſchej młȯdnoſcżu.

Pſcheſcżěharjow pak nadeńdże bože khoſtanjo a zahinychu we zrudnej
ſmjercżi. Tež Drahomira doſta zaſłužene khoſtanjo. Ta wjezeſche ſo junu
nimo ſchibjency, na kotruž běſche pſched dwěmaj lětomaj ſtaroho
pobožnoho měſchnika wobwjeſycż dała. Runje bu we blizkej khapałcy Boži
Syn zběhany a ze zwȯncžkom k modlenju wołane. Pohoncž ſkocži z woza, zo
by ſo po kſcheſcżanſkim waſchnju klecžo pomodlił. Drahomira pak tamaſche
a kleſche, ale klecżo ſo na nju wrȯcżi: zemja ſo wotewri a bjezbožna
žȯnſka ſo z wozom a konjemi do zemje zapadny: jeno pohoncž zwoſta bjez
ſchkody. — Bȯleſław bu wot khěžora Oty we wȯjnje pſchewinjeny a
poniženy.

Swjatoho Wjacſława pak cžeſcżeſche Bȯh pſchez wſchelake dżiwy a
znamjenja. Tſi lěta po joho ſmjercżi bu joho cżěło do Prahi pſchewjezene
a we cyrkwi ſwjatoho Wita pokhowane. Z blizka a z wokołnych krajow
pſchikhadżowachu khori k joho rowej, zo bychu na joho zaſtupnu prȯſtwu
ſtrowoſcż zaſy doſtali. Cžěſki lud cžeſcżuje joho hako krajnoho patrona.
H. D.

Pſchenjeſenjo ſwjatych tſjoch kralow do Kölna.

Pſched ſydom ſtami lět běſche na dnju po ſ. Mariji Madlenje (23. julija)
w měſcże Kölnje jara žiwo a kaž pſchi lětuſchim wulkim jubilejſkim
wopomnjecżu cżiſchcżachu ſo huſte cžrjȯdy ludżi k rěcy Rajnej: pſchetož
łȯdż (cžołm) z cżěłami ſſ. tſjoch kralow, kotrež arcybiſkop Rainald
pſchinjeſe, dyrbjachu ſo pſchiwjeſcż. Kaž běchu cżile prěni wěriwi z
pohanſtwa něhdy ze raniſchoho kraja k wjecžoru pucżowali k žłobju
noworodżenoho zbȯžnika, tak dżěſche tež cżah jich koſcżi wot ranja do
nawjecžornoho kraja: pſchetož wone buchu najprjedy z dalokoho raniſchoho
kraja wot ſwjateje khěžoroweje Heleny do Konſtantinopola pſchinjeſene:
žadyn dżiw, <pb n="104"/>zo je tale macż prěnjoho kſcheſcżanſkoho
khěžora (Konſtantina), kotraž bě ſwjaty kſchiž zaſy namakała a žłobjo
toho Knjeza z kraſnej cyrkwju wobdała, tež koſcże prěnich wjeŕchowſkich
modlerjow do hłownoho měſta prěnjoho khěžora, kiž ſo k tomule dżěſcżu
modleſche, k wjetſchomu pocžeſcżowanju pſchez wěriwych ſwjatocžnje
pſchenjeſła. Z Konſtantinopola pſchindżechu ſwjate powoſtanki do Milana
(němſki: Mailanda) w Italſkej a buchu tam w cyrkwi ſwjatoho Euſtorgia,
kiž bě w 4. lětſtotku tam arcybiſkop a te ſwjate powoſtanki doſta, z
cžeſcżu zapołožene. Hiſchcże dotal je tam kamjeńtny rowny twar widżecż,
w kotrymž buchu tſi kaſchcże ze ſwojimi ſwjatymi powoſtankami wokoło
wȯſom ſtow lět khowane. Hiſchcże nětk błyſchcżi ſo tam złota hwězda, ale
ſcżěhowarjo hwězdy ſu wot toho cžaſa po Božej woli pucżowanjo hiſchcże
dale k wjecžoru dokonjeli hacž do Kölna. To pak ſo takle ſta.

Měſto Milan w Hornjej Italſkej bě ſo pſchecżiwo khěžorej Bjedrichej
Cžeŕwjenobrodatomu z nowa zběhnyło a wȯn cżehnjeſche na to w lěcże 1164
ze ſwojim a wjele wjeŕchow wȯjſkom, bjez nim běchu tež wojacy kölnſkoho
arcybiſkopa, do Italſkeje, hdżež ſpjecžiwe měſto dobu a hacž na cyrkwje
zapuſcżi. W ſtaroſcżi wo ſwȯj pokład ſwjatych powoſtankow běchu Milanſcy
cżěła ſwjatych tſjoch kralow hižom prjedy z cyrkwje ſ. Euſtorgia do
cyrkwje ſ. Jurja pſchenjeſli a tam ſkhowali. Wone buchu pak po dobycżu
měſta namakane — po powjeſcżi bě to jena woſobna knjeni pſcheradżiła — a
nětk doſta je arcybiſkop Rainald, keńcleŕ němſkoho khěžorſtwa, hako
najlěpſchi dżěl wȯjnſkeje dobytwy a hako dżak za podatu wȯjnſku pomoc,
zo by je do ſwojeje arcybiſkopſkeje cyrkwje pſchenjeſł. Hnydom pȯſła
Rainald duchownym a měſchcżanam w Kölnje z měſta Vercelli radoſcżiwy
liſt, zo je wot khěžora cżěła ſſ. tſjoch kralow, kaž tež ſwjateju
martrarjow Felixa a Nabora doſtał, a proſcheſche jich, zo bychu wſchitko
k pſchijecżu tychle woſobnych darow we pobożnoſcżi pſchihotowali. Měſto
cžinjeſche po pſchecżu ſwojoho arcybiſkepa: a hdyž Rainald po
pſchewinjenju wſchitkich zadżěwkow na dalokim pucżn potom na Rajnje do
Kölna dojědże, bu wȯn wot wulkich cžrjȯdow wjeſele witany a ze
ſwjatocžnymi khěrluſchemi pſchewodżany. Duchowni a wěſchcżenjo
donjeſechu ſwjate cżěła do ſpomnjeneje wulkeje cyrkwje.

Měſto Köln pſchibjeraſche nětko na cžeſcżi a bohatſtwje. K tomu
ſkutkowachu woſebje mnozy pobožni pucżowarjo, kotſiž ze wſchěch rȯžkow
zemje nětko w Kölnje ſo hromadżachu. Po ſwjatym rowje w Jeruſalemje, po
rowomaj ſwjateju japoſchtołow Pětra a Pawoła w Romje a po rowje ſwjatoho
Jakuba w Kompoſtella (w Schpaniſkej) běſche nětk Kölu tež měſto, kiž
wjele wěriwych na ſo cżehnjeſche a hižom pſchez ſto lět běchu pucże do
Kölna pobožnym pucżowarjam znate, hacž k tamnym ſchtyrjom hnadnym měſtam
po pſchenjeſenju „ſwjatoho domu“ Loretto (w Italſkej) ſo pſchitowaŕſchi.
W Kölnje pak naſtachu nowe rynki khěžow a bȯrzy po pſchenjeſenju
ſwjatych cżěłow bu tež dla jich zakitanja měſto z nětcžiſchimi wulkimi
murjemi wobdate. Ani ſto lět ſo njeminy, zo bu nad koſcżemi ſwjatych
tſjoch kralow wulkotna gothiſka cyrkej twarjena, kiž je nětk k 700
lětnomu jubileju w znutskownym dotwarjena hacž na wěži (tȯrmaj). Z
dżiwanjom na ſwjate powoſtanki ſpožcži hižom w 13. lětſtotku bamž
Innocene ♣IV.♠ pobožnym pucżowarjam, <pb n="105"/>kiž je na dżeń ſſ.
tſjoch kralow wopytaja, dżěl na hnadnych pokładach ſwjateje cyrkwje abo
wotpuſk cžaſnych ſchtrafow a wobſwědcža ſobu, zo je ſo pſchi cżěłach ſſ.
tſjoch kralow wjele dżiwow ſtało; tȯnſamy bamž napominaſche 1248 wſchěch
wěriwych, zo bychu k twarjenju nowoho doma k cžeſcżi Boha a ſwjatych
tſjoch kralow ſchcżedriwje dary dawali. Jan ♣XXII.♠ wopomina w jenym
liſcże teho runja cžeſcż tejele cyrkwje a bamž Bonifac ♣IX.♠ ſpožcži
1384 Portiunkulawotpuſk tym, kiž bychu na ſwjedżeń ſſ. tſjoch kralow abo
na dżeń jich pſchenjeſenja tule cyrkej z hȯdnym pſchihotowanjom k
ſwjatymaj ſakramentomaj pobožnje wopytali. Bamžowa liſcżina ſpomina
zjawnje, zo běchu ſwjate powoſtanki tehdom jara cžeſcżene a zo mnohoſcż
ludżi ze wſchěch rȯžkow ſwěta tam pſchipucżuje.

Tola prjedy hacž nowa cyrkej ze ſwojimi wulkotnymi wjelbami (pinaṅcami)
hako hobrowſki kaſchcż ſwjate cżěła wobdawaſche, bě Rajnaldowy potomnik
arcybiſkop Filip pyſchny kaſchcż, ſnadż najrjeńſchi na cyłym ſwěcże,
zhotowicż dał. Po powjeſcżach tehdomniſchoho cžaſa napjelni ſłȯdka wȯń
cyłu cyrkej, hdyž buchu ſwjate cżěła do nowoho kaſchcża pſchepołožene a
tak wobnowi ſo dżiw, kotryž je Bȯh tak cžaſto pſchi ſwjatych
powoſtankach cžinicż chcył a kotryž tehdom pſchitomnych na to kadżidło
(wȯruch) dopomnjeſche, kiž bu wot ſwjatych kralow Jězusdżěcżatku do
Bethlehma pſchinjeſene.

K cžeſcżi ſwojich nowych zakitarjow a k znamjenju ſwojeje wjeſołoſcże
nad doſtatym pokładom pſchija měſto Köln bȯrzy tſi krȯny do ſwojeje
khorhowje, a hdyž pozdżiſcho měſta kaž ſwȯjby woſebite wopony doſtachu,
wuzwoli ſej Köln dwajdżělny ſchkit, ſpody běły a horjeka cžeŕwjeny z
tſjomi złotymi krȯnami w cžerwjenym polu. Toho runja wobzamkny měſto na
ſpocžatku 16. lětſtotka, zo maja kȯžde lěto na dżeń pſched ſſ. tſjomi
kralemi cyła měſchcżanſka rada a 44 wotpȯſłani měſchcżenjo ze wſchemi
zaſtojnikami z radneje khěže w ſwjatocžnym cżahu do cyrkwje ſo podacż, a
hdyž ſu tam pola ſſ. tſjoch kralow woprowali a ſo modlili, do khapałki
na radnej khěži ſo wrȯcżicż na ſwjatocžnu Božu mſchu a prědowanjo.

Kaž měſchcżanſcy pſchedſtejerjo tak mějachu tež němſcy khěžorojo a druzy
kſcheſcżanſcy wjeŕchowje za pobožnu pſchiſłuſchnoſcż, tymle prěnim
kſcheſcżanſkim kralam w kölnſkej cyrkwi pocżeſcżenjo wopokazacż a tak
wobſwědcžicż, zo chcedża ſwȯj ſceptaṙ (najwyſchſchu krajnu mȯc) ſami
hako poddani krala wſchitkich kralow wjeſcż. Tak modlachu ſo k ſſ.
kralam (t. r. proſchachu jich wo zaſtupnu prȯſtwu) khěžorojo Ota ♣IV.,♠
Filip, Hendrich ♣VII.,♠ Ruprecht, Sigmund, Bjedrich ♣III.,♠ Maximilian
♣I.,♠ Karl ♣V.♠ a Ferdinand ♣I.♠

Tež cuzy wjeṙchowje běchu horliwi w cžeſcżenju ſſ. kralow. Pſched nimi
klecžachu jendżelſki kral Eduard (1327) a kral Cyperſki (1343); jedyn
danſki kral dari pſchi ſwojim wopytanju tudy tſi złote krȯny, wȯjwoda
Hendrich Brabantſki załoži tam pobožnu fundaciju. Sem pucżowaſche pryne
Portugalſki (1426) a wjele němſkich wjeŕchow.

Tež w ludże dżěſche powjeſcż wo ſwjatych tſjoch kralach w Kölnje pſchecy
dale. Tak pſchikhadżeſche n. pſch. hacž do lěta 1776 kȯžde ſydom lět
wulki proceſſion z dalokeje Wuheŕſkeje, druhdy 5000 ludżi ſylny, zo by
tute ſwjate po<pb n="106"/>woſianki pocžeſcżił a potom tež k druhim
ſwjatym powoſtankam w Aachenje pucżował. W cžaſach wulkeje zhromadneje
nuzy k pſch. po wulkim moru w lěcże 1428 běchu proceſſiony wjetſche, ale
tež w kȯždym druhim cžaſu kiwaſche hwězda nad rowom ſwjatych kralow
blizkim a dalokim.

Tak běſche to pſchez lětſtotki. Nichtȯ njemyſleſche, zo dyrbjeli ſwjecżi
kralowje hiſchcże junu na drohu ſo podacż; tola w cžaſu francowſkoho
nadpada a dobycża dyrbjeſche ſo to ſtacż. Dżeń 30. ſeptembra 1794 bu
kaſchcż ze ſwjatymi kralemi do klȯſchtra Wedinghauſena pola Arnsberga
dowjezeny, zo bychu powoſtanki pſched wonjecžeſcżenjom a kaſchcż pſched
wurubjenjom Francowzow zakhowany był. Hdyž buchu zas měrniſche cžaſy,
žedżeſche měſto Köln zaſy za cżěłami ſwojich ſſ. zakitarjow. Prȯſtwa w
tutej naležnoſcżi bu wot krajnoho hrabje Heſſendarmſtadtſkoho, kiž bě z
krajow kölnſkoho arcybiſkopſtwa wȯjwodſtwo dȯſtał, pſchizwolena a tak
buchu 10. decembra 1803 ſwjate powoſtanki tehdomniſchomu kölnſkomu
hłownomu fararjej Marxej a dwěmaj połnomȯcnikomaj wot kölnſkoho
kapitlowoho połnomȯcnika w Arnsbergu pſchepodate, hdyž buchu zygle hako
njezranjene wobſwědcžene a darmſtadtſcy kommiſſarojo ſo pſchepokazachu,
zo w kaſchcżu wyſche ſſ. cżěłow žane złoto a drohe kamjenje ſkhowane
njejſu. Z jednorym drjewjanym kaſchcżom — tȯn drohotny njebu tehdom
hiſchcże ſobu daty — podachu ſo kölnſcy wotpȯſłani 10. decembra cżiſche
na dompucż a pſchijědżechu 14. do Deutza (Kölnej z napſchecża), hdżež
buchu reliquije w domjacej khapałcy tamniſchoho abta nakhwilnje
poſtajene.

Dżeń 4. januara 1804 buchu reliquije wot fararja Marxa a někotrych
druhich duchownych w dwěmaj wozomaj pſchiwjezene a pſchindżechu
ſkȯncžnje po cžołmje na kölnſki broh. Pomjezni ſtražnicy (Köln bě tehdom
na francowſkej rajnſkej mjezy) poſtrowichu je z wutſělenjom a dżěchu z
małym cżahom do cyrkwje. Kölnſcy měſchcżenjo njeſmědżachu pak hiſcheże z
proceſſionom wucżahnycż — to dowolichu Francowzojo hakle ſchtyri měſacy
pozdżiſcho — a dyrbjachn ſo z tym ſpokojicż, zo ſmědżachu ſcżahnywſchi
kłobuk na haſach ſtacż. W cyrkwi ſamej pak njedaſche ſo lud wjacy
zdżeržecż; měſchcżenjo wotdobychu policajam ſchtryki wot zwonow a tak
buchu ſwjecżi kralowje k najmjeńſchomu z kraſnymi zwonami powitani. Nětk
bu z cžeŕwjenej płachtu wodżety kaſchcż do wulkeje khapale donjeſeny.

Swjatocžne zapołoženjo w prjedawſchej khapałcy ſta ſo potom na ſwjedżeń
ſſ. tſjoch kralow, ſchtož pak bě tehdom dżěławy dżeń. Proceſſion
njeſmědżeſche po tehdomnym zakonju cyrkej wopuſchcżicż, bu pak z nutska
jara ſwjatocžnje dżeržany. Dżeń 12. januara bu kaſchcż hiſchcże junu
pſchez kommiſſarow wotewrjeny; běchu tam w jenym wotdżělenju hłowy ſſ.
tſjoch kralow, w druhim zbytkne jich koſcże a w tſecżim koſcże ſſ.
martrarjow Felixa, Nabora a Hrjehorja Spoletſkoho a to wot kȯždoho
tychle ſwjatych woſebje do židy zawalene. Hłowy ſſ. kralow buchu nětk
won wzate a do mjeńſchoho kaſchcża z lěſycojtym (gitterartig)
wotewrjenjom zapołožene, zo bychu wot pobožnych cžeſcżerjow ſo widżecż
mohłe; potom buſchtaj wobaj kaſchcżej w pſchitomnoſcżi wjele ſwědkow
zacžinjenaj a zazyglowanaj. Tȯnle zbožowny podawk bu cyły tydżeń z
Božimi ſłužbami ſwjecżeny.

Drohotny reliquijowy kaſchcż, kiž bě wot 12. lětſtotka koſcże ſwjatych
we <pb n="107"/>ſebi khował, bu hakle pozdżiſcho, a to rozłamany,
pſchez, Frankfurt wrȯcżeny. Wot wuſtojnych ludżi zas wuporjedżany a
pſchez darniwoſcż Kölnjanow hiſchcże z drohimi kamjenjemi wobohacżeny,
bu wȯn 8. januara 1807 z nowa poſwjecżeny, a ſwjate reliquije zaſy do
njoho połožene; njedżelu w oktavje ſſ. tſoch kralow (10. jan.)
wuhladachu wěriwi hłuboko hnucżi zaſy prěni krȯcż ſwjate hłowy pſchez
złotu lěſycu (Gitter) ſtaroho kaſchcża.

Wot toho cžaſa wotpocžuja nětk w drohotnym kaſchcżu ſwjate hłowy a
ſtawy, kotrež ſu ſo něhdy kłoniłe pſched Jězuſom we žłobju. W cžaſu,
hdyž khěžor Auguſtus ſwětej porucžeſche, běchu ſwjecżi tſjo kralowje
jenož ſnadni wjeŕchojo; ale bjez tym zo ſu mjena romſkich khěžorow jenož
wucženym znate, je ſo powjeſcż wo ſſ. tſjoch kralach ze ſwětłom
evangelia na najdaliſche kȯncy zemje pſchecżiſchcżała, a dżěcżo khudoho
kſcheſcżanſkoho Indiana, kiž z romſkich ſtawiznow jenož Ponciuſa
Pilatuſa znaje, nawuknje pſchi žłobju Jězuſ- dżěcżatka ſſ. tſjoch kralow
lubowacż a cžeſcżicż. Hdże leža nětk cżěła Auguſta, Tiberia a Nerona?
Nichtȯ je njeznaje a hakle pozawna horjeſtacża je wotkryje; ale nad
cżěłami tychle mudrych a ſwjatych kralow pina ſo rowny wopomnik, kajkiž
ſej žadyn ſwětny knježeŕ njeje natwarił. Woni njejſu tule kraſnoſcż
pytali, ale wjele wjacy ſu ſo w ponižnoſcżi pſched tym khudym dżěſcżom w
Bethlehemje kłonjeli. Woni ſu Boha lubowali a jomu we njekhabłacej wěrje
a z dżěcżiſkej poſłuſchnoſcżu ſłužili, to je cyła potajnoſcż jich
trajaceje a błyſchcżateje ſławy a wulka wucžba za nas wſchitkich, kotſiž
mamy ze ſſ. tſjomi kralemi jenajku wěru a kotſiž jenajku woporniwu
lnboſcż měcż dyrbimy.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Kaž ſłyſchimy, njebě lětuſchi ſerbſki proceſſion na
„Portiunkula“ do Rumburga wulki, dokelž běchu runje žně. Khrȯſcżanſke
wotdżělenjo ſłyſcheſche njedżelu (31. julija) w Słanknowje Božu mſchu a
raniſche prědowanjo. Budyſke wotdżělenjo, pſchi kotrymž ſu ludżo z
tudomneje, radworſkeje, ralbicžanſkeje a kulowſkeje woſady, běſche na
dopołdniſchich kemſchach w Schěrachowje. W němſkim Schěrachowje bě k.
farar Žur Serbam woſebitu luboſcż wopokazał. Hdyž wȯn mjenujcy
prědowaſche po ſłowach ſ. ſcżenja: „Wȯn je wſchitko derje ſcžinił,“
pſchińdże wȯn na to, kak je Bȯh dał wjele rycžow naſtacż a kak je wſchě
ludy wſchelakich rycžow powołał do ſwojeje cyrkwje; dale ſpomni, zo ſu
bjez poſłucharjemi tež Serbjo, kotrychž rycž je tež joho macżeṙna, a zo
chce tohodla k nim ſerbſcy porycžecż. Nětk powita k. faraŕ Serbow z
rjanymi ſerbſkimi ſłowami ſrjedż němſkoho prědowanja a pſchejeſche jim
Bože žohnowanjo k ſkutkej Božeje cžeſcże dla wotmyſlenomu. Na to
pokracžowaſche a ſkȯncži ſwoje prědowanjo zaſy němſki. Dokelž je
pſchihodne, zo proceſſion na pucżu Božu mſchu ſłyſchi (a njedżelu a
ſwjaty dżeń nic jenož pſchihodne, ale pſchikazane, <pb n="108"/>je-li
něhdże mȯžno), dha njech tola budyſki proceſſion njekhodżi pſchez
Neuſalz, ale pſchez Schěrachow, hdyž je tȯn pucż jenož małko dlěſchi! W
Rumburgu bě wſcho tež lětſa po zwucženym rjedże. Hako ſerbſki ſpowjednik
a prědaŕ bě tam k. kapłan J. Nowak z Khrȯſcżic. — Dale ſłyſchimy, zo je
lětſa na ſ. Marije donjebjeswzacża wjetſchi ſerbſki proceſſion hacž
hewak we Wölmsdorfje (abo Winsdorfje, kaž lud praji) pobył.

Z Budyſchina. W poſlednim cžiſle Pȯſła je njeluby cżiſchcżeŕſki zmylk
(koleſko wjac!) woſtał. Piſchcżele ſerbſkeje cyrkwje płacża, kaž ſo to
ſamo rozymi, 1600 toleri.

Z klȯſchtra Marineje Hwězdy. Dżeń 11. auguſta ſwjecżeſche wo klȯſchtyr
jara zaſłužbny knjez probſt Dr. Jan Chryſoſtom Eiſelt ſwȯj 25-lětny
duchownſki jubilej. Na pſchedwjecžor ſwjedżenja běſche ſwjedżeńſke
zbožopſchecże w tamniſchim wuſtawje za holcžki a na to wokoło 9. hodżiny
wulki wohenjoſtroj (Feuerwerk). Na ſwjedżeńſkim dnju mějeſche k. jubilar
w rjenje wudebjenej cyrkwi Božu mſchu a ♣„Te Deum“.♠ Wjele
zbožopſchecżow bu potom pſchinjeſenych a pſchipȯſłanych, bjez druhim
jedyn łacżanſki a jedyn němſki pſchiſpěw. Po wobjedże, pſchi kotrymž bě
wjele hoſcżi, bě w knježnjacej zahrodże hudżba; tam ſtejacu lětnju khěžu
běchu klȯſchtyrſke knježny tež jara kraſnje wudebiłe. Njech Bȯh wſchitke
dobre pſchecża dopjelni, kiž buchu k. jubilarej na tym dnju
pſchinjeſene!

Z Budyſchina. Wyſokodoſtojny knjez kanonik kantor naſchoho tachantſtwa
Jȯzef Hoffmann běſche hako wyſchſchi ſchulſki inſpektor wot 22. — 30.
auguſta na viſitacii w ſerbſkim dżěle budyſkeje diöceſy.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Pruſka. Jedyn z hłownych wjedżicżerjow pruſkich pietiſtow (ſchtož ſu
wotſchcżěpki w lutherſkim a kalvinſkim wěrywuznacżu, kiž ſo woſebje
zhromadżuja k ſwojim pobožnoſcżam), konſiſtorialny radżicżeŕ
Schlezynſkeje z mjenom Wachler je ſo w ſwojim wobydlenju, ſo prjedy
derje zamknywſchi njedżelu 17. julija we Wrȯtſławje wȯbjeſył. Wachler bě
załožeŕ towaṙſtwa proteſtantſkich diakoniſkow (trochu podobnych naſchim
miłoſcżiwym ſotram). Wȯn bě jedyn z najwjetſchich njepſchecżelow
katholſkeje cyrkwje w Schlezynſkej, kotryž ſej zwěri na wſchitke mȯžne
waſchnjo ſchlezynſkim katholikam kſchiwdu cžinicż.

Rakuſka. Z Lublany piſaja, zo tamniſche ſłowinſke towaŕſtwo ſwjatoho
Mohora (Hermagory) na ſobuſtawach we ſłowinſkim ludże jara pſchibjera a
zo mȯže tak pſcheco wjacy wužitnych knihow wudacż. Nětko je 174
dožiwjeńſkich ſobuſtawow a 1205, kiž lětny pſchinoſchk płacża. Wſchěch
dokhodow bě w zaṅdżenym lěcże 2438, wſchěch wudawkow pak 2170
ſchěſnakow. — W Karlowicach bu 4. auguſta nowy arcybiſkop abo patriarch
za njezjenocżenych grichiſkich Serbow, kiž je jich hłowa, wuzwoleny.
Rumunojo, kiž prjedy ſobu pod ſerbſki patriarchat ſłu<pb
n="109"/>ſchachu, njewuzwolachu ſobu, dokelž chcedża woſebitoho
arcybiſkopa měcż, kiž jich rycž rycži a w cyrkwinſkich a ſchulſkich
naležnoſcżach bȯle na jich boku ſteji. — Japoſchtołſki pȯſłanc (nuncius)
we Winje k. Faleinelli je w juliju Morawſku wopytał a we Wołomucu
ſwjedżeń ſſ. Cyrilla a Methoda ſobu ſwjecżił. — We Winje je ſo towaŕſtwo
kſcheſcżanſkich macżerjow załožiło hako hałza parizſkoho bratſtwa, kiž
chce žiwjenjo ſwȯjbow w katholſkim duchu wobnowicż.

Z Wina. Hłowna zhromadżizna proteſtantow je po 33 poſedżenjach
ſkȯncžena. Jeje wucžinjenja a wobzanknjenja budża miṅiſterſtwu a
khěžorej pſchedpołožene. Bjez druhim je ſchtož do poměrow k naſchej
cyrkwi ſcżěhowace prȯſtwy zeſtajała. Zhromadżizna je pſchecżiwo mjenej
akatholik (t. r. njekatholik), kaž jich dotal wyſchnoſcż mjenuje; proſy,
zo bychu ſo nihdże zadżěwki njecžiniłe pſchecżiwo tworjenju nowych
proteſtantſkich woſadow (katholſcy tež njeſmědża bjez zadżěwkow to
cžinicż pod proteſtantſkej wyſchnoſcżu!); dale, zo by wyſchnoſcż
proteſtantſke ſwjate dny dżeržecż kazała, hdżež je katholikow
mjeńſchina; proteſtuje pſchecżiwo měſchenju ſo nižſcheje wyſchnoſcże
politiſkeje do ſchulow a woſadow; tež pſchecżiwo zakazni, po kotrejž
katholſcy ſtarſchi njeſmědża ſwoje dżěcżi do proteſtantſkich ſchulow
ſłacż; chce dżěl bracż na zakładże normalnych ſchulow (a tola je tutȯn
pjenježny zakład z najwjetſcha ſtworjeny z klȯſchtyrſkich kubłow wot
khěžora Jȯzefa ♣II.♠ zběhnjenych!); proſy wo pſchipuſchcżenjo
proteſtantſkich wucžerjow na katholſke gymnaſije a realne ſchule
(druhdże katholſcy wucžerjo tež pſchiſtup nimaja do podobnych
proteſtantſkich); žada pſchizanknjenjo proteſtantſkeje wyſchſcheje
wucžernje k univerſicże we Winje (po wuſtawkach krajnych univerſitow w
druhich krajach njepſchipuſchcża ani jenoho katholſkoho profeſſora!);
dale zaſtupjenjo proteſtantſkeje cyrkwje na ſejmje a w měſchcżanſkej
radże (druhdże zas katholſka cyrkej hako tajka njeje zaſtupjena!).
Khěžorſki zakoń wot 8. meje 1860 dawa hižom ſwobodu proteſtantſkim
wěrywuznacżam, haj tajke prawa, kajkež wone w žanym druhim katholſkim
kraju nimaja. Wot toho cžaſa je knježeŕſtwo z kȯždym lětom wjac jim
wudżěliło, haj wjacy prawiznow dało hacž katholikojo tam ſami maja. Duž
nětko pſcheco wjacy žadaja. Pokaže ſo, kak daloko khěžor pſchizwoli.

Pȯlſka. Nowy wukaz khěžora zběha patronat wulkokublerjow nad katholſkimi
a grichiſkozjenocżenymi cyrkwjemi. Pſchi katholſkich pſchińdże patronat
na woſadu ſamu, pſchi grichiſkozjenocżenych pak na wubjerk, kiž hewak
jich wěc wjedże. Z tym ſu kublerjo (Polacy) wſchȯn podżěl pſchi
wuzwolenju fararjow we woſadach cyle zhubili. — Hiſchcże pſchecy cžitamy
wo wſchelakich zajecżach a wuſudżenjach. Tak buſchtaj faraŕ Bogucki z
Konina a pſchedſtejeŕ Bernardinow do jaſtwa wotwjedżenaj, dokelž
běſchtaj zwonicż dałoj, hdyž bu kapucin Max Terejewa, prjedy pȯlny
kapłan pola Polakow, wobjeſcheny. Tež pſchedſtejeŕ klȯſchtra w Lądże bu
krȯtko potom wobjeſcheny, dokelž bě ſpomnjenoho duchownoho Maxa w
klȯſchtrje ſkhował. — Dla pſcheſcżěhanjow katholſkeje cyrkwje w Pȯlſkej
a Ruſkej je pjecža khěžor liſt wot bamža doſtał.

Francowſka. W Parizu je towaŕſtwo wjelewucženych duchownych, kotſiž
chcedża woſebje za zjenocżenjo grichiſkeje cyrkwje z katholſkej
ſkutkowacż. <pb n="110"/>Bjez nimi ſu najbȯle dżěławi Ruſojo Gagarin,
Martinow a Balabin. Gagarin, po narodże wjeŕch a nětko mnich, je pſched
něſchto lětami knihu wudał we francowſkej rycži z napiſom: Budże
Ruſowſka katholſka? Martinow je tutȯn ſpis do ruſkoho pſchełožił pod
mjenom: „O ſmirjenii ruſkoj cerkwi z rimſkoj.“ Dale je wudał znamjenity
ſpis „Apologia“ (z lět 1628—29) a liſty Melecia Smotrickoho, kiž hako
ruſynſki arcybiſkop k naſchej cyrkwi pſcheſtupi. W loni je ſkȯncžnje
wažny jubilejſki ſpis Martinowa wuſchoł: ♣Annus ecclesiasticus slavicus♠
(Cyrkwinſke lěto ſłowjanſke). Knihowna towaŕſtwa njeſe mjeno ſwjateju
japoſchtołow ſłowjanſkeju Cyrilla a Methoda.

Italſka. Po cžaſopiſu ♣„Civilta cattolica“♠ wunoſcha licžba klȯſchtrow
wot italſkoho knježeŕſtwa zběhnjenych, po wupokazanju jich wobſedżerjow,
398. — Něhduſchi kapucin Jȯzef Fiorito, z Neapola pſchipucżowawſchi,
pſcheſtupi we Florencu k proteſtantſtwu a wucžeſche młodoſcż w ſalu, wot
knježeŕſtwa jomu pſchipokazanym. Dżeń 29. julija ſkȯncži tȯnle wotpadnik
ſwoje žiwjenjo z tym, zo ſo ſamowȯlnje z wokna na haſu cżiſny. Tȯnle
podawk ſcžini jara wulki zacżiſchcż na cyłe měſto, kotromuž wuſtupjeny
mnich wjele pohorſchka dawaſche. — Biſkop z Foggia, hacž runje z jaſtwa
puſchcżeny, njeje ſo do ſwojeje diöceſy wrȯcżił, ale je do Milana
pȯſłany, hdżež dyrbi pſchebywacż hako internirowany (zapokazany). —
Faraŕ pſchi cyrkwi ſwjatoho Jȯzefa k. Mancinelli w Neapolu bu do Brescia
wuhnaty za to, zo nochcyſche jenoho wuſtorcženoho (exkommunikata) hako
kmȯtra pſchipuſchcżicż. — Arcybiſkop Salvini w Camerino w Markach,
prjedy bamžej ſłuſchacych, doſta porucžnoſcż, zo dyrbi pſched tamniſche
ſudniſtwo pſchińcż, dokelž je pjecža k njepoſłuſchnoſcżi pſchecżiwo
kralowſkej wyſchnoſcżi napominał w ſwojich rozpokazanjach za duchownych.
Arcybiſkop proteſtirowaſche, dokelž ſudniſtwo po cyrkwinſkim zakonju k
tomu prawo nima. Krȯtko potom pſchindże žandarm do arcybiſkopſkoho hrodu
a pokazawſchi porucžnoſcż arretirowaſche arcybiſkopa. Hiſchcże junu
proteſtirowaſche cžeſcżeny knjez w pſchitomnoſcżi ſwědkow pſchecżiwo
tajkomu namocowanju a potom dżěſche do jaſtwa. Powjeſcż wo tymle zajecżu
zrudżi cyłe měſto. W cyłej diöceſy buchu zjawne modlitwy pſchikazane za
wuſwobodżenjo arcybiſkopa. Tež bu wot wjacy tyſacow (tawzyntow) ludżi
adreſſa na krala podpiſana z prȯſtwu wo wuſwobodżenjo lubowanoho
arcybiſkopa. W komorje za pȯſłancow w Turinje bu nowy zakoń wot miniſtra
pſchedpołoženy a z 191 hłoſami pſchecżiwo 45 pſchijaty, po kotrymž wot
nětka młodżencojo, kiž na duchownſtwo ſchtuduja, njedyrbja wjacy wot
wojeŕſtwa ſwobodni bycż. Jenož ſchtyrjo rycžnicy zwěrichu ſej pſchecżiwo
namjetej a k lěpſchomu cyrkwje rycžecż. — Z Loretto, hdżež wulke kubła
cyrkwje „ſwjatoho domu“ nětk pod kralowſkimi zaſtojuikami ſteja, piſaja,
zo je kaſſa pſcheco prȯzna a zo dyrbja pſchi cyrkwi poſtajeni duchowni
měſacy dołho na ſwoju mału zdu cžakacż. Tež najeńkojo njejſu z
nětcžiſchim knjejſtwom ſpokojom. Podarmo prȯcuje ſo knježeŕſtwo cyrkwine
kubło pſchedawacż; lud je kȯždomu ze ſmjercżu hrozył, kiž chcył je
kupicż. Duchowni ſu jara khudżi, ale wot luda cžeſcżeni.

Jendżelſka. Woſrjedż Londona je Jurij Bowyer, rycżeŕ rjadu ſ. Jana w
Jeruſalemje a ſobuſtaw jendżelſkoho parlamenta (ſejma) za ſwoje pjenjezy
<pb n="111"/>wulki ſchpital natwarił a jȯn kſcheſcżanſkej luboſcżi
pſchepodał. Tſi wulke jſtwy dawaja bydło 40 khorym a wulka zahroda
poſkicża wokſchewjenjo a poſylnjenjo wotkhorjowacym; tež njewuhȯjni maja
pſchiſtup. Tak pokazuje tȯnle woſobny knjez, zo je prawy katholik, nic
jenož po mjenje, hdyž ſo woſebje ſtara wo njezhȯjne na cżěle, zo by ſo
tola jich njeſmjertnej duſchi pomhało.

Amerika. W juliju pſchińdże do republiki Haiti nowy arcybiſkop k.
Teſtard du Cosquer. Tȯnle hiſchcże młody knjez bu z wulkej radoſcżu
witany wot ludu, kiž bě ſo zhromadżił, zo by ſwojoho dołho wocžakowanoho
paſtyrja wohladał. Pſchi durjach hłowneje cyrkwje wot fararja
poſtrowjeny dżeržeſche Božu wſchu, ſtupi na trȯn a powita z hnujacymi
ſłowami ſwojich dowěrjenych. K wjecžoru poda ſo ze wſchitkimi duchownymi
k präſidentej republiki Geffrardej, zo by pocžeſcżenjo wuprajił a cžeſne
znamjo abo rjad pſchepodał, kotraž bě bamž pſchipȯſłał. — Diöceſa
Cleveland w ſtacże Ohio ameriſkeje unije ſtajnje pſchibjera. Pſched
pjecżimi lětami mějeſche 15 cyrkwjow a wokoło 20 duchownych, nětko pak
hižom na 120 cyrkwjow a nimale 80 duchownych. Nětcžiſchi horliwy biſkop
k. Rapp je ſeminar za ſchulerjow, w kotrymž ma 50 — 60 hȯlcžatow nižſche
ſchule pſcheńcż. Dotal buchu duchowni pſchecy z Francowſkeje, Irſkeje a
Němſkeje ſem ſłani; ale z tychle krajow ſo nětk miſſionarojo bȯle do
Chineſiſkeje, Japanſkeje podawaja; duž dyrbi ſo Amerika nětko ſama
ſwěrniſcho wo wuſchtudowanjo duchownych bjez ſwojimi krajownikami
ſtaracż.

Japanſka. Po liſtach miſſionarow je naſchej ſwjatej wěrje tam rjana
nadżija zeſkhadżała. W krajinje Nangaſaki, kotraž je z krewju tejko
martrarjow napojena, wopruje ſo po 200-lětnej pſcheſtawcy Bohu zaſy
najwjetſchi wopor nowoho zakonja. Japanſke knježeŕſtwo je měſtniſchcżo
za nowu katholſku cyrkej runje napſchecżo tej hȯrcy poſtajiło, na
kotrejž buchu martrarjo kſchižowani, 1862 za ſwjatych wuprajeni. Tam ſo
zhromadżuja katholikowje, a byrnje jich hiſchcże wjele njebyło nadżijeja
ſo tola, zo budża ſo bȯrzy rozmnožecż a zo katholſcy miſſionarjo zaſy
znamjo ſ. kſchiža po cyłej Japanſkej rozeſtaja.

Paläſtina (Slubjeny kraj). Bjez tamniſchimi Armenjanami je jich wjele k
naſchej cyrkwi pſcheſtupiło. Katholſcy Armenjenjo ſu w Jeruſalemje
ležomnoſcż kupili, za bychu tam cyrkej natwarili, a towaŕſtwo k ſwjatomu
rowej je jim 600 toleri dało a hiſchcże na pſchichodne tſilěta po 800
tol. pſchiſlubiło. Spomnjene towaŕſtwo zhromadżi najwjacy pjenjez w
biſkopſtwomaj Köln a Trier; tež w Paderbornje za nje wopruja. W loni
mějeſche wone 10,000 tol. dokhodow.

(Najwjetſcha cyrkwinſka wěža) je, kaž je znate, pſchi cyrkwi ſwjatoho
Schcżěpana we Winje. Wȯndanjo ſu nowy kamjeńtny wjeŕſchk měſto dotalnoho
železnoho dotwarili a nowy mjedżany kſchiž z worjełom (hodlerjom)
pſchicżinili. Kſchiž z worjełom je 4 łochcże wyſoki a 3 łochcże ſchěroki
a waži 336 puntow. Tȯnle mjedżany pſchidawk je ze 530 kruchow
ſchrubowany. K pozłocżenju trjebaſche ſo 427 dukatow (cžeŕwjenych
złotych). Wudawki wucžinja nimale 8000 ſchěſnakow. Z nowym wjeŕſchkom je
wěža 430 ſtopow wyſoka, a tak najwyſchſcha w Rakuſkej a w Němſkej; we
Francowſkej je ſtraßburgſka 6 ſtopow wyſchſcha.

<pb n="112"/>

(Morwych pohrjebacż!) Tȯnle cżěłny ſkutk kſcheſcżanſkeje miłoſcże
dopjelnjeja nowe towaŕſtwa w někotrych wulkich měſtach na woſebite
waſchnjo pod mjenom towaŕſtwa ſ. Jȯzefa z Arimathäa. Wone dawaja cżěła
khudych a wopuſchcżenych, kotſiž we ſchpitalach a jaſtwacy wumru, z
pjenjezami towaŕſtwa cžeſtnje pohrjebacż. Tak bu w juniju we Winje 205
tajkich cżěłow pohrjebanych a za to 458 ſchěſnakow wudatych. Tež w Prazy
tajke towaṙſtwo ſkutkuje.

(Mȯrſki zwȯncžk.) Hdyžkuli w Jeruzalemje mȯr wudyri, wuńdże z
tamniſchoho franciſkanſkoho klȯſchtra k ſwjatomu rowej jedyn duchowny z
rjada, hdyž je ſo prjedy na ſmjercż pſchihotował. Wȯn khwata do měſta,
zo by wſchitkim z morowej khoroſcżu napadnjenym ludżom bjez rozdżěla
wěrywuznacża jim trěbnu cżěłnu a duchownu pomoc pſchinjeſł. Kaž dołho
mȯr traje, njewrȯcżi ſo tȯnle bratr do klȯſchtra. Zo pak bychu druzy
bratſja wjedżeli, hacž je hiſchcże žiwy, zwoni wȯn kȯždy dżeń we
poſtajenym cžaſu za zwȯncžk pſched khȯſchtrom wiſacy. Kaž dołho je tutȯn
ſłyſchecż, je to znamjo, zo wupȯſłany hiſchcże njeje na mȯr wumrjeł.
Hdyž zwȯncžk womjelknje, wjedża bratſja w klȯſchtrje, zo je wȯn hako
wopor kſcheſcżanſkeje luboſcże wumrjeł, a druhi bratr khwata, zo by joho
měſto wupjelnił.

(Bȯh khoſta pſcheſtupnikow ſchwȯrteje kaznje!) Na ſpocžatku zańdżenoho
měſaca ſta ſo w Winje ſcżěhowacy ſpodżiwny podawk, kotryž ſu nowiny
„Vaterland“ wozjewiłe. Wěſta wudowa napominaſche ſwoju dżowku dla jeje
znajomſtwa. Na tele napominanjo rozzłobi ſo dżowka tak jara, zo na ſwoju
ſtaru macż ruku złoži. Hiſchcże druhi krȯcż zběhny ſwoju ruku, zo by
macż dyriła; ale w tym wokomiknjenju padże, a jeje ruka nahle wokhromi.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy towaṙſtwa ſu dale ſwój lětny pſchinoſchk zapłacżili kk.:
kubleṙ Mikławſch Jawork z Miłocżic, kubleṙſki ſyn Mikławſch Matejk z
Nowoſlic, wucžeṙ Jan Žur ze Zdżerje, žiwnoſcżeṙ Michał Wicżaz z
Brjemjenja, wucžeṙ Hawſchtyn Hauffa z Róžanta, kapłan Schołta w Kulowje,
kubleṙ N. N. w. N., Mikławſch Kubica z Khaſowa.

Pſchichodny měſac budże hłowna zhromadżizna naſchoho towaṙſtwa, kotrejež
dżeṅ dżenſa hiſchcże wozjewicż njemȯžemy: duž pſcheproſymy ſobuſtawy
pſchez Serbſke Nowiny. Wubjerk.

Zemrjete ſobuſtawy.

1. Michał Kral, kubleṙ w Róžeṅcże, wumrje 9. junija 1863, ſwojeje
ſtaroby 33 lět. — 2. Mikławſch Jurk, pom. Pjetruſcha, kubleṙ a khěbětaṙ
w Róžeṅcże, wumrje 22. junija 1863, ſwojeje ſtaroby 66 lět 10 měſacow a
2 dnaj. — 3. Madlena Kronſowa, rodż. Smolic, kubleṙka z Nowoſlic, wumrje
18. decembra 1863, ſwojeje ſtaroby 34 lět. — 4. Michał Bruſk, žiwnoſcżeṙ
a a gmejnſki prědkſtejeṙ w Schunowje, wumrje 7. januara 1864, ſwojeje
ſtaroby 51 lět. Bóh daj jim wěcžny wotpocžink!

Redaktor: M. Hórnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb n="113"/>

Katholſki Poſoł.

Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 10. Oktober. 1864.

Swjata Thereſia, knježna.

(15 oktobra.)

W lěcże 1516 narodżi ſo w Abile w Schpanſkej woſobnymaj a bohabojaznymaj
ſtarſchimaj dżowcžicžka, kotruž hako ſwjatu Thereſiu cžeſcżimy. Jeje
nan, Don Sanchez de Cepeda, lubowaſche woſebje cžitanjo dobrych knihow.
Małej Thereſii zaſchcżěpi ſo zahe luboſcż k pobožnoſcżi a nabožnym
kniham. Schěſcż lět ſtara cžitaſche ze ſwojim bratrom žiwjenja Swjatych
a ſtawizny martrarjow. Pſchez to napjelni ſo jeje wutroba ze žadoſcżu za
wěcžnym žiwjenjom a wona chcyſche ſwoje žiwjenjo hako martraṙka Bohu
woprowacż. Skradżu cżekny to hodla z wȯtcowſkoho domu, zo by do Afriki
ſo pſchewjezła a tam ſwoju krej za Jězuſa pſchelała. Zaſy domoj
dowjedżena prȯcowaſche ſo, žadane martraŕſtwo z jałmožnu a druhimi
dobrymi ſkutkami Bohu narunacż. Pſchecy pak ze ſylzami wobžarowaſche, zo
je jej najlěpſchi dżěl wutorhnjeny. Jeje macżeŕ zahe wumrje. Thereſia
proſcheſche najzbȯžniſchu knježnu Mariju, zo chcyła ſo wona hako jejna
macżeŕ wopokazowacż. Tale prȯſtwa bu wuſłyſchana, a Thereſia mějeſche
ſtajnje zakit božeje macżerje.

Po macżeŕnej ſmjercżi pocža mjez Bohom a ſwětom khabłowacż, a pocža
horde ſwětne dżěcżo bycż. Zahe doſcż pytny nan hrožacy ſtrach a pȯſła ju
1529 do knježniſkoho klȯſchtra na dalſche kubłowanjo. Połdra lěta tam
pſchebywaſche, ale cżežka khoroſcż wrȯcżi ju do nanowoho domu. Po
wotkhorjenju pſchińdże k nanowomu bratrej na wopytanjo. We
rozrycžowanjach z tutym pobožnym kſcheſcżanom ſpȯzna wona knicžomnoſcż a
hinitoſcż ſwěta jaſniſcho. Tſi měſacy dołho rozmyſleſche pſchi ſebi,
hacž njeby za jeje duſchu najlěpſche było, zo by do klȯſchtra ſchła. Po
ſwěrnym rozkładżenju wuzwoli ſebi tuto a wozjewi nanej <pb n="114"/>ſwȯj
zamyſł. Hdyž pak wȯn tomu pſchizwolicż nochcyſche, dżěſche ſama bjez
joho wole do klȯſchtra ſwjateje Marje z hory Karmela. Tehdom běſche
Thereſia 20 lět ſtara. Nětko zhubi ſo jej prjedawſcha ſtyſknoſcż a wona
bn połna wjeſołoſcże a nutskownoho trȯſchta. Wona piſa wo tym: „We
klȯſchtrje mje wſchitko zwjeſeleſche a ſo mi ſpodobaſche. Hdyž prjedy
ſwoje cżěło hordże pyſchach, rjedżach tudy dom; ale radoſcż mojeje
wutroby wobnowjeſche pomyſlenjo na to, zo ſym wot tamnych hordżenjow
wumožena.“ Tȯnle nutskowny pokoj běſche boža hnada, ale wona z njej
doſcż ſobu njeſkutkowaſche. Wona drje wjele cžaſa na modlenjo a nabožne
cžitanjo nałožeſche, a ſo kȯždoho hrěcha kedżbnje hladaſche; tola ſnadne
hrěchi njemějeſche doſcż kedżbu a to cžinjeſche ju Bohu njeſpodobnu.
Tohodla pocža ju Bȯh domapytacż a z cżeṙpjenjemi rjedżicż a
wudoſpołnjecż. Wona bu khorowata a pſchi lěkowanju ſo z njej
pohȯrſcheſche: wona doſta wulke bolenjo ſtawow a njemȯžeſche ani
ſtawcžka hnucż. Po tſiměſacžnym cżeŕpjenju napadny ju ſchtyri dny
trajaca njemȯc (zecnjenjo), tak zo za nju row pſchihotowachu a ſo za nju
hako za wotemrjetu modlachu. Hdyž běſche ſo cžucżo zaſy wrȯcżiło, woſta
tola jara hubjena. Tſi lěta minychu ſo hacž k wotkhorjenju. Tule pomoc
pſchipiſowaſche zaſtupnej| prȯſtwje ſwjatoho Jȯzefa, na kotrohož běſche
ſo wobrocżiła.

Strowa pocža wona z nowa zaſy do rozpjerſchenjow zapadowacż a zhubi
nutskownu pobožnoſcż a nutrnoſcż. Napominanja k lěpſchomu njechachu
pomhacż; lěta dołho pſchebywaſche we tajkim njeměrje. Bȯh pak wjedżeſche
ju ze ſwojej hnadu namakacż a jeje duſchu ſebi cyle pſchiwobrocżicż.
Junu ſtupi Thereſia do pobocžneje khapałki a wohlada tam znamjo
boloſtnoho Jězuſa. Tȯnle napohlad hnu a zapſchimny jeje wutrobu tak
ſylnje, zo wona we ſpȯznacżu a zacžucżu ſwojeje wulkeje njedżaknoſcże na
kolenje padny a Jězuſa z wjele ſylzami a z wulkej ponižnoſcżu
proſcheſche, wȯn chcył ju tak poſylnicż, zo joho njeby nihdy wjacy
zrudżiła a rozhněwała. Wona zdychowaſche: „O Božo, ty ſy na ſwět
pſchiſchoł a ſo najwjetſchim boloſcżam podał, nic ſprawnych dla, ale zo
by hrěſchnikow pytał. Hlej, tudy maſch najwjetſchu hrěſchnicu. Dokonjej
dha na mni ſkutk ſwojeje ſmilnoſcże!“ Po tymle pacżerju bu wona
znutskownje tak poſylnjena, zo ſo jeje luboſcż k Bohu dżeń a bȯle
zahorjeſche. Wona wotorhny ſo wot wſchitkich ſchkȯdnych rozpjerſchenjow
a mocowaſche ſwoje cżěło z krutym pomorjenjom a ſebjezaprěcżom pod
knjejſtwo ducha. Wulcy njedowěrna napſchecżo ſebi ſamej, dowěrjeſche
jenicžcy na Boha a podawaſche ſo jomu; z nim wobkhadżeſche we wutrobnym,
nutrnym modlenju. Bȯrzy pokazowachu ſo płody tajkoho ſwjatoho
prȯcowanja. Wona njehladaſche wjacy na cžłowjekowu woſobu (parſchonu),
pſchikhilnoſcż a pſchecżelſtwo, ale mȯžeſche jeno z tajkimi cžłowjekami
wobkhadżecż, kotſiž Boha lubuja a jomu ſłuža. Z wjele ſylzami
wopłakowaſche ſchmjaty błudowěrnikow a chcyſche boži hněw pſchez
ſamowȯlne krjudowanja ſwojoho cżěła změrowacż. Z njepſcheměrneje
luboſcże k Bohu chcyſche pſchecy jenož to cžinicż, ſchtož je najlěpſche.
Boži jandżel bě ż wohniwym kłokom njebjeſkeje luboſcże jejnu wutrobu
pſchekłȯł.

Z luboſcżu k Bohu je pſchecy luboſcż k ſobucžłowjekam ſtowarſchena. <pb
n="115"/>Jich duchowe zbožo chcyſche Thereſia po mocach ſpěchowacż.
Pſchez njebjeſke rozſwětlenjo powucžena zawjedże wona we ſwojim
klȯſchtrje ſtary kruty rjad a waſchnjo. Wſchitke zadżěwki pſchewinywſchi
załoži wona 1562 we ſwojim naroduym měſcże nowy klȯſchtyr karmelitkow.
Žana ku ježna njeſmjedżeſche žane, tež nic najmjeńſche zamoženjo měcż.
Jich draſta běſche z hruboho, njebarbjenoho płatu a z kožanym paſom
wobpaſana; tež ſchlewjeŕ běſche z tołſtoho płatu. Wone khodżachu boſy a
k wotpocžinkej mějachu twjerde łožo. Dwȯjcy za dżeń doſtawachu jěſcż, a
mjaſo ženje njewužiwachu. Hacžrunje z bohateje, woſobneje ſwȯjby
pſchetrjechi Thereſia wſchitke knježny we krutoſcżi: najhubjeńſchu jědż,
najhubjeńſchu draſtu, najnižſchu ſłužbu, najtwjerdſche łožo wona za ſo
wuzwoli. „Prawa khudoba, kotruž z luboſcże k Bohu na ſo bjerjemy,
pſchinoſcha wulku cžeſcż, pſchetož we tejle khudobje njechamy ſo nikomu
ſpodobacż, dyžli Bohu ſamomu. Schtȯž pak žanoho cžłowjeka njetrjeba,
dokelž chce khudy bycż a woſtacż: tȯn ma wjele pſchecżelow!“ Hacžrunje
běſche Thereſia połna jandżelſkich pȯccżiwoſcżow, krjudowaſche tola
ſwoje khore cżěło z rjecżazami, kopſchiwami a ſchwikadłami.

Wyſche toho mějeſche wot ſwojich ſobucžłowjekow mnohe wuſměſchenja,
hanjenja a cżeŕpjenja wucżeŕpjecż. Wſchitko to wona z wulkej ponižnoſcżu
na ſo bjerjeſche a mějeſche na tym ſwoje wjeſelo. Wo nuznoſcżi tajkich
cżeŕpjenjow běſche tak pſcheſwědcžena, zo we najwjetſchich
pſchecżiwnoſcżach prajeſche: „cżeŕpjecż abo wumrjecż,“ a „cżim wjacy
cżeŕpjenja, cžim wjetſchi dobytk!“ Hdyž na nju złe rycžachu, prajeſche
wona: „Prawje tak! Hdy bychu mje lěpje zeznali, bychu hiſchcże wjele
wjacy złoho na mnje powjedacż mȯhli.“ K ſwojim njepſchecżelam a
pſcheſcżěharjam mějeſche wona tajku luboſcż, zo bu wo njej prajene:
ſchtȯž chce wot Thereſie lubowany bycż, dyrbi jej kſchiwdu cžinicż. Hdyž
bu Thereſia wot wyſchnoſcże ſwojich klȯſchtyrſkich porjedżenjow dla
zajata, piſaſche wona: „Mȯže drje wjetſchi trȯſcht, wjetſcha ſłȯdkoſcż a
wjeſołoſcż bycż, dyžli za naſchoho luboſcżiwoho Boha cżerpjecż? To je
najwobcżežniſchi, ale najwěſcżiſchi pucż a Bohu Tohodla, dyrbi kſchiž
naſch trȯſcht a wjeſelo bycż. Žadajmy dha, pytajmy a wopſchimńmy kſchiž.
A běda nam na tym dnju, hdżež žadyn kſchiž nimamy!“

Schtyrcycżi lět dołho mějeſche wſchědnje někajke cżeŕpjenjo. Tola pſchi
wſchitkich ſwojich khoroſcżach wona pucżowaſche, zo by nowe klȯſchtry
załožowała a zarjadowała. Jeje najwjetſche cżeŕpjenjo pak běſche to, zo
běſche 20 lět dołho wot wſchitkoho nutskownoho trȯſchta wopuſchcżena.
Tehdom pytaſche wona trȯſcht pola najſwjecżiſchoho Cżěła božoho; tu
zhubi ſo cżěſnoſcża zrudnoſcż jeje wutroby.

Tež jeje pſchecżiwnoſcżam bližeſche ſo kȯnc. Swětna wyſchuoſcż
pſchipȯzna jejny klȯſchtyrſki rjad a bamž Hrjehoŕ ♣XIII.♠ wobkrucżi jȯn,
a na kȯncu jejnoho žiwjenja běſche wulka mnohoſcż tajkich krutych
klȯſchtrow załoženych.

Dokelž ſo pſchecy bojeſche, zo mohła njezbožneje ſmjercże wumrjecż,
pſchihotowaſche ſo ſtajnje na nju. „Jeno jedyn Bȯh, jeno jena ſmjercż,
jeno jena duſcha!“ We tym bě mudroſcż jeje žiwjenja. Jenicžkoho Boha
lubowaſche, na jenicžku ſmjercż ſo pſchihotowaſche; wo jenicžku
njeſmjertnu duſchu mějeſche prěnju a najwjetſchu ſtaroſcż. Tak
pſchibliži ſo jej wokamik, hdżež bȯjſki nawoženja po ſwoju knježniſku
njewjeſtu pſchińdże a ju k njebjeſkomu kwaſej dowjedże.

<pb n="116"/>

Na pucżowanju ſkhorje wona we Albje, a ſpȯzna, zo je hodżina woteńdżenja
pſchiſchła. Hdyž Bože Cżěło k njej pſchinjeſechu, pozhubi ſo jejna
ſłaboſcż; wona wuſkocži z łoža a jeje woblicžo ſo z jaſnoſcżu
błyſchcżeſche. Styknywſchi rucy pocža luboznje ſpěwacż. Po doſtacżu
Jězuſowoho najſwjecżiſchoho Cżěła prajeſche pokojnje: „O mȯj Knježe a
Zbȯžniko; nětko ſo bliži hodżina tak dołho žadana. Bȯrzy Tebje wohladam;
wuſtupju z cuzby a moja duſcha budże Twoju pſchitomnoſcż wužiwacż. Twoja
wola ſo ſtaṅ.“

Hdyž ſo jej wopraſchachu, hacž maja jeje cżěło do jejnoho klȯſchtra
wotwjezcż, rjekny wona: njechacże dha mi tudy něſchto pjerſchcże
popſchecż?“

We ſwojej khoroſcżi rycžeſche ſpodżiwne wo božej luboſcżi, napominaſche
pſchitomnych k pokojej a luboſcżi a ſpominaſche z dżakom na to, zo je
kſchcżena. „O Božo, ja ſym dżěcżo Twojeje cyrkwje. Ja wumru hako dżěcżo
katholſkeje cyrkwje!“ Cžaſto woſpjetowaſche pſalmowe ſłowa: „Njezaſtorcž
mje wot ſwojoho woblicža a ſwojoho Ducha njewzmi wote mnje.“ — „Rozkatu
a ponižnu wutrobu njezacpějeſch, o Božo.“ Schtyrnacże hodżinow ležeſche
wona bjeze wſchoho pohibnjenja we nutskownej modlitwje k Bohu
pozběhnjena. Dżeń 10. oktobra 1582 wopuſchcżi jeje duſcha zemju, bȯle z
luboſcże k Bohu, dyžli khoroſcże dla. Pſchi jeje ſmjercżi zjewjachu ſo
wyſche jeje komorki njebjeſke ſwětleſchka, Jězus wopyta ju z cžrȯdami
jandżelow, a z jeje horta znjeſe ſo běły hołbik k njebju. Wuſkhnjeny
ſchtom pſched jeje woknom doſta zdobom liſcżo a kcżenjo. Wot jeje cżěła
wukhadżeſche lubozna wȯń.

Wona je wſchelake piſma, połne njebjeſkeje mudroſcże, zawoſtajiła. Ze
wſchitkich ſwěcżi jeje njeſkȯncžna ponižnoſcż, njepſchewinita
ſcżeṙpnoſcż, zahorjena luboſcż, wulka poſłuſchnoſcż, horliwa khrobłoſcż
a doſpołne bohupodacżo. Bȯh běſche we žiwjenju z njej; wȯn wozjewjeſche
a ſkutkowaſche wulke wěcy pſchez nju. Wona mějeſche dar wěſchcżenja a
wopokazma božeje luboſcże běchu tak bohate, zo wona cžaſto žadaſche, Bȯh
chcył tajkim dobrotam mjezu ſtajicż a wopomnjecżo jeje hrěchow
njezakrywacż. Jeje wutrobna cžiſtoſcż jej zaſłuži, zo mȯžeſche hižon
tudy na zemi njebjeſke wěcy wohladacż.

Po jeje ſmjercżi je Bȯh jeje ſwjatoſcż ze wſchelakimi dżiwami
wobſwědcžił. Bamž Hrjehoŕ ♣XV.♠ zapiſa Thereſiu we lěcże 1621 do knihow
Swjatych.

♣H. D.♠

Kſcheſcżanſke miſſionſtwo.

Po knihach Jendżelcžana T. W. M. Marſhalla.

♣I.♠

Bjez wſchitkimi kſcheſcżanſkimi cyrkwjemi a zhromadżenſtwami je ruſka
cyrkej jenicžka, kiž nicžo k pſchewobrocżenju pohanow njecžini, byrnje
ſo we Ruſkej wjele pohanſkich ſplahow namakało, kiž pſchiboham ſo modla.
Car (ruſki <pb n="117"/>khěžor), kaž ſo powjeda, to njepſchida,
duchownſtwo je tomule dżěłu wotkhilene a ſtat to krucże zakazuje. Kȯždy
katholſki duchowny pak, kiž tajkoho pohana pſchewobrocżicż chce, dyrbi
wocžakowacż, zo budże do Sibirſkeje pȯſłany. Proteſtantſkim cyrkwjam
woſobnje Jendżelſkeje a Ameriki[21]⁾ ſo tutȯn porok cžinicż njeda,
pſchetož wone ſu we poſledniſchich 50 lětach hacž do dżenſniſchoho dnja
wſcho cžinili, ſchtožkuli jim horliwoſcż a pſchekładżenjo jenož nutsdacż
mȯžeſchtej, ale jeju pſcheměrne wuprȯcowanja mějachu a maja dżens
hiſchcże tak mało wužitka, zo my katholſcy to ſnadż wěrili njebychmy,
njebychu-li ſame proteſtantſke nowiny a lětne rozprawy to hacž do
najwěſcżiſchoho dopokazałe a doſcż a na doſcż wuprajiłe.

Prědkſtojicżerjo tutych mnohich proteſtantſkich miſſionſkich towarſtwow
zjawnje wuprajeja, zo kſcheſcżanſki ſwět njeje ženje tejko ſrědkow k
pſchewobrocżenju měł, kaž wone k tomule kȯncej we rucy maja. Mnohoſcż
proteſtantſkich miſſionarow ſo po tawzyntach licži, wudawki pak po
millionach a millionach. Jene jenicžke jendżelſke miſſionſke towarſtwo
pſchetrjeba, kaž politiſke nowiny Times (18. januara 1860) piſaja —
jenož ſchtož „wudawki doma“ t. r. we Jendżelſkej naſtupa, wjacy hacž
40000 puntow ſterlingow (ſterling płacżi 6 tol. 20 nſl.), prjedyhacž je
jenož jenicžki pohan pſchewobrocżeny, haj prjedyhacž tutȯn jenož jenoho
miſſionara widżi, t. r. prjedy hacž ſo tȯn prědaŕ abo miſſionar ze
ſwojej žonu jenož na cžołm poda k pſchewjezenju do pohanſkoho kraja. K
zarjadowanju a k wupłacżenju proteſtantſkoho miſſionſtwa a miſſionarow
ſu woſebicżi zaſtojnicy, kiž jenož za ſo ſchtwȯrty dżěl tych za
miſſionſtwo zhromadżenych dokhodow hako zdu pſchetrjebaja. Wułožki na
pucż proteſtantſkich miſſionarow z Jendżelſkeje do ranſchich krajow
wucžinjachu hižom 1839 na 260,000 puntow ſterlingow. Zo ſu wułožki na
měſtach, hdżež ſwoje dżěło ſpocžinaja, wjele wjetſche hacž doma we
Jendżelſkej, hodżi ſo myſlicż. Na kupje Tahiti a wokolnych ſu jendżelſcy
miſſionarojo pſched nimale 30 lětami hižom wjacy dyžli 100,000 puntow
ſterlingow doſtali a wudali; — a tola mějeſche jich miſſionſke dżěło
jenož tȯn ſcżěhwk, zo ſtej dwě tſecżinje wobydlerjow ſkȯncowanej byłej,
zbytkni pak ſwojich naturſkich pȯccżiwoſcżow wuſlekani a do zahubjenja
zawjedżeni byli. Amerika we tymle njewužitnym pſchecžinjenju Jendżelſku
jenož ſcżěhuje. Amerikanſke kollegium miſſionſtwa je, kaž lord
Torrington ſwojomu knjejſtwu k wjedżenju da, we mało lětach na jenicžkej
kupje Ceylon wjacy dyžli 100,000 puntow wudało. We južnej Armeniſkej
pſchetrjebachu pjecżo amerikanſcy miſſionarojo lětnje 50000 dollarow
(dollar je 1 tol. 12 nſl.) we dalokej puſcżinje Oregona wuda jena
jenicžka ſekta za jene lěto 42000 dollarow, hacž runje dyrbjeſche
miſſionſtwo na tymle měſcże bjez wužitka pozdżiſcho wopuſchcżene bycż.
<pb n="118"/>Jendżelcžan a Amerikan je drje zwucženy, wulkoſcż tajkich
pjenježnych woporow ze ſpokojuoſcżu cžitacż, wȯn wě derje zo „tȯn
cżěrjacy ſkutkowacy kapital“ jenož na jendżelſkich kupach lětnje dwaj
millionaj wucžinja (Times 19. hapryla 1860); namaka-li pak tule wulku
ſummu lěto wot lěta a dżerži-li druhdy pſchehlad na poł ſta abo ſto lět,
zezda ſo tež jomu ſkoro njemȯžne, zo ſo tajke pjenježne ſummy
pſchecžinicż hodża. A ſchtȯ njedyrbjał tež ſo ſpodżiwacż wjedżiwſchi, zo
ſu jenož w nětcžiſchim lětſtotku, wot Jendżelſkeje a Ameriki 40
millionow puntow ſterlingow wudate byłe?

Ale k cžomu tejko pjenjez, budże ſnadż někotryžkuli katholſki cžitaŕ
prajicż; je dha mȯžno, zo mȯža naſchi katholſcy miſſionarojo, kiž ani
ſtotery dżěl tajkich ſrědkow nimaja, porno proteſtantſkim něſchto
wudokonjecż? Skoro dyrbjało ſo na tym dwělowacż, ale pjenjezy runje tudy
nicžo njecžinja. — Kaž ſu njeſměrne pjenjezy huſto zadżěwk we rozwijenju
nabožnoho žiwjenja jenoho cžłowjeka, tak ſu a woſtanu wone we rucy
proteſtantſkich miſſionarow zadżewk we jich ſkutkowanju za te
miſſionſtwo a we rozwijenju nabožnoho žiwjenja bjez pſchewobrocżenymi
pohanami. Jenož te waſchnjo, kak proteſtantſcy kaž katholſcy
miſſionarojo pſchewobrocżeja, tu wſcho wucžini, a z toho my ze
ſpodżiwanjom widżimy, zo proteſtantſcy miſſionarojo pſchi wſchej
nadobizuje nicžo, katholſcy miſſionarojo pak ſkoro wſchitko zamȯžeja,
hdżežkuli z božej hnadu dȯńdu. — Katholſki miſſionar, kiž je huſto bjez
zdy abo najbȯle jenož tajku zdu ma kaž wſchědny dżěłacżeŕ, ſcżěhuje
pſchikład ſwjatoho Pawoła, wȯn ſo bjeze wſcheje bojoſcże pohanam poda a
jich wucži; hroženja, ſchwikanja, martry a ſmjercż njezamoža joho
wotdżeržecż wot wozjewjenja žiwoho božoho ſłowa. Dwacycżi, tſicycżi,
ſchtyrcycżi lět dołho podcżiſnje ſo wȯn z wjeſołoſcżu wſchej khudobje a
wobcżežnomu miſſionſkomu ſkutkowanju, a budże-li ſnadż jenoho dnja
martrowny grat pſched joho wocžomaj rozpſcheſtrjeny, dha ſo wȯn tutoho
tak mało boji, zo ſebi to dawno wot Boha za hnadu wuproſchowaſche,
pſchez tutȯn grat pruhowany bycż. Wȯn je ſo zwažił ſwojoho miſchtra za
tu hnadu martraŕſkeje ſmjercże proſycż; — wȯn je tež tȯn wucžownik, kiž
joho hacž na kſchiž ſcżěhuje. Wjele pſchikładow, kiž budża pozdżiſcho
powjedane, dyrbja to dopokazacż. — Proteſtantſki miſſionar, kiž najbȯle
žonu a dżěcżi ma, paſe ſo kaž to hinak bycż njemȯže, tajki ſtraſchniwy
pucż naſtupicż, wȯn ſo najbȯle ſpuſchcża na „cżiſchcżane bože ſłowo, na
ſwoje ſwjate piſma a z doma ſobuwzate traktacżiki a knižki, kiž wȯn ſam
wudżěli, hdżež ſtrach njeje, tam pak, hdżež ſtrach pytnje, ſkradżnje
pſchez druhich wudżělecż da. We mnohich krajach kaž woſobnje we
Chineſiſkej a tej Levancże wobſteji cyłe ſkutkowanjo proteſtantſkich
miſſionarow jenož we wudżělenju ſpomṅjenych knihow, hacžrunje, kaž
miſſionar proteſtant Travej praji: „mało wužitka njeſe, knihi we
nadobiznje wudżělecż bjez žiwoho božoho ſłowa a prědowanja“ a hacžrunje
kȯždy wě, zo japoſchtołojo na tele waſchnjo (t. j. pſchez knihi)
njepſchewobrocżachu.

Japoſchtołojo, kaž mam japoſchtołſke ſtawizny powjedaja, ſu na ſwojich
japoſchtołſkich pucżach do pohanſkich krajow pſcheſcżěhanja,
wobcżežnoſcże bjez kȯnca, martry a ſmjercż wuſtali a tȯnſamy pucż
dyrbjachu a dyrbja dżens hiſchcże <pb n="119"/>wſchitcy khodżicż, kotſiž
chcedża jich wěrni ſcżěhowarjo bycż a na ſwojich miſſionſtwach něſchto
dokonjecż. Kaž bě ſmjercż powołanjo japoſchtołow, tak je wěrna powołanjo
miſſionarow: za te duſche a jich wumoženjo wumrjecż. To bě a je dżens
hiſchcże za miſſionara potajue wopſchijecżo ſłowow ſwjatoho Pawoła k
Hebrejſkim (9,22): „Bjez krewje rozlecża njeſtanje ſo žane wodacżo“. Nic
na horu Tabor, wuwoła tohodla katholſki miſſionar, pſcheproſcha nas
Jězus, ale na horu Kalvarſku k ſmjercżi. Krej a ſmjercż bě wot
zapocžatka cyrkwje ſem jenicžki ſrědk, duſche pohanow pſchewobrocżicż a
wudobycż, tak zo ſami pohanjo te ſłowo wopſchijecż ſpocžachu „krej
martrarjow je ſymjo kſcheſcżanow“. Zo ſu katholſcy miſſionarojo wot
ſpocžatka naſcheje cyrkwje hacž do dżenſniſchoho dnja to cžinili a
pſchez tutȯn ſrědk kſcheſcżanſtwo wſchudżom rozſchěrjowali, hdżežkuli je
namakamy, je tak znata wěc, zo dyrbja ſami najwjetſchi njepſchecżelojo
naſcheje cyrkwje to pſchidacż. Po martrarſkej ſmjercżi wſchitkich
ſwjatych japoſchtołow (z wuwzacżom ſwjatoho Jana) je naſcha wěra
wſchudżom jenož z krewjerozlecżom rozſchěrjena była. Wot romſkoho
khěžora Nerona hacž do cžaſow Juliana Wotpadnjenoho (wot l. 64—363)
běchu 12 krawnych pſcheſcżěhanjow, kiž ſkoro wſchitkich bamžow a
biſkopow hako najprěniſchich japoſchtołſkich ſcżěhowarjow žiwjenjo
žadaſche. Swj. bamž Kletus, a Klemens, ſwj. biſkop Ignacius martraŕ,
ſwj. Dionys, ſwj. Evariſt (bamž), kaž ſwj. Alexander, ſwj. Polykarp,
ſwj. Juſtin, ſwj. Gervaſius a Protaſius, ſwj. Irenäus, ſwj. Pontianus,
ſwj. bamž Fabian a bamž Schcżěpan a Xiſtus, ſwj. Marcellin atd. ſu
wſchitcy hako wěrni miſſionarojo pod romſkimi pohanſkimi khěžorami
kſcheſcżanſtwo rozſchěrjeli a za nje krawili. Swj. Bonifac, Emmeran,
Kilian a druzy cžinjachu toſamo we Němſkej, Franz Xaverſki a Jan de
Britto a tyſacy druhich we Aſii, Africy a Americy, tak zo je wſchudżom
krej rozlata była, hdżež bu kſcheſcżanſtwo zawjedżene. Zo ſu tajke
wopory widżownje wot Boha žohnowane byłe, to hodżi ſo myſlicż a hacž na
najjaſniſcho to dopokazuja te ſcżěhwki katholſkich miſſionſtwow, kiž
chcemy jednotliwje po wſchelakoſcżi krajow a krajinow zjewicż. —
Hinajſchi pucż k rozſchěrjenju kſcheſcżanſtwa bjez pohanami ſu
proteſtantſcy miſſionarojo ſebi wuzwolili. Wotdżěleni wot
japoſchtołſkoho cžaſa nimale pſchez 16 lětſtotkow, (pſchetož jich cyrkej
we tymle lětſtotku hakle ſpocžina) zda ſo, zo woni ſtare japoſchtołſke
waſchnjo pohanow pſchewobrocżicż wjacy njeznaja, abo wěſtych winow dla
znacż njechaja. Miſſionſtwo žada krej a huſto žiwjenjo prawoho
miſſionara. Kak mohł proteſtantſki miſſionar, kiž ſwojoho žiwjenja dla
ſam nicžo rozkazowacż njeſmě, na ſwojim miſſionſtwje ſwoje žiwjenjo
pſchiſadżicż? Joho žiwjenjo ſłuſcha wſchak joho ſwȯjbje; ſtupi wȯn
tohodla tež hako miſſionar do ſłužby jenoho miſſionſkoho towarſtwa,
njecžini wȯn ſwȯj kontrakt wěſcże z tym wuměnjenjom, zo chce ſwojeje
wucžby dla žiwjenjo pſchiſadżicż a ſwoju ſwȯjbu z tym ſyrotnu ſcžinicż;
— wȯn ma hako nan hinajſche winwatoſcże a nichtȯ njebudże wot njoho tež
tajki wopor žadacż, tež nic joho prědkſtojicżerjo. — Duž žadyn dżiw
njeje, hdyž proteſtantſki miſſionar ſebi lȯžſchi ſrědk k radżenju
ſwojich miſſionſkich dżěłow wuhlada, mjenujcy wudżělenjo biblijow a
druhich piſmow. Jelizo my tutȯn <pb n="120"/>ſrědk po proteſtantſkich
zaſadach pruhujemy, dha njeda ſo wjele napſchecżo njomu prajicż,
pſchetož znate je, zo proteſtantowje „bibliju“ za jenicžke žȯrło žiwoho
božoho ſłowa dżerža; dajcże kȯždomn pohanej tohodla jenož bibliju do
rukow (na wudżelerju nicžo ležane njeje, kȯždy to mȯže) a
pſchewobrocżenjo kaž ſamo wot ſo pſchińdże a ſcżěhuje??? Wot katholſkoho
ſtejiſchcża pak mamy wězo jara wjele napſchecżo prajicż, pſchetož kȯždy
katholik na prěni pohlad widżi, zo je tutȯn ſrědk k pſchewobrocżenju
pohanow nic jenož antijapoſchtołſki (njejapoſchtolſki) a tež cyle nowy,
ale tež tajki, kiž po ſtawiznach a wſchědnym zhonjenju žanoho wužitka
njepſchinjeſe. Žadyn japoſchtoł njeje z bibliju w rucy k pohanam ſchoł,
japoſchtołojo kaž jich ſcżěhowarjo wot njeje hiſchcże nicžo
njewjedżachu, a bychu-li woni tež biblije po tawzyntach měli, woni
njebychu je wudżělecż ſměli, pſchetož Khryſtuſowe porucženjo bě: dżicże
do cyłoho ſwěta a wucžcże wſchitkich pohanow; ſchtyrnacże lětſtotkow
njebu žana biblija cżiſchcżana a tola ſo kſcheſcżanſtwo bjez njeje tak
ſpěſchnje rozſchěrjowaſche, zo je ſkoro do wſchitkich krajow hižom
zawjedżene było, hacž ſo tam prěnja biblija k widżenju doſta. Schtož pak
wužitk wudżělenych biblijow naſtupa, kiž wucžiſcżene bože ſłowo, kaž
praja, bjez pohanami pſchinjeſe: da ſo bjez ſtracha wobkrucżicż, zo je
ſchkoda tych pjenez, kiž buchu wot bibliſkich towarſtwow na cżiſcycżenjo
biblijow hižom pſchetrjebane. Milliony a milliony toleri buchu na to
hižom wudate a tola někotſi miſſionarojo a nowiny woſobnje jendżelſke
zjawnje praja, zo ſo z tymi pjenjezami za pſchewobrocżenjo pohanow njeje
hiſchcże nicžo doſahnyło. Tola my njechamy tu jenož wobkrucżecż, my
chcemy tež dopokazacż, a žadamy jenož tu tſi wěcy wohladacż a ſobu
pſchepytacż 1) mnohoſcż wudżělenycy biblijow; 2) kajke biblije to ſu,
woſobnje ſchtož rycž naſtupa, do kotrychž ſu pſchełožene a 3) ſchto
pohanjo z nimi cžinja.

Hłowny bibliſki ſkład je jendżelſke zwonkowne bibliſke towarſtwo,
załožene 1780. Wone ma nětk hižom njelicžomne tak mjenowane małe abo
filialne towarſtwa wſchudżom, hdżež Jendżelcženjo wobſedżenſtwa a
kolonije maja. Joho zamoženjo bě we lěcże 1791 hižom 100,000 puntow;
Howitt praji, zo jendżelſki lud nětk lěto za lěto 170,000 puntow za
biblije nadawa. Amerikanſke bibliſke towarſtwo, załožene 1816, mějeſche
kaž Strukland praji, hižom 1849 ſydomodżeſacż macżeŕnych towarſtwow, kiž
maja ſwoje tawzynt pomocnych a podlanſkich towarſtwow. Wone cżiſchcżachu
biblije hižom we tamnym lěcże we nimale 164 rycžach a dialektach.
Dokhody a wudawki wobeju towarſtwow (jendżelſkoho kaž amerikanſkoho) ſu
tak wulke, zo ſo to cżežko prëdkſtajicż hodżi; tak ſtej dwě jendżelſkej
bibliſkej towarſtwje we 12 měſacach nimale 360,000 puntow (za dżeń 1000
puntow) ſterlingow doſtałej a wot jeju załoženja ſem pak nimale 10
millionow ſterlingow; pjecż jendżelſkich bibliſkich towarſtwow pak za
jene lěto nimale 700,000 puntow. — Mnohoſcż cżiſchcżanych biblijow je
tajka, zo njemȯže ſkoro woblicžena bycż. Někotſi ſpiſarjo wulicžichu, zo
je we wſchim hižom na nimale 100 millionow biblijow wudżělenych było: a
tola je to hiſchcże tak mało, zo njedawno wěſty ♣Dr.♠ Plumer hako
woſebity ſpěchowaŕ bibliſkich towarſtwow prajeſche: „My trjebamy 130
millionow biblijow“, <pb n="121"/>hako njebychu hiſchcże žane wudżělene
byłe. Hdżežkuli ſo jenož cžlowjek namaka, dżiwi abo hižom
civiliſirowany, kiž we ſwojej macżeŕnej rycži hiſchcże bibliju nima, ſu
tež hižom bibliſke towarſtwa, kiž bychu jomu tajku poſkicżiłe; —
wſchitke ludy na zemi dyrbja po woli amerikanſkich bibliſkich direktorow
žohnowanjo cżiſchcżanoho božoho ſłowa we krȯtkim pytnycż a zhonicż.

(Pokracžowanjo ſcżěhuje.)

Adolf, wȯjwoda Holſteinſki.

Adolf, wȯjwoda Holſteinſki bě ſlub ſcžinił, ſwoje žiwjenjo w klȯſchtrje
wobzanknycż, jelizo Bȯh jomu a wȯtcnomu krajej nad njepſcheměrnym
njepſchecżelom dobycż da. Dobycżo bě potom na joho ſtronje. W lěcże 1244
ſtupi wȯn toho dla do rjada franciſkanow, kiž bě w lěcże 1209 bamžowe
wobkrucżenjo dȯſtał, a tak bu wȯn z mȯcnoho rycżerja khudy mnich. Wȯn
daſche tež klȯſchtyr tohole rjadu w Kielu natwaricż, pſchi kotrymž wȯn
jara pilnje ſobudżěłaſche a we kotrymž wȯn junu ſwoje pohrjebniſchcżo
měcż chcyſche. Wȯn pucżowaſche pola ſwojich prjedawſchich poddanow
wokoło a proſcheſche za jałmožnu a wuproſy ſebi mloko pola tych, kiž
dȯjny ſkȯt mějachu, zo mohł z nim dżěłacżerjow pſchi twarjenju a tež
tych druhich mnichow wokſchewicż. Junu bě wȯn khětro wjele mloka dȯſtał.
Na dompucżu zetkachu joho tſjo ſynojo na konjach, a to na tajkim blaku,
hdżež jim wȯn wuńcż njemȯžeſche. Dopomnjecżo na joho prjedawwſchu cžeſcż
wotucżi we nim. Cžeŕwjeny z hańbu njemȯžeſche wȯn we wokamiknjemu
zaſtrȯženjo zakhowacż, kiž mějeſche dla zetkanja ze mȯcnymi ſynami,
kotſiž ze zrudnym pohladnjenjom něhdy tak mȯcnoho nana nětko we hrubej
khapje, a měſto mjecža ze ſchtrykom wopaſanoho a mlokowe ſudobjo njeſo
wobkedżbowachu. Tola bȯrzy zhraba ſo wot ſtrȯženja, a dopomnjo ſo na
ſwoju winowatoſcż zběže wȯn te ſudobjo, wuliny ſej mloko na hłowu a cyłe
cżěło a prajeſche: „O hordy a hłupy cžłowjeeže, kak mȯžeſche ſo tola
jenož wokamiknjenjo jenoho pſchez ſwjatocžny ſlub wuzwolenoho powołanja
a wuproſchenja dobrych darow za twojich dżěłacżerjow a ſobubratrow
hańbowacż? Tak daj nětko hako khoſtanjo twojeje ſłaboſcże kȯždżicžkomu
widżecż, zo ſy mloko njeſł.“ A tak pucżowaſche wȯn pſched wocžomaj
ſwojich ſynow dale k ſwojomu klȯſchtrej.

Hawſchtyn.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Sobotu 24. ſeptembra wudżěli naſch wyſokodoſtojny k.
biſkop dwěmaj diakonomaj k. Kupkyej a k. Dienſtej (wobaj Oſtritza) w
tachantſkej cyrkwi měſchniſku ſwjecżiznu. Pſched ſwjeeżiznu mějeſche wȯn
hnujacu rycž, <pb n="122"/>w kotrejž doſtojnoſcż katholſkoho duchownoho
rozeſtaja, kotryž je 1. wotpȯſłany trojjenicžkoho Boha, 2. prědaŕ božoho
ſłowa, 3. wudżěleŕ ſwjatych ſakramentow a 4. woprowaŕ nowozakońſkoho
wopora. W dżeſacż lětach ſwojoho zaſtojnſtwa je naſch knjez biſkop nětko
17 duchownych wuſwjecżił, z kotrychž ſu jenož 4 z dreždżanſkeje diöceſy;
bjez tſinacżimi naſcheje łužiſkeje diöceſy běſche 7 Serbow. Knjez Kupky
pſchińdże za druhoho kapłana do Oſtritza a k. Dienſt za kapłana do
Schěrachowa. Bȯh žohnuj jeju ſkutkowanjo.

Z Dreždżan. Nowokupjeny dom tudomnoho katholſkoho towaŕſtwa
rjemjeſniſkich (hantwaŕſkich) bu 4. ſeptembra poſwjecżeny. Wjecžor bě
ſpěw a druhe towaŕſchne wjeſelo, na kotrymž ſo wſchelacy hoſcżo
wobdżělichu; tež z lipſkowſkoho towaŕſtwa rjemjeſniſkich pſchińdże jedyn
z wubjerka a ſchtyrjo rjemjeſniſcy. Dołh towaŕſtwa wucžinja po wotedacżu
wſchitkich dotalnych darow na kupny pjenjez hiſchcże 2000 tolerjow.

Z Budyſchina. W prěnjej połojcy zańdżenoho měſaca běſche naſch hnadny
knjez biſkop na ſchulſkich viſitaciach w dreždżanſkej abo erblandſkej
diöceſy, k. kanonik kantor Hoffmann pak w němſkim dżěle budyſkeje abo
łužiſkeje diöceſy.

Z Chemnitza. Tudomna katholſka woſada pſchihotowa 13. auguſta ſwojomu k.
fararjej Machacžkej woſebity ſwjedżeń na dnju joho 25-lětnoho
duchownſkoho zaſtojnſtwa. Po Božej mſchi zhromadżichu ſo w ſchuli dżěcżi
a wjele woſadnych a podachu ſo potom na faru, hdżež bu knjez faraŕ ze
ſpěwom poſtrowjeny a ze wſchelakimi zbožopſchecżemi, a darami
wobdarjeny. Knjez faraŕ Machacžek je hižom 13 lět w Chemnitzu.

Z Marinoho Doła. W knježnjacym klȯſchtrje wotpołoži (26. julija) pſched
k. prälatom z Oſſegga ſchěſcż knježnow ſwjatocžny ſlub (abo profeß); dwě
z nich ſtej ze Sakſkeje, druhe ſu z Cžech. Cyła ſwjatocžnoſcż z rycžu k.
prälata trajeſche tſi hodżiny a bě wot wjele ludżi wopytana.

Z klȯſchtra Marineje Hwězdy. Wyſokocžeſcżeny klȯſchtyrſki kapłan k.
Alberik Hecht je nas wopuſchcżił a do Kloſtergraba w Cžechach za fararja
pſchiſchoł. Wȯn bě wot 1850 tudy a je za někotre lěta derje ſerbſki
nawuknył a hako ſerbſki ſpowjednik a prědaŕ jara zbożownje ſkutkował.
Poſlednje ſerbſke prědowanjo mějeſche wȯn na ſ. Marije domapytanja w
Rȯžencże. Tohorunja je k. Othmar z klȯſchtra do Maria-Radſchic
pſcheſadżeny. Na měſto k. Alberika pſchińdże k. Alexander Hitſchfel, kiž
je hižom junu w klȯſchtrje był, a hako tſecżi kapłan k. Edmund Schön,
kiž bě dotal w Alt-Oſſeggu.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němcy. Barlin doſtanje ſkoro biſkopa. Pruſke knježeṙſtwo je bamža
žadało, zo by pȯlny probſt Pelldram za biſkopa pruſkoho wȯjſka ſwjecżeny
był. — We Würzburgu bě wot 11. do 15. ſeptembra hłowna zhromadżizna
ka<pb n="123"/>tholſkich towaŕſtwow, kotraž bě wot wjele woſobnych
katholikow z cyłeje Němſkeje wopytana a tež wot někotrych z Wuheŕſkeje.

Němſka. Arcybiſkop w Kölnje, kardinal Jan Geiſſel je po dlěſchej
khoroſcżi 8. ſeptembra zemrjeł.

Rakuſka. We Winje a Trieſcże ſu ſo někotſi židża njedawno kſchcżicż
dali. Bjez nimi ſu tajcy, kotſiž chcedża do ſłužby w nowym khěžorſtwje
Mexiko w Americy zaſtupicż. Pſchi kſchcżeńcy jenoho židowſkoho wyſchka
běſche arcywȯjwoda Ernſt z kmȯtrom. Biſkop trieſtſki wudżěli jomu bȯrzy
na to ſakrament firmowanja. — Pſched krȯtkim je we Winje wȯjwodka z
Grammont, mandżelſka něhduſchoho francowſkoho pȯſłanca w Romje do
katholſkeje cyrkwje pſcheſtupiła. Hižom w Romje běſche wona
rozrycžowanja wo wěrje měła. Tudomny jeſuit znaty ♣P.♠ Klinkowſtröm ju
doſpołnje wo wěrnoſcżi katholſkeje cyrkwje pſchepokaza. Hdyž wȯn prěni
krȯcż k njei pſchińdże, bě tam njeznjeſliwy proteſtantſki wyſoki
zaſtojnik, kiž chcyſche z praſchenjemi wo wěrje jeſuita zatraſchicż, ale
tȯn wotmołwjeſche jomu nětk nuzowany z tajkej jaſnoſcżu a z tajkim
měrom, zo dyrbjeſche ſo proteſtant za pſchewinjenoho ſpȯznacż. Wȯjwodka
pſchipoſłuchaſche z měrom, ale wotmyſli ſej nětko, hnydom do katholſkeje
cyrkwje ſtupicż, kotruž jeje mandżelſki a jeje dżěcżi wuznawaja.
Firmowanjo wudżěli jej w domje nuncia (pȯſłanca) kardinal de Lucca. Jeje
dżěcżi běchu pſchitomne a doſtachu z macżerju ſ. ſakrament firmowanja.
Najſtarſchi ſyn bě tak hnuty, zo z wjeſołoſcżu a luboſcżu płakaſche a
macż wobjimaſche.

Jendżelſka. W poſlednim cžaſu buchu někotre nowe wulke cyrkwje
ſwjatocžnje ſwjecżene, kaž we Foremby a Leamingtonje. — Pomału zaſydluja
ſo tudy wſchitke klȯſchtyrſke rjady. W auguſcże wotewrichu auguſtinarjo
miſſiju w Hoxtonje, pſchedměſchcżu Londonſkim. To je prěni zakład, kiž
ſu mnichojo tohole rjada po reformaciji z nowa załožili.

Iriſka. Kak mało znjeſliwoſcże jendżelſke wěrywuznacżo katholikam
wopokazuje, zhonimy ze ſcżěhowacoho podawka, kotryž nam protestantſke
nowiny powjedaja. Rektor Alexander w Drumkree ma dżowku, kotraž bu
pſched někotrymi lětami z proteſtantſkim duchownym Rollinſonom zwěrowana
a ze ſwojim mandżelſkim ke katholſkej wěrje pſcheſtupi. Pſched něſchto
njedżelemi pſchińdżeſchtaj dżowka a pſchichodny ſyn k njomu na wopytanjo
a dżěſchtaj njedżelu do katholſkeje cyrkwje ke mſchi. To rozzłobi
tamniſchich proteſtantow tak, zo ſwojomu rektorej porucžichu, zo ma
wobeju hnydom z domu pȯſłacż; jeli byſchtaj hodżinu dlěje pod joho
tſěchu pſchebywałoj, budże khěža dobywana a roztorhana. Alexander
dyrbjeſche poſłuchacż. W tajkim njepſchecżelſtwje wobſteji wukhwalena
znjeſliwoſcż proteſtantow we Iriſkej. Schtȯ chcył njedawno ſo podawſche
zběžki a njeměr we Belfaſtu katholſkim pſchiſpěcż? Wobkedżbowarjo tychle
podawkow njedawaja wbohim a khudym pocżiſchcżowanym iriſkim katholikam
žanu winu, ale wobkrucżeja, zo ſu Jendżelcženjo njeměr hakle wuwołali.

Belgiſka. W Mechelnje bě wot 29. auguſta do 3. ſeptembra druhi wulki
kongreß katholikow; bě jich tam 4000 ze wſchěch krajow Europy, bjez nimi
wjele biſkopow.

<pb n="124"/>

Turkowſka. W Konſtantinopolu ſu proteſtantſcy prědarjo z Jendżelſkeje a
Ameriki, podpjerani pſchez jendżelſke knježeŕſtwo, něhdże 100 Turkow za
ſwoju wěru dobyli. Dokelž pak ſu zjawnje mohamedanſku wěru hanili, je
bjez Turkami njeměr naſtał a knježeŕſtwo je něhdże 40 nowokſchcżenych do
jaſtwa wotwjeſcż dało. Jendżelſki pȯſłanc je dotal podarmo
proteſtirował. Ale pſchi wſchim tym njeje pola Turkow hiſchcże žana
nadżija na pſchewobrocżenjo we wjetſchej mnohoſcżi. Bȯh wě, kak wjele
pjenježnych ſrědkow je pſchewobrocżenjo toho abo druhoho Turka žadało!
Snadniſcho hacž pſchewobrocżenjo pȯńdże pſcheměnjenjo mohamedanſkeje
wěry a polȯženjo winowatoſcżow, za kajkež wjele Turkow nětko ſkutkuje.

Amerika. Cyrkwinſke nowinki z Ameriki ſu bȯle zwjeſelace dyžli
politiſke. Dotalny biſkop w Louisville bu za primaſa (prěnjoho biſkopa)
w Baltimore inſtallirowany. Tamniſchi ſtoł bě pſchez cyłe lěto
woſyrocżeny. Duž lud z wulkej radoſcżu nowoho biſkopa witaſche. W
auguſcże pſchicżeže dotalny biſkop w Albanje, k. Mac-Closkoy, hako nowy
biſkop do New-Yorka. Wȯn je 17 lět w Albanje zbožowanje ſkutkował. Je
tam pod nim wjele cyrkwjow naſtało, ſyła ſwětnych duchownych je ſo
rozmnožiła, pjecż nowych klȯſchtrow bu załoženych, kotrež ſwětnomu
duchownſtwu jara pomhaja; tež wſchelake ſchule a wuſtawy ſu tam z joho
pomocu twarjene. — Wjele nowych cyrkwjow naſtawa tež nětk w Americy. Tak
je k. Dugarre rȯžkny kamjeń noweje wulkeje cyrkwje w Chicago ſwjecżił.
Toho runja je ſo tajke ſwjatocžne ſwjecżenjo w Lafayette ſtało. Biſkop
Timon we Buffalo je cyrkwi w Buffalo a Rocheſter załožił.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Hłowna zhromadżizna naſchoho towaṙſtwa, na kotruž je kóždy ſobuſtaw z
tutym pſcheproſcheny, budże ſobotu 15. oktobra ½2 po połdnju w
tachantſkej ſchuli. Dżeṅſki porjad je: 1) Rozprawa wo ſkutkowanju
towaṙſtwa; 2) wotpołoženjo zlicžbowanja; 3) Namjety.

Jedyn duchowny z wubjerka je na tȯnle dżeṅ Božu mſchu za wotemrjete
ſobuſtawy towaṙſtwa a za wotemrjetych dobrocżerjow toho ſamoho dżeržecż
ſlubił.

Wubjerk.

Do pokładnicy ſu dale ſwój lětny pſchinoſchk zapłacżili kk.: Pětr Pawlik
z Koſlowa, młynk M. Lipicž ze Sernjan, młynk Jakub Hille ze Schunowa,
žiwnoſcżeṙ Michał Kocor ze Schunowa, krawſki miſchtyr Kucżank z Łazka,
wucžeṙ Franc Kleiber ze Schunowa, kooperator ♣P.♠ Ludwik Angermann z
Rȯžanta, ſchtudent duchownſtwa Jurij Łuſcżanſki w Prazy, gymnaſiaſt
Jakub Schołta w Prazy, Jan Rjencž z Brjemjenja, Jan Wicżaz (Lehmann) z
Boranec, kubleṙ Wólman z Łuha, kubleṙ Žur z Boranec, gymnaſiaſt Jurij
Cyž w Prazy, ſchtudent duchownſtwa Michał Rȯla w Prazy, kubleṙſki ſyn
Michał Kokla z Khróſcżic, Jakub Wawrik z Noweje Wjeſki.

P. Schołta, pokładnik.

Redaktor: M. Hórnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb n="125"/>

Katholſki Poſoł

Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 11. November. 1864.

Kſcheſcżanſke miſſionſtwo.

♣II.♠

Ale nic jenož biblije wudżěleja ſo po millionach; to ſame ſtawa ſo z
druhimi knihami (traktacżikami), kiž maja po měnjenju proteſtantſkich
miſſionarow bibliſke wopſchijecżo wukładowacż abo wudoſpołnicż.
Traktatowſke towarſtwo Jendżelſkeje rozpoſła w jenicžkim lěcże 1858
tſinacże millionow traktacżikow a wot cžaſa ſwojoho załoženja 819
millionow. Amerikanſke podobne towarſtwo mějeſche hižom pſched pjecż a
dwacycżi lětami ſchěſcż a tſicycżi millionow ſpiſow a nimale ſchtyri a
tſicycżi millionow zwjazkow cżiſchcżanych, a tola bě to hiſchcże mało
wot toho, ſchtož wone w pozdżiſchim cžaſu cżiſchcżecż a wudżělicż
dawaſche. — Najwjacy biblijow a traktacżikow pſchińdże do Chineſiſkeje.
Miſſionar Gützlaff wudżěli we dwanacże měſacach 23 kaſchcżow połnych
chineſiſkich knihow do ludu, druhi miſſionar Medhurſt po ſwojim ſamotnym
wuznacżu kȯždy dżeń pjecż ſtow zwjazkow, wſcho na wułožki jendżelſkoho
ludu. Wěſty Tomlin, towarſch Gützlaffowy, wopiſuje podobne ſkutkowanjo
na ſcżěhowace waſchujo: „My wozmjemy do Siama dwaj a dwacycżi khětrje
wulkich kaſchcżow ſobu, napjelnjenych z khlěbom žiwjenja.“ Po jich
wudżělenju pak piſa: „Nětk runje je zaſy cžas rozſywa nimo.“ W lěcże
1839 běchu proteſtantſcy miſſionarojo na malayſkich kupach 150,000
traktacżikow wudali, kiž dwacycżi millionow cżiſchcżanych ſtronow
wopſchijachu; w Kantonje a Malakka běchu pſched nimale 30 lětami hižom
wjacy hacž 450,000 zwjazkow cżiſchcżeli, hacž runje proteſtantſki
miſſionar ſwěrnje wuzna: zo tyſacy a tyſacy knihow, we Chineſiſkej
wudżělenych, <pb n="126"/>ani jenu duſchu na myſl ſo pſchewobrocżicż
njepſchinjeſechu a zo ſo, ſchtož Malakku naſtupa, žadyn malayſki
kſcheſcżan tam njenamaka. Runje na tutych wobydlerjow Malakki (a druhich
pȯdlanſkich kupow, kotrychž wobydlerjo Malayowje rěkaju), běchu
prědkſtojicżerjo bibliſkich towarſtwow ſwoju kedżbliwoſcż najbȯle
złožowali, pſchetož nie mjenje hacž ſydmore pſchełoženjo ſwjatoho piſma
bu za Malayſku cżiſchcżane a tam wudżělene. Z wěſtoſcżu wocžakowachu
proteſtantſcy direktorowje bibliſkich towarſtwow wot ſwojeje darniwoſcże
rjane płody; hacž pak dołho doſcż wocžakowachu a ſkȯncžnje jenoho
duchownoho (Howarda Malkolma) do Malakti woſebje wotpȯſłachu, kiž
dyrbjeſche jim poſelſtwo wo tym pſchinjeſcź, ſłyſchachu woni wot tutoho
ſpodżiwnu rozprawu: „Wjele tawzyntow (biblijow) je drje wudżělenych
było; ale kaž wjele ja zhonju, ze žanym wužitkom. Ja, prajeſche wȯn,
njejſym wot žanoho malajſkoho pſchewobrocżenoho ſłyſchał na cyłej
połkupje.“ Skoro tuſamu darniwoſcż, kotruž Malajowje zhonichu, ſu
Jendżelcženjo a Amerikanarjo tež Birmanam wopokazali. Miſſionar Malkolm
tule darniwoſcż ſwojim prědkſtojicżerjam takle wopiſuje: „My ſmy do dwaj
a woſym dżeſacż měſtow, měſtacžkow a wſow khodżili a knihi wudżěleli;
ſchěſcż ſtow a ſydom a pjecż dżeſat z nimi napjelnjenych cžołmikow a
łȯdżow po brohach wuprȯznili a do wobydlerjow ſami wudżělili. — Ale
(pſchiſtaji wȯn ſkoro mjerzacy) to hiſchcże njepokaza jich wolu, naſchu
wěru ſnadż zeznacż. Naſche traktacżiki ſu mjenujcy we kȯždym naſtupanju
za nich (hinajſcheje winy dla) jara wabjace a wažne. Woni njejſu
mjenujcy hiſchcże ženje tajku papjeru widżeli, tež je jim ſchtałtnoſcż
(forma) naſchich knihow nowa a dokelž je jim darujemy, tak njemȯžachu ſo
toho wobaracz, pſchetož žadyn Birman njezacpěje bjez jara wažneje winy
poſkicżeny dar.“ Tak wjele Malkolm; ale najwažniſche je wȯn tola
hiſchcże wuwoſtajił; Birmanojo njezamožichu mjenujcy tež tele wudżělene
knihi cžitacż; woni zwjetſcha we cžitanju rozwucženi njebuchn abo
namakachu (byrnje rozwucženi) te jim poſkicżene knihi hako tajke, kiž
woni njezrałoho piſanja dla rozymicż njemȯžachu, a to chcychmy tež kuſk
drobniſcho wobſwětlicż. Prěnje proteſtantſke pſchełoženjo biblije do
chineſijkeje rycže, kiž wjacy hacž 20,000 puntow koſchtowaſche, bě wot
wěſtohȯ ♣Dr.♠ Morriſona. Morriſon, kiž po ſwojim ſamotnym wuznacżu tule
bibliju z mnohimi pſcheměnjenjemi wuda a chineſiſku rycž njedoſpołnje
znajeſche, mějeſche z njej we Chiniſiſkej mało zboža. Wona bě, kaž
rodżeny Chines wot njeje praji, tak połna cuzych ſłowow a prawidłow, zo
ju Chineſowje rozemicż njemȯžachu a ſo wobarachu, jenož do njeje
hladacż. ♣Dr.♠ Marſhman, najbližſchi wudawaŕ chineſiſkeje biblije,
wobeńdże tȯnſamy zmylk, tak zo mȯžeſche Malkolm woprawdże dom piſacż, zo
ſtej wobě bibliji bjez wſchoho wužitka a wažnoſcże. Hiſchcże we lěcże
1843 bu na jenym wulkim meetingu (zhromadżiznje) miſſionarow wſchelakich
proteſtantſkich ſektow namjet ſtajeny k wudawanju nowoho bibliſkoho
pſchełoženja lěpſchoho, kaž prjedawſchej dwaj běſchtaj. Ale tež tutȯn
krȯcż njebu nicžo khmane dokonjane. A tak mȯžeſche Taylor <pb
n="127"/>Meadows, chineſiſki tołmacžeŕ we ſłužbje chineſiſkoho khěžora,
hdyž buchu hiſchcże wjacore druhe wudawki biblije bjez wužitka cžinjene,
wot nich wſchitkich prajicż: zo wone nicžo druhe njejſu hacž měſcheṅca
wopacžnoſcżow a bjezbožnych khrobłych wobkrucżenjow, a zo by ſchkoda
cžaſa było, je jenož bliže pſchehladacż a pruhowacż (ſtr. 36). Schtož
rycž do chineſiſkoho pſchełoženych traktacżikow naſtupa, hodżi ſo toſame
wot nich wobkrucżecż, ſchtož wot wſchelakich biblijow. Wěſty Tomlin, kiž
je ſam wudżěleſche, wuzna byrnje njerady a z někajkej ſpjecžiwoſcżu: zo
tȯn Birmaſki kral, kiž wjele cžitaſche, wot nich praji, zo njemȯže na
nich žanu ruku a žanu nohu namakacż. — Druhi wucženy Chineſa pak: zo tȯn
lud wſchitke ſwj. knihi (t. j. wot proteſtantow pſchełožene) zacpěje,
traktacżiki pak wonjecžeſcżi a do kruchow roztorha, chineſiſcy popowje
pak dla jich wopacžnoſcżow we rycži jenož jim ſo wuſměja. Ale je dha
tale chineſiſka rycž woprawdże tak cżežka, zo nichtȯ we njej piſacż
njemȯže? Ně, wotmołwjamy, cżežka drje, ale jenož za tych proteſtantſkich
miſſionarow, kotſiž hakle krȯtki cžas (nimale 50—70 lět) we Chineſiſkej
a tych wokołležacych kraleſtwach a krajinach pſchebywaja. Katholſcy
miſſionarojo tež wjele piſaja, ale na lěpſchim zakładże, z wjetſchej
wědomoſcżu, a doſpołnoſcżu, dokelž ſu woni to we wjele lětſtotkach wot
ſwojich prjedownikow takrjec hako drohi pokład herbowali. Hižom pſched 5
abo 6 lětſtotkami njebrachowaſche we Chineſiſkej na katholſkich
miſſionarach, kotſiž wſchitcy w tymle dołhim cžaſu pſchiležnoſcże doſcż
mějachu, chineſiſku rycž derje ſchtudowacż a nawuknycż. Tule ſwoju
wědomoſcż we chineſiſkej rycži pſchez wjacy lětſtotkow nahromadżenu ſu
woni napiſanu zawoſtajili we knihach (ſłownikach, rycžnicach atd.), tak
zo je wſchitkim jich ſcżěhowarjam woſobnje nětcžiſchim katholſkim
miſſionaram lochko, we někotrych lětach hižom jara derje rycžecż a
piſacż nawuknycż. Proteſtantſcy miſſionarojo, kotſiž nimale pſcyed poł
ſta lětami, kaž prajachmy, do Chineſiſkeje pſchiṅdżechu, zacpěchu ze
ſtarych bohatych rycžežȯrłow katholſkich miſſionarow cžerpacż we
bojoſcżi, zo dyrbja z katholſko-chineſiſkimi wurazami (ſłowami) tež
něſchto z katholſkeje wěry ſobuwzacż; tohodla to tež hinak pſchincż
njemȯžeſche, zo woni nětk (kaž katholſcy pſched nimale 5 lětſtotkami)
chineſiſku rycž hakle nawuknycż dyrbja, bjez tym zo katholſcy we tutej
rycži dawno hižom jara cžiſcże rycžachu a piſachu. „Katholſcy
miſſionarojo, praji James Mackintoſh ſwěrnje, wothladachu tule
najcżežſchu wſchitkich rycžow (chineſiſku) z tajkim zbožom, zo woni
hižom někotre ſta zwjazkow we njej napiſachu, a tak rjenje a cžiſcże, zo
ſam jedyn katholſkej cyrkwi najwjacy wotkhileny chineſiſki khěžor
porucži, někotre naſtawki katholſkich miſſionarow do klaſſiſkich
chineſiſkich ſpiſow ſobu pſchiwzacż.“ Tak pokazuje ſo tež we tymle
naſtupanju, kak žałoſna ſchkoda to za proteſtantow je, napſchecżo
wſchomu proteſtirowacż, ſchtož z katholſkeje cyrkwje jenož wukhadża.

Jelizo proteſtantowje, kiž bibliju a traktacżiki bjez pohanow po
millionach wudżěleja, wſchě tele knihi we tajkej njerozemliwej rycži
wudżěłaja, ſchto dha drje <pb n="128"/>pohanojo z tymile knihami
ſpocžinaja? Tak wjele hacž nam Jendżelcženjo, kotſiž we Chineſiſkej a
Indiſkej pſchebywaja, ſobudżěla, maja wſchě tele ſpiſy wſchelaki dȯńt:
„We Chineſiſkej, praji Lay, je knihiwudżěleŕ zwucženy ſwoje twory
(knihi) takle rozpjerſchecż, kaž to rȯlnik cžini ze ſymjenjom. Dawa ſo
kȯždej rucy, kiž ſo po nich wupſchěſtrje. Pytaja pak druhdy
proteſtantſcy miſſionarojo a hladaja, kak ſo darowanym kniham bjez
pohanami dże, namakaja woni je najbȯle we tajkim cžiſtym a kraſnym
wobſtejenju, zo mohłe wone (knihi) jim pſchiwołacż: „jowle my ſmy runje,
kaž ſcże nas wopuſchcżili.“ Ale tak mjechko jenož najmjeńſchi dżěl
pohanow ze cżiſchcżanym božim ſłowom zakhadża. „Swjate knihi buchu we
Makao tež na klamarſkich blidach widżane, praji proteſtantſki agent
♣Dr.♠ Wells Williams, rȯzno torhane a rězane, zo bychu wſchelake
lěkarſke ſrědki a płody do nich zawalili, tak kaž to klamarjo pola nas
ſnadż z pijawej papjeru cžinja.“ Tola hiſchcże druhi wužitk pohanjo ſebi
cżahnu z biblijow. Wone ſo, praji biſkop Courvezy, k wſchelakomu
pſchetrjebaja. We Singapore wuhladach ja murje dweju domow ze łopjenami
biblije kaž ze tapetami wobkryte; ſchtož wěſcże je mjenje wonjecžeſcżi,
hacž do nich tabak abo tucžne zawalicż. Tež ſo z biblijemi druhdy
aukcija dżerži, kaž druhi Jendżelcžan wobkrucża, a jara wjele jich
nakupuja ſchewcy, klamarjo we płacżiznje ſtareje papjery. Abbé Albrand,
znaty miſſionar a pozdżiſcho proteſtantſki biſkop cžinjeſche, hacž jomu
junu a merikanſkoho miſſionara khwalachu, dokelž bě tutȯn we někotrych
měſacach 12 kaſchcżow biblijow wudżělił, ſcżěhowace wuznacżo: „Tutȯn (t.
j. tȯn Amerikan) dyrbjeſche bjez ſwojimi krajanami khětrje wjele
płacżicż, zo wȯn tu mnohoſcż pſchewobrocżenych po mnohoſcżi wudżělenych
biblijow licžicż ſmědżeſche. Ja, prajeſche wȯn, kiž ſym ſam na tymſamym
měſcże był, wěm, k cžomu wone (biblije) ſo pſchetrjebaja. Njeminy ſo
žadyn dżeń, na kotrymž njebych někajku wěc do rukow doſtał, zawalenu do
łopjenow jenoho proteſtantſkoho ſpiſa. Mnohe domy we Singapore ſu
nutskownje po ſcżěnach ze ſtami biblijowych łopjenow kaž z tapetami
wobkryte — haj ſta ſo huſto, zo Chineſowje k tajkomule domjacomu
wužiwanju we nocy biblije kranjeja. — Kajke wonjeežeſcżeńjo biblije,
wuwoła dha proteſtanſki ſpiſaŕ, kajke zanjerodżenjo, do rukow
chineſiſkoho wotrocžka, kiž na cžołmje abo na torhoſchcżu ſłuži, brjemjo
knihow a traktacżikow dacż, zo by je na ſwojim dompucżu pſchedał abo k
tomule kȯncej rozpjerſchił. Njebudża Jendżelcženjo, kiž wſchě tele
cżiſchcżane knihi zapłacżeja, ſkȯncžnje tak mudri, zo ſo dohladaja, zo
ſo z tajkimi wopacžnoſcżemi nicžo doſahnycż njemȯže? Lědom ſo jedyn
pſchikład mjenowacż hodżi, zo je rodżeny Chineſa pſchez bibliju na myſl
pſchiſchoł ſo pſchewobrocżicż abo jenož miſſionara (proteſtantſkoho)
wopytacż.“ We Chineſiſkej njemějeſche, kaž widżachmy, wudżělenjo
biblijow a traktacżikow cżiſcże žane ſcżěhwki (haj po wěrnoſcżi prajene:
ſchkodu); chcemy wſchak nětk tež do druhich pohanſkich krajow hladacż a
tak wjele hacž mȯžno zkrȯtka te rjane wunoſchki bibliſkich towarſtwow we
nich wupowjedacż.

Hladamy do Hinduſkeje, tak namakamy ſkoro biblije hiſchcże we <pb
n="129"/>wjetſchej měrje rozſchěrjene hacž we Chineſiſkej. Tudy wyſche
jendżelſkich tež amerikanſcy miſſionarojo ſwoju haru z biblijemi cżěrja.
Hižom pſched nimale dwacecżi lětami mějachu woni jenož we měſcże Madraſu
wjacy hacž 100,000 zwjazkow cżiſchcżanych, pſched dżeſacż lětami we
tymſamym měſcże a joho wokołnoſcżi jenu a tſicecżi cżiſchcżernjow, kiž
wſchitke doſcż a na doſcż dżěłachu a tola ze wſchitkimi ſwojimi knihami
ani jene pſchewobrocżenjo njeſcžinichu. General Domaſch Hiskop wopiſa
nam ſkutkowanjo amerikanſkich kaž jendżelſkich miſſionarow we tymle
kraju na tole waſchnjo: „Cżile knježa, praji wȯn, licža ſwoje
pſchewobrocżenja po mnohoſcżi wudżělenych biblijow. My ſami ſmy to na
wjacorych měſtach, hdżež pſchebywachmy, pytnyli; lědom jena łȯdż (cžołm)
pſchijědże, kotraž njeby tež kaſchcż abo brjemjo ſpomnjenych knihow ſobu
pſchinjeſła; wěſty agent bibliſkoho towaŕſtwa doſta jich tak wjele, zo
wȯn je po ſtach do wſchěch rȯžkow měſta rozpȯſła a dokelž tež ze jich
darjenjom pomało dżěſche, poda wȯn někotre tawzynty hollandſkim
wyſchnoſcżam, kiž je za wſchitkȯn cžas na bok połožichu, tȯn najwjetſchi
dżěl pak zakhowa wȯn ſam we woſebitym zwonkownym pſchitwarku, dokelž
wone we joho wobydlenju žanoho měſta njemějachu. General Hiskop mjenuje
tež jenoho miſſionara, kiž po tſi ſta millionow biblijow do Jendżelſkeje
piſaſche, pſchiſtaji pak ſobu, zo by wȯn ſnadż ſam jich tak wjele
wotbył, hdy by je kaž ſtary cžapor pſched durje ſtajł abo precž mjetał.
Z mnohoſcże wudżělenych biblijow hodżi ſo rozſudżicż, zo ſo wot nich we
Hinduſkej tež wjele pſchełoženjow (do hindiſkeje rycže) namaka, kiž pak
ſu wſchě tak njelepe a njewuſchne kaž chineſiſke. Prěnje je
Telinga-pſchełoženjo; wot njoho praji rodżeny Hindu, zo je tak
njerozomne a bjez zjednocżenja piſane, zo wȯn je za knihi dżeržeſche,
kiž wo kuzłarſtwje jednaja. Druhe je Tamul-pſchełoženjo. Joho płacżenjo
wupiſuje proteſtantſki miſſionar zkrȯtka takle: „Pſchełoženjo je hubjene
a zaſłuži jenož zacpěcżo.“[22]⁾ Tſecże pſchełoženjo,
Kanara-pſchełoženjo, je tajke, zo ſo we kȯždej ſchtucžcy někajka
ſměſchnoſcż namaka; tak je prěni a druhi vers Geneſis n. pſch. takle
pſchełoženy: We ſpocžatku ſtwori Bȯh zemju a loft. Cżma bě nad wodu, ale
Boža duſcha krocžeſche ze łoſkotanjom pſchez tu wodu.“ Potom je hiſchcże
Mahratta-pſchełoženjo a Hindoſtan-pſchełoženjo, kotrymajž wěſty ♣Dr.♠
Kareys hinajſche a lěpſche pod mjenom Kunkun-pſchełoženjo ſcżěhowacż
daſche. Wȯn chcyſche wſchitkich ſwojich kollegow (towarſchow) we tymle
naſtupanjn pſchetrjechicż, pſchetož wȯn wobſtara pſchełoženjo we pjecż a
tſicecżi rycžach abo dialektach (byrnje wȯn ſam junu wuznał, zo jenož
ſchěſcż tutych rycžow rozemi.) Wucženy Hindu wſchě tele Kareyſke
pſchełoženja wopiſuje hako „hubjenje piſane <pb n="130"/>a bjez wſcheje
rycže.“ Proteſtant ♣Dr.♠ Brown pak wot nich praji: wone njejſu wſchitke
pruhowane byłe, pſchetož tele wot nich, kotrež pruhowane buchu, buchu za
tak njedoſpołne namakane, zo buchu wſchitke hako bjez hȯdnoſcże
zacżiſnjene. Zo tohodla wſchě tele biblije a traktacżiki, (kiž ze
biblijemi jenajku rycž maja) wot hindiſkich runje tak ſo pſchetrjebaja
kaž we Chineſiſkej, je po nětk prajenym bjez dżiwa. Pohanjo, praji Abbé
Gouſt, njejſu dwě abo tſi ſtrony wot nich pſchecžitali a roztoṙhaju je
abo cżiſnjeja je ze zacpěcżom wot ſo. Jich wjele je pſcheda we tymſamym
wokomiknjenju, hdżež je doſtanu, pſchekupcam a klamarjam, někotſi pak
wopruja je tež hako znamjo ſwojeje poddanoſcże ſwojim hindiſkim
pſchiboham. Snadż ſo někotryžkuli cžitaŕ ſpodżiwa, kak proteſtantſcy
miſſionarojo, kotſiž tola ſami dowidżecż dyrbja, kak mało płoda
cżiſchcżane bože ſłowo bjez pohanami pſchinjeſe, na hinajſche myſle
njepſchindu a wot ſwojoho njewužitnoho cžinjenja njewoteſtanu, ale ſchtȯ
chcył dha ſo ſpodżiwacż? Wot tych (miſſionarow), praji Malkolm, kotſiž
ſo zwjazaja hortnje bože ſłowo prědowacż, njebudże połojca rozemjena dla
njeznajomnoſcże hindiſkeje rycže (winy wot toho ſmy my horjeka hižom
nawjedli a budżemy jich hiſchcże wjacy pozdżiſcho widżecż; tohodla)
njemȯže hinak pſchiṅcż, hacž zo ſkoro wſchitcy miſſionarojo ſwoje
powołanjo do wudżělenja knihow połoža, hdżež k najmjenſchomu wina na
pſchełoženja padnje, hdyž nicžo njewudokonjeja. Nad tym potajkim ſo
ſpodżiwacż njeſměmy, proteſtantſki miſſionar by hiſchcże njewužitniſche
wěcy na ſo wzał, zo by ſwoju bohatu zdu wužiwał, ale nad tym dyrbiſch ſo
dżiwacż, kak jendżelſki a amerikanſki lud, kotromuž dawno znate je, zo
biblija a mordwe knihi nikoho njepſchewobrocżeja, tola k cżiſchcżenju
tajkich knihow (kiž pohanjo hiſchcże njerozemja) ſwoje milliony toleri
dawa a ſo zjeba.

(Pokracžowanjo).

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Dżeṅ 18. a 19. oktobra běchu tudy kaž druhe lěta faraŕſke
konferency (zhromadżizny). Naſch hnadny k. biſkop wotewri te ſame z
dlěſchej rycžu, w kotrejž woſebje na wažne podawki w katholſkej cyrkwi a
ſwojej diöceſy ſpominaſche. Na to ſcżěhowaſche pſchednoſchk k. fararja
Kokle z Oſtritza „wo potrjebnoſcżi a wažnoſcżi katechetiſkoho
rozwucžowanja.“ Na to wozjewi k. biſkop, zo budża po žadoſcżi joho a
wſchěch duchownych k lětu duchownſke exercicije mȯžne. Dale ryežeſche k.
kanonik kantor Hoffmann wo nětcžiſchich wobſtejnoſcżach katholſkich
ſchulow we Łužicy. Po dlěſchim naſtawku k. biſkopa wo Renanowym ſpiſu
ſtaji k. kantor Hoffmann namjet, zo bychu ſo pſchi njedoſtatku ſerbſkich
wucžobnych knihow wudałe bibliſke ſtawizny (kajkež hižom naſche
towarſtwo pſchihotuje) a nowy katechismus za ſchule. Serbſcy fararjo
wuzwolichu pſchi tym woſebity wubjerk k wuwjedżenju namjeta, a to k.
fararja <pb n="131"/>Kucżanka, k. kapłana Hȯrnika a k. njedżelſkoho
prědarja Herrmanna, kotſiž chcedża rukopiſaj pſchichodnej konferency
pſchedpołožicż. Kaž ma dreždżanſka diöceſa jenu zhromadnu wucžeŕſku
konferencu wotdżeržecż, tak maja we Łužicy wyſche dotalnych wužſchich
konferencow ſchěrſche abo wokrjeſne bycż; najſkerje budże jena ſerbſka a
jena němſka. Nětko podawachu fararjo rozprawy wo ſwojich woſadach.
Nazajtra mějeſche k. faraŕ Müller z Neuleutersdorfa pſchednoſchk a
wotmołwjeſche na praſchenjo: Kotre ſu pſchicžiny (winy) njewěry a kak
mȯže duchowny pſchecżiwo nim ſkutkowacż? Dale podachu ſo rozprawy wo
ſerbſkim ſeminaru w Prazy wot k. kantora Hoffmanna, wo wucžeŕſkim
ſeminaru w Budyſchinje wot k. direktora Blumentritta, wo wuſtawje
kommunikandow ♣Dr.♠ Přihonſkoho wot k. fararja Kucżanka, wo cyrkwinſkich
zběrkach wot k. biſkopa. Tež porucži k. faraŕ Žur ze Schěrachowa
namjetowane wutwarjenjo cyrkwinſkeju wěžow (tȯrmow) w Schěrachowje
pſchecżelnomu podpjeranju.

Ze Schěrachowa. Knjez kapłan Bender je do kölnſkeje diöceſy ſo wrȯcżił a
k. Dienſt je hako nowy kapłan hižom pſchicżahnył.

Ze Seitendorfa pola Oſtritza. Hako kapłan je ſem pſchiſchoł k. Theodor
Hubert Hürth z kölnſkeje diöceſy.

Z Dreždżan. Tudy běchu lětuſche faraŕſke konferency 11. a 12. oktobra,
na kotrychž mějeſchtaj wyſche k. biſkopa k. pomocny dwȯrſki prědaŕ Wahl
a k. faraŕ Will z Miſchna dlěſche pſchednoſchki.

Z Dreždżan. Tudomne towarſtwo ſ. Vincenca je ſwoju dotalnu khěžu
pſchedało a twari nětko nowu pſchihodniſchu. Wȯndanjo bu zakładny kamjeń
pod wjedżenjow k. fararja Bellermanna položeny.

Z Dreždżan. Pſchi dwȯrſkej cyrkwi je zaſy jedyn nowy duchowny poſtajeny,
k. kapłan Vincene Schlegel z litoměricſkeje diöceſy; wȯn zaſtupuje tež w
druhej měſchcżanſkej ſchuli k. direktora Langu, kiž je pſchecy hiſchcże
w Holſteinje hako pȯlny kapłan ſakſkoho wȯjſka.

Z Lipſka. Pſchi ſwojim tudybycżu na viſitaciji naſch hnadny k. biſkop
tež nowotwarjeny dom Hilžbjecżinoho towarſtwa ſwjatocžnje poſwjecżił;
tam změja wothladanjo někotſi ſtari ſłabi abo hewak cżerpjacy ludżo,
nakhwilne wobydlenjo tež khude ſłužobnicy, kiž ſu nakhwilnje bjez
ſłužby.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Cžech. Wſchelake němſke nowiny ſu piſałe, zo ſu w Cžechach někotre
cyłe woſady k lutherſkomu wěrywuznacżu pſcheſtupiłe. To je trochu
pſchekhwatana a pſchehnata powjeſcż. Cžěſke nowiny ♣„Narod“♠ tu wěc
wȯndy wobſchěrnje rozeſtajichu. Jednaſche ſo mjenujcy wo pſchetwarjenjo
filialneje cyrkwje w Pŕaſlawicach a wo jeje pozběhnjenjo na farſku
cyrkej. Hdyž chcychu někotre tam ke mſchi khodżace wſy pſchi farſkej
cyrkwi w Hrubej Skale woſtacż a woſebje <pb n="132"/>hdyž rycżeŕkubleŕ
baron Aehrenthal njechaſche wjac pjenjez k wotmyſlenomu kȯncej dacż hacž
prawo jomu kaže, pȯſłachu najprjedy někotſi nowinku do ſwěta, zo k
evangelſkej wěrje pſcheſtupja. Skȯncžnje hrozy jenož dżěl wſy Karlowic z
wotpadnjenjom wot katholſkeje wěry, a nic cyłe wſy! Jenož 24 ſu dotal w
prěnim wohenju zwady k. tachantej fararjej Scholzej w Turnowje ſwoje
pſcheſtupjenjo wozjewili. Snadż ſo zaſy wrȯcża a ſo dopomnja, zo z
wotpadnjenjom njebychu baronej a fararjej najbȯle zeſchkodżili, ale ſebi
ſamym!

Němſka. W Züllichowje w Braniborſkej, hdżež je blizko 400 katholikow, bu
nowa fara załožena. Wrȯtſławſki biſkop je khěžu kupił, w kotrejž budże
cyrkej, ſchula a wobydlenjo duchownoho.

Němſka. Generalny vikar Feſſler we Vorarlbergu a biſkop ♣in partibus♠ bu
wot khěžora za biſkopa diöceſy Sankt Pölten w Rakuſkej wuzwoleny. —
Dokoncženjo ſławnoho doma (biſkopſkeje cyrkwje) w Kölnje a woſebje
dotwarjenjo tȯrmow ſo ze wſchěch ſtronow ſpěchuje. Nětk je wulka loteria
k lěpſchomu dotwarjenja pſchizwolena. Towaŕſtwo za dokonjenjo doma ſmě
kȯžde lěto 500,000 loſow po tolerju wudacż. Njerozpſchedate loſy licža
ſo k lěpſchomu twarjenja. Najwjetſchi bjez dobytkami budże 100,000
toleri, druhe 10,000, 5000, 1000. Toho runja budże něſchto wobrazow
wuhratych.

Němſka. Zo ſu ſamo w Němſkej hiſchcże daloko dozady ze znjeſliwoſcżu
pſchecżiwo druhowěriwym, to dopokazuje bjez druhim Meklenburgſka.
Bjeztymzo mȯža židża po cyłym kraju ſynagogi a ſchule twaricż a božu
ſłužbu dżeržecż, njeje to katholikam dowolene. Židowſki rabbin ſmě ſo w
ſwojej draſcże pokazacż, ale katholſki nic, nochce-li bȯrzy z kraja
wupokazany bycż. Katholſkich božich ſłužbow ſo tam tež jara boja; tak
ſmě do měſta Roſtocka, hdżež je pſchez 50 katholikow, duchowny ze
Schwerina za lěto jenož jedyn krȯcż pſchińcż a nic wjacy. W
Mecklenburgſkej je hiſchcż jara cżma!

Z Kölna. Kardinal Geiſſel, kotrohož ſmjercż ſmy wozjewili, bě jedyn z
najſławniſchich biſkopow ſtareje diöceſy kölnſkeje. Wȯn narodżi ſo 5.
februara 1796 w cżichej wſy Gimeldingen w bajerſkim Pfalzu hako burſki
ſyn. Nan njechaſche joho do ſchtudijow dacż, ale Jan pſchi tym woſta a
bu do Mainza na ſchulu pȯſłany. Tam tež doſchtudowa a bu hižom w l. 1818
za měſchnika ſwjecżeny; na to zaſtara někotre wucžeŕſke a duchownſke
měſta. W 26. lěcże bu hižom kanonikus w Speieru a w l. 1836 tam z
biſkopom; 1841 na to bu pomocny biſkop w Kölnje a po ſmjercżi
arcybiſkopa pſchińdże na joho měſto 1846. Bamž pomjenowa joho 1850 za
kardinala.

Schleswig. We ſchtyrjoch lazarethach we Flensburgu je dotal hiſchcże 11
miłoſcżiwych ſotrow k wothladanju pruſkich a rakuſkich wojakow, w
Glücksburgu 4, w Auguſtenburgu 3, w Jütlandże pak je jich hiſchcże
pſchez 20. Wě-zo nětko kȯždy měſac wuſtrowjenych a wuhojenych domoj
ſcżełu do Pruſkeje a Rakuſkeje. Wo ſkutkowanju miłoſcżiwych ſotrow praji
najwyſchi wojeŕſki lěkaŕ ♣Dr.♠ Ochwadt we Flensburgu we ſwojej
rozprawje: Wone ſu wſchitke winowatoſcże we wot<pb n="133"/>hladowanju
khorych ze ſwědomitej ſwěrnoſcżu po ſwojich mocach a ſwojej wuſtojnoſcżi
dopjelnjałe. Jich we tym wopokazana horliwoſcż dże wyſche wſcheje
khwalby. Njemȯžu zamjelcžecż, zo ſu katholſke ſotry, dokelž je jich
žiwjenjo jenicžcy tutomu kſcheſcżanſkomu pȯſłanju (miſſionej)
poſwjecżene, pſchi połoženju a pſchekładowanju khorych kaž tež pſchi
lȯžſchich zawjazowanjach ſpomnjenja hȯdnu wuſtojnoſcż wobſwědcžiłe.
Spokojne, žanoho dżěła ſo njebojicy, wodnjo a w nocy k ſłužbje hotowe ſu
wone z dżěla najwoſtudniſche dżěła z wjeſołoſcżu a ze ſpodobanjom
dokonjałe. Hako myto bu jim data hnujaca pſchikhilnoſcż khorych a
ranjenych k nim, kotraž ſo pola cżežcy khorych tež wo ſnje wuprajeſche.

Holſtein. Rakuſki khěžor je katholſkej woſadże w Kielu 400 toleri darił
k twarjenju tȯrma ze zwonami a ke kupjenju měſta za katholſke
pohrjebniſchcżo. Do wȯjny njebě w Holſteinje katholikam dowolene, tȯrmy
ze zwonami na ſwojich cyrkwjach měcż. Pſchi wſchim tym wſchak tam
katholſka cyrkej hiſchcże dołho nima rune prawo z lutherſkej.

Schwajcaŕſka. K powſchitkownej radoſcżi katholikow bu ſławny francowſki
faraŕ Mermillod w Genfje w Romje za biſkopa ♣in partibus♠ ſwjecżeny hako
koadjutor (pomocny biſkop) Lauſannnſki.

Pȯlſka. Kaž je ruſowſke knježeŕſtwo w ſwojich nawjecžornych, prjedy z
Pȯlſkej zjenocżenych krajach w tſicytych lětach wjele ſtow tyſac ludżi z
mocu k ſwojej ſchismatiſkej cyrkwi pſchewjedło, tak nětk z nowa zjawnje
a ſkradżu dżěła na wotſchcżěpjenjo zbytkow unitow (zjenocżenych) wot
romſkeje cyrkwje. Biſkop Kaliṅſki w Chełmje na tajke zakhadżenjo w
najnowiſchim cžaſu jara ſkorži. Tež w ſchulach po cyłej Pȯlſkej hlada ſo
bȯle na podcżiſchcżowanjo katholſkeje cyrkwje hako na pſcheruſchcżenjo.

Pȯlſka. Swjaty wȯtc je pȯlſkim arcybiſkopam a biſkopam w Ruſowſkej
encykliku (zjawny liſt) pȯſłał. Bjez druhim piſche: Nětko ſu wſchelake a
wěryhȯdne ſwědcženja nam boloznu wěſtoſcż dałe, zo ruſowſke kuježeṙſtwo
woprawdże najſurowiſche ſrědki nałožuje, zo by katholſku cyrkej
podcżiſchcżało, a jeje ſłužobnikow a wěriwych pſcheſcżěhało .., zo w
nětcžiſchim njepokoju zamołwjenjo pyta, zo by naſchu ſwjatu wěru a
katholikow pſcheſcżěhało. Z toho pſchiṅdże te ſtajne njedżerženjo
ſwjatocžnych wobzamknjenjow, kotrež ſo ženje njejſu dopjelnjałe; z toho
te njekedżbowanjo na pſchewzatu pſchiſłuſchnoſcż knježeṙſtwa, w Pȯlſkej
katholſku wěru zakitacż; z toho ta mnohoſcż njepſchecżelſkich zakonjow a
wukazow. , zo by ſo wozjewjenjo katholſkich piſmow a knihow zadżěwało a
za to nowiny a knihi wudawałe, kiž ſu katholſkej wucžbje
njepſchecżelſke. a pȯlſki lud kazycż maja., zo by lud k poſtanjenju
pſchecżiwo katholſkim duchownym ſchcżuwany był, zo by ſo jim pod
hroženjom najkrucżiſchich khoſtanjow wukładżenjo rozdżěla zakazało, kiž
je bjez katholſkej wucžbu a ſchismom .. Tohodla ſu mniſcha z klȯſchtrow
wuhnacżi, tohodla cžrȯdy wěriwych pſchez leſcż, mȯc a wſchelake
cžinjenjo do ſchismy (grichiſkeje wěry) cżěrjeni. ; tohodla dżěcżi
ſwojim katholſkim ſtarſchim wzate, a pod zamołwjenjom jich zakitanja do
dalokich krajinow zawjezene, zo bychu ſwojej wěrje wutor<pb
n="134"/>hnjene byłe; tohodla cyłe wobydleṙſtwo tu a tam ... do dalokich
wojeṙſkich kolonijow wuhnate; tohodla ſu katholſcy duchowni
podcżiſchcżeni, ſwojich kubłow wurubjeni, do jaſtwow tykani, k ſmjercżi
wotſudżeni, dokelž ſwoje ſwjate zaſtȯjnſtwo pſchi ranjenych a mrějacych
wojowarjach zaſtawachu. A kaž duchowni a wěriwi we wuhnanſtwje kȯždeje
pomocy a trȯſchta ſwojeje wěry wurubjeni bycż dyrbja, tak buchu
katholikojo w Litwje (z Pȯlſkej prjedy zjenocżeny kraj) nuzowani, bjez
wuhnanſtwom do dalokich krajow a bjez wotpadom wot wěry ſej wuzwolecż.“
Tak a hiſchcże dale rycži ſ. wȯtc Ruſowſkej do ſwědomja! Dale
wobſkoržuje ju, zo je cžeſcże hȯdnoho arcybiſkopa Feliṅſkoho z Warſchawy
do wuhnanſtwa wotwjedła a wotſadżicż ſej zwěriła (ſchtož tola ſama
njemȯže), a zo je joho nakhwilnomu zaſtupnikej Rzewuſkomu, biſkopej ♣in
partibus,♠ kotrohož je bamž za pomocnoho warſchawſkoho biſkopa wuzwolił,
joho zaſtojnſtwo wukonjecż zakazała. Potom wozjewja bamž, zo maja wěriwi
warſchawſkeje diöceſy dotal k. Feliṅſkoho za ſwojoho wěrnoho a
prawomȯcnoho arcybiſkopa ſpȯznawacż, a zo ma k. Rzewuſki joho
prawomȯcnje zaſtupowacż. Na to hakle wupraji ſo wȯn, zo njezbožomny
zběžk w Pȯlſkej njekhwali a zacżiſnje; za to pak žada wot knježerjow
ſprawnoſcż a dopomnja jich na zamołwjenjo pola Boha. Skóncžnje ſcżěhuja
trȯſchtne ſłowa za biſkopow, napominanja k wuznawanju katholſkeje wěry a
wudżělenjo žohnowanja biſkopam kaž jich poddatym.

Pȯlſka. Gubernator (najwjetſchi zaſtojnik) w Žmudżi je zakazał do
katholſkoho ſeminara we Wornach wjacy ſchtudentow pſchijecż hako 18 a
njedowoli biſkopej paſtyṙſke viſitacije wotdżeržecż. Wȯn je tež wjacy
katholſkich gymnaſiow w tamniſchej krajinje zběhnył a jenicžke ruſke
lyceum (abo gymnaſium) na te měſto w Kownje zrjadował.

Italſka. Kral Viktor Emmanuel je z khěžorom Napoleonom wažne wujednanjo
wot 12. ſeptembra wobzamknył, kotrež ſo nětko pocžina hižom wuwjeſcż.
Viktor dyrbi mjenujcy dotalne wobſedżenſtwo bamža zakitowacż a dżěl
krajnoho dołha něhduſchich bamžowych krajow na ſo wzacż. (Ale tajkoho
zakitarja ſo bamž podżakuje a z pſchepokazanjom ſpomnjenoho dołha by ſo
krajinow ſamych wotrjekł!) Za to chce Napoleon w běhu dweju lět ſwojich
wojakow z Roma domoj powołacż, w kotrymž cžaſu dyrbi ſej bamž druhe
doſahace wȯjſko pſchihotowacż. (Ale bamž to cžinicż njebudże, dokelž to
by tola jenož małe wȯjſko było pſchecżiwo Viktorowomu!) Wěſte poniženjo
za Viktora leži we tym, zo dyrbi Turin wopuſchcżiwſchi ſo do Florenca
hako hłownoho měſta ſcżahnycż a tak Rom na pokoj woſtajicż, za kotrymž
tak jara žedżi. Bȯh wě, ſchto z toho wuńdże. Wſchelake ſtrony tež cyle
ſebi napſchecżiwo piſaja. Viktorowy ſejm (parlament) wupraji ſo
najſkerje z wulkej wjetſchinu za ſpomnjene wujednanjo, ale bamž rjeknje:
To ja njemȯžu pſchijecż! Pſchińdżcże z mocu a ze zjawniſchej złȯſcżu!

Z Neapela. W krajinje Lecce bě k. Franceville ſwojomu pſej k pohanjenju
ſwjatoho wȯtca „Pius ♣IX.♠“ narjekł. Pſched někotrymi měſacami nětko bě
wȯn z nim ſam we ſwojej ſtwě, hrajkaſche a exercirowaſche wſchelako z
nim <pb n="135"/>a to wſchitko z bjezbožnym ſpominanjom na bamža. A
hlej! na dobo nochce pos wjacy poſłuchacż, wowrotni a je dżiwi kaž tygr,
wali ſo na ſwojoho knjeza a cżeknje. Njezbožowny, na ſchiji ranjeny a
krawjo na zemi ležo pocža, ſchtož hiſchcże mȯžeſche wo pomoc wołacż.
Joho žona a ſynojo ſłyſchachu to, pſchiṅdżechu a nadeńdżechu joho na
ſmjercż ranjenoho. Ze ſłabym hłoſom powjedaſche jim, kak je ſo wſcho
ſtało; bȯrzy na to wumrje bjez wſchoho poſylnjenja ſwjateje wěry.

Z Turina. Mnich Stub z Norwegſkeje, kiž je do katholſkeje cyrkwje ſo
wrȯcżiwſchi tudy do rjadu Barnabitow zaſtupił, pȯńdże z dwěmaj
francowſkimaj duchownymaj do Danſkeje na miſſion. Tam (ale nic w
Schleswigu a Holſteinje) je mjenujcy doſpołna ſwoboda wěry, kotraž je
drje najprjedy data k wužitkewſchelakich proteſtantſkich wěrywuznacżow,
ale tež k wužitkej katholſkeje cyrkwje ſo wobrocżicż mȯže. — Unita
cattolica wozjewja pod napiſmom „katojo mniſchkow a zapuſcżerjo
klȯſchtrow“ hižom pjaty zapiſk zběhnjenych klȯſchtrow, kotrychž licžba
je hižom 479.

Jendżelſka. Swȯjba jendżelſkoho a katholikam njepſchecżelſkoho
proteſtantſkoho miſſionara Pritcharda w Taiti, kotryž katholſkich
miſſionarow tam tak pſcheſcżěhaſche, zo dyrbjeſche francowſka wȯjnſka
łȯdż k jich zakitanju do Taiti pȯſłana bycż, je k naſchej cyrkwi
pſcheſtupiła. Najſtarſcha joho dżowka je w Barlinje katholſke
wěrywuznacżo wotpołožiła a nětk do Jendżelſkeje hako wujcžeŕka
pſchiſchła.

Z Konſtantinopola. Tudy je ſo na zaſtupnu prȯſtwu zbȯžnoho ſłužobnika
božoho Leonarda z Portomauricia ſpodżiwne wuſtrowjenjo ſtało, kotrež bu
cyrkwinſcy pſchepytane; na cžož buchu pſchepytowane ſpiſy do Roma
pȯſłana, hdżež běchu wobtwjerdżene.

Na Jonſkich kupach njekhwala ſej katholikojo (po narodnoſcżi Grichojo)
nowe grichiſke kralowſke knježeŕſtwo, dokelž jim njepſcheje połnu
nabožniſku ſwobodu (frejotu), kotruž ſu prjedy pod jendżelſkim
knježeṙſtwom wužiwali. Te ſame cżehnjeſche drje wottudy ſwoje dawki, ale
do katholſkich naležnoſcżow ſo ženje njeměſcheſche. Wjetſchina jonſkich
wobydlerjow ſu horliwi katholikojo; tohodla je Jendżelſka tudy katholſku
wěru zakitowała. Jonjenjo lubuja ſwojich duchownych; duž bě jim tež
Jendżelſka pſchecżelna, a woſebje jich najwyſchſchomu biſkopej. Tȯnle
biſkop je ſo nětk we wěſtych naležnoſcżach do Roma podał a wot tam chce
do Pariza, zo by ſo Napoleonej podżakował za dobroty, kiž je katholſkej
cyrkwi w Korcirje wopokazał.

(Nětcžiſchi kardinalowje.) Z wumrjecżom tſjoch kardinalow (Savelli,
Geiſſel a Bedini) je ſo licžba ſobuſtawow ſwjatoho kollegia na 59
pomjeńſchiła, z kotrychž je 41 bamž Pius ♣IX.♠ poſtajił, druzy pak ſu z
cžaſa joho prjedownikow. Po narodnoſcżi je bjez kardinalemi nětko 7
Francowzow, 4 Schpanjenjo, 4 Němcy, 1 Wuheŕ, 1 Khorwat, 1 Belgicžan, 1
Jendżelcžan a zbytkni ſu italſcy. Najſtarſchi je 88 lět a najmłȯdſchi
47. Nětcžiſchi bamž je hižom 67 kardinalow wuzwolił a 69 je jich w joho
cžaſu zemrjeło.

<pb n="136"/>

(Franciſkanojo w Turkowſkej). Woni ſu tam wjetſchi dżěl katholſkoho
duchownſtwa. W Serbiſkej maja biſkopa (w tu khwilu je měſto prȯzne), 11
miſſionarow ze 7 adminiſtraturami abo farami. W Boſniſkej maja jenoho
biſkopa (Frankowicża), 130 miſſionarow, 3 klȯſchtry, 57 farow a 13
ſchulow, katholikow tam na 150,000. W Hercegowinje maja jenoho biſkopa
(měſto je prȯzne), 42 miſſionarow, 19 farow, 1 klȯſchtyr a 4 ſchule;
katholikow je 50,000. Albanſka ma dweju biſkopow franciſkanow, 56
miſſionarow a 52 farow. W Macedoniſkej (bjez Bołharjemi) je 12
miſſionarow we 11 farach, w Konſtantinopolu a pſchi Archipelagu 12
miſſionarow, 9 far a 5 ſchulow.

(Najwjetſche cyrkwje). W najwjetſchich cyrkwjach w Europje mȯže ſo
zhromadżicż: w cyrkwi ſwjatoho Pětra w Romje 54,000, do doma
(biſkopſkeje cyrkwje) w Milanje 38,000, do cyrkwje ſ. Pawoła w Londonje
25,000, do něhduſcheje cyrkwje ſ. Sofije w Konſtantinopolu, kotraž je do
meſchity (turkowſkeje modlernje) pſcheměnjena, 23,000, do Notre Dame w
Parizu 21,000 woſobow (parſchonow).

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Dżen 15. oktobra běſche hłowna zhromadżizna naſchoho towaṙſtwa w
tachantſkej ſchuli. Pſchedſyda k. faraṙ Kucżank wotewri tuſamu a
rozeſtaji, cžohodla je ſo zhromadżizna hakle nětko powołała; tež
wupraji, zo je towaṙſtwo po ſwojich mocach dobry zapocžatk we ſwojim
ſkutkowanju ſcžiniło, a zo ma nadżiju na lěpſchi pſchichod. Nětk
cžitaſche piſmawjedżeṙ rozprawu wo ſkutkowanju towaṙſtwa a wubjerka w
zaṅdżenym lěcże. Wudali ſmy, kaž je znate: 1. lětnik K. Pȯſła, kiž je
woſebje pſchez k. Ducžmana a ♣P.♠ Ludwika Angermanna podpjerany był
(rjany naſtawk „Stawizny Rȯžanta) a nětko we wſchěch ſerbſkich
katholſkich woſadach ſo cžita; 2. Sněhowka, powjedancžko wot H.
Ducžmana. Wyſche toho ſmy wotcżiſchcże paſtyṙſkoho liſta k. biſkopa
rozdżělili. Cżiſchcżecż je ſo zapocžała wjetſcha kniha a wuṅdże prěni
zeſchiwk ſkȯne lěta pod mjenom „Žiwjenja Swjatych Božich po rjedże
cyrkwinſkich ſtawiznow“ wot H. Ducžmana. Toho runja je wubjerk hižom w
nalěcžu wobzamknył „bibliſke ſtawizny“ za ſchule wudacż a je k.
pſchedſyda hižom wobrazki k tomu wuſtarał. Dokelž pak chce nětk tež
naſcha cyrkwinſka wyſchnoſcż tajke ſtawizny na ſwȯj nakład wzacż, njeje
w tu khwilu hiſchcże wěſte, ſchtȯ budże ſpomnjenu jara trěbnu knihu
nakładowacż. Dale bu ſpominane, zo je knihowne towaṙſtwo „Dědictwi ſſ.
Cyrilla a Methoda“ we Brnje naſche towaṙſtwo za ſobuſtaw wuzwoliło a
knihi pȯſłało, a zo ſmy my to ſame cžinili. Tež je naſche towaṙſtwo mału
knihownju katholſkich knihow załožiło a někotre dary do njeje doſtało.
Po ſetretarjowej rozprawje wotpołoži k. pokładnik ſchulſki direktor
Schołta zlicžbowanjo, po kotrymž bě w loni 137 toleri 10 nſl. dokhodow a
nimale 94 tol. wudawkow. K tomu pſchiṅdże małe zamoženjo w knihach. Na
namjet k. Herrmanna bu piſmawjedżerjej a redaktorej kaž tež pokładnikej
za jeju prȯcu z poſtanjenjom dżak wuprajeny. Bjez nětko ſcżěhowacymi
namjetami bu tón pſchijaty, po kotrymž ma ſo lětna hłowna zhromadżizna
bjez jutrami a ſwjatkami wotdżeržecż. Po wſchelakich druhich
rozrycžowanjach wo towaṙſtwje bu zhromadżizna ſkȯncžena.

Do pokładnicy towaṙſtwa ſu dale ſwȯj pſchinoſchk zapłacżili: kk. faraṙ
Jakub Nowak z Radworja, wucžeṙ Jakub Kral z Radworja.

Sobuſtawy, kotrež hiſchcże lětuſchi pſchinoſchk njejſu dali, z tutym
pſchecżelnje dopomnjamy.

Redaktor: M. Hȯrnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł. Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Cžo. 12. December. 1864.

♣III.♠

Kſcheſcżanſke miſſionſtwo.

We Chineſiſkej a Hinduſkej pſchinjeſe biblija t. j. cżiſchcżane bože
ſłowo, byrnje bohacże wuſyte, mało płodow; ſame proteſtantſke ſwědcženja
wot nas nawjedżene to dopokazowachu. Pſchiṅdżemy do Ceylona. Na Ceylonje
(kupa 1300 ſchtyrirȯžknych milow) ſo biblije doſcż a na doſcż wudżěleja
wot weſleyſkich, baptiſtiſkich a jendżelſkich miſſionarow. Jich tſoje
pſchełoženjo pak je tajke, zo jene na druhe njeje podobne, hacžrunje
ſtej cżiſchcżeŕni prěniſchich a poſleniſchich jenož ſchěſcż milow rȯzno.
Wěſty Emerſon Tennent mjenuje pſchełoženja „bohahanjace“; lud je
njerozymi a woła pſchi wudżělenju: zo ſu to dobre twory za tſělbne
zatykacžki (ſtr. 56). Wot Nowoho Selanda a Oceanije hodżi ſo toſame
prajicż, ſchtož ſmy hacž dotal wot pohanſkich krajow wo tutej wěcy
piſali, woſobnje ſo knihi hacž na najdarniwiſcho rozdżěluja na
Sandwichſkich kupach; jich mnohoſcż je tajka, zo tamni wobydlerjo
wſchitcy cžas žiwjenja wodnjo a we nocy cžitacż dyrbjeli, hdy bychu
wſchitke tele knihi pſchecžitacż chcyli (ſtr. 61). Jenož Auſtraliſka je
hacž nětk wot proteſtantſkich biblijow a traktacżikow pſchelutowana; —
tole zbožo maja pak ludżo tam rodżeni nic tak jara bibliſkim towarſtwam
ſo dżakowacż, ale ſwojej dżiwjej njedoſpołnej rycži, kiž žane
pſchełoženjo njedopuſchcża. [Chcedża potajkim proteſtantſcy miſſionarojo
Jendżelſkeje abo Ameriki wbohim Auſtralſkim tež bože kraleſtwo
wotwjeracż, dha to njemȯža, byrnje rady chcyli; a duž dopokaza ſo tu na
najzjawniſcho njemȯc jich wěry a njepłȯdnoſcż jich miſſionſtwa; pſchetož
bjez biblije njeje po proteſtantſkej zaſadże žane cžiſte bože ſłowo,
bjez božoho ſłowa žane kſcheſcżanſtwo, a tak ſu njezbožowni Auſtraliſcy
po proteſtantſkim wuprajenju tež wuzanknjeni wot kſcheſcżanſtwa. Druhe
miſſionſtwo hacž z bibliju pak njeje jim po prawym <pb
n="138"/>dowolene. Pſchetož ſłowo miſſionar rěka pſchełožene runje tak
wjele kaž „wotpȯſłany“, wotpȯſłany mjenujcy k hortnomu rozwucženju
božoho ſłowa a k wudżělenju ſwjateje kſchcżeńcy, kaž bě Jězus ſwojich
japoſchtołow pȯſłał (Matej 28, 19). Kak pak budża woni (miſſionarojo),
praſcha ſo ſwj. Pawoł prědowacż, hdyž njejſu pȯſłani? Schtȯ pak jich (t.
j. proteſtantſkich miſſionarow) k prědowanju a k wudżělenju ſakramentow
ſcżele? Nichtȯ, k najmjeńſchomu nichtȯ tajki, kiž by ſam k tajkomu
pȯſłanju mȯc měł. Cżiſami, kotſiž junu jenomu Lutherej, Kalvinej atd.
mȯc k prědowanju (kaž ſo rozymi k prědowanju katholſkeje wucžby) dachu,
ſu jenož w katholſkej cyrkwi, a ſu to cżi wěrni ſcżěhowarjo ſwjatych
japoſchtołow „biſkopowje“; kȯždy tohodla, kiž njeje wot nich pȯſłany
miſſionſtwo bjez pohanami cžinicż, nima k tomu žane prawo, njeje k tomu
powołany, a njepowołanomu Bȯh njeda pſchi ſwojim ſkutkowanju ſwoje
žohnowanjo. Hlej zaſy jenu winu njepłȯdnoſcże proteſtantſkich
miſſionow.[23]⁾ Pſcheńdżemy-li do Afriki, doſtanjemy, ſchtož bibliju a
te z njej cžinjene wobrocżenja naſtupa, wot ſamotnych proteſtantſkich
miſſionarow ſcżěhowace zjewjenja. Tam hdżež ſo Gabonſki dialekt rycži
(♣mpongwe♠ mjenowany) we wjecžornej Africy mějachu jendżelſcy
miſſionarojo pſched dwacycżi lětami hižom 185,000 ſtr. cżiſchcżanych
rozwucženjow (traktacżikow). Wſchě tele rozwucženja mějachu, dokelž
njecžitane woſtachu, tak mało wužitka, zo rozprawa z lěta 1845 wuzna: zo
je jendżelſka cyrkej, hacžrunje jednacże miſſionarow we tamnych krajach
mějeſche, jenož woſym (a to ſo hiſchcże praſcha?) rodżenych Afrikanſkich
k ſebi ſcżahnyła. Dżěcżi pſchetrjebachu biblijowe łopjena bjez druhim k
tomu, zo ſej z nich zmije cžinjachu (ſtr. 63). We južnej (połodniſchej)
Africy namakamy bibliſke pſchełoženjo za Kafferow; hacž runje buchu wot
njoho hižom tawzynty wudżělene, wuzna tola miſſionar Kalderwood 1858:
„Wotpohladanjo ſwj. piſmo darmo wudżělecż, je z cyła bjezdżakne (bjez
wužitka) było woſobnje pak pola Kafferow. Toſame płacżi tež wot
połnȯcneje a raniſcheje Afriti a prjedy wſchoho wot Habyſſinſkeje.
Mansfield Parkyns powjeda we ſwojim ſpiſu (♣Life in Abyssinia,♠ wudate
1853) wot bibliſkoho ſkutkowanja tamniſchich miſſionarow wſchelake
zajimawe wěcy. Tak je tajki miſſionar, kaž wȯn powjeda, junu tež
habyſſinſkomu popej exemplar rjaneje biblije dał. Dokelž pak pytny, ſo
ſej tutȯn knihu mało waži, prajeſche wȯn, zo dyrbjał wȯn (pop) tajki
rjany dar tola wyſoko wažicż, dokelž je kniha na ſamym měſcże, hdżež bě
cžinjena, khětrje wjele koſchtowała (nimale 6 dollarow). Duž prajeſche
jomu pop: „Ach ja ſym tajkoho wažnoho dara cyle njehȯdny. Wzmi ſwoju
bibliju a daj mi jenož jedyn dollar, to je doſcż za mnje.“ Cžitamy-li
miſſionſke rozprawy někotrych proteſtantſkich miſſionarow, kaž
Stricklanda, miſſionara ♣Dr.♠ Wolfa, kiž dwaj zwjazkaj napiſa wot
ſwojoho žohnowanjapołnoho ſkutkowanja „z bibliju“, dha ſo nam zda, zo
cżiſchcżane bože ſłowo hiſchcże najwjacy ſcżěhwkow mějeſche we Lewancże,
Syriſkej a Armeniſkej. Ale kak cyle hinak tele pſchez bibliju cžinjene a
wukhwalene pſchewobrocżenja wupaduja, hdyž je po hinajſchich (byrnje
proteſtantſkich) rozprawach pruhujemy <pb n="139"/>a ſej bliže
wobhladujemy! Tu mȯže ſo tak prawje ſpȯznacż, na tajke waſchnjo
proteſtantſcy miſſionarojo kſcheſcżanow cžinja. Strikland pſchez měru
wuzběhuje grichiſke pſchełoženjo (wot amerikanſkoho bibliſkoho towarſtwa
wudate) a powjeda, zo ſu jonſcy proteſtantſcy miſſionarojo tawzynty
exemplarow biblijow wudali a Gricham pſchipȯſłali a zo ſu cżile ſami
prjedy wȯjny pſched njepſchecżelom we ſwojim lěhwje ſwjate piſmo
cžitali. Tak praji Strikland a proteſtantowje, kiž někotre 1000 milow
wot Syriſkeje zdaleni ſu, ze wſchej wjeſołoſcżu tule powjeſcż we ſwojim
cžaſu ſłyſchachu. Ale kak hinajka ta wěc je bliže wohladana a pruhowana.
We lěcże 1854 wozjewi jendżelſki proteſtant tutȯn Striklandowy podawk we
nowinach za žałoſnu wulku łžu bibliſkoho towarſtwa pſchiſtajo: zo je wȯn
dołhi cžas we Syriſkej pſchebywał a hiſchcże žanoho grichiſkoho z
bibliju we rucy widżał; — Grichowje grichiſke pſchełoženjo biblije
hubjeneje rycže dla zacpěja a do płomjenjow mjetaja, wyſche toho pak ſu
rozſchěrjerjo biblije z tamnoho kraja wot ſwětneje wyſchnoſcże z
pjenježnymi ſchtrafami, ze jaſtwom a wuhnanſtwom z kraja khoſtani.
Hiſchcże 1854 wuda grichiſki patriarch we zwadże ze proteſtantſkimi
miſſionarami encykliku (lecżacy liſt), we kotrejž wſchitkȯn grichiſki
lud pſched miſſionarami bibliſkoho towarſtwa warnowaſche a jich
„ſatanſkich khecarjow z hłubokoſcże hele mjenowaſche.“ Zo ſo tohorunja
wjele biblijow we Syriſkej (Paläſtinje) wudżěluje, njeda ſo prěcż; ale
runje tak njeda ſo zaprěcż, zo to jenož tuteje winy dla ſo radżi, dokelž
wunoſcherjo biblijow pſchi tymle ſtraſchniwym dżèle žałoſnje wulki
dobytk (10 procentow) za ſwoju prȯcu doſtanu a zo je rjana bajka, ſchtož
Strikland wot nabožnych cžitarjow biblije powjeda. Wěſty Jakub Samuel je
Striklanda, ſchtož khwalenjo naſtupa, tola hiſchcże pſchetrechił. Tutȯn
powjeda mjenujcy wo ſwojim miſſionſkim pucżu do Bagdada (tež we
Syriſkej), zo muhamedanojo we Baſſorje, tajku horliwoſcż po biblijach
pokazowachu, „zo woni po tawzyntach joho dom woblehnychu a wȯtſje wo
knihi wołachu“; — na jenicžkim dnju mjetaſche wȯn, kaž ſam praji, nimale
2000 jednotliwych ſcżenjow ſwj. Jana a wulku mnohoſcż traktacżikow do
nich, zo njewjedżeſche hdże pſchińdżechu. Jendżelſke a amerikanſke
bibliſke towarſtwo ſpokoji tutȯn hłȯd muhamedanſkich za bože ſłowo. Ale
ſpodżiwne dȯńdżenjo! K ſwojomu mjerzanju bȯrzy zhoniſchtej wot druhoho
boka, zo je knjez Samuel jeju wobełhał, pſchetož Baſſorſcy muhamedanojo,
ſłyſchachu woni, njemȯżachu cžitacż a wobarachu ſo, bibliju jenož do
ruki wzacż, pſchetož ſultan (turkowſki khěžor) bě ferman (pſchikaznju)
wudał, „wſchitke biblije do płomjenjow cżiſnycż a ſpalicż.“ Jendżelſki
pucżowaŕ pak, kiž kaž pſchipadnje k. Samuela na pjecże ſcżěhowaſche,
widżeſche a ſwědcžeſche: Zo mȯžeſche miſſionar Samuel jenož z wulkej
nuzu ſwojim „po biblijach wołacym muhamedanſkim wucžownikam“ cżeknycż a
zo cżile, hacž wȯn jich rukam ſo wuwjercżał bě, joho biblije nazběrachu
a je wſchitke do rěki cżiſnychu. Horjeka ſpomnjeny miſſionar ♣Dr.♠ Wolf
kaž ſo zda w tymle naſtupanju t. j. we njehańbitym łhanju wſchitkich
proteſtantſkich miſſionarow pſchetrechi. Wȯn drje ſam wuzna, zo ſu židża
we Damiecże jomu biblije zaſy wrȯcżo pȯſłali a Jeruſalemſcy joho biblije
ſpalili, ale tohorunja wopiſa wȯn ſwoje miſſionſtwa we Perſiſkej a
Arabiſkej z tajkim <pb n="140"/>wuzběhowanjom, zo je zajimawe, tele
piſma pſchecžitacż. We kȯždym perſiſkim měſcże je wȯn po ſwojim ſamotnym
wuznawanju někajke rycżeŕſke dobycżo za ſwoju wěc wuwojował, we měſcże
Bokhorje ſu joho kaž profetu cžeſcżowali, joho ſkutkowanjo požohnowali a
jomu lute pokłonjenja cžinili, dżěcżi ſu ſchow joho draſty wokoſchowali
a we Meſhedże je wȯn kaž pſchez dżiw jandżelſkoperſiſkoho agenta Mollah
Mehdi kſcheſcżana cžinił. To wſcho powjeda ♣Dr.♠ Wolf we ſwojim ſpiſu:
„Alle Reiſen und Abenteuer des in der ganzen Welt bekannten Bokhora
Miſſionars ♣Dr.♠ Wolf“ wudate 1860, a we nowinach. Wotkrycżo wſchěch
tychle wěcow njedaſche pak dołho na ſo cžakacż. Perſiſka a cyła Aſiſka
njeje we naſchich dnjach tak wot Europiſkeje wotzanknjena, zo jedyn
njeby hižom lětſa to zhonił, ſchtož je wloni w tamnych krajach ſo ſtało.
Tak to bě tež ze Wolfowymi dobycżemi. Perſojo njejſu jomu k luboſcżi
cžinili, (kaž ſami proteſtantſcy pucżowarjo wozjewichu) ſo we ſchtrycże
z nim z dobom podacż, ale ſu joho, kaž jednohłȯſnje prajachu, pſchecy
pſchiſłuſchnje poraželi, te požohnowanja a pokłonjenja, praji general
Ferrier, kiž ſu woni jomu pjecža cžinili, wobſtejachu a wobſteja jenož
we Wolfowych myſlach, dżěcżi njejſu joho draſtu wokoſchowali, ale z
kamjenjemi mjetali, a ſchtož tamne ſpodżiwne pſchewobrocżenjo naſtupa,
bě ſpomnjeny Mollah Mehdi generalej Ferrierej ſo mȯcnje rozhněwajo
zjewił: „Kak mohł ja pſchez ſkutkowanjo tajkoho wrȯtnoho cžlowjeka
pſchewobrocżeny bycż, — njech Wolf woſlepi, zo je wȯn wote mnje tajku
łžu rozſchěrił (ſtr. 80).“

Dotal je prajene, zo bu bibliji ſchtožproteſtantſke miſſionſtwo naſtupa,
wulke dżěło pſchiſpěte bjez pohanami — nic mjenje dyrbimy pſchiſtajicż,
kaž bjez kſcheſcżanami. Bjez biblije, praja bibliſke towarſtwa, njemože
kſcheſcżanſki ſwět wobſtacż[24]⁾; duž dyrbi tež, kaž ſo rozymi, kȯždy
kſcheſcżanſki kraj z nimi napjelnjeny bycż, njech to tež huſto katholſki
je a tych zkradżnje nutswoženych zmȯlkowych biblijow rodżi abo nic. We
Ruſkej wězo bibliſke towarſtwo wjele wudokonjecż njemȯže, pſchetož ruſki
khěžor Alexander je hižom 1826 te we Ruſkej 1813 załožene bibliſke
towarſtwo zběhnył a zakazał teje winy dla, kaž edikt praji: „dokelž
wěſcżi ludżo bibliju złȯſtnje a wopacžnje wužiwachu.“ Za to pak cžinja
bibliſke towarſtwo te najmȯžniſche we katholſkich krajach. Francowſka
byrnje cyle katholſka je we jenym lěcże 200,000 biblijow doſtała. K
cžomu ??? Tam drje ſo namaka něſchto kalvinſkich proteſtantow, ale jich
wěra je kaž 1847 ♣Dr.♠ Klark wuzna, tajka, zo ſu woni po rozomje žiwi
(kaž rationaliſtowje) a nic po božim ſłowje — k cžomu potajkim mnohoſcż
wudżělenych biblijow? Snadż k zawjedżenju katholikow? We Portugalſkej a
Spaniſkej waži jendżelſke bibliſke towarſtwo wjele na biblije, dokelž
wobojej krajej pak krucże katholſkej ſtaj, dha njemȯže we nimaj nicžo
dokonjecż. Wokoło l. 1840 je wěſty Borrow’s do Spaniſkej z połnym
cžołmom biblijow pucżował, mějeſche pak pſchi tymle ſwojim miſſionſtwje
tak mało zboža, zo kaž proteſtantſki ſpiſar wuzna: žadyn ſpaniſki ani
wot Borrowſa ani wot joho biblijow nicžo njenazhoni. Biblije
pſchińdżechu wſchitke roztorhane zaſy wrȯcżo do Londona we ſchałtnoſcżi
zawobalkow, we <pb n="141"/>kotrychž ſo płody južneje Spaniſkeje
namakachu. We lěcże 1861 je znaty Mortaros z wjacorymi druhimi biblije
rozſchěricż ſpytał, ſu joho pak, dokelž wȯn rokocżenjo ſobu
rozſchěrjeſche, ſadżili a na poſledku ze wſchimi towarſchemi z kraja
wupokazali. Tež we Rakuſkej a Pȯlſkej pyta bibliſke towarſtwo
woteběrarjow za ſwoje cżiſchcżane biblije, pſchetož njeje žana rycž we
cyłej Rakuſkej, do kotrejež njeby biblija wot njoho pſchełožena była.
Schtož Pȯlſku naſtupa, kiž ſkoro cyła katholſka je, je bibliſkomu
towarſtwu wot ♣Dra.♠ Herberta Marſcha zjawnje a drobnje doſcż rozprajene
było, zo žane biblije njetrjeba, dokelž wona hižom pjatnacże pȯlſkich
pſchełoženjow cyłeje biblije a ſchtyrnacże wot nowoho teſtamenta
wobſedżi, tola pak bibliſke towarſtwo tak cžinjeſche, hako njebychu
Polakowje hiſchcże nicžo wot biblije wjedżeli. Zo we wſchěch tutych
katholſkich europiſkich krajach (runje kaž we njeeuropiſkich n. p.
Braſiliſkej a cyłej južnej Americy) wudżělene proteſtantſke biblije
žanoho katholſkoho cžitarja njenamakaja, hodżi ſo myſlicż, pſchetož
katholikam je biblija, jelizo jeje pſchełoženjo njeje wot
japoſchtołſkoho ſtoła approbirowana (za dobre ſpȯznata) wažnych winow
dla zakazana. Ale tež pola proteſtantow (kȯždoho wěrywuznacża) njecžini
biblija to, ſchtož jej někotſi pſchipiſuju; pſchetož žadyn proteſtant
njewě, hacž wona, kaž je pſchełožena, njeje ze zmylkami pſchełožena
(někotſi to hižom dawno prajachu na. pſch. wot ſerbſkoho pſchełoženja),
žadyn njewě, hacž wona woprawdże wſcho k wěrjenju prědkſtaji abo nic,
pſchetož biblija je ſtarſcha hacž proteſtantismus a dyrbjeli dha pola
nas katholikow ſo praſchecż, kiž my bibliju hižom wot najſtarſchich
cžaſow ſem we cyrkwi wobkhowamy; — žadyn dale njewě, zo to prawo je,
ſchtož wȯn po ſamotnym rozſudżenju z biblije ſebi wupyta, dokelž je
wukładżenjo kȯždoho hinajke, — žadyn ſkȯncžnje njewě, hacž je wȯn te
někotre 30,000 verſow biblije derje doſcż cžitał, pſchemyſlił a prawje
rozymił a zo wȯn we ſwojej wěrje (cžerpanej ze ſwj. piſma) njeje nicžo
wažne wuwoſtajił kaž jenu kaznju abo ſakrament atd., dokelž je we
wſchitkich tych wěcach tež ſem a tam wulka wſchelakoſcż (Abbė Martinet
♣II.,♠ 72—73). A tak njeje biblija po prawym khmana miſſionſtwo cžinicż
bjez pohanami kaž bjez kſcheſcżanami. ♣P. L.♠

Pſchiſpomnjenjo. Wopiſanjo kſcheſcżanſkich miſſionſtwow we pohanſkich
krajach ſcżěhuje da-li to Bȯh pſchichodne lěto.

Jan Leiſentritt,

budyſki tachant a prěni adminiſtrator we Łužicach.

Pſched nětko wjacy hacž tſi ſta lětami pſcheſtupichu němſke měſta a
němſcy zemjenjo k nowomu němſkomu wěrywucžerjej M. Lutherej, dokelż ſo
jim joho wucžba lubjeſche dla ſwojeje lochkoſcże a dla wjetſcheje mocy,
kiž woni w zarjadowanju cyrkwje a jeje kubłow doſtachu. Duž njemȯžeſche
derje hinak ſo ſtacż, hacž zo cżile mȯcni wotpadnicy wot katholſkeje
cyrkwje tež ſwojich njewucženych <pb n="142"/>a bjezmȯcnych poddanow k
nowej wěrje pſchewjeſcż pytachu, woſebje tež z tym, zo duchownſke měſta
z lutherſkimi prědarjemi wobſadżichu; byrnje ſnadż lud tu a tam chcył,
njemȯžeſche ſo toho dowobaracż. W tutym zrudnym cžaſu běchu pak jenicžke
ſtołpy katholſtwa: budyſke tachantſtwo a klȯſchtry Marina Hwězda, Mariny
Doł a Lubań. Schtož pod tele knjejſtwa ſłuſcheſche, woſta z wjetſcha
katholſke, hacžrunje buchu tež tudy poddanſke wſy z druhimi lutherſkimi
wobdate ſobutorhnjene k nowej wěrje. Hdyž bě tak mjenowana reformacija
we Łužicach hižom pſchewjedżena hacž na mjenowane zbytki, pȯſła Bȯh
wuſtojnoho muža, kotryž te zbytki krucże zjenocżi a tak katholſku cyrkej
we Łužicy zakhowa na lěpſche cžaſy, hdżež ſo wona tež tam zaſy
rozſchěrja, hdżež bě pſchez 300 lět zahnata. Tȯnle wuſtojny muž pak bě
budyſki tachant Jan Leiſentritt, w rjedże tachantow wot 1221
woſomadwacyty, ale prěni hako adminiſtrator; wȯn daliſchomu wotpadniſtwu
mjezu ſtaji a ſkutkowaſche wjele za ſłowom a piſmom zo tych, kiž běchu
ſwojej cyriwi wěrni woſtali. Duž dyrbjał joho z najmjeńſcha łȯżdy
katholik we Łužicy znacż a cžeſcżicż.

Jan Leiſentritt ze zemjanſkim pſchimjenom „a Juliusberg” (tajke
pſchimjeno budyſcy tachantowje hacž na kȯnc poſlednjoho lětſtotka wot
khěžora doſtawachu) narodżi ſo 18. hapryla 1520 we Wołomucu[25]⁾, tehdom
z wjetſcha ſłowjanſkim měſcże we Morawſkej. Joho nan běſche tam hako
rjemjeſłnik zaſydleny. Dokelž po ſwědcženju ſtawiznow[26]^(*)) w cžaſn
joho dżěcżatſtwa najwjetſchi dżěl němſkoho wobydlerſtwa we Wołomucu k
lutherſtwu ſo wobrocżi a Słowjenjo tam katholſcy woſtachu a dokelž ſo wo
Leiſentrittu piſche, zo je cžěſku, pȯlſku a pozdżiſcho ſerbſku rycžał:
ſměmy myſlicż, zo je wȯn najſkerje ſam Słowjan po narodże był. Swoje
ſchtudije cžinjeſche wȯn we Wołomucu, Krakowje a we Winje. Po dokonjenju
tych ſamych doſta měſto wucžerja khěžorowych pažow (t. r. zemjanſkich
hȯlcow pſchi dworje). Dokelž pak ſo jomu dwȯrſke žiwjenjo njelubjeſche,
poda ſo bȯrzy zaſy do ſchtudijo w woſebje bohoſłowſtwa, a doſta
měſchniſku ſwjecżiznu. Dokelž w khěžorſkich krajach njebě nuza wo
duchownych ani bojoſcż wo wotpadowanjo k lutherſtwu, chcyſche wȯn we
wukraju za lěpſche katholſkeje cyrkwje wužitny bycż. Khěžor Ferdinand
♣I.,♠ joho wucženoſcż a wuſtojnoſcż znajo, da jomu porucženſke liſty
ſobu na tychle biſkopow we Sakſkej: na Mikławſcha ♣II.♠ z Karlowitz w
Miſchnje, Julia Pfluga w Naumburgu a Michała Sidonia w Merſeburgu.
Leiſentritt pſchińdże k miſchnjanſkomu biſkopej, dokelž chcyſche drje
najradſcho we Łužicy tehdom k cžěſkomu kraleſtwu a pod miſchnjanſkoho
biſkopa ſłuſchacej ſkutkowacż. Duž doſta 1549 měſto kanonika pſchi
kollegiatſkej cyrkwi ſ. Pětra w Budyſchinje. Hižom 1559 bu we ſwobodnej
wȯlbje kapitla za tachanta wuzwoleny. Hdyž miſchnjanſki biſkop Jan ♣IX.♠
<pb n="143"/>Haugwitz wot lutherſkoho ſakſkoho wȯjwody wotwiſowacy a ſam
we ſwojej ſłaboſcżi a zmyſlniwoſcżi lutherſkej wěrje ſo pſchidawacy, we
Łužicy žanu mȯc a nahladnoſcż njemějeſche, wuſkutkowa Leiſentritt 1560
pola khěžora Ferdinanda, zo by katholikam we Łužicy duchowna hłowa we
woſobje abo parſchonje budyſkoho tachanta data była. Hdyž dwě lěcże
pozdżiſcho bamž pſchez ſwojoho pȯſłanca Delfino k tomu pſchizwolenjo da,
bu budyſki tachant, kiž běſche hižom w katholſkich cžaſach zaſtupnik
♣(vicarius)♠ a biſkopowy wotpȯſłany w duchownych naležnoſcżach
♣(commissarius in spiritualibus)♠ w Hornjej Łužicy, za biſkopſkoho
zarjadowarja (adminiſtratora) we woběmaj Łužicomaj poſtajeny, a
Leiſentritt bě w tutej doſtojnoſcżi prěni. W tym ſamym lěcże 1562
njepſchija wȯn, dokelž Łužicu lubowaſche a katholſku cyrkej tu
zakitowacż chcyſche, poſkicżene biſkopſtwo w Neuſtadtu w Rakuſkej ani
měſto dwȯrſkoho radżicżela we Winje, hacž runje bě mohł z tym mȯc a
dokhody powjetſchicż. W lěcże 1567 buchu pſchez wujednanjo bjez khěžorom
a bamžom wſchitke prawizny (privilegije), kaž tež biſkopſke prawa ♣(jura
episcopalia)♠ biſkopſkoho ſtoła miſchnjanfkoho na kollegiatnu cyrkej ſ.
Pětra w Budyſchinje pſchenjeſene a wona rěkaſche wot nětka ♣„exempta et
ingenua“♠ (t. r. wuſwobodżena wot druhoho biſkoipa, pod bamžom ſamym
ſtejaca). W lěcże 1570 bu ſkȯncžnje doſtojnoſcż adminiſtratora z
kapitlom zjenocżena pſchez bamžowoho pȯſłanca Melchiora Bilia, zo ſmě po
wotemrjecżu tachanta kapitel (zhromadżeni kapitularojo) te ſame prawa
wukonjecż. Leiſentritt ſo wubjernje za ſwoje měſto hodżeſche, dokelž z
wucženoſcżu zjenocżi wȯn mudroſcż a měrniwoſcż. Wȯn zakhowa katholſku
cyrkej, kaž daloko jenož mȯžeſche, a zdżerža ſej wſchudże zawěſcżenjo
ſwojich prawow. Wȯn wumrje w Budyſchinje 23. novembra 1586; hdyž bě —
kaž joho narowny napis praji—pſchez 27 lět pobožnje a derje cyrkwi
prědkſtał, a bu zady wulkoho wołtarja pohrjebany. Pod bibliſkim ſłowom:
„Smjercż je pſchiſudżena wot toho Knjeza wſchomu mjaſu” je na latej
narownej tafli pſchiſtajene derje nałožene wuprajenjo Tertulliana:
♣Vixit et vita vivit♠ (t. r. wȯn bě žiwy a je žiwy ze ſwojim žiwjenjom).
Swoju bohatu knihownju wotkaza tachantſtwej, kotraž pak je ſo pozdżiſcho
ſobu ſpaliła. Bjez titlemi Leiſentritta widżimy, zo bě tež kanonik we
Wołomucu a pola ſ. Vita w Prazy, ♣Doctor theologiae, Protonotarius
Apostolicus,♠ (wot bamža), ♣Comes Palatinus♠ (wot khěžora pomjenowany).
Na joho ſmjertnym dnju ſo w tachantſkej cyrkwi lětne wopomnjecżo dżerži.

Leiſentritt je tež wažny hako wudawaŕ łacżanſkich a němſkich knihow.
Serbſke tehdom hiſchcże nichtȯ žane wudał njebě; nichtȯ njewjedżeſche,
kak mohłe ſe ſerbſke ſłowa piſacż. Tola je Leiſentritt wěſcże porucžił
we ſerbſkej rycži ſakramenty wudżělecż, kaž je za Němcow němſki zawjedł;
pſchetož we exemplaru agendy ♣(Forma germanico idiomate baptizandi),♠
kotryž je po napiſmje kanonikej a poſdżiſchomu tachantej Blöbelej
ſłuſchał[27]⁾ widżu ſerbſke pſchiſpomnjeńcžka, kaž: Menutzſche Sitzſcho
(mjenujcże dżěcżo), pocklakſche dele (poklakcże) atd. Serbſcy duchowni
ſu potajkim z němſkeje agendy bȯrzy pſchełožowali. Najwažniſche <pb
n="144"/>łacżanſke a němſke knihi Leiſentritta ſu: 1. tołſte łacżanſke
modleṙſke knihi; 2. mjeṅſche za młodżencow (ſchtudowacych); 3.
wukładowanjo a wucžba Mjertyna Luthera, pjatoho ſcżenika a profety
Němſkeje, z joho a druhich ſpiſow wucżehnjena; 4. rituale pſchi ſ.
kſchcżeńcy a druhe pſchi wěrowanju; 5. němſke khěrluſche (pſches dwě
ſcżě), kotrychž prěnjoho wudacża ſtaj jenož dwaj exemplaraj znataj,
jedyn w Budyſchinje a druhi we Wrȯtſławju; 6. knihi pſchi wobſtaranju
khorych za fararjow (z wobrazami). Pſchi wudawku khěrluſchow a druhdże
je podobizna Leiſentritta widżecż, po kotrejž běſche wȯn ſylny cžłowjek
z krutym pohladnjenjom. Po tymle wobrazu je podobizna cžinjena, kiž na
tachantſtwje wſalu wiſa.

Schto rěka „podjanſki?”

Dokelž ſo ſłowo „podjanſki” jenož pola hornjołužiſkich Serbow za
„katholſki” trjeba a pola žanoho druhoho Słowjana ſo njeznaje, je ſo
hižom někotryžkuli praſchał: Z cžoho je to ſłowo naſtało. Wucženy Serb
Abraham Frencel wudowa we ſwojim wulkim rukopiſnym ſłowniku ♣(Lexicon
harmonicoetymologicum Slavicum,♠ zapocžaty po 1700) we ♣I.♠ zwjazku na
ſtronje 1098 wudawa, zo podjan (to ſo zrědka trjeba) a podjanſki rěka,
dokelž katholſcy najſwjecżiſchi ſakrament pod jenej ſchtałtnoſcżu
doſtawaja. Po nim wukładuja nowiſchi wucženi Serbjo to ſłowo runje tak.
Ale ja to njemȯžu pſchidacż, dokelž tajke wotwodżowanjo nihdy dopokazane
njeje. Hdyž najprjedy na ſłowo ſame hladamy, njemȯžemy „podjanſki” wot
„pod janym” (pod cžim dha?) wotwodżowacż, dokelž w Hornjej Łužicy je ſo
po tak mjenowanej reformaciji hižom „jedyn” prajiło a nic „jadyn.”
Hladajo na wěc, kotruž to ſłowo woznamjenja, ſměmy wobkrucżecż: Serbſki
lud ſej tehdom njeje mohł tajke wucžene ſłowo za katholſki wutworicż,
dokelž napſchecżiwne ♣„sub utraque“♠ (pod wobojim) znajachu jenož
wucženi a wyſche toho njebě poſlenje w Serbach znate a trjebane, ale
jenož w Cžěſkej. Za Frencela bě bjez proteſtantami prawe wotwodżowanjo
hižom woteznate, hacžrunje bjez katholſkimi ſtarymi ludżimi, kiž nicžo
njecžitaja a tak to z knihow nimaja, ſo hiſchcże dżenſniſchi dżeṅ
powjeda, zo je mjeno „podjanſki” wot wěſtoho „Jana”; ale dale nicžo
njewjedża. A woprawdże, to je tež jenicžke prawe wotwodżowanjo:
podjanſki je tak wjele kaž „pod Janom.” To je najprjedy rycžeſpytniſcy
prawje: podjan=pod Janom (kaž podhrod—pod hrodom) a tež: pod-jan-ſki.
Ale pod tajkim Janom? Kotroho Jana je ſerbſki lud měnił, hdyž je
katholſkoho hako pod Jana ſłuſchacoho pomjenował po pſchecżelſku to
zrozymjo abo ſnadż tež z wudmom? Njeje to žadyn druhi Jan dyžli
miſchnjanſki biſkop Jan ♣VII.♠ ze Schleinitz (knježeſche 1518—1537), pod
kotrohož Łužica ſłuſcheſche a pod kotrymž ſo nowa wěra tež bjez
ſerbſkimi poddanami němſkich měſtow a zemjanow rozſchěrjecż pocža. Hdyž
nětko biſkop Jan pſchecżiwo nowotȧŕſtwu we wěrje wuſtupowaſche a woſebje
hdyž 15. junija 1523 a 11. oktobra <pb n="145"/>1524 wſchitkim duchownym
ſwojoho biſkopſtwa liſt pȯſła, hdżež wot noweje wěry wotwobaraſche, bu
wězo wo tym tež ludej prědowane a cżi, kotſiž po Janowym napominanju pod
Janom woſtachu abo lěpje: kotſiž wot ſwojich knjejſtwow (woſebje we
wſach pod budyſke tachantſtwo ſłuſchacych bliže Budyſchina, kaž tež na
wſach dotal wobſtejacych klóſchtrow) njebuchu k lutherſtwu mjenje abo
bȯle nuzowani, mjenowachu ſo ſami „podjanſcy” abo jim bu wot tych, kiž
ſo k nowej wěrje pſchiwdachu, narjeknjene: wy ſcże pod Janom podjanſcy,
za cžož jim cżi wotmołwichu: wy ſcże pod Lutherom, lutherſcy. Po
ſmjercżi Jana ♣VII.♠ bu Jan ♣VIII.♠ z Maltitz (1538—49) za biſkopa a
pozdżiſcho Jan Leiſentritt za adminiſtratora poſtajeny, duž mȯžeſche ſo
wuraz „podjanſki bjez Serbami hiſchcże bȯle wobkrucżicż. Dokelž pak tola
wuraz podjanſki jenož za tamny cžas derje płacżeſche, ſym za to, zo
njebychmy wjacy piſali a prajili. podjan, podjanſki, ale: katholik,
katholiſki abo katholſki. ♣Redaktor.♠

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Pȯndżelu 14. novembra ſwjecżeſche ſo tudy ſwjatocžnoſcż,
wot kotrejež nic jenož budyſchinſke a łužiſke ale tež druhe wjetſche
ſakſke nowiny dlěſche abo krȯtſche rozprawy pſchinjeſechu a kiž tohodla
cżim bȯle zaſłuži, tež we tutych liſtnach wopiſana bycż, dokelž dżěn
woſebje nas katholikow potrjechi a zawjeſeli. Na mjenowanym dnju
ſwjecżeſche mjenujcy naſch wyſokodoſtojny a hnadny knjez biſkop a
tachant Ludwik Forwerk ſwȯj 25 lětny měſchniſki jubilej; dokelž na
ſamſnym dnju lěta 1839 běſche we Dreždżanach wot tehdomniſchoho biſkopa
Ignaca Mauermanna měſchniſku ſwjecżiznu dȯſtał. Běſche drje ſebi
wyſokodoſtojny knjez tež najprjedy žadał, tutȯn hnadowny dżeń jenož we
wſchej cżichocże wobeńcż, dha bě ſkȯncžnje tola na wjacore prȯſtwy
zwolił, zo ſmě ſo tajki dżeń k najmjeńſchomu wot ſtrony joho
duchownſkich ſobubratrow wuznamjenicż na ſwjedżenſke waſchnjo. — Hižom
wjecžor prjedy bu tohodla hnadny knjez cyle njenadżicy poſtrowjeny
pſchez rjane zaſtańcžko, wuwjedżene wot wſchitkich wucžownikow
katholſkoho wucžeŕſkoho ſeminara. Nazajtra dopołdnja buchu jako na
druhim dnju tachantſkeje kermuſche — po poſtajenym waſchnju ſwjedżeńſke
kemſche dżeržane za prěnjoho załožerja tachantſkeje cyrkwje a
tachantſtwa ſamoho (1213) miſchnjanſkoho biſkopa Bruna ♣II.♠ kaž tež za
druhich załožerjow a dobrocżerjow wobeju. Po ſkȯncženych božich ſłužbach
poda ſo cyłe duchownſtwo budyſchinſkoho tachantſtwa, ku kotromuž běchu
ſo někotſi duchowni zkraja, kiž běchu hižom dżeń prjedy pſchijěcż mȯhli,
pſchizankli, do wulkeje tachantſkeje zale, zo bychu tam wyſokodoſtojnomu
knjezej jubilarej najwutrobniſche pſchecża wuprajili. Wyſokodoſtojni
knježa kapitularojo zaſtupichu k hnadnomu knjezej biskopej a
pſchiwjedżechu joho do hižom mjenowaneje ſtwy, hdżež běchu ſo mjez tym
druzy duchowni do połkoła poſtajili. We mjenje łužiſkoho duchownſtwa
poſtrowi nětk wyſokodoſtojny knjez kapitulara ſenior Jakub Pjech
hnadnoho knjeza jubilara a <pb n="146"/>wupraji na jara pſchihȯdne
waſchnjo wulku wjeſołoſcż wſchitkich pſchitomnych na tutym rjanym dnju,
ponižne podżakowanjo za wſchitke prȯcy a wopory, kotrež je we cžaſu
ſwojoho 25 lětnoho ſkutkowanja hako měſchnik we Jězuſowej winicy kaž tež
woſebje we poſlenich dżeſacż lětach hako biſkop a pſchedſtejeŕ ſtaroho
cžeſcżehȯdnoho budyſchinſkoho tachantſtwa ze wſchej podwolnoſcżu na ſo
wzał, wutrobne pſchecża za dalſche tak hnadowne ſkutkowanjo a prȯſtwu za
wodacżo wſchitkich jomu ſnadż we tutym cžaſu wědomnje abo njewědomnje
ſcžinjenych kſchiwdow. Na to pſchizankny knjez rycžnik druhu prȯſtwn:
hnadny knjez jubilar chcył tež někotre wopomnjecża na tutȯn dżeń
pſchecżelnje pſchijecż, pſchez kotrež je ſebi duchownſtwo luboſcż a
dżakownoſcż ſwojomu duchownſkomu wȯtcej wopokazacż dowoliło. Widżomnje
hnuty a pſchemȯženy wot dżakownych zacžucżow wotmołwi hnadny knjez
jubilar na tajke pſchecża z dlěſchej rycžu, we kotrejž woſobnje na
wſchelakore wažne hnady bože ſpominaſche, kotrychž běſche we tutym cžaſu
za hȯdnoho dżeržany był. Z wulkej pſchecżelnoſcżu pſchi tym tež wupraji,
kak bě pſched dżeſacż lětami hako cuzownik do Budyſchina pſchiſchoł, a
kak bě bȯrzy wot wſchěch ſtronow luboſcż, pſchecż elnoſcż a dowěrnoſcż
zhonił. Z wſchitke dopokazy wutrobneje luboſcże a podwolnoho podpjeranja
we prȯcowanju za kraleſtwo bože na zemi njemȯžeſche doſcż woznamjenjace
ſłowa namakacż. Mjez darami, kotrež ſo jomu nětk podachu, wuznamjeni ſo
pſchede wſchim rjane Miſſale Romanum (t. ſ. knihi, kiž ſo pſchi božej
mſchi trjebaja), z gothiſkimi piſmikami, we khěžorſkej ſtatnej
cżiſchcżeŕni we Winje cżiſchcżane a drohotnje we Lipſku zwjazane. Wyſche
toho pak tež kraſny wobraz: Raphaelowa ſixtinſka Madonna[28]⁾ we bohacże
pozłocżanym wobłuku. Pſchecżam łužiſkoho duchownſtwa pſchizanknyſchtaj
ſo dwaj kk. guardianaj z Rumburgſkoho kapucinſkoho klȯſchtra a knjez
faraŕ Schneider z Kulowa (nětko Wrȯtſławſkeje diöceſy). Hnydom po tutych
pſchibližichu ſo tachantſcy zaſtojnikojo, kiž pſchez hort knjeza
konſiſtorialnoho aſſeſſora z Walter-Jeſchki najpodwolniſche pſchecża
wuprajichu kaž tež ſwjedżeńſki dar poſkicżichu.

Hižom rano běchu z tymſamym wotpohladanjom knjeza jubilara
najponižniſcho powitali tudomni tachantſcy wucžerjo, wotpȯſłani wjeſnych
wucžerjow kaž tež ſeminariſtojo katholſkoyo wucžerſkoho ſeminara, kotſiž
poſledni kraſnu wuſtojnje wot nich wuwjedżenu votivnu taflu
pſchepodachu. Pſchi tutej pſchiležnoſcżi hnydom <pb
n="147"/>pſchiſpomnimy, zo běchu tež pražſcy ſerbſty ſeminariſtojo jara
rjany cžeſny dar — ſlěbornu krejpeńcžku z łacżanſkim pſchecżom
pſchipȯſłali a pſchez knjeza ſeminarſkoho inſpektora kapitulara a
kantora k. Hoffmanna pſchepodacż dali. Cyłe dopołdnjo pſchikhadżowachu
hiſchcże wſchelacy knježa, zo bychu wyſokomu knjezej jubilarej zbožo
pſcheli a pocžeſcżowanjo wuprajili; wot łnžiſkich duchownych pak běchu
ſo nimale wſchitcy zeſchli, kiž běchu jenož woteńcż mȯhli. Też
wyſokodoſtojny knjez probſt z Marineje Hwězdy ♣Dr.♠ Jan Chryſoſtomus
Eiſelt bě pſchitomny. (Knjez probſt z Marinoho Doła běſche tu we ſamſnym
wotpohladanju tydżeń prjedy pobył). Mjez najwyſchſchimi kralowſkimi,
ſtawowſkimi a měſchcżanſkimi zaſtojnikami, kiž dale knjeza jubilara
poſtrowjachu, mjenujemy jenož kk. krajſkoho direktora z Noſtiz-Wallwitz
a appellationſkoho pſchedſydu z Kriegern, cyrkwinſkoho radżicżela ♣Dr.♠
Wildenhahna, krajnoho ſtarſchoho z Thielau, měſchcżanoſtu Löhra atd.
Wſchitcy tucżi knježa ſwědcžachu za luboſcż, kiž naſch hnadny knjez
biſkop pola wyſokich a nizkich we tak nadobnej měrje wužiwa. Wokoło
pſchipołdnja pſchijědżechu ſchtyrjo duchowni knjezojo z Dreždżan, k.
konſiſtorialny präſes Müller, k. kanonik a dwȯrſki prědaŕ Heine, k.
konſiſtorialny radżicżel, ſuperior a faraŕ kral. dwȯrſkeje cyrkwje
Bernert a k. faraŕ Bellermann jako wotpȯſłani herbſkokrajneje
(ſtaroſakſkeje) diöceſy a pſchinjeſechu ſobu cžeſny dar wot duchownych
ſwojeje diöceſy: cżežki ſlěborny bohacże pozłocżany kheluch. — Slědowacu
ſwjedżeńſku hoſcżinu ſwjecżeſche knjez jubilar we ſrjedżiznje ſwojich
duchownſkich ſobubratrow. Prěni pſchipitk (toaſt) pſchi tej ſamej,
wunjeſeny wot knj. jubilara, płacżeſche bamžej Piuſej ♣IX.♠ a kralej
Janej; na tutȯn ſcżěhowachu wſchelake druhe we wjazanej a njewjazanej
rycži, kiž pak zańdżenoſcż ſławjachu pak za pſchichodnoſcż wutrobne
pſchecża wuprajichu. Pſchi hoſcżinje dȯńdżechu tež někotre telegrammy we
łacżanſkej a němſkej rycži, kiž dopokazachu, kak ſo tež k dżělej we
dalokej cuzbje na tutym dnju na knjeza jubilara ſpominaſche — Jako
hnadny knjez biſkop tydżeń poſdżiſcho tež we Dreždżanach ſwjedżenſku
hoſcżinu wuhotowa, pſchepoda ſo jomu pſchi tej ſamej wot knjeza miniſtra
kulta ♣Dr.♠ z Falkenſteina tež znamjo kralowſkeho pſchecżelſtwa a
pſchiſpȯznacża: komthurſki kſchiž druheje rjadownje zaſłužbnoho rjada
(dotal mějeſche k. biſkop jenož rycżerſki kſchiž), pſchi kotrejž
ſkładnoſcżi tež knjez miniſter wulcy cžeſcżowace ſława knjezej jubilarej
wupraji. My pak wjeſelimy ſo ſami na cžeſcżi a luboſcżi, kotraž ſo tak
na wſche waſchnjo naſchomu wyſokodoſtojnomu duchownſkomu wȯtcej wopokaza
a pſchejemy z wutroby, miłoſcżiwy Bȯh chcył nam joho dale zakitacż a
zdżeržecż pſchi ſtrowoſcżi a cžerſtwoſcżi; wȯn chcył joho prȯcowanja ze
žohnowanym wunoſchkom krȯnowacż a jemu nadobne myto pſchidżělicż — tu na
zemi a tež něhdy we wěcžnoſcżi! ♣H.♠

Z Budyſchina. Z pſchecżelſkoho liſta zhonichmy, zo je naſch ſerbſki
krajan duchowny z rjada jeſuitow k. Bryl, hdyž bě krȯtki cžas we Krupcy
w Cžechach pobył, 16. oktobra do Wuheŕſkeje wotjěł, zo by we Tyrnawje
bjez Słowakami we duchownſkej ſłužbje pomhał. Wȯn je pſcheco na ſchiju
khorhojty. Pſched ſwojim pobycżom w Cžechach běſche wȯn w Sławonſkej,
hdżež je bjez Khorwatami hako duchowny ſkutkował.

<pb n="148"/>

Z Budyſchina. Z druhoho liſta ſmy nazhonili, zo je ſo faraŕ Weiß z
Krupki na pobožnych Serbow z naležnej prȯſtwu wobrocżił, zo chcyli k
porjeńſchenju tamniſcheje cyrkwje ſwjateje Marije dary hromadżicż. Jeli
chce tȯn abo druhi z nabožnych wopytowarjow Krupki něſchto k tomu dacż,
mȯže daliſche zhonicż pola kantora abo ſpěwarja Kuſchka we Worklecach,
klamarja Hȯrnicha w Khrȯſcżicach a młynka Wawrika w Kanecach, kotſiž
dobrocżerjam tež rjane ſwjecżatko ſ. Marije w Krupcy pſchepodadża.

Z Budyſchina. Naſch hnadny knjez biſkop je pſched dlěſchim cžaſom wot
bamža złotu medaillu z wobrazom doſtał hako znamjo pſchipȯznacża a
pocžeſcżowanja.

Z Budyſchina. Tudomne měſchane ſpěwanſke towarſtwo dawaſche njedżelu 27.
pod wjedżenjom k. direktora Arrasa koncert k lěpſchomu wobradżenja
khudym dżěcżom naſcheje tachantſkeje ſchule.

Z Dreždżan. Serbſke prědowanjo 1. njedżelu adventa we dwȯrſkej cyrkwi
wot k. fararja Kucżanka z Budyſchina wotdżeržane, bě jara wopytane. Tež
bě tam na tym dnju wjele Serbow k ſwjatej ſpowjedżi.

Z Dreždżan. Pȯndżelu 21. novembra wumrje tu k. Jȯzef Plewka, prěni
wucžěŕ na katholſkej hłownej ſchuli, w 64. lěcże ſwojeje ſtaroby wot
Božeje rucžki zajaty. Njebohi bě rodżeny cžěſki Słowjan.

Lipſka. Tudomne katholſke žȯnſke towaŕſtwo je ſwoju lětnu rozprawu wot
Michała 1863 — 1864 wudało. Po tym ſamym běſche dokhodow 226 toleri,
wudawkow (woſebje za draſtu a zežiwjenju khudych holcžkow) pak 234
toleri. Składowanjo k Božomu dżěſcżu za khudych ſchulerjow we tudomnym
towaŕſtwje ſwjatoho Vincenca je zańdżene lěto 128 toleri wunjeſło. To ſu
wulke dobroty za khudych w Lipſku. Toſame towaŕſtwo chce nětko tež nowe
Hilžbjecżine towarſtwo (za ſtarych, ſłabych a khorych) podpjeracż z tym
zo k ſwojomu domej (aſylej) twarjenjo pſchitwari; k tomu nałoža ſo
pſchinoſchki nawdate wot lipſkowſkeje woſady 680 toleri, dary k. biſkopa
(50 tol.), klȯſchtra Marienthala (25 tol.) atd. Hilbjecżine towaŕſtwo
budże pak za to zajimany kapital ſobu danicż. Hilcžbjecżine towarſtwo je
w běhu prěnjoho lěta wyſche wſchelakeje domjaceje nadoby a mobiliara 166
toleŕ doſtało a 139 wudało. Njech Bȯh wſchitke tele měſta
kſcheſcżanſkeje luboſcże k bližſchomu bohacże dale žohnuje!

Z Lipſka. K lěpſchomu towaŕſtwa ſ. Vincenca bu wondanjo koncert
wotdżeržany. Někotſi katholikojo hudżby wuſtojni dachu ſo ſłyſchecż.
Koncert bě jara wopytany.

Z Radworja 16. novembra. Dżenſa mějachmy tudy poſwjecżenjo nowoho
keŕchowa. Dokelž na ſtarym keŕchowje potrjebne měſtna njedoſahachu, bu
wot ſuſodnoho pola 3/4 kȯrca pſchikupjene a pſchez murju ze ſtarym
pohrjebniſchcżom zjenocżene. Poſwjecżenjo běſche hnadny knjez biskop na
dżenſniſchi dżeṅ poſtajił. Bȯrzy po 3/4 9 dopołdnia wozjewi zwonjenjo
pſchijězd naſchoho wyſch<pb n="149"/>ſchoho duſchow paſtyrja. Joho
pſchewodżachu wysokodoſtojny kantor k. Hoffmann k. faraŕ Kucżank a k.
vikar Herrmann z Budyſchina. Wſchitcy wotstupichu na farje. W 9 bu knjez
biſkop z khorhowjemi ſwjatocžnje do farſkeje cyrkwje wjedżeny. Tam ſo
knježa duchowni cyrkwinſke draſty zwoblekachu. a dżěſche ſo w
zrjadowanym cżahu na nowy keŕchow: ſchtyri khorhowje a ſchulſka młodżina
z knj. wucžerjemi dżěchu prjedy duchownſtwa, za nim pak wulka mnohoſcż
woſadnoho luda. Ducy ſo ſpěwaſche „Hdże ſy ty moja radoſcż.” Na
keŕchowje běſche pjecż kſchižow poſtajenych, pſched wjetſchim ſrjedżnym
ſtojeſche wodżete blido. Tam ſo najprjedy zaſta a biſkop praji prȯſtwu
wo božu hnadu k poſwjecżeuju tutoho pohrjebniſchcża. Na to ſo we
cyrkwicžcy „Swjatoho kſchiža” litanija wo „wſchitkich Swjatych”
ſpěwaſche. Pſched ſkȯncženjom tuteje wundże duchownſtwo zaſy k
ſrjedżnomu kſchižej a biſkop modleſche ſo prȯſtwu, zo chcył Bȯh tutȯn
keŕchow wucžiſcżicż, požohnowacż, poſwjecżicż a ſwjatoſcżicż. Po
ſkȯncženju litanije bu woda ſwjecżena a wotendże ſo k kſchižej na
wjecžornej ſtronje. Mjez tym zo ſo pſalm 50: „Smil ſo nade mnu, o Božo”
ſpěwaſche, wobeńdże biſkop cyły keŕchow kołwokoło a pokrjepjeſche jȯn ze
ſwjecżenej wodu. Zaſtawſchi zaſy pſched nawjecžornym kſchižom, wotpěwa
biſkop požohnowanjo, pokadżi kſchiž z woruchom a ſtaji na joho tſi rȯžki
tſi zaſwěcżene ſwěcžki. Spěwajo pſalm 6 „Knježe, njekhoſtaj mje we
ſwojim hněwje” a pſalm 31 „Zbȯžni ſu, kotrychž njesprawnoſcże ſu wodate”
pſchińdże ſo k kſchižej na rańſchej ſtronje, a, każ tež pola
ſcżěhowacych zaſtawkow, bě požohnowanjo, pokadżenjo a powyſchenjo
ſwěcžkow. Ducy k južnomu (pſchipołdniſchomu) kſchižej ſpěwaſche ſo pſalm
37 „Knježe, njekhoſtajmje we ſwojim hněwje”, ducy k połnȯcnomu pſalm 101
„knježe wuſłyſch moju prȯſtwu” a ducy k ſrjedżnomu pſalm 129 „Z hłubiny
wołam ſo k Tebi, o knježe” a pſalm 142 „Knježe, wuſłyſch moju prȯſtwu.”
Hdyž běſche pola ſrjedżnoho kſchiža požohnowanjo a präfacia wuſpěwana,
kſchiž pokadżeny a na njȯn tſiſwěcžki poſtajene, wuſpěwa biſkop
poſlednju poſwjecżeńſku modlitwu a da ludej biſkopſke požohnowanjo. Na
to wrȯcżi ſo, kaž běſche ſo pſchiſchło, zaſy do farſkeje cyrkwje; ducy
ſo ſpěwaſche „knježe lubuju” W cyrkwi bu wot knjeza biſkopa ſwjatocžna
boža mſcha z pſchiſłuženjom pjecżich duchownych ſpěwana, mjez tym zo lud
pobožne khěrluſche ſpěwaſche. Po božej mſchi bu knjez biſkop zaſy z
khorhowjemi na faru pſchewodżany. 1/2 12 běſche cyła ſwjatocžnoſcż
ſkȯncžena. Hacž runje deſchcżik trochu prȯſcheſche, dha to tola žadyn
zadżěwk njeběſche. Mjez tym zo pola ſrjedżnoho kſchiža ſo měſtno za
wotemrjete cżěła ſwjecżeſche, ſtojeſche rjana tucžel po cyłym njebju
wupſcheſtrjena. Ze ſwojimi rjanymi barbami pokazowaſche wona, hdże ſu za
duſche pſchihotowane rjeńſche wobydlenja a wěcžny wotpocžink a ſłȯdki
pokoj. Bȯh daj dha wſchitkim, kotſiž na tutym keŕchowje za cżěła
wotpocžink namakaja, něhdy zbȯžne horjeſtacżo. D.

<pb n="150"/>

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Cžech. W Nowym Měſcże nad Metuju wumrje pſched něſchto njedżelemi k.
Paschalis baron z Hochberga, něhduſchi prior miłoſcżiwych bratrow.
Njebohi běſche jenicžki ſyn a herba pruſkoho komornika z Hochberga a
wojowaſche hako wyſchk pſchecżiwo Napoleonej. Wojerſtwo wopuſchcżiwſchi
bu wȯn katholſki a wotrjeknywſchi ſo prawow na ſwoje herbſtwo poda ſo
hako novic k miłoſcżiwym bratram do Wrȯtſławja, hdyž bě klȯſchtyrſke
ſluby w Prazy wotpołožił. Potom běſche frater a prior we wſchelakich
konventach we Wuherſkej, Rakuſkej a w Cžechach.

Ze Schlezynſkeje. Młody wucženy ♣Dr.♠ Lämmer, kotryž je pſched dwěmaj
lětomaj po wulkich ſchtudijach a z jaſnym pſchepokazanjom k naſchej
cyrkwi ſo wobrocżił a duchownſku ſwjecżiznu doſtał, bu njedawno do
Wrȯtſławja za profeſſora powołamy a za kanonikusa pomjenowany. Wažne
knihi je wȯn woſebje zeſtajał pſchi ſwojim pſchebywanju w Romje.

Z Roma. Kaž cyrkej pſchecy woprawdżite zaſłužby wo rozmnoženjo božeje
cžeſcże a wo pſchiſporjenjo cžłowjeſkoho zboža ſpȯznawa a cžeſcżi, tak
cżinjeſche to tež pſched krȯtkim. Na wſchěſtronſke žadanjo wupraji
mjenujcy 20. novembra po ſwěrnym pſchepytanju joho žiwjenja Pětra
Kaniſija, jenoho z prěniſchich ſobuſtawow towarſtwa Jězuſowoho, na wulcy
pyſchne a ſwjedżenſke waſchnjo za zbȯžnoho (nic hiſchcże za ſwjatohd,
ſchtož pak huſto na to ſcżěhuje). Pětr Kaniſius to zaſłuži, hako
japoſchtoł Němcow k bokej ſwj. Bonifaca, Kiliana a Norberta ſtajeny
bycż. Kaž ſu tucżi we němſkich krajach kſchecżanſtwo załožili a
rozſchěrjeli, kak je tamȯn teſame zakhował a zdżeržał, hacž bȯrzy po
wudyrjenju tak mjenowaneje reformacije pſchecy wjacy a wjacy ze
wſchelakorych, jenož nic ze khwalobnych winow wot praweje, katholſkeje
cyrkwje wotpadowachu. — Lědom za měſchnika ſwſecżeny wuſtupi wȯn we
Kölnje k ſwjatomu wojowanju za wěrnoſcż. Hdyž bu we 26. lěcże ſwojeje
ſtaroby k powſchitkomnej cyrkwinſkej zhromadżiznje do Trienta powołany,
njechaſche joho měſto a univerſita Köln tam wotpuſchcżicż; podarmo
wobrocżichu ſo tohodla k generalej joho rjadu, k ſwj. Ignacej. — We
Winje proſchachu ſebi joho najnaležniſcho za biſkopa, tež bamż dżěleſche
tule žadoſcż; ſwj. Ignac pak to njedowoli. — Khěžor pomjenowa zbȯžnoho
Kaniſija za dwȯrſkoho prědarja. Pſchez mȯc ſwojoho ſłowa bu wȯn
zdżeržicżeŕ wěry a zaſyzałožeŕ kſcheſcżanſkoho žiwjenja we khěžorſkim
měſcże. Njewuprajomne ſkutkowaſche pſchez kſcheſcżanſke rozwucžowanjo.
Wo katechismje zbȯžnoho Kaniſija ſpomni hižom we lěcże 1686 Parizſki
arcybiskop, zo je ſchtyriſta krȯcż nakładowany a do rycžow wſchěch ludow
pſchełoženy. (Serbſki pſchełožk namaka ſo pſchi kȯncu ſtarych ſerbſkich
ſpěwarſkich a modlerſkich knihow). We wſchěch ſchulach, gymnaſijach,
akademijach a cyrkwjach bu Kaniſtus cžitany a wukładowany. Na
porucžnoſcż krala Filipa ♣II.♠ bu tež do cyłoho ſchpanſkoho kraleſtwa
zawjedżeny. — Sydomnacże lět bě Kaniſius we Freiburgu žiwy a
wobſtaraſche nic jenož tam ale tež wſchudżom wokoło na kraju zbožo
duſchow: prědowaſche, bě radżicżeŕ, piſaſche knihi, ſcżeleſche liſty na
bratrow we kollegijach, trȯſchtowaſche a zahorjeſche jich za wěrnoſcż,
wědomnoſcż a doſpołnoſcż. Zbȯžny Kaniſius wumrje we Freiburgu, we 77.
lěcże ſwojeje ſtaroby na ſwjedżenju ſwj. japoſchtoła Domaſcha we lěcże
1597. Freiburgſcy poſtajichu tutomu japoſchtołſkomu mužej wopomuik a
mjenowachu joho „patrona a zaſtupjerja a zakitarja kſcheſcżanſkeje
wěry.” ♣H.♠

Z Roma. Hdyž ſo wȯndy francowſki poſłanc Sartiges w rozrycženju z
kardinalom Antonelliom dżiwaſche, zo ſwjaty wȯtc ſo wo wȯjſka njeſtara,
kiž bychu trěbne byłe po wotcżehnjenju Francowzow z Roma, wotmołwi
kardinal: Bamž je khěžorej Napoleonej jara dżakowny za joho ſtaroſcż (z
cyła pak je tȯn tola falſchny!) a zo by to ze ſkutkom wopokazał, pſcheje
ſej, zo mohł za Napoleona w ſwojim cžaſu wucżek w Romje wobkhowacż, hdy
by wȯn hdy ſwoje wȯjſko z <pb n="151"/>Pariza ſcżahnył. Wěſte je, zo
bamžej lud nicžo cžinił njeby; ale Napoleonej by ſo hȯrje ſchło!

Pȯlſka a Ruſowſka. Najnowiſchi carowy (khěžorowy) wukaz rěka, zo maja ſo
w Pȯlſkej hnydom wſchitke mužſke a žȯnſke klȯſchtry zawrjecż a zběhnycż,
kotrež ſu ſo někak na poſlenim poſtanjenju wobdżěliłe a tež te, w
kotrychž je mjenje dyžli woſom ſobuſtawow. Ruſowſkomu knježeŕſtwu a
wuwjedżerjam zakonja njebu cżežko, tak wulki dżěl za zběžkaŕſki
wuprajicż, pſchetož Ruſojo ſami ſu ſkȯržbnicy a ſobu tež ſudnicy.
Katholſka cyrkej budże z tym wjele ſchkodowacż. Sobuſtawy zběhnjenych
klȯſchtrow ſmědża (o hnada!) do druhich klȯſchtrow zaſtupicż abo z
podpjeranjom knježeŕſtwa (wot wzatoho zamoženja) do wukraja pucżowacż.
Dopiſowanjo a zjenocżenjo njezběhnjenych klȯſchtrſkich ſobuſtawow z
wyſchſchimi provincialemi a generalemi je zakazane. Zebrane klȯſchtyrſke
zamoženjo dyrbi ſo jenož za podpjeranjo cyrkwje, ſchulow a
dobrocżeŕſkich ſkutkow nałožecż. Ale my wěmy, zo tajke ſprawne zakonje
jenož na khwilku płacża; po cžaſu pokaže ſo tajke zamoženjo do wulkoho
prȯznoho měcha, kiž ſtatna pokładnica rěka, hdżež ſo zhubja kaž wjelkej
mucha a na druhe ſtatowe wudawki trjebaja. Runje je zakoń wuſchoł, kiž
takle rycžecż nam dowoli. Mjenujcy po druhim nowym wukazu ma ſo dań ze
zamoženja zběhnjenych jeſuitſkich kollegiow w Pȯlſkej a wjecžornej
Ruſkej miniſterſtwn financow pſchepodacż a nic wjacy kaž dotal jenož k
lěpſchomu ſchulow nałožowacż. Tak drje budże tež po cžaſu ze zamoženjom
nětko zběhnjomnych klȯſchtrow. Wukaz wuzběhnjenja klȯſchtrow bu w nocy
wot 27. na 28. wuwjedżeny. We Warſchawje zaſtupi runje w nocy 12. hodż.
do kȯždoho wuzběhnjomnych 7 klȯſchtra obriſt (wyſchſchi) z cžrjȯdu
wojakow, da mnichow zhromadżicż, cžitaſche jim porucžnoſcż naměſtnika
Berga a pſchikaza jim, zo bychu ſo pſchihotowali, zo mȯhli na poł
pjecżich rano na železnicu wotwjedżeni bycż a ſo do wukraja podacż. Z
dwanacże warſchawſkich klȯſchtrow ſu tſi woſtajene pod wuměnjenjom, zo
žanych novicow wjacy pſchijimacż njeſmědża, zo bychu tak wotemrjełe.
(Duž khěžorſka ſmilnoſcż wulka njeje, kaž chcychu wſchelake nowiny
najprjedy khwalicż; to je runje tak wjele, hako bychu wſchitke klȯſchtry
zběhnjene byłe. Khěžorſkej wukazni wſchak je cžinicż wo potłocženjo
katholſkeje cyrkwje!) Dżewjecż klȯſchtrow bu potajkim w nocy zběhnjenych
a woſtaſchtaj jenož dwaj a w někotrych tſjo (hdżež drje běchu jara
ſtari?), kotrychž obriſt poznamjeni a wot kotrychž jenoho za
prědkſtejicżerja (kiž ma ſo hewak wuzwolecż) poſtaji. Wokoło 2 hodżinow
bě we hłownym měſcże a drje tež w cyłym kraju wěc ſkȯncžena. Kloſchtry
woſtachu wobſadżene a mnichojo buchu 1/2 5 hodż. w ſkazanych wozach wot
wojakow pſchewodżeni na železnicu pſchiwjezeni, hdżež kommandant
generaladjutant Korff z wy<pb n="152"/>ſchkami zarjadowanjo wjedżeſche.
Kȯždy mnich doſta 150 rublow na pucż a ſlubjenjo tajkoho pjenjeza na
kȯžde lěto; cżi kiž w kraju woſtanu, maja jeno 40 rublow za lěto
doſtacż. Do cuzby je ſo jich jara mało podało; woni chcedża ſwojomu
ludej ſłužicż. W cyrkwjach we Warſchawje běſche na ranjo wjele płakacych
pobožnych. Woſebje wobžaruje lud tež zawrjenjo klȯſchtra bernardinow w
Cžerniakowje blizko Warſchawy. — W kraleſtwje pȯlſkim bě do toho dnja
135 mužſkich klȯſchtrow ze 1635 mnichami a 42 žȯnſkich z 549 mniſchkami
(bjez nimi 21 klȯſchtrow miłoſcżiwych ſotrow). Po nowym wukazu ſu bjez
tym zběhnjene 71 klȯſchtrow mužſkich a 4 žȯnſke, kotrež nimaja po 8
ſobuſtawach. Dale ſu za podpjeranjo zběžka hiſchcże zběhnjene (hacž
runje to njeje pſchiměrjena ſchtrafa, dokelž mȯhli n. pſch. ruſcy
zaſtojnicy dla njeſprawnoſcże jenoho wſchitcy wuhnacżi bycż!) 39
klȯſchtrow ze 674 mnichami. W cyłym kraleſtwje ma nětko bycż 25 mužſkich
a 10 žȯnſkich klȯſchtrow (ale najwjacy z nich dyrbi wotemrjecż, dokelž
novicow bracż njeſmědża!) a w kȯždym 14 ſobuſtawow, jenož Cženſtochowje
24. Tak mȯc pſchec prawo dże!

Iriſka. Sobuſtaw jendżelſkoho ſejma Reilly poda w katholſkej
zhromadżiznje w Mechelnje bjez druhim zajimawe powjeſcże wo
pſchibjeranju katholſtwa w Iriſkej. Wot l. 1800 je ſo cyrkej tam na
zwjeſelace waſchnjo rozſchěrjała; ſwětſkich duchownych je nětk dwȯjcy
tak wjele kaž tehdom, licžba klȯſchtyrſkich duchownych pak je wot 100 na
500 poſtupiła a licžba klȯſchtyrſkich knježnow wot 10 na 2000 W
poſlenich 60 lětach ſtaj ſo dwaj tyſacaj (tawzyntaj) cyrkwjow
natwariłoj. Nětko je tam 263 klȯſchtrow a khudżi wobydlerjo Iriſkeje ſu
za twarjenjo cyrkwjow, klȯſchtrow a ſchulow 160 milijonow frankow
(nȯrtow) nawdali.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu dale ſwȯj pſchinoſchk na 1864 zapłacżili kk.: wucžeṙ
Jan Kocyta z Worklec, Wujeſch z Bacżonja, kubleṙſki ſyn Michał Hurban z
Pěſkec, ſchewc Jakub Lehmann z Dobroſchie, kublcṙ Jakub Schelc z
Rȯžanta, kubleṙ Pětr Jakubaſch z Rȯžanta, žiwnoſcżeṙka Madlena
Kórjeṅkowa z Koſlowa, khěžkaṙ Boſcżij Schuſter z Rȯžanta, kubleṙ
Mikławſch Rjehoṙ z Konjec, kubleṙ Mikławſch Nowak z Konjec, krawſki
Hejtmank z Worklec, ſchoſaṙ Cžoch z Worklec, krawſki Knobloch z Worklec;
ſchewſki miſchtyr Michał Lukaſch z Khrȯſcżic, kubleṙ Michał Wjenk z
Pozdec, kubleṙ Mikławſch Kokla z Pozdec, kubleṙ Handrij Kſchižan z
Pozdec, žiwnoſcżeṙ Michał Khola z Cżěſchkec, zahrodnik Pětr Wujeſch z
Bacżonja, wucžeṙ Michał Jencž z Cžornec, žiwnoſcżeṙ Mikławſch Žur z
Hory, žiwnoſcżeṙ Jakub Kral z Hory.

Redaktor: M. Hȯrnik. — Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

[1] ⁾ Tež proteſtantſcy Polakojo a Kaſchubojo poſtrowjeja tak;
prěniſchi: ♣Niech bedzie pochwalony Jezus Chrystus,♠ a poſledniſchi.
♣Njech bdze pochwolony Pon Jezus Christus.♠

[2] ⁾ Žiwjenjopis tutoho ſwjatoho hladaj niże.

[3] ⁾ W ſcżeṅſkich knihach ſteji „byrgaṙ“, ale my ſo haṅbujemy tak
hubjenje ſerbſki piſacż. Redaktor.

[4] ⁾ Druhi je n. pſch. martraṙ toho mjena japoſchtoł Němcow, arcybiſkop
w Mainzu, kotrohož 5. junija ſwjecża.

[5] ⁾ Tak praja katholſcy Serbja wot ſtarych cžaſow a wuznawaja z tajkim
prajenjom ſwoju wěru do pſchitomnoſcże Khryſtuſa w ſwjatym ſakramencże;
lutherſcy Serbja ſu z wucžbu tež tute prajenjo zhubili. W naſtupanju
Božeje mſchě ſu drje wucžbu tež zhubili, ale praja tola dotal: ke mſchi,
wote mſche atd.

[6] ^(*)) Wołtaṙ z tutym ſwjecżatkom ſteji na prawicy w cyrkwi a je w
loni rjenje ponowjeny.

[7] ^(**)) Dokelž maja pokhěrluſchki tež ſwoju wažnoſcż, bychmy tȯnle
rady cyły měli; ſchtȯž potajkim ſrjedża pobrachowace ryncžki wě, njech
nam je dobrocżiwje napiſane pſchipóſcżele abo njech je někomu praji, kiž
mohł je za nas napiſacż. Tutón kruch ſo huſto pſchidawa k znatomu nam
pokhěrluſchkej: „Nalětaſchko ſo pſchibližwaſche“ abo „Póſchła bě Marija
ſwojoho ſynka pytacż;“ je pak cyle druhi pokhěrluſchk. Njeznaje nichtó
pokhěrluſchk wo Khryſtuſowym narodżenju abo cżeṙpjenju? Mi je, hako bych
něhdy něſchto zaſłyſchał, zo ſ. Marija k jenomu kowarjej pſchiṅdże, kiž
tſi železne hozdże za Khryſtuſa dżěłaſche atd.

[8] ⁾ Wě-zo wěmy, zo je Khryſtus hinak prajił; ale pokhěrluſchki njejſu
ſwjate piſmo a pokazuja jenož pobožnu myſl luda. W Cžechach ſpěwa ſo
tajkile podobny pokhěrluſchk (hl. Erben, ♣Prostonárodní české písně a
říkadla. V Praze 1864, str.♠ 502):

Hdyž ſo hory zelenjeja,

Z módrym kwěcżom rozkwěcżeja,

Macżeṙ boža po nich khodżi,

Pytaca tu ſwojoh’ ſyna:

„Widżeli ſcże mojoh’ ſyna?“ —

„„My ſmy joho njewidżeli,

Hacž ſchtwórtk wjecžor pſchi wjecžeri.

Sedżi tam z japoſchtołami

A rozdawa cżěło bože:

Cżěło moje wužiwajcże,

Z mojej krwju ſo napojejcże,

Na mój zakoṅ ſpominajcże.““

[9] ⁾ Wumrje 12. januara 1859.

[10] ^(*)) Němſke mjeno pſched wyſchnoſcżu je ♣D. Příhonskýsche♠
Kommunikanden-Anſtalt.

[11] ⁾ Po ſakſkim zakonju ſmědża katholſke dżěcżi hacž do dokonjanoho
10. lěta lutherſku ſchulu wopytowacż, hdżež katholſka njeje.

[12] ⁾ Nětko je ſo kapital na 37,500 tol. rozmnožił.

[13] ⁾ Tak wjele tohodla, dokelž dyrbja wot Marinoho doła we
najbližſchim cžaſu ſotry do Morawſkoho klóſchtra Tiſchnowic wotpoſłane
bycż, kiž njedawno Marinodołſka abbatiſſa kupi, zo bychu tam žiwjenjo
ciſt. mniſchkow zawjedłe.

[14] ⁾ ♣Přisp.♠ Pſchi zaſtupjenju do duchownſtwa wottſiha biskop
młodżencej něſchto włoſow, woblecže joho běłu draſtu a poda jomu
zaſwěcżenu ſwěcžku Wotſhinjenjo włoſow (tonſura) napomina k
wotrjeknjenſu wſchoho cžasnoho, běła draſta pokazuje, na njewinwate
žiwjenjo a zaswěcżena ſwěcžka žada dobre ſkutki. Na to ſcżěhuja 4
nižſche ſwjecżizny, z kotrymiž ſo na cyrkwinske ſłužby ſtarſchich cžaſow
pokazuje, hdżež dyrbjeſche kȯždy cyrkwinſki ſłužownik woſebitu
ſwjecżiznu měcż. Tele ſwjecżizny ſu: oſtiariat (ſłužba wrótnika, kiž
mějeſche cyrkwine durje zamkacż a wotamkacż a wěriwych k Božim ſłužbam
zhromadżecż); lektorat (ſłužba cžitarja, kotryž mějeſche ludej dżěle
ſwjatoho pisma cžitacż); exorciſtat (ſłužba tych, kiž złe duchi
wnhonjachu); akolythat (ſłužba tych, kotſiž k božim ſłužbam ſwěcžki
zaſwěcżachu, wino, wodu a kadżidło k wołtarjej pſchinoſchowachu).

Na to ſcżěhuja 3 wyſchſche ſwjecżizny: ſubdiakonat (ſłužba tych, kotſiž
mějachu wſchitko k božim ſłužbam trěbne wobſtaracż, kheluch, talerk a
wobłatko na wołtaṙ njeſcż, epiſtlu cżitacż a biſkopej pſchi božej mſchi
ſłužicż); diakonat (ſłužba tych, kotſiž mějachu cyrkwinſku jałmožnu
wobſtaracż, prědowacż, kſchcżicż, ſwjate woprawjenjo wudżělecż, na božej
mſchi ſcżenjo cžitacż); presbyterat (ſłužba měſchnikow, kotſiž hako
pomocnikojo biskopow wopor božeje mſchě woprujeja a ſwjat ſakramenty
wudżěleja).

[15] ⁾ Potajkim bě lětſa 600 lětne wopomnjecżo tohole poſtajenja za cyłu
cyrkej.

[16] ⁾ Dokelž ma tuta cyrkej hako ſydło arcybratſtwa ſ. rózarija
wažnoſcż za wſchitke ſerbſke katholſke woſady, a dokelž ſu ſo wſchelake
jenoſtronſke rozſudżenja a njelubozne wuprajenja tohodla ſtałe:
dżakujemy ſo w mjenje naſchich cžitarjow, zo je k. ſpiſacżel tule
naležnoſcż kak derje rozeſtajał.

[17] ⁾ Pod tutej rubriku chcemy wſchitkich tych k wopominanju w
modlitwach porucžicż, kotſiž hako ſobuſtawy naſchoho towaṙſtwa wumrn.
Redakcia.

[18] ⁾ Spodżiwny Judaſch, kiž móžeſche tole prajicż, zo wołtarje,
klětka, piſchcżele a druhe k Božim ſłužbam poſtajene wěcy k nuznym
twarbam njeſłuſcheja!

Redaktor.

[19] ⁾ Mandarinojo rěkaja chineſyſcy zaſtojnikojo.

[20] ⁾ Swj. Pawoł (Gal. 5, 21) bě prjedy mnohoſcż złych ſkutkow
wupowjedał (19,20.21) kaž ſu: mandżelſtwołamanjo, kurwaṙſtwo,
njecžiſtota, njepóccżiwoſcż, pſchibójſtwo, kuzłaṙſtwo, njepſchecżelſtwo,
zwada, hněw, rozſtorki, khecaṙſtwo, zawiſcż, zamordowanjo, wožrałſtwo a
wopiłſtwo atd.

[21] ⁾ Wot druhich proteſtantſkich cyrkwicžkow a wotſchcżěpkow tu
woſebje njerycžimy, dokelž wone maja byrnje wſchelakoho wěrywuznacża abo
we ſłužbje jendżelſkeje cyrkwje ſtoja, abo ſchtož pſchewobrocżenja
naſtupa — tutych ſcżěhwki jenož na papjerje, kiž wone druhdy
lohkowěriwomu ludej we nowinach za wěrne wozjewicż dawaja. Wbohi lud!

[22] ⁾ Schtož katholſkich miſſionarow we Hinduſkcj naſtupa a jich wudate
knihi, tak praji proteſtantſki miſſionar wot nich, zo běchu někotſi wot
nich najlěpſchi ſpiſowarjo, dokelž běchu jich ſpiſy wot ſamych
hinduſkich ſpiſowarjow za textowe knihi trjebane a ze dżakownym
ſpodżiwanjom citirowane (ſtr. 46).

[23] ⁾ Pſchiſpomnjenjo wot pſchełožerja naſtawka.

[24] ⁾ Da-li Bóh, chcemy wot biblije pſchichodne lěto wjacy rycžecż.

[25] ⁾ Němcy pſchewobrocżichu cžěſke mjeno „Olomuc, Wołomue” do Olomunz,
z cžohož łacżanſcy ſpiſowarjo ♣„Juliomontium“♠ ſcżinichu a ſkȯncžnje
„Juliusberg.” Kanonik Leiſentritt rěka tachantej w jenym ſpěwje:
♣Olomucensis.♠

[26] ^(*)) ♣Šembera, Paměti a znamenitosti města Oloumoce. Ve Vidni
1861. Str. 24.♠

[27] ⁾ Khowa ſo w tachantſkim archivje.

[28] ⁾ Originalne abo prěnjotne ſwjecżo namaka ſo we Draždżanach we
kralowſkej wobrazownej galeriji a płacżi za najwjetſchi miſchtyrſki kns
a za najwyſchſche, ſchtož je hdy we kſcheſcżanſkim moleṙſtwje ſtworjene.
Molowane wot Raphaela Sancio z Urbina běſche tute ſwjecżo najprjedy za
cyrkwinſku khorhoj poſtajene a pſchiṅdże ſkȯncżnje po wſchelakorych
podeṅdżenjach do wobſedżeṅſtwa Auguſta Sakſkoho, kaž ſo praji, za
pſchecy hiſchcże nic pſcheměrny pjenjez: 17000 dukatow. Marija ſteji
jako kralowna njebjes, bȯjſke dżěcżatko na rukomaj, we mrȯcželach, na
prawicy klecži ſwjaty bamž Sixtus a pokazuje z wobraza dele na woſadu,
kotruž Marinomu zakitej porucża, na lěwicy klecži ſwjata Borbora, runje
tak pſchecżelnje na woſadu dele hladajo. Deleka namakataj ſo dwaj
jandżelej, kotrajž z wulkej wjeſołoſcżu a ſpokojnoſcżu k macżeri božej
horje hladataj. Bȯjſka wyſokoſcż knježi we woblicžu ſwjateje knježny,
tež z wocžow dżěcżatka rycžitaj bȯjſkoſcż a hłubokoſcż, kiž měrnje a
mjechko we macżernymaj rukomaj leži.
