Kathoſſki Poſoɫ.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Redaktor: M. Hȯrnik.

Prěni lětnik.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

1863.

Wopſchijecżo.

Budż khwaleny Jězus Khryſtus. Str. 1.

Zjenocżenjo ſchismatiſkich Słowjanow. Str. 4.

Serbſke piſmowſtwo. Str. 5.

Bratrowſke poſtrowjenjo z Morawy. Str. 8.

Najkrótſchi pucż do njebjes. Str. 9.

Wužitnoſcż cžitanja. Str. 10.

Žiwjenjo ſſ. Cyrilla a Methoda. Str. 11. 18. 34. 57. 70.

Stawizny Róžanta. Str. 13. 25. 71. 53. 65. 77. 85. 97. 113.

Wozjewjenjo pſchiſtupa k naſchej cyrkwi. Str. 15.

Miſſionſke powjeſcże. Str. 17.

Pohlad na katholſku cyrkej pſchi ſpocžatku lěta 1863. Str. 29. 43.

Pſchipoſłane porjedżenjo Str. 32.

Dżeſata kaznja Boža. Str. 40.

Mejſka pobožnoſcż Str. 45.

Nowa kniha. Sr. 46.

Pucżowanjo katholſkoho Poſoła. Str. 47.

Na Welehrad! Str. 48.

S. Jan z Nepomuka. Str. 58.

Swjaty Benno. Str. 69. 91.

Naſchi ſwjecżi patronojo. Str. 73.

Z miſſionſtwa. Str. 90.

Pſchipoſłane. Str. 95.

Dotal njecżiſchcżane khěrluſche. Str. 101.

Wotewrjeny liſt atd. Str. 106.

Wobaranjo. Str. 117.

Pſchidawk k wotewrjenomu liſtej. Str. 120.

Rozwucženjo w někotrych praſchenjach wěry. Str. 121. 133.

Swjata Khatyrna. Str. 124.

Hdy maſch kſchižik. Str. 137.

Pokhěrluſchk wo ſ. Khatyrnje. Str. 138.

Stajne rubriki: Z Łužicy a Sakſkeje.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Naležnoſcże towaŕſtwa.

Porjedżenki.

Podamy tudy jenož tajke, kiž wažne wěcy naſtupaja a dorozemjemju wadża.

W Pohladu na katholſku cyrkej w 1863 cžitaj tak: Francowſka ma pſchi 35
mil. katholikow 81 biſkopſtwow, potajkim jene za něhdże 430,000. Rakuſka
z wuwzacżom Veneciſkeje licži 68 biſkopſtwow ze 26 mil. katholikow atd.

W „ſtawiznach Rȯžanta” dyrbi rěkacż na ſtronje 26 rjadk 15 takle: 1248
měſto 1247; ſtr. 42,28: mějach; 97 w pſchiſpomnjenju 1682 m. 1692; 98,3
pak 1692 m. 2692; 113 kapłan Peters 1840 m. 1870, ſtr. 114, 4: tȯrm 1848
m. 1858.

Prȯſtwy a wozjewjenja.

Jelizo mȯže něchtȯ prěnje a druhe cžiſło K. Pȯſła parowacż, je lubje
proſcheny, jej k lěpſchomu towaŕſtwa zaſy daricż, dokelž žane tuteju
cžiſłow wjacy na ſkładże njeje.

Dale proſymy naležnje wſchitkich tych, kiž hiſchcże njejſu ſwȯj
pſchiſtup do towaŕſtwa abo ſwoje pſchedpłacżenjo na Poſoł naſchomu
pokładnikej pȯſłali abo wotedali, zo bychu to ſcžinili; dokelž mamy
hiſchcże wulki dołh pola cżiſchcżerja. Tež dyrbimy hromadżicż na
pſchichodne knihi, woſebje na bibliſke ſtawizny a Legendu abo žiwjenja
Swjatych, kotrež ſmy wudawacż ſej wotmyſlili.

Tež je naſcha prȯſtwa, zo chcyli ſo wſchitcy ſkoro zas z nowa
pſchedpłacżicż, zo bychmy trochu wjedżeli, kak wjele exemplarow mamy
cżiſchcżecż. Njech kȯždy w mjenje dobreje wěcy naſche towaŕſtwo a Poſoła
dale znatoho cžini.

Schtȯž to a druhe cžiſło Poſoła abo „Sněhowku” hiſchcże njeje doſtał,
njech ſo wo to zamołwja pola naſchich woſadnych kommiſſionarow abo w
redakcii.

Skȯncžnje proſymy wſchitkich ſerbſkich duchownych, wucžerjow a druhich w
ſpiſowanju wuſtojnych, zo chcyli po mȯžnoſcżi Pȯſła z wudżěłkami a
dopiſami podpjeracż.

Wubjerk towaŕſtwa SS. Cyrilla a Methoda.

Serbſke cžitanjo

za

katholſkich Serbow.

Pſchidate k prěnjomu cžiſłu Katholſkoho Pȯſła 1863.

♣Z nakładom M. Hȯrnika.♠

♣Hat nur ein einziges geschlecht der neuen schreibweise sich bequemt, so
wird im nachfolgenden kein hahn nach der alten krähen. wem das thun oder
lassen in solchen dingen gleichgiltig ist und jeder unbrauch zu einer
unabänderlichen eigenthümlichkeit des volkes gedeiht, der dürfte gar
nichts anrühren und müsste in allen verschlechterungen der sprache
wirkliche verbesserungen sehen. lassen wir doch an den häusern die
giebel, die vorsprünge der balken, aus den haaren das puder weg, warum
soll in der schrift aller unrat bleiben?♠

♣J. Grimm, Deutsches Wörterbuch, LXII.♠

Lubi Serbja! Někotſi budża z mojim Pȯſłom njeſpokojni, dokelž
někoſrežkuli ſłowo abo piſmik hinak piſam, hacž ſu to zwucženi. Tola
prjedy hacž tudża, njech ſo tola we wſchelakich prawopiſach cuzych
rycžow ſwěru rozhladaja. Kȯžda rycž, kotraž je pſchez wjacy dyžli něhdże
milu rozpſcheſtrjena, ma najprjedy (dialektiſke) wſchelakoſcże we
wuprajenju toho abo druhoho ſłowa abo wukoncženja. A k druhomu njepiſa
ſo w žanej rycži cyle a we wſchitkim tak, kaž ſo rycži, ſamo wot
najwoſobniſchich. Wy njewěricże? Mȯžeſch na pſchikład we němſkich
ſłowach „todt, Schmied, kommt, Wirth, nett” ſłyſchecż dacż we
wuprajenju, zo je tam wſchelaki piſmik, a nic tȯn ſamy, trěbny? Abo
mȯžeſch z wuprajenjom zhudacż, cžohodla ſo „lahm” ze „h” a „kam” bjez
„h” piſche? Tola tajke pſchikłady mȯža ſo w kóždej rycži na ſta měricż.

Tež w ſerbſkej rycži ſu dialektiſke wſchelakoſcże a tež pola nas
njehodżi ſo kȯžde ſłowcžko tak wuprajicż, kaž ſo piſche. Duž dyrbi tu
najprjedy piſmowſka rycž z wěſtymi prawidłami bycż. Wucženi Serbja ſu ju
pſchihotowali a zeſtajeli; woni wjedża, kotre twȯrby ſłowa ſu
najpſchiſprawniſche. Duž piſaja woni „pſchedacż”, a nic po kulowſku
„ſchedacż”, ale tež „pſchidacż”, nic „ſchidacż”; piſaja „wjedże, njeſe,
wuknje, kupuje”, a nic „wjedżo, njeſo, kupujo atd., ale toho dla tež
„je” měſto „jo”.

W tu khwilu rozdżělamy ſo my katholſcy Serbjo w piſwowſkej rycži jenož
we tym wot nowiſchich lutherſkich Serbow, zo hiſchcże pſchi
pſchidawnikach wukoncženja „—oho”, — omu”, a pſchi wěcownikach „jo”
měſto „je” (dacżo, dawanjo) piſamy. My ſmy porjedżeli, ale woni ſu tež
dyrbjeli porjedżecż, tak zo mamy nětk nimale jenu rycž w piſmje, kaž to
wſchitke rozomne ludy maja. — Tež w naſchej rycži njemȯžemy wſchudżom
tak piſacż, kaž ſo wupraja; to tež ani naſchi prjedownicy cžinili
njejſu. Abo ſpytajcże „b, cż, d, z, ž” na kȯncu ſłowa hinak wuprajicż
hacž „p, cž, t, ſ, ſch.”

Tola doſcż! Ja njecham ſkȯncžnje wo ſchpatnoſcżi a njeſtajnoſcżi ſtaroho
katholſkoho prawopiſa rycžecż, ale bȯrzy na tutej dwě praſcheni
wotmolwicż:

♣I.♠ Schto ma znajeṙ ſtaroho katholſkoho prawopiſa wjedżecż, zo by w
Kath. Pȯſłu cžitacż mohł?

„c” je runja dotalnomu „cz”: canki = czanki.

„cž” je runja „tż”: cžorna = tżorna.

„ł” je runja „w”, hdżež to ſame ze „l” ſtwjerdnje: mrȯcžałka, mrȯcžel.

„y” je runja „ė”: ty = tė.

Schtȯž mȯže „całcżicžcy” měſto „czawcżitżczé=cžitacż, tȯn je dowucženy
cžitaṙ!

Pſchiſpomnjenjo. Hewak je porjedżeny katholſki prawopis lěpje po
wuprajenju zeſtajany dyžli ſtary. Nic? Abo ſpytaj wuprajicż: z—komdżicż,
z—powjedż; ž—kla, ž—tom; k—żeſcżijan, p—żidawk! Njeſłyſchiſch to tak kaž
nětko piſamy: ſkomdżicż, ſpowjedż, ſchkla, ſchtom, kſcheſcżan,
pſchidawk?

♣II.♠ Schto ma tajki Serb wjedżecż, kiž je bohužel jenož němſki cžitacż
nawuknył?

„c” wupraja ſo nimale kaž němſke „z”, ale nic tak wȯtre: canki.

„cž” kaž „tſch”: cžakaj. „cż” kaž ſcżiſchcżane „tj”: cżeta.

„dż” kaž ſcżiſchcżane „dj” abo nimale „dſch”: dżěd.

„e” wupraja ſo kaž němſke „ä”, n. pſch. te, dobre, njeſcż, ale kaž
němſke „ee” pſched mjechkimi ſobuzynkami (j, l, cž, cż, dż, ſch, ż) z
mało wuwzacżemi: jejo, wjele, cżecże, wjedżecż.

„ě” kaž němſke „i” pſched „r”: wěra.

„kh” kaž němſke „k”: khana; „k” cuniſcho: kur.

„ł” kaž „w”: woł, wolacy.

„o” wupraja ſo kaž němſke „o” jenož pſched krknikami a hubnikami (vor
den Kehl= und Lippenlauten: g, h, k, kh; b, f, m, p, w, ł); hewak
wſchudżom kaž němſke „oa” abo „a” we wſchědnym wuprajenju (Voter měſto
Vater): woda, holca, to.

„ȯ” nimale kaž „u”: kȯṅ.

„ſ” kaž „ſſ”: ſam.

„y” nimale kaž „ü” we „Bürſte”: ty.

„z” kaž „ſ”: zub. „ž” nimale kaž „ſch”, ale cunje: žona.

W tutym prawopiſu ſu ſcżěhowace knižki piſane: Krótke ſtawizny
nabožniſtwa, Genovefa, Modlitna knižka wot H. Ducžmana. Po cžaſu
wobſtaraja ſo tež khěrluſchace a ſchulſke knihi tak.

Znate je, zo ſo wot lěta 1840 to a wono (ale hiſchcże mało!) z
łacżanſkimi piſmikami cżiſchcżi, ſchtož je hakle tȯn dokonjany nowy
prawopis, kotryž tež někotre druhe ſłowjanſke ludy nałožuja. Ale tón je
nimale kaž naſch tudomny w němſkim piſmje. Jenicžki rozdżěl je tȯn, zo
ſo we łacżanſkim piſmje měſto „cż” jenož „♣ć♠” z pſcheſunjenjom ſmužki a
wotcżiſnjenjom druhoho piſmika, měſto „cž” jenož „♣č♠“ (tež tak naſtanje
kaž pola „♣ć.♠“), měſto „ſch” jednore „♣š♠“ měſto „kſch, pſch, tſ” po
druhich ſłowjanſkich rycžach „♣kř, př, tř♠“ piſa. Schtȯž mȯže w tymle
prawopiſu cžitacż a piſacż, nawuknje wjele lȯžo druhe ſłowjanſke rycže,
woſebje cžěſku a pȯlſku. Za to mȯža tež druzy Słowjenjo naſche ſpiſy
lochcy cžitacż a kupuja rady wſchitke tak piſane ſerbſke knihi. Duž
wukhadża z nowoho prawopiſa wſchelaki materialny a duchowny wužitk.

Kȯždy doſpołny cžitaṙ K. Pȯſła je lubje proſcheny, zo chcył tych Serbow
cžitacż nawucžicż, kiž mȯža jenož ſtary abo jenož němſki prawopis. M.
Hȯrnik.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Pſcheproſchenjo,

katholſkim Serbam podate.

Katholſcy Serbja maja z połnym prawom tu khwalbu, zo ſu nabožni ludżo a
zo ze wſchej ſwěrnoſcżu ſwoju ſwjatu cyrkej lubuja. Tohodla ſu ſo hižom
naſchi prjedownicy ſwěru za jich duchowne potrjebnoſcże ſtarali a tež
pſchihodne knihi wudawali, kaž k pſch. ſenior Swȯtlik, ſenior Kilian,
tachant Wȯſki, kanonikus Wałda, klȯſchtyrſki duchowny Tecelin atd. Tež w
nowiſchim cžaſu ſu někotſi na podobne waſchnjo ſkutkowali. Tola to
wſchitko hiſchcże njedoſaha! Katholſcy Serbja žadaja ſej wſchelake
rozwucženja wo ſwojej wěrje a ſwojej cyrkwi, kotrež ſo we dotalnych
ſerbſkich knihach njenamakaja. Woni ſej pſcheja zhonicż a wjedżecż, kak
a hdże jich cyrkej pſchibjera, hdże ma ta ſama ſwojich pſchecżelow abo
njepſchecżelow, ſchtȯ a kotſi ſo najbȯle za jeje lěpſche ſtarachu a
ſtaraja. Někotryžkuli by tajke a podobne powjeſcże na njedżelſkich a
ſwjatych dnjach rady cžitał a tak tȯn cžas, kiž njeje k wſchědnomu dżěłu
poſtajeny, na wužitne a jomu ſpodobne waſchnjo pſchecžinił. Korcžmowſka
hara joho njewjeſeli; wȯn žada za duchownym wokſchewjenjom.

Dokelž pak jedyn ſam njemȯže tajkim wužitnym potrjebnoſcżam tak bȯrzy
wotpomhacż, je ſo wobzanknyło, zo ma ſo towaŕſtwo załožicż, kiž by
jenych k ſpiſowanju katholſkich knihow a druhich k cžitanju a
rozſchěrjenju tych ſamych zbudżowało. Kaž ſo ze ſcżěhowacoho widżi,
njeje pſchiſtupjenjo k tomu ſamomu jara wobcżežne, dokelž je kȯždolětny
pjenježny pſchinoſchk jara mały. Tele towaŕſtwo pak dyrbi „towaŕſtwo
ſwjateju Cyrilla a Methoda” rěkacż, dokelž z pſchichodnym jubilejſkim
lětom 1863 ſkutkowacż zapocžnje. Budże tehdom mjenujcy 1000 lět, zo ſtaj
mjenowanaj ſwjataj japoſchtołaj Słowjanow wěru Jězuſowu do Morawſkeje
pſchinjeſłoj, z kotrychž ſtronow je ſo ta ſama potom naſchim wȯtcam
doſtała. Wonaj ſtaj takrjec załožerjej ſłowjanſkoho piſmowſtwa a tohodla
poſwjecżimy jimaj ſwoje towaŕſtwo, kiž chce ſo za mału nětko cžrȯdku
katholſkich wěriwych z pomocu ſłowjanſkoſerbſkeje rycže po mȯžnoſcżi
ſtaracż.

Nadżijamy ſo, zo budża naſchi katholſcy Serbja w žadanej mnohoſcżi do
towaṙſtwa pſchiſtupowacż; pſchetož cžim wjacy ſobuſtawow budże, cżim
wjacy knihi mȯže ſo cżiſchcżecż a cżim tuniſcho mȯža ſo pſchedawacż.
Proſymy tohodla najnaležniſcho, zo bychu wſchitcy Serbja, kotſiž wo
pſchiſporjenjo katholſkeje wěry z piſmom rodża, naſchu wěc ze ſłowom a
ſkutkom horliwje podpjerali. Wyſodoſtojnych knjezow duchownych pak
proſymy, zo bychu tych, kiž chcedża k towaṙſtwu pſchiſtupicż, ſapiſowali
a ſobupodpiſanomu vikarej Hȯrnikej wozjewili.

Z pomocu towaṙſtwa budże nowy cžaſopis wukhadżecż pod mjenom „Katholſki
Poſoł”, kotrohož za lěto 12 połliſtnow po 8 ſtronach we wulkoſcżi tutoho
„Pſcheproſchenja” wuńdże. Płacżizna za lěto je na 10 nſl. poſtajena;
cžiſty zbytk z pſchedpłacżeṙſkich pjenjez woteda redakcia towaŕſtwu.
„Katholſki Poſoł” chce podawacż: cyrkwinſke a ſchulſke powjeſcże z
Łužicy, ze ſakſkich herbſkich krajow, z Pruſkeje a cuzych krajow;
miſſionſke powjeſcże; rozrycžowanja wo wěrje; wſchelake powucženja z
cyrkwinſkich ſtawiznow; podawki ze žiwjenja ſwjatych atd. Wě=zo budże
tež naležnoſcżam towaŕſtwa poſwjecżeny. Prěnje cžiſło wuńdże 17. januara
1863.

K tutomu pſcheproſchenju pſchidawamy bȯrzy namjetowane wuſtawki
towaŕſtwa. Dozałoženjo towaŕſtwa, pſchi ežimž maja ſo tute wuſtawki po
ſpodobanju pſcheměnicż abo wobkrucżicż, kaž tež prědkſtejeŕſtwo ſo
wuzwolicż, ſtanje ſo w zhromadżiznje 13. decembra t. l. popołdnju w 2.
hodż. w tachantſkej ſchuli w Budyſchinje; k cžomuž ſo z tutym
pſcheproſchuje.

Puſtawki towarſtwa SS. Cyrilla a Methoda.

§. 1.

Towaṙſtwo SS. Cyrilla a Methoda chce ſo z wudawanjom dobrych knihow a
cžaſopiſa na podłožku katholſkeje wěry za powucženjo katholſkich Serbow
ſtaracż.

§. 2.

Sobuſtaw mȯže kȯždy katholik bycż, kiž kȯžde lěto 10 nſl. do pokładnicy
towaŕſtwa zapłacżi. Za to doſtanje pſchiſtupny liſt, a exemplar kȯždych
knihow, „z nakładom” towaŕſtwa wudatych. „Z pomocu” towaŕſtwa
cżiſchcżane knihi (na cžaſopis płacżi ſo woſebje) wotpuſchcża ſo
ſobuſtawam tuniſcho dyžli druhim.

§. 3.

Kȯždy ſobuſtaw wotebjera ſej towaŕſtwowe knihi na poſtajenym měſcże we
ſwojej woſadże. Daliſchim pſchipoſcżełu ſo te ſame po požadanju.

§. 4.

Dokhody towaŕſtwa ſu:

1) lětne pſchinoſchki,

2) dobrowȯlne dary,

3) wuwikowane pjenjezy z pſchedawanja knihow a cžiſty zbytk z
„Katholſkoho Pȯſła.”

4) dań.

§. 5.

Wubjerk towaṙſtwa wuzwola ſo we hłownej zhromadżiznje na tſi lěta. Do
njoho ſłuſcheja tſjo zaſtojnicy a ſchtyrjo wubjerkownicy. Prěniſchi ſu:

1) pſchedſyda, kiž ma zhromadżizny powołacż a wjeſcż, kaž tež hewak
wſchě dżěła wobſtaracż, kiž ſu z pſchedſydſtwom zjednocżene;

2) piſmawjedżeŕ, kiž je tež redaktor „Katholſkoho Pȯſła” a korrektor
cżiſchcżomnych knihow.

3) pokładnik.

§. 6.

Kȯžde lěto je hłowna zhromadżizna, kotraž ſo w towaṙſtwowym cžaſopiſu do
prědka wozjewi, a wubjerkowe poſedżenja wotbywaja ſo po potrjebnoſċżi.

W Budyſchinje, dżeń poſwjecżenja cyrkwje S. Pětra.

M. Hȯrnik, J. Kucżank, P. Schołta,

tachantſki vikar. faraŕ ſerbſkeje woſady. direktor tachantſkeje ſchule.

J. Herrmann, H. Ducžman,

tachantſki vikar. kapłan w Radworju.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoł.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Redaktor: Michał Hȯrnik.♠

Cžo. 1. Januar. 1863.

Budż khwaleny Jězus Khryſtus!

Kȯžde lěto ſwjecżimy narodżenjo naſchoho zbȯžnika a kȯžde lěto
wopominamy na ſſ. Tſjoch Kralow, zo ſmy tež my ze cżmy pohanſtwa k
ſwětłu kſcheſcżanſkeje wěry powołani. Ale pſchi wſchim tym pſchiṅdu tež
wěſte wopomnjeṅſke lěta, we kotrychž ſo ſwjatocžniſcho a dlěje ſwěcżi
zawjedżenjo kſcheſcżanſtwa wot dżakownych potomnikow. Tajke jubilejſke
lěto mamy lětſa, pſchetož nětko je 1000 lět, zo ſtaj ſwjataj bratraj
Cyrill a Method k nawjecžornym Słowjanam pſchiſchłoj, a to na Welehrad
(Wjelehrȯd) we Wulkej Morawje.

Tola cžoho dla mamy tež my Serbja tutȯn pſchikhad ſſ. japoſchtołow
ſwjecżicż? Ja wěm dwoju pſchicžinu: prěnju, dokelž je ſo z cžěſkich
ſtronow najprjedy kſcheſcżanſtwo k nam pſchinjeſło, a druhu: dokelž ſmy
Słowjenjo.

Zo je ſo wot Cžechow pola nas najṗrjedy kſcheſcżanſtwo pſchiwzało, to
hodżi ſo derje doſcż wobkrucżicż. Naſchi prjedownicy w něhduſchej
Milcžanſkej (nětko Hornjej Lužicy) a Lužiſkej (t. j. nětko Delnjej)
dżeržachu w 9. lětſtotku z Cžechami a wojowachu wjacy krȯcż z nimi
pſchecżiwo Ludwikej Němſkomu. Tež ſłuſchachu naſchi Serbja pod
wulkomorawſke knježeṙſtwo kſcheſcżanſkoho Swjatopołka (Swatopluk), kiž
wot 870—894 knježeſche. Njedyrbjał ſwjaty wulkomorawſki biſkop Method,
kiž tak wjele wucžownikow rozpoſcżełaſche, tež na Serbow myſlicż? Dale
buſchtaj w lěcże 874 Boriwoj, wjeṙch nad Cžechami (kiž tež pod
wyſchſchim knjejſtwom Swjatopołka ſtejachu), a joho mandżelſka ſwjata
Ludmiła wot ſ. Methoda kſchcżenaj. Wobaj běſchtaj hacž do ſwojeje
ſmjercże (Boriwoj wumrje 894 a ſ. Ludmiła bu 921 zadawjena) horliwaj za
kſcheſcżanſku wěru; njedyrbjałoj wonaj kſcheſcżanſkich wucžerjow tež na
połnȯcne mjezy ſłacż? To je jara k wěrje podobne. A cžoho dla němſcy
miſſionarojo w 9. a 10. lětſtotku do wokolnoſcże delnjoho Lobja a
Pomorſkeje khwataja a njepohladaja do bȯle pſchiſtupnych a bližſchich
krajinow milcžanſkich a łužiſkich? Woni wjedżachu, ſo je ſo tam hižom
wot połodniſchich ſtronow kſcheſcżanſka wěra rozſchěriła a zakorjeniła.
Hdy bychu němſcy miſſionarojo pola nas najprěniſchi byli, zawěſcże
njebychu němſcy chro<pb n="2"/>niſtojo na ſwoju khwalbu zapomnili.
Skȯncžnje je zdżerženjo ſerbſkeje narodnoſcże ſamo dopokazanjo, zo je ſo
pola nas wot Słowjanow kſcheſcżanſtwo pſchijało. Hdy by bjez naſchimi
wȯtcami kſcheſcżanſtwo žanych korjenjow njeměło, z wjele wjetſchej mocu
budżichu ſo tehdomniſchi Němcojo prȯcowali z němſkimi koloniſtami atd.
naſchu narodnoſcż zahubicż, kaž je ſo to wot nas k wjecžoru a k połnocy
ſtało. Duž wſchitko to a hiſchcże tež naſcha rycž (kaž u. pſch. ſłowa
„kſcheſcżan, kſchcżicż” atd. njejſu wot němſkich, ale ſłowjanſkich
miſſionarow!) dopokazuje, zo je ſo k nam kſcheſcżanſka wěra wot Morawy a
Cžěſkeje ſem pſchinjeſła!

Dale mamy lětuſchi jubilej ſwjecżicż, dokelž ſmy Słowjenjo. Swjataj
Cyrill a Method ſtaj w ſłowjanſkej rycži, kotraž ſo tehdom njebě
hiſchcże tak daloko rozeſchła kaž nětko, kſcheſcżanſtwo prědowałoj;
njejſtaj ludy pſchi pſchiwzacżu noweje wěry nuzowałoj nowomu knježerjej
ſo podcżiſnycż, kaž ſu to druhdże miſſionarojo abo wjele bȯle jich
ſwětni knježerjo bjes Słowjanami cžinili. Toho dla ſwjecża na Morawje a
we Cžechach jubilej jeju pſchikhada z tajkej dżakownej radoſcżu. Tež
Polacy chcedża jȯn na wſchelake waſchnjo ſwjatocžnje wobeṅcż, woſebje we
Kruſchwicy nad jězorom Gopłom; ſam arcybiſkop w Pȯznanju je ſobuſtaw
ſwjedżeṅſkoho wubjerka. Haj też južni Słowjenjo wopominaja pſchikhad ſſ.
Cyrilla a Methoda k Słowjanam, dokelž maja wot nich ſwoje piſmo, ſwoju
liturgiu a ſpocžatki ſwojoho piſmowſtwa. Njedyrbjeli naſchi Serbja tež
na to ſpominacż, kiž ſu tola tež hiſchcże dotal Słowjenjo? Chcemy tola
wot Němcow, kiž ſu bjez nami a wokoło nas, kſcheſcżanſku dżakownoſcż
wukuycż. Wſchitcy Němcy ſwjecżachu w lěcże 1855 woſebje we Fuldże a
Mainzu pſchikhad ſ. Bonifaca, japoſchtoła Němcow. Woni ſo tež
njepraſchachu, hacž je tȯnle ſwjaty runje we jich krajinje był; woni
derje wjedżachu, zo je wȯn najbȯle pola Friſow a Heſſow pſchebywał, haj
tež to, zo je wulki dżěl Němcow hižom prjedy wot ſſ. Fridolina,
Kolumbana, Galla (Hawła) atd. wobrocżeny był. A tola je cyły němſki
narod pſchikhad Bonifaca wopominał a němſcy biſkopojo ſu wjele za tȯnle
ſwjedżeṅ ſkutkowali. Duž ſcżěhujmy Němcow a ſwjecżmy tyſaclětny
pſchikhad ſſ. Cyrilla a Methoda k nawjecžornym Słowjanam.

Rjenje by było, hdy by něſchto Serbow lětſa do Morawy pucżowało k rowu
ſ. Methoda na Welehradże. Tola tež doma mȯžemy tȯnle jubilej ſwjecżicż,
jeli nic w cyrkwi, dha tola w piſmowſtwje. Tež naſche nowe towaṙſtwo ſſ.
Cyrilla a Methoda dyrbi wopomnik tutoho lěta bycż. Wone bu drje 13.
decembra zaṅdżenoho lěta w Budyſchinje dozałožene, ale pocžina tola
hakle lětſa ſkutkowacż. Hacž runje ſu wuſtawki tutoho towaṙſtwa nimale
hižom znate, pſchiſtajimy je hiſchcże jedyn krȯcż tak, kaž ſu wone
ſwětnej wyſchnoſcżi podate a pſchizwolene.

§. 1. Towaŕſtwo SS. Cyrilla a Methoda chce ſo z wudawanjom dobrych
knihow a cžaſopiſa na podłožku katholſkeje wěry za powucženjo
katholſkich Serbow ſtaracż. §. 2. Sobuſtaw mȯže kȯždy nad ſobu
rozkazowacy <pb n="3"/>katholik bycż, kiž kȯžde lěto 15 nſl. do
pokładnicy towaṙſtwa zapłacżi. Za to doſtanje exemplar kȯždych wudatych
knihow a cžaſopis.[1]⁾ §. 3. Kȯždy ſobuſtaw wotebjera ſej towaṙſtwowe
knihi na poſtajenym měſcże we ſwojej woſadże. Daliſchim pſchipoſcżełu ſo
te ſame po požadanju. §. 4. Dokhody towaṙſtwa ſu: ♣a)♠ lětne
pſchinoſchki, ♣b)♠ dobrowȯlne dary, ♣c)♠ wuwikowane pjenjezy z
pſchedawanja knihow a cžaſopiſa, ♣d)♠ daṅ. §. 5. Wubjerk towaṙſtwa
wuzwola ſo we hłownej zhromadżiznje na tſi lěta. Do njoho ſłuſcheja tſjo
zaſtojnicy a a ſchtyrjo wubjerkownicy. Prěniſchi ſu: 1) pſchedſyda, kiž
ma zhromadżizny powołacż a wjeſcż, kaž tež hewak wſchě dżěła wobſtaracż,
kiž ſu z pſchedſydſtwom zjenocżene; 2) piſmawjedżeṙ, kiž je tež redaktor
„Katholſkoho Pȯſła” a korrektor cżiſchcżomnych knihow, 3) pokładnik. §.
6. Kȯžde lěto je hłowna zhromadżizna, kotraž ſo w towaṙſtwowym cžaſopiſu
do prědka wozjewi, a wubjerkowe poſedżenja wotbywaja ſo po
potrjebnoſcżi.

Wyſche pſchiwzacża tutych wuſtawkow buchu pſchi dozałoženju wuzwoleni k.
faraṙ Kucżank za pſchedſydu, podpiſany vikar Hȯrnik za piſmawjedżerja a
redaktora tutoho cžaſopiſa a k. ſchulſki direktor Schołta za pokładnika;
dale k. vikar Herrmann z Budyſchina, k. kapłan Dužman z Radworja, k.
wucžeṙ Hauffa z Rȯžanta a k. wucžeṙ Kochta z Worklec za wubjerkownikow.

Mamy nadżiju, zo ſo naſche towaṙſtwo nic jenož zdżerži, ale tež z kȯždym
lětom rozſchěri. Wſchak ſu we něhdże 100 ſerbſkich wſach katholſcy,
wſchak je něhdże 50 ſchtudowanych katholſkich w ſerbſkim kraju, a wſchak
je tež tȯjſchto zamožniſchich kublerjow w naſchich woſadych, kiž chcedża
tež ſwoju luboſcż k ſerbſkej narodnoſcżi wobſwědcžicż a tež wužitne a
potrjebne wěcy podpjeracż, kiž kȯždomu narodej k cžeſcżi ſłuža.

Zo je wudawanjo katholſkich knihow a cžaſopiſa potrjebna wěc, je znate a
woſebje w nětcžiſchim cžaſu. Abo kak wjele knihow maja katholſcy Serbja?
Jara mało. Hdże ſu katholſke cyrkwinſke ſtawizny, hdże legenda Swjatych,
hdże Philothea, Goffine a druhe wužitne wěcy, kiž dyrbjałe w kȯždym
katholſkim domje bycż? Budże=li dobra wola bjez katholſkimi wěriwymi,
dha ſerbſcy duchowni a wucžerjo to wſchitko po cžaſu wuwjedu!

Skóncžnje proſchu wſchitkich wo pſchecżelſke ſobudżěłanjo na tutym
cžaſopiſu a wo rozſchěrjenjo naſchoho towaṙſtwa bjez znatymi a
njeznatymi. Budże=li wjele ſobuſtawow, mȯžemy bȯrzy cžaſopis hiſchcże
jedyn krȯcż tak wulki wudawacż dokelž — kaž ſo ſamo rozemi —
ſobudżěłarjo a redaktor ani nowy pjenježk za ſwoju prȯcu njebjeru. Duž
daj Bȯh zbožo!

Michał Hȯrnik, tachantſki vikar.

Zjenocżenjo ſchismatiſkich Słowjanow.

Wulki dżěl ſłowjanſkich narodow: Ruſojo, Serbja a Bołharjo, ſłuſcha k
ſchismatiſkim[2]^(*)) t. r. wot romſkoho bamža wottorhnjenym
kſcheſcżanam. We <pb n="4"/>wſchelakich cžaſach a woſebje w najnowiſchim
prȯcuje ſo romſki bamž a wſchelacy druzy wucženi, tychle z katholſkej
cyrkwju zaſy zjenocżicż. W tu khwilu je woſebje w Bołhaŕſkej (dotal
hiſchcże dżěl Turkowſkeje) wulke hnucżo k naſchej cyrkwi; wjele tyſac
(tawſynt) je ſo jich hižom wobrocżiło. Cżežo pȯńdże zjenocżenjo Ruſow z
katholſkej cyrkwju.

Hacžrunje ſu nam ſchismatiſcy we wucžbje doſcż blizcy, chcemy ſo
nadżijecż, zo budże zjenocżenjo tež pſchihotowane z cžeſcżenjom ſwjateju
japoſchtołow Słowjanow. Wubjerna cžěſka kniha, kotruž je naſch cžeſcżeny
pſchecżel, wyſokodoſtojny k. faraŕ ♣Dr.♠ Bily k 1000 lětnomu jubileju
wudał, ſpomina na to takle: „Naſchej ſwjataj japoſchtołaj dyrbitaj
takrjec mȯſt bycż k zjenocżenju rozdwojenych ſłowjanſkich narodow w
katholſkej cyrkwi. Znate je, zo ſtaj ſſ. Cyrill a Method tež jenicžkaj
Swjataj katholſkich Słowjanow (t. r. Polakow a Cžechow z wjetſcha atd.),
kotrajž tuſamu cžeſcż pola ſchismatiſkich wužiwataj. W Serbiſkej,
Bołhaṙſkej a w cyłym ruſowſkim mȯcnaṙſtwje dawa ſo mjenomaj ſwjateju
bratrow cžeſcż; jeju ſwjedżeń ſo wot lětſtotkow ſem hacž do
dżenſniſchoho dnja w jednocże ze ze ſynowſkej luboſcżu ſwjecżi. Serbja,
Bołharjo, Ruſojo drje ſu zabyli, zo ſo row ſ. Cyrilla (wot kotrohož maja
piſmo a cyrkwinſke knihi!) w Romje namaka; zabywaja na to, zo je bamž
ſwjatoho Methoda za biſkopa poſtajił a wuſwjecżił; zabywaja, zo ſu
bamžojo prěni zakitarjo a podpjerarjo naſcheju japoſchtołow byli;
zabywaja, zo ſtaj ſſ. Cyrill a Method ze ſynowſkej luboſcżu ſtołej
ſwjatoho Pětra w Romje pſchikhilenaj byłoj. Ale woni njejſu zabyli, zo
ſmy my pſchez ſſ. Cyrilla a Methoda wjedżeni byli do kſcheſcżanſkeje
Cyrkwje. Njeje=li cžeſcżenjo tejule Swjateju zwjazk, kotryž
wottorhnjenych bratrow a wottorhnjene ſotry z nami zjenocża? Njeſkicżi
ſo nam z tym nadżija, zo ze zhromadnoho cžeſcżenja wuṅdże tež zaſy
zjenocżenjo we wěrje a w romſkej Cyrkwi? O zo by Bȯh wuſłyſchał prȯſtwy
telko millionow proſchacych, zo byſchtaj ſſ. Cyrill a Method bȯrzy tež
byłoj japoſchtołaj katholſkeje Jednoty bjez ſłowjanſkimi narodami.”

W tajkej myſli je tež hižom w lěcże 1852 na Morawje „bratrſtwo ſſ.
Cyrilla a Methoda” naſtało, kotrež je wot bamža wobkrucżene. Sobuſtawy
toho ſamoho modla ſo kȯždy dżeń ſcżěhowacu, cyrkwinſcy za dobru ſpȯznatu
modlitwu:

„O Božo! kotryž ſy nas pſchez ſſ. bratrow a biſkopow Cyrilla a Methoda k
jednocże katholſkeje wěry powołacż chcył, zjenocż wottorhnjenych wot nas
bratrow a ſotry z Twojej ſwjatej Cyrkwju, zo by kaž je w njebjeſach, tak
tež tu na zemi była jena hłowa a jedyn paſtyŕ wſchěch prawowěriwych
kſcheſcżanow. Za to tebje proſymy pſchez zaſłužby Jězuſa Khryſtuſa, na
zaſtupnu prȯſtwu ſ. knježny Marije, ſwjateju Cyrilla a Methoda a
wſchitkich Swjatych. Amen.

&#xA75F; Proſchtaj za nas, ſwjataj Cyrillo a Methodo,

&#x211F; zo bychmy dȯſtojni byli ſlubjenjow Khryſtuſowych.

Tſi krȯcż: Wotce naſch — Strowa ſy Marija.”

<pb n="5"/>

Serbſke piſmowſtwo.

Pſched někotrym cžaſom je rjana modlitna knižka wuſchła pod napiſmom:
♣Khwalće Knjezowe mjeno!♠ Wona je w prawopiſu naſchoho Poſoła piſana a
wopſchija wjele modlitwow, z wulkoho dżěla prěni krȯcż ſerbſki podatych.
Dotal nimamy wjele modleṙſkich knihow na wubjerk, jenož, „Jězuſowu
Wincu” we wſchelakich wudawkach a bjez młodoſcżu derje znate „Dobre
ſymjo” wot k. Kucżanka. Te nowe knižki ſu we małym formacże; dokelž
někotromužkuli bě format dotalnych modleṙſkich jara wulki, duž tykny
ſebi radſcho němſke do zaka. Kak wjele tajkich Serbow, kiž tola derje
doſcż němſki njemȯža, khodżi z němſkimi, modleṙſkimi knižkami ke mſchi!
Byrnje ſo němſki we wſchědnej rycži derje zrycžecż mohł, tohodla
njerozemiſch hiſchcże wyſoku němcžinu a njemȯžeſch tež tak z wutroby
němſki ſo modlicż! Hdyž ſy Serb a ſerbſki myſliſch, dyrbiſch pſchi
cžitanju němſkeje modlitwy najprjedy na ſerbſke ſłowo myſlicż a potom
hakle na wěc, kiž je z tutym ſłowom woznamjenjena; hdyž pak hako Serb
ſerbſku modlitwu ſpěwaſch, myſliſch hnydom na wěc ſamu a mȯžeſch
zawěſcże nutrniſcho ſpěwacż. Duž njech ſerbſcy kk. duchowni na to
ſpominaja a hiſchcże wjacy modleŕſkich a powucžnych knihow na wubjerk za
ſwȯj katholſki lud pſchihotuja. Pola cžiſtych Serbow je hiſchcże wjele
ſtow němſkich knihow!

W ♣Časopisu towaṙstwa Maćicy Serbskeje♠ je rjany pokhěrluſchk wo ſwjatej
Khatyrnje prěni krȯcż wocżiſchcżany. Nětko je z cyła něhdże 20 tajkich
pokhěrluſchkow znatych. Hdy by ſchtȯ žadyn dotal njenapiſanych
nadeſchoł, chcył jȯn redaktorej Pȯſła ſobudżělicż.

W ſerbſkej, wot towaŕſtwa Macżicy Serbſkeje wudatej protycy, kotraž je
za naſch lud derje pſchihotowana, njenadeṅdżemy tež lětſa nicžo, ſchtož
by nas katholſkich raniło. Jenož to nas boli zo ſo tam naſcha „popjelna
ſrjeda” w „evangelſkej” protycy zaſy „ſazna!” mjenuje; poſledniſchi
wuraz dyrbi tola jenož wuſměſchacy bycż. Hdyž ſami Němcy, wot kotrychž
je tola lutherſka wěra wuſchła, praja „Aſcher mittwoch”, cžohodla
njedyrbjeli tež lutherſcy Serbja „popjelna ſrjeda” prajicż mȯc? Dokelž
mamy nětko w tutym Pȯſle ſwȯj katholſki organ, budżemy ſwěru na to a
tamne wotmłowjecż, z cžimž ſo nam w ſerbſkich knihach a piſmach kſchiwda
ſtawa! Serbſke Nowiny k. Smolerja ſu njeſtroniſke a po tajkim tež
pſchecżiwo podjanſkim ſprawne; z tymi zawěſcże tež pſchichodnje do
žaneje polemiki (zwady) njepſchińdżemy!

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Po lětuſchej cyrkwinſkej protycy je w budyſkej diöceſy
(pod budyſkim tachantom) 30 ſwětſkich a w klȯſchtromaj Marinej Hwězdże
(z Rȯžantom) a Marinym Dole 9 ciſterciſkich duchownych. W draždżanſkej
diöceſy (pod japoſchtołſkim vikariatom) je jich 31, bjez kotrymiž ſu 3
penſionirowani. Jedyn, do budyſkeje diöceſy ſłuſchacych duchownych je
präſes ſerbſkoho ſeminara w Prazy. Serbſke woſady z 11 farſkimi
duchownymi ſu (za cuzokrajnych katholſkich to pſchiſtajamy!): Budyſchin,
Khrȯſcżicy, Njebjelcžicy, Radwoṙ, Ralbicy, Wotrow; cyrkwje, <pb
n="6"/>hdżež ſo wyſche tychle ſerbſcy prěduje: Rȯžant, Marina Hwězda
(jara porědko) a Sdżeŕ (z khapałku). W pruſkich Serbach je katholſka
woſada Kulow, tež z khapałku w Sulſchecach. Němſke woſady rěkaju:
Budyſchin (z dżěla), Schěrachow (Schirgiswalde), Oſtritz, Grunau,
Königshain, Seitendorf a w wloni prěni krȯcż z fararjom wobſadżeny
Neuleutersdorf. W Strahwalde je khapałka z duchownym, kiž tež kȯždy
měſac miſſionſke bože ſłužby we Žitawje (Zittau) wobſtara. Klȯſchtyr
Marina Hwězda wobſtara němſke bože ſłužby (6 krȯcż wob lěto) w Schpitalu
pod Kamjencom. Měſta z duchownymi w dreždżanſkej diöceſy ſu: Dreždżany,
Annaberg, Chemnitz, Freiberg, Hubertusburg, Lipſk, Miſchno, Pirna,
Plauen a Zwickau. Měſta z miſſionſkimi božimi ſłužbami ſu: Großenhain,
Waldheim, Marienberg, Frankenberg, Mittweida, Rochsburg, Stollberg,
Wechſelburg, Bräunsdorf, Hainichen, Kolditz, Leisnig, Altenburg, Grimma,
Döbeln, Rieſa, Roßwein, Auerbach, Reichenbach, Schneeberg a
Schwarzenberg. — Katholſkich ſchulow je w budyſkej diöceſy 22, z
kotrychž ſu ſerbſke: Budyſchin (z dżěla), Cžornecy, Kukow, Khrȯſcżicy,
Njebjelcžicy, Radwoṙ, Ralbicy, Rȯžant, Schunow, Worklecy, Wotrow a
Zdżeṙ.

Z Kulowa. Nětko mamy tu ſchtyri, ze ſchleſynſkeje Niſy (Neiſſe) k nam
požadane miłoſcżiwe ſotry, z kotrychž dwě w holcžacych klaſſach
rozwucžujetej; tſecża wucži woſebje ſchicżo a druhe žȯnſke dżěło, a
ſchtwȯrta wopytuje khorych. Bȯh žohnuj jich ſkutkowanjo! Lěpje pak by ſo
jim hiſchcże ſkutkowało, hdy bychu ſerbſku rycž znałe; ma=li tȯn
khwalobny rjad ſnadż pȯlſke ſotry we Niſy, by derje było, je do Serbow
poſłacż, dokelž bychu ſo w krȯtkim naſchu ſerbſku rycž nawucžiłe! W
naſchej ſchuli pſchecy hiſchcże žanoho ſerbſkoho wucžerja nimamy ſchtož
je tola njenaturſki pucż pſchi rozwucžowanju woſebje wjeſnych ſerbſkich
dżěcżi! Bȯh pomhaj!

Z Budyſchina. Lutherſcy Serbja ſu w loni „knihowne towarſtwo” załožili,
kiž chce nowe lutherſke nabožne knihi a ſtarſche w porjedżenych
wudawkach wudawacż. Sobuſtawow je hižom wjele a pſchedſyda je horliwy
Serb, k. Imiſch w Hodżiju. Prěnja knižka z towaṙſtwa bě tak mjenowany
„bibliſki pucżnik”, kotrohož je ſo 2000 exemplarow hižom pſchedało, tak
zo ſu nětko nowe 1000 exemplarow cżiſchcżecż dyrbjeli. Lutherſki
cyrkwinſki měſacžny cžaſopis „Miſſionſki Poſoł” ma 1000 wotebjerarjow!
Ale nadżijamy ſo, zo budże naſch „Poſoł” tež katholſkich bȯle k cžitanju
zbudżowacż!

Z Kamjenca. Kaž ſo powjeda, budże lětſa pod Schpitalom nowa ſchula
twarjena. Dotal dżerži ſo ſchulſka wucžba w knježich twarjenjach.

Z Rȯžanta. Z khwalbnoſcżu mam wozjewicż, zo je naſcha cyrkej w krȯtkim
cžaſu jara kraſnje wudebjena. Wulki wołtaṙ wudebichu jena knježna ze
Sernjan z dwěmaj nuchawkomaj za 4 tolerje a wjacore druhe knježny, a
jena žona z Rȯžanta, a jedyn młodżenc, jena žona a jena knježna z Łazka
zas z dwěmaj nuchawkomaj za 3 tolerje, a hiſchcże dale bu tabernakel wot
njeznatych z rjanej pletwu wudebjeny. Jena žona ze Schěrachowa pak
wudebi ſtołpy wokoło wołtarja z rjanymi wěncami. Tež małaj wołtarjej a
ſpowjednaj ſtołaj doſtaſchtaj nowu pychu pſchez tu Schěrachowſku žȯnſku
a Sch. ſwȯjbu z Rȯžanta. Jedyn z pobocžneju wołtarjow bu z nowymi
płachtami wobdarjeny. Bȯh daj nam wja<pb n="7"/>corych tajkich
dobrocżerjow, zo mohłe ſo wulki wołtaṙ a piſchcżele naſcheje cyrkwje
ponowjecż a wuporjedżecż; to ſebi pſcheje wucžeŕ Hauffa.

Pſchiſpomnjenjo redaktora. Derje by było, hdy bychu ſo cżi, kiž chcedża
něſchto k božej cžeſcżi woprowacż, prjedy knjezow duchownych praſcheli,
ſchto by najtrěbniſche było. Tež bychu cżi ſami potom najlěpje radżicż
mȯhli, kak by ſo to abo tamne najpſchihodniſcho wuwjeſcż dyrbjało!

Z Marineje Hwězdy. Klȯſchtyrſki boži dom pſchecy na kraſnoſcżi
pſchibjera. W loni buchu te kraſne wobrazy na wjeṙſche dohotowjene wot
cžěſkich molerjow pod wjedżenjom ſławnoho k. J. Hellicha. Nětko ſu tež
wołtarje ponowjene. To ſu wſchitko ſpomnjenja a khwalby hȯdne
pſchihotowanja na 600 lětny jubilej załoženja tutoho knježniſkoho
klȯſchtra pſchez Bernharda nad Kamjencom (1264).

Pſchiſpomnjenjo redaktora. Nam by jara lubo było, hdy by něchtȯ naſchim
cžitarjam wopiſanjo tych nowych wobrazow na wjeŕſche podał.

W Lubinje (Lübben) w Delnjej Łužicy bu 19. oktobra z. l. miſſionſke
měſto wotewrjene. Bože ſłužby dżerži tam k. Birnbach z Noweje Cale w
jenej ſtwě. Nětko ſu pocželi na cyrkwicžku abo tola wjetſchi ſal
hromadżicż.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Morawſkeje. Biſkop Anton Ernſt we Brnje (Brünn) je ſwojomu duchownſtwu
paſtyṙſki liſt wudał, tyſaclětny jubilej zawjedżenja kſcheſcżanſtma bjez
Słowjanami naſtupacy. Po tym ſamym je ſo k zapocžatkej jubileja 31.
decembra wjecžor pſched klakanjom w cyłej Morawſkej ze wſchěmi zwonami
zwoniło a wjecžorna pobožnoſcż w cyrkwjach ſo wotdżeržała. Na Welehradże
(Wjelehrodże) budże jubilejſki ſwjedżeṅ pſchez cyłe lěto 1863 tracż,
woſebita ſwjatocžnoſcż pak we wſchěch cyrkwjach brnjanſkoho a
wołomucſkoho biſkopſtwa budże w oktavje (tydżeń) ſwjateju ſłowjanſkeju
japoſchtołow Cyrilla a Methoda. Dokelž 9. měrca, na kotrymž je ſo dotal
ſwjedżeń ſſ. japoſchtołow ſwjecżił, najbȯle do njepſchijomnoho cžaſa
(wjedra) a pſchecy do poſta pada, je ſwjedżeń na pſchichodne
pſchepołoženy na 5. julija. Na Welehradże mȯže ſo doſpołny wotpuſtk na
prědkpiſane waſchnjo doſtacż. Proceſſiony w oktavje maja ſo
welehradſkomu fararjej (k. Molitorej) do prědka wozjewicż, zo by tam
ſpowjednikow doſcż było. Za putnikow a hoſcži budże w cyłej wokolnoſcżi
w ſchěrokoſcżi někotrych mil derje poſtarane (Pſchiſpomnjenjo redaktora:
Nadżijamy ſo, zo tež někotſi Serbjo na Welehrad pojědu), za cžož je ſo
woſebity komitet poſtajił. Bože ſłužby maja ſo w oktavje 5.—12. julija
nanajbȯle ſwjedżeṅſcy w cyłym biſkopſtwje wotdżeržecż. Jubilejſke lěto
ſkȯncži ſo 31. decembra zaſy ze zwonjenjom a ſławnym ♣„Te Deum.“♠

(Jeſuitojo.) Sławny rjad Jeſuitow pſchecy na mnohoſcżi ſobuſtawow
pſchibjera. Bjez tym zo mějeſche w lěcże 1848 jenož 5000 ſobuſtawow, ma
jich w tu khwilu 7,231, z kotrychž je w Rakuſkej 485, Jendżelſkej 265,
Irſkej 126, Belgiſkej 542, Francowſkej 2203, Němſkej 561, Schpaniſkej
742, w ameriſkimaj <pb n="8"/>ſtatomaj Maryland a Miſſouri 679 (bjez
tutymi je tež Serb knjez Bryl, něhduſchi kapłan w Radworju); Mexiko ma
jich 19, italſke kraje w hromadże 1438, Holandſka 201.

Z Jendżelſkeje. W ſchȯtſkich horach ſu katholſcy jara krucże pſchi
ſwojej wěrje wobſtali, woſebje we wokrjeſu Moidart. Woni buchu wot
ſwojich woſobniſchich wjedżicżerjow zakitowani pſchecżiwo
proteſtantſkomu pſcheſcżěhanju, kotrež tam pſchez wjacy hacž 100 lět po
tak mjenowanej reformacii trajeſche. W tamniſchim wokrjeſu njeje, kaž
dołho pomnja, ženje žadyn proteſtant był. Schto ſu jendżelſcy katholſcy
za ſwoju wěru wuſtali, budżemy w ſwojim cžaſu wobſchěrniſcho wopiſowacż.

— Na nowu wotewrjenu katholſku univerſitu abo wyſoku ſchulu we Dublinje
(w Irſkej) bu wloni 216,946 frankow nawdatych. Tež Němcy zběraja nětko
na cžiſcże katholſku nowu univerſitu.

(Rakuſki dom za putnikow w Jeruſalemje). W tym ſamym budżetaj wot nětko
pſchecy z najmjeńſcha dwaj duchownaj, kotrajž dyrbitaj jeneje
ſłowjanſkeje a němſkeje abo madżarſkeje rycže mȯcnaj bycż.

Z Italſkeje. W bamžowym kraju w tu khwilu derje doſcż ſteji. Měſto Rom,
kotrež chcyſche Garibaldi tak ſpěſchnje dobycż a na kotrež ſo ſardinſki
kral hako ſwoje pſchichodne hłowne měſto hižom wjeſeleſche, je w dobrym
měrje z pomocu francowſkoho wȯjſka. Khěžor Napoleon mjenujcy ſwojoho
ſamſnoho wužitka dla ſej ženje njepſcheje, zo by naſch ſwjaty wȯtc Rom a
tak mjenowane Marki zhubił. Jenož tak wjele zda ſo wȯn pſchipuſchcżi, zo
na cžas Romagna (wupraj: Romanja) a někotre druhe dżěle (něhdże połojca
bamžowoho kraleſtwa, kiž pak je toho dla pſchecy hiſchcże wjetſche hacž
naſcha Sakſka, ale z mjenje wobydlerjemi) pſchi Sardinſkej woſtanu. Bamž
je ſtrowy a woſtanje pſchi ſwojich ſprawnych žadanjach; tež ſu joho
pſchecżelojo na francowſkim dworje pſcheco mȯcniſchi, bjez tym zo je
jedyn z joho najwjetſchich njepſchecżelow, prync Napoleon do
Egiptowſkeje zapucżował. Nowiny we Francowſkej, kotrež ſu pſchecżelne
pſchecżiwo bamžej, rěkaja ♣„La France“♠, a we nich ſu tež hiſchcże
najwěrniſche powjeſcże z Roma.

Bratrowſke poſtrowjenjo z Morawy.

Naſche lědom załožene a hiſchcże khude towaŕſtwo je hižom kedżbnoſcż a
pſchecżelnoſcż zbudżiło pola naſchich katholſkich bratrow we Morawſkej.
Njedawno doſta mjenujcy ſekretaṙ towaṙſtwa ſcżěhowacy liſt w cžěſkej
rycži, wot ſławnoho duchownoho a ſtaroſty towaṙſtwa ſſ. Cyrilla a
Methoda (załožene 1850 w Brnje) k. Fr. Suſchila ſamorucžnje piſany, kiž
ma ſo na ſerbſku rycž pſchełoženy takle:

Sławne towaṙſtwa ſſ. Cyrilla a Methoda!

Tyſaclětny jubilej pſchikhada ſwjateju Cyrilla a Methoda ſpocžina ſo
pola pola nas na Morawje runje dżenſniſchi ſwjaty wjecžor a zapocžnje ſo
ze zwonjenjom hako zynkom powſchitkowneje radoſcże. Waſche, Bratſja w
cyrkwi a rycžil <pb n="9"/>nowonaſtate towaṙſtwo k wudawanju katholſkich
knihow je pſchelubozny ton (klink) k tomule wuzwonjenju, z kotrymž
harmonia radoſcże połneje doměry (Nachfülle) w naſchimaj wuſchomaj
doſtawa. To ſmy ſej dawno pſcheli, zo by tajke katholſke towaṙſtwo we
Waſchich ſtronach naſtało. A ſpȯznawamy za ſwoju winowatoſcż, tole ſwoje
zradowanjo nad Wami ze ſkutkom wobſwědcžicż a Waſche towaṙſtwo za
ſobuſtaw naſchoho ♣„Dědictvi ss. apoštolů Cyrilla a Methodia“♠
pomjenowacż. Tohodla ſcżelemy wyſche diploma (t. j. zaſtupny liſt)
wſchitke wot nas wudate knihi, kaž daloko hiſchcże rozpſchedate njejſu.
Wzmicże je hako dopokaz naſcheje pſchikhilnoſcże a luboſcże k Wam, a Bȯh
popſchej Waſchim prȯcowanjam wſchitke zbožo!

W Brnje (Brünn), dżeń 31. decembra 1862.

Wot wubjerka ♣„Dědictvi ss. Cyrilla a Methodia,“♠

♣Fr. Sušil, starosta.”♠

Pȯdla bě kraſny diplom (wulki wobraz) a 10 wulkich knihow, kaž ſtawizny
katholſkeje Cyrkwje wot ♣Dr.♠ Biloho, wjacy zwjazkow: Žiwjenjopiſy
Swjatych atd.

Naſche towaṙſtwo dyrbi za tajke pſchecżelne a bratrowſke poſtrowjenjo
dżakowne bycż a tež po ſwojich mocach za katholſku wěru z piſmom
ſkutkowacż. Schtož naſch wubjerk na to w pſchichodnym poſedżenju
morawſkomu towaṙſtwu wotmołwi, podamy w pſchichodnym cžiſle.

Najkrȯtſchi pucż do njebjes.

Pobožny a wurycžny Jan Tauler zetka junu na ranjo cžłowjeka, kotrohož
hubjeny a bědny napohlad joho cyłu ſobuželnoſcż zbudżi. Tauler
pſchibliži ſo jomu a bjez nimaj zapocža ſo ſcżěhowace rozrycženjo:

„Dobre ranjo!”

„„Zenje njejſym ſchpatne měł!””

„Dha daj Bȯh zbožo!”

„„Ženje njejſym njezbožowny był!””

Chcu prajicż: „Bȯh cžiń tebi po žadoſcżi twojeje wutroby!”

„„Mi ſo pſchecy jeno to ſtawa, ſchtož ſebi pſcheju a tohodla ſym
zbožowny!””

Wucženy njewjedżeſche wjacy, kak by ſwoje pſchecżo porjedżił; tohodla
wopraſcha ſo ze ſpodżiwanjom: „Ty ſy pſchecy zbožowny, hdyž tola nichtȯ
na ſwěcże njeje doſpołnje zbožowny? Abo njemějeſche ſnadż Job prawje,
hdyž rjekny: „cžlowjek je krȯtki cžas žiwy a z wjele bědami napjelnjeny?
— Sy ty woprawdże zbožowny?”

„„A cžoho dla bych njebył?” rjekny khudak z poſměwknjenjom. „„Ženje
njejſym ſchpatne ranjo měł: ſym pſchecy ze ſwojim wotſudżenjom ſpokojom
był; ženje njejſym njezbožowny był. Schtož wy zbožo mjenujecże, to
njetrjebam a nježadam; ſchtož wy njezbožo mjenujecże, to njeznaju: a to
je moje zbožo. Wěm, zo ma njebjeſki Wȯtc pſchecy jeno moje zbožo w
myſlach, a tohodla joho khwalu, khwalu we lacžnoſcżi, khwalu we cžwilnej
horcocże a we krutej zymje, a wuſměſcheja-li mje njeduſchnikojo, khwalu
joho zaſy, pſchetož derje wěm, zo ſo to bjez <pb n="10"/>joho wjedżenja
njeſtawa. Pomyſlu ſebi: Mȯj Wotcże, ty chceſch to a toho dla chcu tež
ja. A dokelž jeno to chcu, ſchtož chce Bȯh, ſtawa ſo mi pſchecy, ſchtož
chcu: a toho dla ſym zbožowny. Abo znajecże wjetſche zbožo hacž hdyž ſo
cžłowjekej pſchecy po joho woli cžini?””

Tauleŕ zrozemi mužej, kotryž we ſproſtej rycži hłuboku mudroſcż wupraji.
Ale tu pſchejědże myſlicžka joho hłowu a chcyſche ſtarcowu pobožnu myſl
poſpytacż a wopraſcha zo z wažnym hłoſom: „Ty chceſch pſchecy to, ſchtož
Bȯh chce? ſchto dha, hdy by tebje Bȯh do hele ſtorcžicż chcył; by tehdom
tež hiſchcże to chcył, ſchtož Bȯh zechce?”

Khudak poſměwkny ſo zaſy a prajeſche z rycžnu a z hłoſom, kiž wozjewi,
kak cżežko jomu je, na tajke ſebi pomyſlicż: „„A byli mje Bȯh chcył do
hele ſtoržicż, bych tola to chcył, ſchtož Bȯh chce. Pſchetož, wězcże,
mam dwě ramjeni, a we tymaj mam ſpodżiwnu mȯc; prěnje: poddatoſcż do
božeje wole, druhe: njeſebicžnu luboſcż! Z tymajle ramjenjomaj bych ſo
Boha dżeržał, a njebych joho puſchcżił, tak zo bych joho ſamoho ze ſobu
ſcżahnył do hele; a bych wjele radſcho był z Bohom w heli, dyžli bjez
Boha we njebjeſach. Hela by mi njebjo była, hdy by Bȯh we njej był.”” —

Dołhi cžas hižom běſche bohabojazny wucženy najkrȯtſchi pucż do njebjes
pytał. Proſcheṙ bu joho wucžeṙ, proſcheṙ pokaza jomu pucż. Chcycż,
ſchtož Bȯh chce — to je najkrȯtſchi pucż do njebjes! A ſchtȯ dże tȯnle
pucż? Wěſcże tȯn, kiž ſo z tamnymaj ſylnymaj ramjenjomaj Boha dżerži a
we duchu a wěrnoſcżi ſo modli: „Twoja wola ſo ſtań, kaž na njebju, tak
tež na zemi.” D.

Wužitnoſcż cžitanja.

Kak wulki wužitk mȯže z pobožnoho cžitanja teje abo tamneje dobreje
knihi, toho abo tamnoho powucžacoho cžaſopiſa naſtacż, dopokazuje nam
pſchede wſchim tež žiwjenjopis ſwj. Ignacia z Lojola, załožerja
towaṙſtwa Jězuſowoho abo jeſuitiſkoho rjada.

We lěcże 1491 we Schpanſkej rodżeny bě tutȯn pozdżiſcho k tajkej
ſwjatoſcżi pſchewobrocżeny muž boži ſwoje prjeṅſche lěta na kralowſkim
dworje Ferdinanda ♣V.♠ pſchecžinił, hdżež ſo bȯrzy joho zapſchijomneje
duſche žadoſcż za ſwětnej cžeſcżu a za ſwětnymi wuznamjenjemi zmocowa.
Dokelž dopjelnjenjo tajkich žadoſcżow najlěpje w bitwach a wȯjnach
namakacż myſleſche, poda ſo hižom we młodych lětach k kralowſkomu
wȯjſkej, hdżež ſebi pſchez khrobłoſcż a zmužitoſcż wulku cžeſcż dobu.

Ale w lěcże 1521 potrjechi joho pſchi woblehnjenju krutoho a ſylnoho
hroda we Pampelonje, hłownym měſcże Navarſkim, te njezbožo, zo
njepſchecżelſka kulka nimale chłu joho prawu nohu rozrazy. Pſchez to bu
na dołhi cžas na khore łožo cżiſnjeny, dokelž zahojenjo jara cżežkeje
rany jenož pomału pokrocžowaſche. Zo by ſebi na tajke waſchnjo cžas
někak zahnawał, žadaſche za cžitanjom ſwětnych knihow, woſobnje za tak
mjenowanymi romanami, kotrež běchu we tehdomniſchim <pb n="11"/>cžaſu ſo
hakle nimale zapocžałe piſacż. Dokelž pak ſo runje žana tajka požadana
kniha njenamaka, bu jomu žiwjenjo Jězuſowe a Swjatych do rukow podate.
Pſchi zapocžatku cžitaſche tute knihi jenož, zo by ſej cžas zahnał, bjez
toho zo by najmjeńſche wokſchewjenjo, najmjeńſchu zabawu ſebi z nich
cžerpacż mohł; ale po cžaſu zalubowa ſo, dokelž hnada boža we nim
ſylniſcho ſkutkowacż pocža, tak jara do nich, zo z cžitanjom tych ſamych
cyłe dny pſchecžini. Pod ſkutkowanjom tuteje hnady namaka we
pſchikładach ſwjatych něſchto wjele kraſniſche a wyſchſche hacž we
wſchitkich njewěrnych, wunamakanych romanach a bajkach, z kotrymiž bě
prjedy ſwȯj pomjatk a ſwoje myſle napjelnjał. Po horcych nutskownych
wojowanjach zapſchija nětk pſchedewzacżo, ſwȯj rycżeṙſki mjecž jenož
njebjeſkej kralownje poſwjecżicż a pſchichodnje, kaž běchu ſwjecżi to
cžinili, pod khorhowju krala wſchěch kralow wojowacż a ſo ſamoho a ſwět,
kotromuž bě hacž dotal hołdował, pſchewinycż.

Kak kraſnje je tute ſwoje pſchedewzacżo wuwjedł, to wobkrucża nam cyłe
joho dalſche žiwjenjo, kotrež ſnadż pſchichodnje dale wopiſamy. J. H.

Žiwjenjo ſſ. Cyrilla a Methoda.[3]⁾

Swjataj bratraj Cyrill (kotrež mjeno je pſched ſmjercżu pſchiwzał) abo
Konſtantin a Method běſchtaj ſynaj ſławnoho wojeṙſkoho wyſchka w
grichiſkim měſcże Sołuń (Theſſalonike) w Macedoniſkej, hdżež bě tehdom
ſłowjanſka rycž derje znata, dokelž běchu we wokołnoſcżi měſta ſami
Słowjenjo. Jeju nan Leon, bě bohaty muž a mějeſche ſydom ſynow, z
kotrychž bě Konſtantin najmłȯdſchi a w lěcże 827 rodżeny. Method běſche
ſtarſchi. We młodoſcżi hižom wuznamjenjeſche ſo pſched wſchitkimi
Konſtantin z woſobnymi duchownymi darami. Hdyž bu na ſchtudowanjo daty,
pſchibjeraſche na mudroſcżi bȯle dyžli wſchitcy druzy wucžownicy. Joho
zajimachu woſebje knihi a wucžby ſ. theologa Hrjehorja, a hiſchcże w
młodoſcżi napiſa na ſcżěnje ſwojoho bydlenja pod znamjenjom kſchiža
tajkule khwalbu ſ. Hrjehorjej: „O Hrjehorjo, z cżěłom cžłowjek, a kaž
jandżel ſy ſo wozjewił. Pſchetož twȯj hort, kaž jedyn ze Serafinow, Boha
khwali a cyły ſwět rozſwjetla na prawu wěru pokazujo. Z tym pak
pſchiwzmi tež mje nakhilenoho tebi z luboſcżu a wěru, a budż mi z
rozſwětlerjom a wucžerjom.” Konſtantin zhubi hako ſchtyrnacżelětny
hȯlcžec ſwojoho nana a grichiſkokhěžorowy wucžeŕ, logothet (t. j.
keńcleŕ) Theoktiſt, ſłyſchiwſchi wo joho mudroſcżi a pilnym wuknjenju,
wza joho na khěžorſki dwȯr, zo by ſo z khěžorowym ſynom wucžił. Tȯnle
prync rěkaſche Michał, a bě hakle tſinacże lět, hdyž jomu nan zemrje, a
wȯn knježeṙſtwo naſtupicż dyrbjeſche. Tu pſchińdże z nim w lěcże 842
młody Konſtantin do hłownoho měſta Carjohroda abo Konſtantinopla.
Knježeṙſtwo za młodoho khěžora wjedżeſche joho macż, ſwjata Theodora, z
dwěmaj zaſtararjomaj Manuilom a Theoktiſtom, kotryž bě pſchecżel
Konſtantinej. W Carjohrodże bu Konſtantin wſchelakim wucžerjam
pſchepodaty, cžitaſche grichiſkoho baſnjerja Homera, nawukny <pb
n="12"/>zemjuměrſtwo a wudokonjeſche ſo pod Leonom a Fokiom we
filoſofiſkich (mudrowſkich) wědomnoſcżach. Tež rycžniſtwo a hwězdaṙſtwo
wȯn wuknjeſche.

Joho pſchecżel Theoktiſt widżicy, zo wȯn tak we wſchěch wědomnoſcżach
pokrocžuje, da jomu mȯc we ſwojim domje, a wȯn ſmědżeſche do khěžorſkoho
palaſta khodżicż, hdyžkuli chcyſche. Potom chcyſche joho woženicż ze
ſwojej mȯtku, a pſchiſlubjowaſche jomu wěſte wjeṙchowſtwo (kraj) wot
khěžora a zo chce joho za ſtratigu abo wojeṙſkoho wjedżicżerja
pomjenowacż. Ale tomu wſchomu pſchecżiwjeſche ſo Konſtantin a joho
pſchecżel wobzankny, zo chce joho na duchownſtwo ſwjecżicż dacż a joho
za knihownika pſchi cyrkwi ſ. Sofije wuzwolicż. Tak ſo ſta, ale
Konſtantin tam mało pobu, dżěſche k Uſkomu morju, ſkhowa ſo w jenym
klȯſchtrje, tak zo joho lědma za poł lěta nadeńdżechn. Ale hdyž ſo z nim
do Carjohroda wrȯcżichu, njemȯžachu joho nikak k tomu pſchiwjeſcż, zo by
pokrocžował we ſłužbje pſchi knihowni pola ſ. Sofije; wȯn jenož pſchija
wucžeṙſke měſto, w kotrymž ſwojich krajanow a cuzych we filoſofii
(mudrowſtwje) rozwucžowaſche. Wot toho cžaſa mjenowachu joho filoſofa.

W tym cžaſu mějeſche Konſtantin, hiſchcże młody, po khěžorſkim rozkazu
wucžene zwadne rožrycžowanjo wo cžeſcżowanju ſwjecżatow z wotſadżenym
patriarchom Anniom, kotryž bu dla ſwojoho njemdrjenja pſchecżiwo
wobrazam w cyrkwi wot ſwojeje doſtojnoſcże wotſadżeny.

Hdyž bě Konſtantin 24 lět ſtary, pȯſłachu joho z druhim wucžencom k
Saracenam (mohamedanſkim) a to najſkerje k emirej Melitſkomu. Pſchicžina
tohole pucżowanja běſche ſaracenſke pſcheproſchenjo k rozrycženju z
kſcheſcżanami wo wěrje. Konſtantin wuńdże hako dobycżeṙ pſchi tym,
pſchijawſchi tež jěd wot njepſchecżelſkeje ruki, kotryž jomu nicžo
njeſchkodżeſche. Wrȯcżiwſchi ſo z toholo pucżowanja wuzwoli ſej
Konſtantin ſamotne žiwjenjo, a poda ſo k ſwojomu ſtarſchomu bratrej
Methodej na horu Olymp w Theſſaliſkej.

(Pokracžowanjo.)

Pſchirunanjo piſmikow: cż=♣ċ,♠ cž=♣č,♠ ſch=♣š,♠ kſch, pſch, tſ=♣kř, př,
tř.♠

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Swȯj pſchinoſchk (15 nſl.) ſu do pokładnicy zapłacżili ſcżěhowacy
knježa: wucžeṙ Bräuer z Radworja, kapłan Ducżman z Radworja, kubleṙ
Wojnaṙ ze Smolic, wucžeṙ Kochta z Worklec, wucžeṙ Kral z Radworja,
klamaṙ Polank z Mniſchonca, J. Grubert z Radworja, pſchekupc Hȯrnik z
Khróſcżic, pſchekupc Hórnik z Worklec, vikar Hornik z Budyſchina, kubleṙ
Jawork z Miłocżic, direktor Schołta z Budyſchina, J. Bětka z Budyſchina,
J. Koplanſki z Budyſchina, J. Wenka z Budyſchina, wucžer Žur ze Zdżerje,
kubleṙ Rězak z Dżěžnikec, kubleṙ Guda z Dżěžnikec, ſchoſaṙ Jawork z
Wtelna, bratr z rjadu Kupucinow Jawork z Rumburka, młynk Krawcžik z
Rumborka, ſenior tachantſtwa Pjech z Budyſchina, ſcholaſtik tachantſtwa
Buk w Budyſchina.

P. Schołta, pokładnik.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Redaktor: Michał Hȯrnik.♠

Cžo. 2. Februar. 1863.

Stawizny Rȯžanta.[4]⁾

Podał ♣P. L.♠

♣I.♠ Marina Hwězda.

Wucžinjene je, zo ma ſo klȯſchtram cyłe cžłowjeſtwo w kȯždym cžaſu mnohe
a wſchelake dobroty dżakowacż, byrnje doſcż tajkich było, kotſiž chcedża
to zaprěcż. Klȯſchtry buchu najprjedy tam załožowane, hdżež nětk z
tucžnej trawu wobroſcżene zahony, płȯdne derje wobdżěłane pola a wulke
měſta widżimy. Jich najprěniſchi dżěławi wobydlerjo zeſpuſchcżachu
mjenujcy njepſchiſtupne lěſy, cžinjachu wulke kruchi naturſkeje dżiwiny
wokoło tutych klȯſchtrow płȯdne a zawoſtajichu tak rjenje
pſchewobrocżene kraje a zahony nam, ſwojim potomnikam. Klȯſchtyrſka
regula najwjacy muſkich mnichowſkich rjadow pſchikazowaſche to cžinicż k
powſchitkownomu lěpſchomu a wužitkej cžłowjeſtwa! A tak naſtachu nic
jenož jednotliwe wſy, ale tež měſta; klȯſchtry buchu magaziny a wuſtawy,
w kotrychž kȯždy dżěło a zežiwjenjo namaka. Najwjacy pak ſkutkowachu
klȯſchtry za duchowne zbožo cžłowjekow, pſchetož běchu kȯždy cžas hacž
do nowiſchoho cžaſa ſydło kumſchtow a wědomoſcżow a wocżahnychu w
ſwojich murjach mužow, kotſiž w khwalobnym wopomnjecżu cžłowjekow
woſtanu. Woſobnje běchu klȯſchtry we kȯždym cžaſu měſta k hajenju, k
wobkrucżowanju a k rozſchěrjenju kſcheſcżanſtwa; z nich wuńdżechu
japoſchtołojo wěry.

Tež w hornich Łužicach bě w ſtarym cžaſu wjele klȯſchtrow, kiž ſo z tej
ſamej ſtaroſcżu za naſchu wěru a cyrkej ſtarachu hacž do cžaſa
Lutheroweje reformacije; bě jich hromadże 11, 7 za mnichow a 4 za
mniſchki (klȯſchtyrſke knježny). Spomnjenja hȯdniſche klȯſchtry za
mnichow běchu: w Zhorjelcu, we Kamjencu, we Budyſchinje a klȯſchtyr
coeleſtinow na horje Ojbinje pola Žitawy. Tutȯn bě najrjeniſchi a
najwjetſchi; khěžor Karl ♣IV.♠ jȯn załoži a z kralowſkej darniwoſcżu
wuhotowa. Wot wſchitkich tychle klȯſchtrow ſtaj dżens we nětcžiſchich
hornich Łužicach jenož hiſchcże dwaj zbytknaj, mjenujcy klȯſchtyr
ciſterciſkich mniſchkow Mariny Doł a Marina Hwězda; wſchě druhe ſu
krawne wȯjny, kiž buchu wěry dla wjedżene, najbȯle wutupiłe a
wuhladujemy na tym měſcże, hdżež ſtojachu, jenož <pb n="14"/>zrudne
powoſtanki abo twarjenja, k wſchědnomu ſwětnomu wužiwanju poſtajene. Zda
ſo ſkoro, zo bě ſwjata Marija, kotrejež mjeno noſytaj, ze ſwojej
zaſtupnej prȯſtwu jenicžka zakitaŕka, kotraž mȯžeſche tutej dwaj
klȯſchtraj wot powſchitkownoho zahubjenja wumožicż.[5]⁾ Nutrny dżak
Božej macżeri, zo je wona naſchej cyrkwi w tutym kraju tejle dwě
debjenſtwje katholſkoho žiwjenja praſtarych (uralt) cžaſow zdżeržała.
Schto by z wulkoho dżěla katholikow było, hdy byſchtaj tež wonaj
zbèhnjenaj byłoj a ſchto z wulkeje mnohoſcże potrjebnych a khudych, kiž
maja dżens hiſchcże wot teju klȯſchtrow ſwȯj khlěb? Załoženjo wobeju
katholſkeju klȯſchtrow Marinoho Doła a Marineje Hwězdy ſo nam tak wažne
zda, zo dyrbimy nuznje najtrěbniſche tu naſchim katholſkim cžitarjam
ſubudżělicż, prjedy hacž k ſobudżělenju woprawdżitych ſtawiznow „ſwj.
Marije w Rȯžencże“ pſcheńdżemy. Dokelž pak derje wěmy, zo cžitarjo
„Katholſkoho Pȯſła“ najwjacy jenož poſleniſchi klȯſchtyr znaja, chcemy
drobniſcho tež jenož wo tutym we ſwojim naſtawku rycžecż.

Mariny Doł kaž tež Marina Hwězda buſchtej załoženaj w 13. lětſtotku.
Klȯſchtyr Mariny Doł blizko Oſtrica (Woſtrowca) ležacy bu žałoženy wot
cžěſkeje kralowny Kunigundy, mandżelſkeje Wjacſława ♣IV.♠ w l. 1234. Tȯn
klȯſchtyr bu zahe hižom wot wſchelakich wjeŕchowſkich parſchonow bohacże
wobdarjeny a wobſedżi dżens hiſchcże měſto Oſtric a 18 wſow. Klȯſchtyr
Marina Hwězda je něſchto pozdżiſcho a to w lěcże 1264 załoženy a jeſuita
Ticinus, rodżeny Kulowcžan, nam joho załoženjo we ſwojich rȯžencžanſkich
ſtawiznach ſtr. 46 takle wopiſuje.[6]⁾ „Hdyž junu wyſokodoſtojny knjez
Bernard, 27. miſchnjanſki biſkop a knjez nad Kamjencom na hońtwje ſo
wjeſeleſche a na te měſto pſchińdże, hdżež nětk kłȯſchtyr ſtoji, poda
ſo, zo ze ſwojim konjom hłuboko do bahniſchcża zapadże. Dokelž ſej ze
ſwojimi mocami z njoho wjacy wupomhacż njemȯžeſche a dlěſchi cžas hižom
podarmo to ſpytowaſche, dha wobrocżi ſo ſ nutrnej prȯſtwu k Bohu a k
najſwjecżiſchej knježnje, ſlubjo, jelizo budże z tejele ſtraſchnoſcże
wumoženy, na tym ſamym měſcże klȯſchtyr natwaricż a ſwjatej Mariji
poſwjecżicż. A hlaj! bě hižom ranjo, dha wuhlada wȯn z jenym dobom pſchi
ſwěcżenju jutnicžki pſched ſobu hłowu, z błukim, błyſkotacym
ſchlewjerjom (Schleier) debjenu. A lědom bě to widżał, pȯcžnje zemja ſo
ſydowacż a twerdnycż a biſkop wucżekny zbožownje hubjenej ſmjercżi. Wȯn
khwaleſche nětk Boha a zapocža bȯrzy, njezabywſchi ſwȯj ſlub, tam, hdżež
bě joho kȯń ſo zapanył, klȯſchtyr twaricż w lěcże 1264. Wȯn mjenowaſche
jȯn Marinu Hwězdu, dokelž bě ſo jomu raṅſcha hwězda (jutnicžka) <pb
n="15"/>a ſwjata Marija, macż Boža, tam zjewiła. Klȯſchtyr bu w lěcże
1284 tak daloko hotowy a wutwarjeny, zo mȯžachu knježny, ze ſwojoho
najprěniſchoho klȯſchtra w Kamjencu, kiž je hižom 1249 wot knjezow nad
Kamjencom natwarjeny był,[7]⁾ do Marineje Hwězdy pſchecżahnycż. Rjenje
natwarjena cyrkej bu poſwjecżena k cžeſcżi ſwjateje Marije, ſwj. Jana
kſchcżenika a ſwjateje Wȯrſche, kotrychž wopomnjecżo ſo hiſchcże nětko
kȯžde lěto hacž na najrjeniſcho ſwjecżi. Nabožny załožeŕ klȯſchtra
biſkop Bernard bě po tutym podawku hiſchcże 37 lět žiwy a wumrje 11.
oktobra 1321 zbȯžneje ſmjercże. Měſto, hdżež je wȯn ze ſwojim konjom
zapanył, je mała khapałka, kſchižownomu khodej pſchitwarjenja, we
kotrejž knježny huſto najſwjecżiſchi ſakrament doſtawaja, měſto pak, na
kotrymž joho cżěło wotpocžuje, woznamjenja kraſny wopomnik pſched wulkim
wołtarjom, w kotrymž joho a joho najnutrniſchoho pſchecżela Heńdricha,
knjeza nad Kamjencom, koſcże ſo khowaju.“ Rjane napiſmo we łacżanſkej
rycži debi wopomnik a rěka ſerbſki takle:

Zaſtaṅ, o pucżowarjo! hdżež ſo zapadny Bernard. Spodżiwaſch ſo padej,
kiż ſo jomu je ſtał na hoṅtwje? Njeſpodżiwaj ſo, wſchak bě łójeṙ
duſchow, honjenja njewědomy. Tohodla woſta, wrócżiwſchi ſo k łójenju
duſchow z powołanja, wobtwerdżeny z rybakowym pjerſchcżenjom, tſjacy w
tymjeniſchcżu, wón, kiž ſo pſchikhili prjedy zemi. Zemjace lubujo,
njenamaka na zemi twerde a padnywſchi wjazny; njemócny ſtacża, byrnje
tež kamjenjow doſcż wobſedżił, knjez Kamjenca. Nałožujo pak zemjace k
załoženju (kȯſchtra) a z nohomaj teptajo, namaka, hdżež mȯžeſche ſtacż.
Bernard tamny (ſwjaty) bě wulki dobrocżeṙ Ciſterciſkich, ſpodżiwna wěc!
Zo je Bernardow połne Ciſtercium[8]⁾ pak mjedonoſchnych w rycži, pak
bohatych we ſmilnych darach. Zaběža ſo bohatſtwa, ſpěſchniſcho dyžli
Merkur. Chceſch jim cżěkanjo zaſtajicż? Wobkrucż je we ſkale: Wěz pak,
zo ſkała tale je Khryſtus. Joho khudym pſchiwiſnikam njech pokłady
zwólnje ſo dadża; cžinja wěcžnoho darjerja z bohatſtwom, hdyž płodża
naſchoho mjena ſtajnu njeſmjertnoſcż. Kȯnc by wzał tudy Bernard,
njeby-li bohatſtwa zhubił pſchez ſlub załoženja klóſchtra. Zhubiwſchi
je, kaž ſam chcyſche, namaka wumoženjo, wón jich zacpějeṙ. Wobrocżi jomu
khribjet Fortuna (zbožo) w podobje Diany, a nimale zahubi ſwojoho
ſobuhrajerja: Hrajeṙ pak zacpěty zwȯlnje woteda ſwoje, a doby z tym
ſebje ſamoho. Cžitaſch-li to cžitarjo? Scżěhuj Bernarda morwoho a
budżeſch z nim žiwy po ſmjercżi.

Pȯdla je tež grichiſke napiſmo, kiž ma ſo pſchełožene takle:

Bernard zwěrinu honiwſchi, tu zapany njenadżicy do rozſchěrjeneje ſycże
njewěſteje ſmjercże. Žiwy, knjez Kamjenja: nětk ſam kamjenjej tu
podleži! Njech jomu je lochka zemja. Tudy potajkim ſo khowa Bernardowe
cżěło: njekhowa ſo pak joho duch, hdyž ſo ſběhny nad hwězdy.

(Pokracžowanjo ſcżěhuje.)

Wozjewjenjo pſchiſtupa k naſchej ſ. cyrkwi.

Schismatiſcy dotal Bołharjo w biſkopſtwje Tirnowo (t. j. Cżernjowo) ſu
ſcżěhowacy wotewrjeny liſt podpiſali a rozpoſłali:

<pb n="16"/>

„Wſchitkim Bołharjam! W drohotnych powoſtankach naſchoho ſtaroho cžaſa,
we naſchich zakonjach a cyrkwinſkich knihach, kotrež ſu pſcheſcżěhanjam
Grichow wucżekłe, namakaja ſo dopokazma, kotrež zjawnje wobſwědcžuja, zo
we ſpocžatku bołhaŕſka cyrkej ze ſwjatej japoſchtołſkej romſkej cyrkwju
w zjenocżenſtwje ſtejeſche, kotraž naſchej cyrkwi wuſtawu da a kanoniſku
a ſamoſtatnu hierarchiu (rjad duchownſtwa) wobkrucżi. Ale grichiſcy
patriarchojo (biſkopojo) w Konſtantinopolu ſu w hordoſcżi a
cžeſcżelakomnoſcżi we wſchelakich cžaſach a ze wſchelakim
pſcheklepanſtwom naſche cyrkwinſke prawa ranili a je ſo jim ſkȯncžnje
radżiło, bycżo naſcheje narodneje cyrkwje cyle zanicžicż, hdyž nam z
mocu grichiſkich (bołhaŕſcy njerozemjacych) duchownych, kiž ſu wot
wſchitkich kſcheſcżanſkich pocžinkow zdaleni, pſchinucżichu.

Tak njeſe bołhaŕſki narod, pokhileny pod ſpſchahom fanariotſkich
(woſobnych z Konſtantinopola) Grichow, pſchez někotre lětſtotki zło
njeſprawnoho knjejſtwa a njezakońſkoho cyrkwinſkoho zarjadowanja. Schtȯ
mohł we wſchitkich jenotliwoſcżach te hubjenſtwo a te kſchiwdy wopiſacż
a wupowjedacż, kotrež je naſch lud wot tych ſtarych a zaſakłych
njepſchecżelow naſcheje narodnoſcże cżeŕpjecż dyrbjał? Pſchez tȯnle cyły
cžas bu ſprawnoſcż wot nich ranjena; duchowne zdżěłanjo bu zadżěwane,
naſcha narodna doſtojnoſcż bu pſchez najbȯle ranjace wudma wuſměchowana;
naſcha rycž, jenicžke wopomnjecżo naſchoho bycża, bu pocżiſchcżowana;
najdoſtojniſchi mužojo naſchoho duchownſtwa buchu z kraja wupokazani a k
wěcžnomu jaſtwu wotſudżeni; naſche wuſtawy běchu a ſu hiſchcże
pſchiſłodżenjam a pſcheſcżěhanjam wuſtajene; z jenym ſłowom: dȯńt
bołhaŕſkoho naroda je pſchemocy fanariotſkich Grichow poddaty. Hacž do
tutoho cžaſa nochce grichiſka cyrkej w Konſtantinopolu, ta „wulka
cyrkej“ (kaž ſo rady mjenuje) wot toho wotpuſchcżicż, zo by nas ſwětnych
wotpohladanjow dla ſtajnje pod ſwojim grichiſkim knjejſtwon dżeržała, a
z politiſkich pſchicžinow Bołharjow a Grichow do jenoho luda (wě-zo
grichiſkoho) změſchała, ale hiſchcże wjacy: pod larwu nabožniſkeje
jenajkoſcże pokracžuje wona we pſcheſcżěhanjach pſchecżiwo naſchej
narodnoſcżi, haj podwoja te ſame.

Bjez ſwojeje wole ſmy do bjezdna złoho a njeſprawnoſcżow cżehnjeni, z
kotrohož ſo ſkȯncžnje zaſy wumožamy, dżak budż miłoſcżiwomu Bohu, kiž je
naſchich dobrych wjeŕchow rozſwětlił a ſcžinił, zo ſu nam tȯn jara
požadany ſrědk dowolili, z kotrymž mȯžemy woblakowanjo, naſchomu
ſwědomju pſchez te błudy a ſwětne wotmyſlenja grichiſkeje cyrkwje
cžinjene, zaſy wotmycż, naſche dotal wobſchkodżene wobkhadżenjo z
druhimi narodami polěpſchicż, zahubne a ſkažene grichiſke duchownſtwo
wot ſo wotſtronicż, a ſo tak wot njeſprawnoho a njezakoṅſkoho mocowanja
tuteje cyrkwje, kiž je jenož „wulka“ pſchez ſwoje złóſcże, wuſwobodżicż.
Tohodla:

wozjewjamy my Bołharjo diöceſy Tirnowa, ſwětſcy duchowni a laikojo
(njeduchowni), ſwjatoho ducha na pomoc wołajo, z tutym ſwjatocžnje a
zjawnje, zo my njezakońſke a njekanoniſke mocowanjo grichiſkoho
arcybiſkopa (t. r. kiž nas hiſchcże ſwojich mjenuje) w Konſtantinopolu
wotpokazujemy.

<pb n="17"/>

Hdyž tak wſchitke wobkhadżenjo a wſchitke zjenocżenjo z nim a cyłym
grichiſkim duchownſtwom puſchcżimy, wrȯcżamy ſo po pſchikładże ſwojich
prjedownikow pod zakońſku a kanoniſku (t. r. w cyrkwinſkim prawje
wobkrucżenu) mȯc ſtoła ſwjatoho Pětra, wjeŕcha japoſchtołow, a
wobnowjamy ſwoje zjenocżenjo ze ſ. romſkej nawjecžornej cyrkwju.
Tohorunja proſymy Joho Swjatoſcż bamža Piusa ♣IX.♠ nas do jednoty tuteje
pſchezcyłneje cyrkwje Jězuſa Khryſtuſa pſchiwzacż, a tež hako zaſady a
waſchnjo zjenocżenja ſcżěhowace wuměnjenja pſchipoznacż a dowolicż.
(Nětko ſcżěhuja wuměnjenja, kajkež je romſka cyrkej tež druhdże
pſchiſtupowacym ſchismatikam dowoliła; žadaja ſamoſtatne bołhaŕſke
duchownſtwo, zdżerženjo ſwojich dotalnych wobrjadow abo ceremonijow,
ſłowjanſku rycž pſchi božich ſłužbach atd.) ♣(La Bulgarie.)♠

Miſſionſke powjeſcże.

W zajimawych rozprawach jenoho ſtarſchoho miſſionara (prědarja
kſcheſcżanſkeje wěry bjez pohanami), k. Pierza, wo joho ſkutkowanju bjez
Otchipwe-Indianami w połnȯcnej Americy cžitamy ſcżěhowace. W zymje l.
1860 wumrje kral tohole indiſkoho naroda; dokelž njebě mȯžno, pſched
joho ſmjercżu hiſchcże miſſionara, za kotrymž jara žadaſche,
pſchiwjezcż, da ſej wȯn cžornu draſtu, duchownſkej podobnu, ſcžinicż,
woblecže ſo ju a prajeſche: Nětko wuhlada mje tȯn wulki duch (t. r. Bȯh
kſcheſcżanow) w duchownſkej draſcże a ſpȯznaje z toho, zo ja miſſionara
lubuju a wot njoho žadam kſchcżeny bycż. Wȯn wobželnoſcżeſche pod wjele
ſylzami ſwoje hrěchi a wumrje pokutniwy. Dokelž běſche we wěrje hižom
derje doſcż rozwucženy, a dokelž bu joho kſchcżeńca pſchez někotre
zadżěwki wotſtorcžena, ſměmy ſej myſlicż, zo wȯn pſchez kſchcżeńcu
žadoſcże k wěcžnej zbȯžnoſcżi pſchińdże. — Pſchi jenym kraſnje ležacym
jězoru nadeńdże k. Pierz 300 pohanſkich Indianow w hromadże. Hdyž bě
jich tydżeń dołho w najtrěbniſchich nabožniſkich wěrnoſcżach
rozwucžował, praſcheſche ſo jich, hacž ſu jomu rozemjeli a chcedża-li
joho nabožniſtwo (Religion) pſchiwzacż. Tu poſkicżi jomu hłownik
(Häuptling) ruku a praji: Luby wotcže, ja ſym zeſtarił a njejſym dotal
žanoho duchownoho prědowacż ſłyſchał; nětk hakle ſpȯznawam, kajki
rozdżěl je bjez dobrym katholſkim kſcheſcżanom a wbohim pohanom. Woſtań
jenož pola nas, luby wotcže, ja chcu twoju wěru poſłuchacż a ſo
kſchcżicż dacż, a ja myſlu, zo budża wſchitcy moji poddani cžinicż kaž
ja. Duchowny praſcheſche ſo na to druhich Indianow, kotſiž kaž podwolne
wowcki wokoło njoho na zemi ſedżachu, hacž maja ze ſwojim hłownikom
jenajke zmyſlenjo. Woni wotmołwichu: Haj luby wotcže, a dachu jomu jedyn
po druhim ruku. Miſſionar pak ſlubi jim, zo chce w pſchichodnym nalěcżu
zaſy pſchińcż, abo jim druhoho duchownoho pȯſłacż, kiž by jich doſpołnje
dowucžił a kſchcżił. — Ottawa-Indianojo, bjez kotrymiž bě k. Pierz 15
lět ſkutkował, ſu nětk wſchitcy kſcheſcżenjo a bydla we ſcheſcżich
rjanych wulkich wſach, z kotrychž ma kȯžda ſwoju cyrkej: woni ſu ſo
wobohacżili, a dokelž ſu derje doſcż zdżěłani, ſpožcži jim knježeŕſtwo
ſtata Michigan wſchitke prawa <pb n="18"/>běłych krajownikow. To ſame by
ſo pola Otchipwe-Indianow wuſkutkowało, hdy by tam doſcż miſſionarow
było, kiž bychu jich rozwucžowali a hako duchowni pola nich woſtali. Nic
jenož tȯnle narod, ale tež Siouxojo a druhe indianſke ſplahi we ſtacże
(kraju) Minneſota žadaja zaſy a zaſy katholſkich miſſionarow, njemȯža
pak žanych dȯſtacż. Z toho widżicże, lubi cžitarjo, kak wažne je
podpjeranjo miſſionſkich towaŕſtwow (kaž lyonsſkoho atd.), kotrež ſrědki
k wobſtaranju duchownych za tele po zbȯžnoſcżi žedżace ludy zhromadżuja.
— Pſchichodnje hiſchcże wjacy z miſſionſtwa pſchinjeſemy.

Žiwjenjo ſſ. Cyrilla a Methoda.

(Pokracžowanjo.)

Method bě někotre lěta khěžorſki bohot jenoho wjeŕchowſtwa, potom pak
wzda ſo wſchitkoho a woteńdże do klȯſchtra na ſpomnjenej horje Olymp,
hdżež do duchownoho zjenocżenſtwa ſtupi. Tu nětko wobaj bratraj ſo wjele
modleſchtaj a poſcżeſchtaj. Z tajkoho pobožnoho žiwjenja buſchtaj na
dobo zaſy wot khěžora dale powołanaj. Połdżiwi lud Kozarow mjenujcy, kiž
bjez cžornym a kaſpiſkim morjom w nětcżiſchej Ruſowſkej pſchebywachu,
běſche khěžora dowěrnje wo pſchipoſłanjo wucženych ludżi proſył, kiž
bychu rozſudżili, hacž dyrbja Kozarojo wěru Židow abo mohamedanſkich
Saracenow ſebi wuzwolicż; pſchetož kȯžda ſtrona chcyſche jich k ſwojomu
nabožniſtwu wobrocżicż. Duž podaſchtaj ſo ſwjataj bratraj po cžornym
morju do pſchekupſkoho grichiſkoho měſta Cherſona, kiž pſchi wuliwje
(Mündung) rěki Dněſtra ležeſche. Tu chcyſchtaj wěſty cžas woſtacż, zo
byſchtaj židowſku a ſaracenſku rycž nawukłoj. Tež zbudżowaſche
Konſtantin tamniſchoho biſkopa k pytanju rowa a powoſtankow ſ. Klimanta,
romſkoho bamža, kotryž bě wupokazany w tych ſtronach pſchebywał a
ſkȯncžnje z kȯtwicu (Anker) za ſchiju do morja potepjeny (w lěcże 101) a
potom na blizkej kupje pohrjebany był. Nad joho rowom běchu pozdżiſcho
kſcheſcżenjo cyrkwicžku natwarili, kotraž pak bě pſchi zapuſcżenju
Cherſona a wokolnoſcże rozpadnyła, tak zo w 9. lětſtotku nichtȯ wjacy
tȯn row njewjedżeſche. Z božej pomocu pak namaka Konſtantin row a tež
koſcże ſ. Klimanta a pſchinjeſe je do měſta Cherſona w l. 861. Derje
pſchihotowanaj podaſchtaj ſo ſſ. bratraj po möotiſkim morju ke Kozaram.
Wjeŕch tych ſamych pȯſła jimaj woſobnych muži napſchecżo, zo bychu jej
powitali. Dobyſchtaj drje bȯrzy lud za Jězuſowu wěru, tola mějeſchtaj z
mudrymi Kozarami, ze Židami a Saracenami wjele rozrycžowanjow, kotrež je
Konſtantin potom napiſał a Method pozdżiſcho do ſłowjanſkeje rycže
pſchełožił. Kȯnc a wunoſchk tychle rozrycžowanjow bě, zo bu 200
najwoſobniſch Kozarow z wjeŕchom ſamym kſchcżenych. Tȯnle wjeŕch
dżakowaſche ſo jara grichiſkomu khěžorej, kiž bě jim teju wubjerneju
wucžerjow pȯſłał. A tež jimaj chcyſche ſo dżakowny wopokazacż, prjedy
hacž byſchtaj joho kraj wopuſchcżiłoj. Tola měſto wſchitkich
poſkicżenych darow wuproſy ſej Konſtantin 20 zajatych Grichow, ſwojich
krajanow, wo kotrychž zajecżu wjedżeſche. A prȯſtwa bu wuſłyſchana; cżi
zajecżi ſmědżachu ſobu domoj pucżowacż. W Cherſonje zadżeržeſchtaj ſo
ſwjataj bratraj a wzaſchtaj drohotne powoſtanki cżěła ſ. Klimanta ſobu
<pb n="19"/>do Konſtantinopola. Nětko bě Konſtantin krȯtki cžas tudy
žiwy pſchi cyrkwi ſſ. Japoſchtołow, a Method bě abt klȯſchtra
Polychrona, w kotrymž bě 70 mnichow.

(Pokracžowanjo.)

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

♣„Katolički list“♠ w Zahrjebje (Agram) piſche, zo budże tyſaclětny
jubilej ſłowjanſkich japoſchtołow tež w Romje ſwjatocžnje ſwjecżeny; haj
tȯnle ſwjedżeń je po programmje, wot bamža wudatym, ſo hižom zapocžał.
Trajacy wopomnik tutoho tyſaclětnoho jubileja budże załoženjo
„Cyrillomethodſkoho kollegia“. Kollegium S. Hieronyma je k tomu kȯncej
1000 tolerjow dariło a cyłe wotdżělenjo ſwojoho domu wotſtupiło, w
kotrymž budże ſo mȯc 16 hacž 20 khowancow (Zöglinge) zaſtaracż.
Zahrjebſke arcybiſkopſtwo, potom biſkopſtwa Dżakowarſke, Seńſke,
Kſchižewacſke, Zadrſke a Dubrowniſke maja prawo, do toho kollegia na
joho khȯſty jenoho młodoho duchownoho ſłacż.

Z Prahi. Wulka nowa cyrkej k cžeſcżi ſſ. Cyrilla a Methoda w pražſkim
ludopołnym pſchedměſchcżu Karlinje, hdżež dotal žana cyrkej njebě a w tu
khwilu hiſchcże drjewjana khapała ſteji, je z dobrowȯlnymi darami hižom
w loni we zwonkownym dotwarjena. Po cyłych Cžechach ſu dary hromadżili,
wſchelacy zamožicżi wulke dary podali. W poſledniſchim cžaſu ſu nětko
tež w nutskownym hižom wjele twarili a wobſtarali, tak zo budże drje
cyrkej pſched lětuſchim 5. julijom dohotowjena, ſnadż hacž na wobrazy na
wjeŕſche. Na jedyn wołtaŕ w tutej cyrkwi, wołtaŕ ſwjatoho Wȯjcżěcha (kiž
je Polakam a ſtarym Pruſam hako miſſionar prědował) ſu Polacy
hromadżili. W tu khwilu pſchihotuja Polacy w Prazy bydlacy koncert, z
kotrohož dokhodow je dżěl na dohotowjenjo tutoho wołtarja, dżěl pak za
wupyſchenjo cyrkwje we Welehradże, tutym ſłowjanſkim Betlehemje,
poſtajeny. Tak kſcheſcżanſka bratrowſka luboſcż ze zjenocżenymi mocami
wſchudżom wulke wěcy dokonja. Wjedżmy ſebi tajke pſchikłady cžaſto k
wutrobje!

Francowſka. Na měſto zemrjetoho arcybiſkopa kardinala Morlota bu k.
Darboy, biſkop w Nancyu, powołany. Pohrjeb njeboh kardinala zapłacżi
knježeŕſtwo z dżakownoſcże; pſchetož wón cyłe kȯždolětne dokhody 200000
frankow (nȯrtow) k miłoſcżiwym ſkutkam nałožowaſche a toho dla khudy
wumrje. — Sławny biſkop Dupanloup z Orleans’a napominaſche w jenym
ſwojich poſlednich prědowanjow tak mȯcnje k podpjeranju potrjebnych'
dżěłacżerjow (tkalcow), zo poſłucharjo po tym ſamym bórzy pſchez 15000
frankow k tomu nawdachu.

(Lubozny ſkutk ſwjatoho Wȯtca.) Jene parizſke nowiny piſachu pſched
někotrym cžaſom: W romſkim kraju nima ſudniſtwo žane prawo rozſudżicż,
hdyž ſo pſchecżiwo ſpiſanym teſtamentam ſkorži, a jenož bamž hako krajny
knjez ma mȯc, teſtamenty pſcheměnicż abo za njepłacżace wuprajicż. Nětko
ſo powjeda, zo młody muž k bamžej pſchińdże a tam ſkoržeſche, zo je joho
pobožny nan 40,000 frankow, połojcu ſwojoho zamoženja tomu duchownomu
wotkazał, kotryž by na tym a tym dnju w tej a tej cyrkwi božu mſchu měł.
Joho Swjatoſcż da nje<pb n="20"/>wěſte wotmłowjenjo; ale na tym dnju,
kotryž bě w teſtamencże poſtajeny, poda ſo bamž ſam do poſtajeneje
cyrkwje a dżeržeſche ſam božu mſchu. Na tajke waſchnjo pſchipadżechu
jomu te 40000 fr., kotrež wȯn bȯrzy dżakownomu herbje pſchepoda.

Italſka. We lěcże 1862 bu wot ſardinſkoho knježeŕſtwa pſchez 70 mužſkich
a žȯnſkich klȯſchtrow po wotehnacżu wobydlerjow najbȯle za wojakow
wzatych a wobſadżenych. W někotrych hiſchcże wobſtejacych klȯſchtrach je
žałoſna nuza. Tak je w jenym jena knježna zymy a hłodu dla wumrjeła. W
Romje ſu za tajke klȯſchtry nětko dobrowȯlne dary hromadżicż pocželi.

Turkowſka. Grichiſki ſchismatiſki arcybiſkop we Sofii je k naſchej
katholſkej cyrkwi pſcheſtupił. To je tſecżi arcybiſkop, kiž je w
poſledniſchim cžaſu tule krocžel ſcžinił; taj druhaj ſtaj arcybiſkopaj z
Dramy a Eudoxiady.

Grichiſka. Bjez tym zo ſo w ſuſodnej Turkowſkej k katholſkej cyrkwi
pſchidawaja, je ta ſama tudy hiſchcże wſchelako potłocžowana. Tak
dyrbjachu wȯndanjo ſchulke ſotry ſwoju ſchulu z Athenow do Pyräa
pſchepołožicż a njeſmědża žane grichiſke dżěcżi wjacy do ſchule bracż.
Dokelž ſo we wſchelakich grichiſkich nowinach katholikam kſchiwda cžini,
ſu cżiſami wobzanknyli, katholſke nowiny załožicż, kotrež nětko jene
towaŕſtwo na kupje Santorinje wudawa. Na tejle kupje, hdżeż je 700
katholikow, ma rjad Lazariſtow wulku a tež rjad miłoſcżiwych ſotrow
mjeńſchu ſchulu a ſchpital. Tež je tam biſkop z 8 kanonikami a něhdże 20
duchownymi. Spomnjene nowiny ſkutkuja hižom ſpomožnje na ſchismatiſkich
Grichow.

Schlezynſka. Cyrkwinſke nowiny naſchoho wulkoho biſkopſtwa wobſwědcžuja,
kak wjele woporow naſchi katholſcy woſadnicy pſchinoſchuja. W kȯždym
cžiſle widżimy dary zapiſane za miſſionſtwo, Bonifaciowe towaŕſtwo, za
towaŕſtwo ſwjatoho dżěcżatſtwa, za ſ. Wȯtca, za dotwarjenjo kölnſkoho
doma, za katholſku němſku woſadu w Londonje a Parizu, za Bołharjow, za
cyrkwje w Lubinje, Küſtrinje, Nowej Cali atd.

Połnȯcna Amerika. (Zakoń pſchecżiwo wopiłcam.) Tam je zakoń, kotryž
wopiłcow wrȯtnym porno ſtaja a praji, zo tamni njemȯža ſwoje zamoženjo
ſami zarjadowacż. Kȯždy wopiłc dȯſtanje hacž do ſwojoho polěpſchenja (te
z rědka pſchińdże!) zaſtaracżerja (Vormund), a kȯždy korcžmaŕ, kiž jomu
ſpritowy napoj (palenc atd.) podawa, ſo krucże pokhoſta (ſchtrafuje).
Njedawno bě wěſty palencaŕ we ſtacże Ohio tule kaznju pſcheſtupił a
znatomu wopiłcej z pſcheměrnym poſkicżenjom palenca k pjanoſcżi
dopomhał. Hdyž tȯnle muž domoj dȯńdże, zwadżi ſo ze ſwojej žonu a
wotruba jej ſtop. Ta wobſchkodżena ſkoržeſche, a tȯn korcžmaŕ dyrbjeſche
5000 dollarow (dollar je runja 1 tl. a 10 nſl.) k zarunanju ſchkody
zapłacżicż. Podobny zakoń njeby w naſchich krajach nicžo ſchkodżił!
Woſebje dyrbjeli ſo tež cżi khoſtacż, kiž pſchi drjewowych aukcijach
palenc we wulkej měrje dawaja, kaž běchu to Serbſke Nowiny pſched
někotrymi njedżelemi duſchnje rozpowjedałe!

(Spowjednik pſched ſudniſtwom.) We Glasgowje w Schȯtſkej ſta ſo pſched
něſchto njedżelemi ſcżěhowacy podawk, kiž je katholſke wobydleŕſtwo
ja<pb n="21"/>ra rozhněwacż dyrbjał. Jedyn iriſki dżěłacżeŕ chcyſche
punt ſterlingow (t. j. 6 tolerjow a 20 nſl.) domoj pȯſłacż, a žadaſche
jenoho pſchecżela, zo by joho liſt z pjenjezami na pȯſt donjeſł. Liſt
dońdże na poſtajene měſto, ale te pjenjezy pobrachowachu. Wě-zo bȯrzy na
tamnoho pſchecżela tukachu, ale dopokazacż jomu to njemȯžachu. Wȯn bě
tež woprawdże paduch, ale kajeſche ſo ſwojoho ſkutka, ſpowjedaſche ſo
tȯn ſamy ſwojomu duchownomu, a wrȯcżi po porucžnoſcżi tutoho te kranjene
pjenjezy w liſcże bjez podpiſma, kotryž běſche pak joho ſpowjednik
piſał. Rukopis bu ſpȯznaty a tȯn ſpowjednik pſched magiſtrat
(měſchcżanſku wyſchnoſcż) žadany, zo by prajił, wot koho je te pjenjezy
dȯſtał. Ale wȯn, kotromuž běſche ſo tȯn paduch w ſpowjedżi dowěrił,
wotpokaza tajke žadanjo, kajkež ſo w žanym kſcheſcżanſkim kraju
katholſkim ſpowjednikam ani njeſtaja; bu pak toho dla wot magiſtrata dla
hanjenja ſudniſtwa k 30 dnjam jaſtwa wotſudżeny!! Wě-zo je ſo tȯn
duchowny jaſtwa runje tak mało ſtrȯžił, kaž ſwjaty Jan z Nepomuka, hdyž
ſo w Prazy pſchihotowachu joho do Wołtawy cżiſnycż. Samo jene
proteſtantſke nowiny w Londonje ſchwikaja Glasgowcžanow dla jich
njeznjeſliwoſcże pſchecżiwo katholſkim duchownym.

Auſtralia. We Melbournje, hłownym měſcże połodniſcheje Auſtralie
wukhadżeja katholſke nowiny, kiž maja zajimawe powjeſcże z tamnoho
biſkopſtwa, kotrež cyłu provincu (krajinu) Viktoria wopſchija. Tſecżina
wobydlerjow Auſtralie je katholſka. W cyłej Viktorii je nětko 50
duchownych pſchi wobydleŕſtwje poł milijona duſchow jara wſchelakich
wěrywuznacżow a 130 katholſkich ſchulow, kotrež ſu w pſcheměrje wot
60—70 ſchulerjow wopytowane. W Melbournje je dom miłoſcżiwych ſotrow,
kotrež maja tež dom za tajke ſłužownicy, kiž žaneje ſłužby nimaja. Druhi
dom toho rjadu je we Geclongu. We woběmaj měſtomaj ſtaraja ſo wone za
ſyroty. Biſkopſka cyrkej k cžeſcżi ſ. Patrika budże, hdyž dotwarjena,
najrjeniſche twarjenjo we hłownym měſcże. Biſkop wocžakuje w krȯtkim
ſchtyri ſotry z rjadu dobroho paſtyrja. Něhdże 20 ſeminariſtow z diöceſy
je we wſchelakich ſeminarach Auſtralie a Europy, a pſchichodnje ma ſo
ſamoſtatny biſkopſki ſeminar we Melbournje załožicż. Nowi miſſionarojo
pſchikhadżeja. Melbournſke biſkopſtwo je 32,500 frankow k podpjeranju
khudych w Irſkej, 21,750 fr. pětrowoho pjenježka na l. 1862 a 7500 fr.
hižom na lětuſche lěto wotpoſłało. To ſu zwjeſelace powjeſcże!

Z Roma. Bamž je porucžił, zo by na dżeń ſwjatoho Silveſtra jedyn
kardinal z cyrkwje ſ. Hieronyma k cžeſcżenju ſſ. Cyrilla a Methoda
proceſſiu z najſwjecżiſchim ſakramentom wjedł a zo bychu ſo w tej ſamej
cyrkwi pſchez cyłe lěto modlitwy a litanije k ſſ. ſłowjanſkimaj
japoſchtołomaj dżeržałe. Na dżeń 5. julija budże tam wulka liturgia,
Boža mſcha w ſtaroſłowjanſkej rycži (w kajkejž je tež zjenocżenym
Słowjanam grichiſkoho wobrjada abo ritusa měſto łacżanſkeje dowolena)
ſpěwane. Tehdom budże tež torhoſchcżo ſ. Hieronyma ſwjatocžnje
woſwětlene. — Nětcžiſchi francowſki pȯſłanc je jara pſchecżelnje
pſchecżiwo bamžej zmyſleny. — Po najnowſchej lětnej rozprawje
(Jahresbericht) cyrkwinſkoho ſtata (kraja) je 11 kardinalſkich
doſtojnoſcżow a w cyłym katholſkim kſcheſcżanſtwje 106 biſkopſtwow
njewobſadżenych. Licžba wſchitkich diöceſanſkich biſkopow do hromady <pb
n="22"/>je 852 a licžba biſkopow ♣in partibus♠ (t. r. kotrychž ſydła ſu
nětko w kraju njekatholikow) pak 237. — Joho Swjatoſcż je ſtajnje
ſtrowy.

Z Wjelehrodu. Miſchtrowſki J. Zeleny z Brna wobnowja kraſne wobrazy na
wjeŕſche tamniſcheje wulkeje cyrkwje.

Z Wołomuca. Arcybiſkop je 50,000 ſchěſnakow k podpjeranju nižſchich
duchownych k pſchiležnoſcżi 1000lětnoho jubileja pſchikhada ſſ.
ſłowjanſkeju japoſchtołow wulkomyſlnje darił.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Naſch hnadny knjez biſkop Ludwik Forwerk je lětuſchi
pȯſtny paſtyrſki liſt wudał, kiž budże ſo pſchichodnu njedżelu w
naſchich cyrkwjach cžitacż. W tym ſamym napomina ſo bjez druhim k
podpjeranju znatoho lyonſkoho towaŕſtwa k rozſchěrjenju wěry (pod mjenom
a zakitom ſ. Franca Xaverſkoho w lěcże 1822 załoženoho) a podpjeranju w
l. 1849 załoženoho towaŕſtwa ſ. Bonifacia, japoſchtoła Němcow, kotrež ſo
za duchowne zbožo rozpjerſchenych katholikow we Němſkej ſwěru ſtara. W
połnȯcnej Němſkej je hiſchcże jara wjele naſchich wěrybratrow, kiž ſu
wjele mili zdaleni wot najbližſcheje katholſkeje cyrkwje! Duž je naſch
hnadny k. biſkop na wſchě pſchichodne lěta dwoju zběrku wupiſał, prěnju
na jenej z pȯſtnych njedżeli k lěpſchomu lyonſkoho towaŕſtwa, druhu
(lětſa prěni krȯcż) k lěpſchomu Bonifaciowoho towaŕſtwa njedżelu pſched
abo po 5. juliju. Wyſche toho budże ſo kaž w loni pſched abo po 29.
ſeptembru Pětrowy pjenježk zhromadżowacż. — Lětuſchi paſtyrſki liſt,
pſchełoženy kaž wſchitke prjedawſche wot ſmjercże kantora Haſchki ſem
wot k. fararja Kucżanka, je prěni, kotryž je tež w cżiſchcżu wuſchoł.
Duž mȯža jȯn tež cżi katholſcy Serbja, kiž ſu njedżelu ♣Quinquagesima♠
wot kemſchi wotdżerženi, k pſchecžitanju domoj doſtacż; pſchetož kȯždej
ſerbſkej cyrkwi budże něſchto cżiſchcżanych exemplarow pſchipoſłanych.
Tohodla budża naſchi Serbja k. biſkopej jara dżakowni.

Z Budyſchina. Prěnje lětuſche ſerbſke prědowanjo w dreždżanſkej dwȯrſkej
cyrkwi budże 1. njedżelu poſta. Kaž je znate, dżerži tute prědowanja
ſchtyri krȯcż wob lěto wot někotrych lět ſem wyſokodoſtojny k. J.
Kucżank, faraŕ naſcheje ſerbſkeje woſady. Nadżijamy ſo, zo budża tež
pſchichodnje katholſcy Serbja w Dreždżanach a wokolnoſcżi tu poſkicżenu
duchownu dobrotu z dżakownoſcżu wužiwacż. Tež wěmy, zo kȯždy krȯcż tež
někotſi draždżanſcy Polakojo na tuto ſerbſke prědowanjo pſchikhadżeja.
Nam by jara lubo było, hdyby jedyn z draždżanſkich Serbow wot kȯždych
ſerbſkich katholſkich kemſchi rozprawu do K. Pȯſła podał, kaž to
dopiſowaŕ Serbſkich Nowinow bȯrzy po kȯždym ſerbſkim lutherſkim
kemſchenju cžini.

Z Dreždżan. Pȯńdżelu 26. januara bě tudy kaž hižom wjele lět koncert a
bal k lěpſchomu tudomnoho towaŕſtwa ſ. Vincencia. Někotre ſobuſtawy
kralowſkeje muſikalneje khapale a dżiwadła (theatra) pſchecżelnje pſchi
koncercże <pb n="23"/>ſobuſkutkowachu. Bjez pſchipoſłucharjemi bě wjele
woſobnych knježich, tež z kralowſkoho dwora, woſebje tež zwudowjena
kralowna Marija. — Spomnjene towaŕſtwo je wloni po njeboh prynceſynje
Sidonii 4144 tolerjow herbowało, kotrež buchu k dozapłacżenju khěže za
woſyrocżene a wopuſchcżene dżěcżi nałožene. Hewak mějeſche towaŕſtwo w
loni 3058 tol. dokhodow. Wudawki wucžinjachu 3017 tol.; z toho nałoži ſo
85 tol. za kupjenjo rozdżělenoho khłěba, 61 za tepjenjo, 85 tol. za
lěkaŕſtwa a lěkaŕſku pomoc, 732 tol. za hȯlcži aſyl (dom wucżeka abo
zaſtaranja) z 13 dżěcżimi, 433 tol. za holcži aſyl z 8 dżěcżimi, 392
tol. podpjerow k wocżehnjenju hiſchcże druhich khudych dżěcżi, 35 tol.
na wobjedne marki, pohrjebne wudawki, za dżěcżi k prěnjomu ſ.
woprawjenju wjedżene, 598 tol. k wotpłacżenju kapitala, danje, dawkow a
twarnych wudawkow towaŕſtwoweje khěže. Tež bu na porucženjo towaŕſtwa 81
khorych wot towaŕſtwowoho lěkarja darmo lěkowanych. To je zbožowne
ſkutkowanjo!

Z Lipſka. Naſche cyrkwinſke nowiny wukhadżeja nětko pod pſcheměnjenym
napiſmom „Katholiſches Kirchenblatt, zunächſt für Sachſen“ pod redakciu
k. fararja Fr. Stolle a płacża za lěto we 24 cžiſłach 20 nſl. Tež lětſa
hromadża ſo w redakcii dary za ſwjatoho wȯtca a za pomocnu pokładnicu we
khoroſcżach katholſkich wucžerjow a jich wudowow. Tute dary ſo na kȯncu
kȯždoho cžiſła wozjewjeja.

Z kamjenſkeje wokolnoſcże. Naſchi katholſcy Serbja dyrbja po
porucžnoſcżi, kaž je znate, tež tak mjenowany němſki amtsblatt[9]⁾ z
Kamjenca w kȯždej wſy měcż. Zo tȯn ſamy jara ſtroniſcy piſa, dyrbimy
huſto zhonicż. Tak ſteji w cžiſle 6. wot 22. januara takle: Zo hiſchcże
cyły italſki kraj pod jenym a tym ſamym kralom njeje, je wina tȯn
kamjeń, kiž bamžowje (ale my tež!) ſkału ſwjatoho Pětra mjenuja a na
kotrymž bamžowy ſtoł abo trȯn ſteji. Zo by tȯnle kamjeń pohorſchka (!)
wotpanył, je jendżelſke miniſterſtwo bamžej Piuſej ♣IX.♠ kupu Maltu
poſkicżało, bamž pak je na to wotmołwił: Byrnje tež wěra hory
pſcheſadżiła, dha ſo tola ſkała ſ. Pětrowa njehodżi pſcheſadżicż, kaž ſo
Jendżelſka pſcheſadżicż njehodżi. A my k tomu pſchiſtajamy: Kaž tȯn
knjez, kiž je tȯnle artikel piſał, njeby ſwoju rjanu khěžu rubježnikam
podał a ſo do cuzoho kraja ſynył, hdżež mohł ſkoro zaſy wuhnaty bycż,
tak je ſwjaty Wȯtc prawje cžinił, zo njeje tele falſchne a złomyſłne
poſkicżenjo pſchiwzał. ♣P. B. K.♠

<pb n="24"/>

Naležnoſcże towarſtwa.

Jara zwjeſelace je, zo naſchi katholſcy Serbja ze wſchitkich ſerbſkich
woſadow do towaṙſtwa pſchiſtupuja. Tola je hiſchcże wjele tajkich, kiž
móhli tež pſchiſtupicż; duž proſymy, zo chcyli cžitarjo naſchoho Póſła
druhich na to kedżbnych cžinicż we mjenje dobreje wěcy. W pſchichodnym
cžiſle podamy pſchehlad, kak wjele ſobuſtawow w kóždej woſadże je. Naſch
lud wjele cžita, ale tak wjele pſchecy hiſchcże nic kaž jendżelſki,
hdżež ma tež kȯždy dżěłacżeṙ ſwoje nowiny we domje.

Sobuſtawy dȯſtanu pſchiſtupny liſt, wobraz ſſ. Cyrilla a Methoda, z
podpiſmom ſwojoho mjena z pſchichodnym 3. cžiſłom.

Schtȯž je ſo dotal jenož na cžaſopis pſchedpłacżił z 10 nſl., mȯže kȯždy
cžas do ſobuſtawow pſcheſtupicż z pſchipołoženjom 5 nſl. Potom ſo joho
mjeno tež ſobu wocżiſchcżi.

Za ſobuſtawow pſchihotuje ſo rjane powjedaṅcžko k cżiſchcżu.

Na „Katholſki Poſoł“ mȯže ſo nětko tež na wſchitkich pȯſtach
pſchedpłacżecż, hdżež na lěto z póſtſkim pſchiražkom 12 1/2 nſl. płacżi.
— Po knihikupſkim pucżu mȯże ſo za 10 nſl. pſchez kommiſſiu Smolerjoweje
knihaṙnje do wſchitkich krajow doſtacż, kiž ſu z Lipſkom w zjednocżenju.

Knjes kapłan Ducžman z Radworja je naſchomu towaṙſtwu 50 broſchurowanych
(zeſchitych) exemplarow ſwojeje modlitneje knižki: „Khwależe Knjezowe
mjeno!“ k rozpſchedacżu darił. Wutrobny dżak!

Sobuſtawy towaṙſtwa a tež wotebjerarjo K. Póſła njech wozjewja, hdże
chcedża knižki abo cžaſopis póſłany měcż. Michał Hȯrnik.

Pſchinoſchk (15 nſl.) na tute lěto ſu do pokładnicy towaṙſtwa dale
zapłacżili cżile knježa: M. Maj z Budyſchina, faraṙ Kucżank z
Budyſchina, kubleṙ H. L. Guda z Dalic, Marija Ducžmanowa z Hrubjelcžic,
kubleṙ M. Domſch z Bozankec, regiſtrator J. Banda z Budyſchina, M.
Khilan z Radworja, Jakub Herrmann z Radworja, Haṅža Lehmannowa z
Radworja, Jakub Khilan z Boranec, Jan Wȯſki z Stróžiſchcża, kubleṙ Pětr
Ducžman z Bozankec, Jan Almert ze Zdżěrje, Madlena Thomaſowa z Radworja,
Hana Frenclowa z Měrkowa, tachantſki vikar Wjels z Budyſchina, Marija
Měrcżinkec z Bělcžec, adminiſtrator Benno Kral z Rȯžanta, kooperator
Ludwik Angermann z Rȯžanta, wucžeṙ Hauffa z Rȯžanta, klamaṙ Jakub
Glauſch z Rȯžanta, pjekaṙ Jȯzef Libſch z Rȯžanta, kubleṙ Michał Jurk z
Róžanta, Michał Bjedrich ze Smjerdżaceje, Michał Libſch, młynk w
Sernjanach, kubleṙ Pětr Kral ze Smjecžkec, wucžeṙ M. Hicka w Ralbicach,
Jurij Kȯzleṙ z Nowoſlic, kubleṙ Mikławſch Matejcžka z Nowoſlic, Jakub
Leſchawa z Pěſkec, Jakub Žofka w Dobroſchicach, tachantſki vikar J.
Herrmann z Budyſchina, faraṙ J. Nowak z Radworja, Madlena Bjarſchowa z
Khelna, žiwnoſcżeṙ Kokla ze Zajdowa, Madlena Donatowa z Khelna, Hana
Balantowa z Rachlowa, faraṙ a kanonik J. Wornacž z Wotrowa, kubleṙ Smoła
z Kaſchec, kubleṙ Krawcžik z Jawory, khěžkaṙ Bryl z Jawory, kubleṙ
Weclich ze Žuric, khěžkaṙ Koch z Krěpjec, khěžkaṙ M. Rjencž z Wotrowa,
khėżkaṙ J. Rjencž z Kaſchec, khěžkaṙ Cžumpjel z Wotrowa, klamaṙ Schołta
z Wotrowa, kubleṙ Schołta z Wotrowa, faraṙ Jakub Bjenſch z Ralbie,
kubleṙ Nek z Ralbie, kubleṙ Kral z Róžanta, kubleṙ Klimant z Róžanta,
murjeṙ Wjeṅk z Róžanta, khěžkaṙ Rjelka z Koſlowa, kapłan M. Smoła z
Khróſcżic, druhi kapłan I. Wornaṙ z Khróſcżic, burſki ſyn Michał Kokla z
Khrȯſcżic, khěžkaṙ J. Nowak ze Stareje Cyhelnicy, žiwnoſcżeṙ M. Libſcha
z Hórkow, kubleṙ Wolman z Cžornec, kubleṙ M. Domſch ze Smjecžkec, Jakub
Schócka z Hórkow, Jan Gröhlich z Bóſchic.

W Budyſchinje, 8. februara 1863. Pětr Schołta, pokładnik.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje

♣Redaktor: Michał Hórnik.♠

Cžo. 3. Měrc. 1863.

Stawizny Rȯžanta.[10]⁾

(Pokracžowanjo wo Marinej Hwězdże).

Hdyž ſmy horjeka wo załoženju klȯſchtra powjedali, kaž je nam Ticinus
wopiſuje, dyrbimy nuznje něſchto pſchiſtajicż. Hacž runje Ticinus
wobkrucża, zo je tamny podawk tak na prěnim łopjenje jeneje (1661)
abbatiſſy Maracże Dornec poſwjecżeneje cżiſchcżaneje knižki namakał, a
hacž runje ludżo we wokołnoſcżi klȯſchtra podawiznu runje tak powjedaja,
dha da ſo tola napſchecżo njej wſchelake prajicż a ſmy na wſcho waſchnjo
wěſcżiſchi, hdyž to za wěrno dżeržimy, ſchtož nam ſtare liſcżiny
(urkundy) (jich je bohužel jara mało) wo žałoženju klȯſchtra piſaja. Po
nich je klȯſchtyr drje na horjeka ſpomnjene waſchnjo załoženy był, ale
tȯjſchto prjedy, a nabožny załožeŕ je tež prjedy wumrjeł (hižom 1299),
hacž ſo powſchitkownje praji.[11]^(*)) Najſtarſche tutych piſmow rycži
wo załoženju w lěcże 1248; druha liſcżina pak z lěta 1264 wozjewja, zo
je w tymle lěcże załoženjo kamjencſkich knjezow, wot Brandenburgſkich
markhrabjow Jana a Oty, w tamnym cžaſu knježicżerjow Łužicy,
wobtwerdżene było; potajkim dyrbjeſche klȯſchtyr z najmjeńſcha hižom
wokoło 1260 wot knježnow wobydleny bycż, byrnje tež 10—12 lět na nim
twarjene było. Zo po dotalnych wopiſanjach 20 lět dołho na klȯſchtyrje
twarjachu, njeda ſo myſlicż. A mamy woprawdże njezaprějomne ſwědcženjo,
zo je tomu tak było, pſchetož w klȯſchtrje khowa ſo tež liſcżina, w
kotrejž ſo praji, zo prěnja abbatiſſa, po podawiznje Hilžbjeta
mjenowana, wot miſchnjanſkoho biſkopa w tymle cžaſu t. j. (wokoło 1260)
privilegium (prawo) dȯſta, zo ſmě ſo w klóſchtyrſkej cyrkwi pohrjebacż
dacż; duž dyrbjeſche klȯſchtyr hižom wobydleny bycż. — Cyła
wſchelakoſcż, z kotrejž ſo załoženjo klȯſchtra <pb n="26"/>Marineje
Hwězdy powjeda, tohodla jenož z toho wukhadża, zo někotſi mjenje
wobhonjeni ſpiſowarjo lěto wobtwerdżenja 1264 za lěto załoženja 1248
bjerjechu, ſchtož je wulki zmȯlk, pſchetož wobtwerdżenjo wſchitkich
nabožnych załoženinow ſrèdnjoho cžaſa ſta ſo ſkoro wſchudżom wjele
pozdżiſcho hacž załoženjo; najſkerje pak njemějachu tamni ſpiſowarjo
žanu wědomoſcż wo ſpomnjenej załoženſkej liſcżinje. Bě-li pak klȯſchtyr
hižom wokoło 1260 wot knježnow wobydleny, dyrbi ſo tȯn zmȯlk
wuporjedżicż, hdyž ſo praji, hako bychu knježny hakle 1284 z jenoho 1249
w Kamjencu załoženoho klȯſchtra do Marineje Hwězdy pſchecżahnyłe. Ta wěc
ma ſo bjez wſchoho dwěla takle. Po Kamjencſkim archivje, (kiž Sartorius
w ſwojim piſmje Cistercium ♣bis Tertium pag.♠ 1120 citiruje) je
Wrȯtſławſki biſkop Domaſch hižom w lěcże 1222 ſpomnjeny klȯſchtyr w
Kamjencu, w kotrymž hacž k tomule lětu kanonikowje ſwj. Hawſchtyna
(♣canonici regulares♠) běchu, ſamowȯlnje wotſtupił, a mȯžachu tohodla
knježny jȯn z dobom po 1222 wobſadżicż, a tohodla tež wjele prjedy hacž
1284 do Marineje Hwězdy pſchecżahnycż. Je-li horjeka prajene, zo
załoženjo do lěta 1247 pada, dopokazane, zaſłuži to nětk woſobnje w
naſchej wokołnoſcżi bȯle wozjewjane bycż; dokelž ſu wſchelake nowiny
piſałe, zo klȯſchtyr w pſchichodnym lěcże 1864 ſwȯj 600 lětny jubileum
załoženja ſwjecżi. To njemȯže bycż. Tȯnle 600 lětny jubileum dyrbjeſche
ſo hižom 1848 ſwjecżicż, ſchtož bohužel tehdomniſchi njeměr njedowoli.
Tak ſmy trochu wujaſnili cžas załoženja a wobtwerdżenja naſchoho
klȯſchtra. Schtož dalſche joho ſtawizny naſtupa, dha je ſkoro njemȯžna
wěc, wo tym wjele piſacż. Žadyn klȯſchtyr nima tak mało ſtarych
zawoſtajenych piſmow, kaž Marina-Hwězda. Kaž ſpiſowaŕ tutoho naſtawka w
klȯſchtrje ſłyſcheſche, je klȯſchtyr junu wulki a wubjerny pokład
ſtarych liſcżinow měł, teſame pak ſo wſchě zhubichu w tſicecżilětnej
wȯjnje. Tehdom chcyſche mjenujcy klȯſchtyr ſwȯj archiv pſched
zahubjenjom wobwarnowacż a pȯſła tȯnſamy do Budyſchina, hdżež ſo pjecža
w Pětrowej cyrkwi khowaſche. Tale cyrkej pak bu ſpalena a tak je k
ſchkodże cyłeje wokołnoſcże tež cyły archiv ſpaleny z wuwzacżom małych w
klȯſchtrje zakhowanych liſcżinow. Wſchitko, ſchtožkuli wo klȯſchtru
hiſchcże ze ſtarych cžaſow wěmy, ſu najbȯle jenož hortne podawizny, kiž
ſu ſo hacž do dżenſniſchoho zdżeržałe. Zo je klȯſchtyr w cžaſu
Huſitſkich rokocżenjow wurubjeny a ſkoro cżiſcże zapuſcżeny był, zo
knježny w cžaſu wjacorych wȯjnow cżěkacż a tȯn ſamy na dlěſchi cžas
wopuſchcżicż dyrbjachu, zo klȯſchtyr w tajkich zrudnych cžaſach jara
wulke nakładżene wojeŕſke dawki dawaſche, zo tež boži woheń wjacykrȯcż
jȯn domapytaſche a zo buchu prěnjotne twarjenja z dżěla zaſy z nowa
natwarjene a pſchewobrocżene atd., wſcho to ſo powjeda a je lochko k
wěrjenju.[12]⁾ Schtož ſo z wěſtoſcżu hiſchcże ſobudżělicż hodżi, naſtupa
najbȯle cyrkej, jeje powoſtanki, a wopomniki, woſebnje te nabožnoho
załožerja, a podawizny z nimi zjenoſcżene. — Jenož mało katholſkich
cyrkwi je, w kotrychž bychu ſo tak mnohe a žadne powoſtanki namakałe,
kaž w klȯſchtyrſkej Ma<pb n="27"/>rineje Hwězdy. Su tam mjenujcy a to
ſkoro wot cžaſa jeje załoženja ſem wjacore cżěła ſwjatych, hako ſwjateje
Viktorije, a ſwjateje Pauliny a 78 hłowow ſwjatych knježnow towaŕſchkow
ſwj. Wȯrſche. Poſlenje buchu hižom wot załožerja klȯſchtra z wulkimi
wułožkami z měſta Kölna ſem do cyrkwje wobſtarane; wone ſu rjenje a
drohotnje zawalene a ſu na dżeń ſwj. Wȯrſche na knježnjacym khorje, na
wołtaŕku wuſtajene. Někotre tutych ſwj. hłowow ſu tȯnſamy dżeń tež na
wulkim wołtarju deleka w cyrkwi wuſtajene a noſcha ſo po ſkȯncženych
božich ſłužbach k pocžeſcżowanju w proceſſiji po klȯſchtyrſkim dworje.
Tele powoſtanki buchu woſobnje cžeſcżowane w cžaſu wulkoho mora w lěcże
1364. W tymſamym lěcże je miſchnjanſki biſkop Konrad na ſwojim hrodże
Stołpnje paſtyrſki liſt wupiſał a cžeſcżowanjo ſwj. Wȯrſchinych
towaŕſchkow martrarnicow ſwjatocžnje pſchiporucžił, kȯždomu wotpuſk 40
dnjow wudżělujo, kiž by klȯſchtyrſku cyrkej dżeṅ ſwj. Wȯrſche wopytał a
prědkpiſane wuměnjenja k dobycżu wotpuſka dopjelnił. Tež druhe biſkopſke
piſmo wot miſchnjanſkoho biſkopa Kaſchpora 7. hapryla 1457, w kotrymž ſo
powoſtanki klȯſchtra jednotliwje wopowjeduja, pſchiporucža cžeſcżowanjo
tutych powoſtankow. Z kajkim wužitkom buchu tele ſwj. reliquije w cžaſu
mora cžeſcżowane, to pokaza ſo nic jenož 1364, ale tež pozdżiſcho a to
na parſchonach, kiž běchu daloko wot klȯſchtra žiwi. Bě w lěcże 1648
(♣Tic. pag.♠ 51), hdyž bu Praha wot Schwejdow njenadżicy napadnjena a
wobſadżena. Tu naſta tež bjez wulkej mnohoſcżu tam zhromadnje bydlacoho
luda, mȯr a ſahaſche tak žałoſnje wokoło ſo, zo w krȯtkim wjacy tyſac
ludżi wumrje. Bjez tymi, kotſiž wſchitko nałožowachu, žałoſnej ſmjercżi
wucżeknycż, bě tež kralowſki pokładnik a primator Prahi, Jan Diezler z
Diezfelda. Na Małej Stronje, hdżež mȯr najwjacy woporow žadaſche, bydlo
widżeſche wȯn najhubjeńſchu ſmjercż kȯždy dżeń pſched wocžomaj. Tu
ſłyſcheſche wȯn, nic bjez woſobnoho wjedżenja božoho, zo ſo w Marinej
Hwězdże powoſtanki ſwjatych Wȯrſchinych towarſchkow hižom wot ſtaroho
cžaſa hako patronki (zakitaŕki) pſched morom cžeſcżuja. A to
ſłyſchiwſchi njekomdżeſche ſo wumoženjo pytacż. Wȯn cżěkaſche mjenujcy z
dowěrnoſcżu na Boha złoženej tež pod zakit ſwj. Wȯrſche a jeje
towaŕſchkow martrarnicow, jich nutnje wo zaſtupjenjo pola Boha proſcho a
jim k cžeſcżi ſlub cžinjo. A pokazachu ſo ſwj. Wȯrſcha a jeje towarſchki
hako dobre zaſtupnicy, pſchetož wȯn a joho cyły dom bu pſched morom
wobwarnowany. Tež w lěcże 1679 a 1680, hdżež Prahu podobna zła khoroſcż
domapytaſche, dżakowaſche ſo wȯn ſwoje wumoženjo a wſchitkich ſwojich
domjacych po ſamotnym wuznacżu po Bohu tež cžeſcżowanju ſpomnjenych ſwj.
powoſtankow. Z wjeſołoſcżu wȯn 24. junija 1691 na pergamencże piſane
ſwědcženjo klȯſchtrej pſchipóſła, kiž tole wobkrucża; ſwoju dżakownoſcż
pak wȯn hižom prjedy pſchez to pokaza, zo klȯſchtyrſkej cyrkwi rjany
ſlěborny kheluch dari. — Wot powoſtankow rycžo, je tež ſpomnjenja hȯdne,
ſchtož ſo poda, hdyž buchu powoſtanki załožerja w lěcże 1628 dla
wobnowjenja wopomnika zběhnjene. Doſta mjenujcy pſchi tej pſchiležnoſcżi
jena jara cżežko khora knježna, kaž Ticinus drobniſcho (♣pag.♠ 59)
powjeda, z dobom ſwoju prjedawſchu ſtrowoſcż. Rěkaſche ſpomnjena knježna
Marija Mildner, rodżena ze Słanknowa w Cžěſkej. Wona cżeŕpjeſche hižom
10 lět dołho na jara boloſcżiwu khoroſcż, na wicžniwoſcż a njepſchińdże
tutȯn cyły <pb n="28"/>cžas ze ſwojeje ſamotneje ſtwicžki a kaž huſto ſo
to ſta, jenož z pomocu dweju ſobuſotrow. Hdyž wona ze wſchitkimi druhimi
po zběhnjenju powoſtankow pſchez měru luboznu wȯń pytny, kotraž tſi dny
a nocy cyły klȯſchtyr pſchecżahny, žadaſche wona nutrnje, zo bychu ju k
wotcžinjenomu rowej njeboh załožerja wjedłe. Tam pſchiſchedſchi
modleſche ſo ze wſchej nutrnoſcżu a cžinjeſche ſlub, jelizo wotkhorje,
dżeń prjedy lětnoho wopomnjecża za załožerja, kaž dżeń wopomnjecża
ſamoho ſtajnje z poſcżenjom, modlenjom a cžiſcże pobožnym wobſtaranjom
pſchecžinicż. A jeje prȯſtwa bu dopjelnjena, pſchetož w tymſamym
wokomiknjenju móžeſche wona bjez wſcheje pomocy druhich ſtanycż a Boha
khwalo ſo do ſwojeje cale wrȯcżicż. Powjeſcż wo tym ſo bȯrzy we cyłym
klȯſchtrje haj w cyłej wokołnoſcżi klȯſchtra rozſchěri a bu wot
klȯſchtyrſkoho propſta Seemüllera krȯtko potom Ticinej w jenym liſcże
wopiſana a wobkrucżena.

Na kȯncu toho naſtawka hodżi ſo tež wo wopomnikach na mnohich rowach w
klóſchtyrſkej cyrkwi ſłowcžko rycžecż. Cyła cyrkej, kotraž je ſo k
wulkomu dżělej z cžaſa załoženja zdżeržała tak kaž nětko je, bě
prěnjotnje z cyhelemi wuſadżana. Woſpjetowanych pohrjebanjow dla zhubi
ſo bȯrzy tuta cyhelna dłožba (pleſtr) znajmjeńſcha ſrjedż cyrkwje a
blizko wulkoho wołtarja. Cyhele buchu mjenujcy pſchi kȯždym pohrjebje
precž wzate a na jich měſto rowne kamjenje z napiſmom ſadżene, tak zo je
cyrkej z cžaſom k wulkomu dżělej z tajkimi wopomniſkimi kamjenjemi
wudłožena była. Jenož ſchkoda, zo buchu napiſma tutych kamjenjow
najwjacy hižom wuteptane a zo ſo, hdyž bu wloni ſtara dłožba njerunoſcże
dla wotewzata, wjacy cžitacż njedachu. Spomnjenja najhȯdniſche wopomniki
widżimy nětk hiſchcże na rowach wjacorych abbatiſſow hako: Ottilije
Hentſchlec († 1710, rodżeneje z Budyſchina), Maraty Dornec († 1667)
Kathariny Bjenadżic († 1697); jich wopomniki ſu pſchitwarjene ſtołpam,
na kotrychž wjelb cyrkwje wotpocžuje blizko wulkoho wołtarja. Rowy
druhich abbatiſſow nimaja nětk žane wotznamjenja wjacy. Namakaju ſo pak
z wopomnikami a bjez wopomnikow tež rowy druhich, ſwětnych parſchonow w
cyrkwi, wot kotrychž tu jenož najwoſebniſche mjenujemy, hako row wjeŕcha
a ſakſkoho guverneura Antona Egona z Fürſtenberga, rodż. w Heiligenbergu
1656, † 10. okt. 1716 we Njedżichowje. Joho cżěło wotpocžuje w
wumurjowanym rowje z wȯſkowym woblicžom w tſojim kaſchcżu, wot kotrychž
poſleni 1718 cžinjeny a pſchiſtajeny 800 tolerjow płacżeſche. Dwoji
wopomnik ma dale row barona a komornika Raimunda ♣de Leplat♠ († 1741) a
joho mandżelſkeje (1774). Dalſchi wopomnik ma Marija Hana Franciſka
Sulkowſka, mandżelſka Alexandra Jȯzefa Sulkowſkoho, z woſobnoho pȯlſkoho
wjerchowſkoho ſplaha rodżena. Skȯnežnje wotpocžuja hiſchcże w cyrkwi
najbȯle bjez wopomnikow: Hrabja Sidonius z Hohenzollern († 1719),
hrabina a knježna Marija Hilžbjeta ♣de Anguisola♠ († 1619); Baron z
Gluth († 1722); wjerchowka Marija Chriſtiana Montleart, rodżena hrabina
Sachſen-Kurland († 19. novembra 1852). Na kaſchcżu poſledniſcheje
ſtojitaj kaſchcżej jeje dżowkow Ludowiki a Berthy; tſecża prynceſſyna de
Montleart leži woſebje pſchi muri. Dale ležitaj tam dwaj młodaj hrabjej
de Caſtełli, (jedyn † 1825, druhi † 1726); hrabja Jȯzef († 1788) a <pb
n="29"/>Kamillo Marcolini († 1809) Karl, prync pȯlſkoho krala a wȯjwoda
Livonſki († 1796) atd. We cyrkwi ſu tež wſchitcy klȯſchtyrſcy duchowni,
w klȯſchtrje wotemrjecżi pohrjebani. —

Pohlad na katholſku cyrkej pſchi ſpocžatku l. 1863.

Kaž Khryſtuſowa wěrna cyrkej kȯždy cžas pſchi najwjetſchim
pocżiſchcżowanju a nadpadowanju ſwojich njepſchecżelow nanajbȯle
znutskownje ſo poſylni, a zwonka ſebje nanajmȯcniſcho ſo rozwijeſche a
pſchibjeraſche, tak je ſo tež w poſlednimaj lětomaj pſchi wſchelakich
potajnych zapſchiſahancach a pſchi njepſchecżelſtwach woſebje ze ſtrony
ſardinſkoho a z dżěla tež francowſkoho knježeŕſtwa z njej měło.
Katholſke hnucżo bjez ſłowjanſkimi Bołharjemi, ſchismatiſkimi Grichami
poſkicża zbožomnje zapocžatej dżěławoſcżi naſcheje cyrkwje wulke polo!
Tak je bamž Pius ♣IX.♠ w poſlednimaj lětomaj zaſy 17 nowych biſkopſkich
ſydłow załožił, w Europje jene we Bołharſkej, wyſche toho je
japoſchtołſki vikariat w Stockholmje (we Schwejdſkej) na biſkopſtwo
powyſcheny; w Aſii tſi, mjenujcy w Madiatu we Meſopotamſkej (ſyriſke), w
Sebaſte we Małej Aſii (armenjanſke), kotrejž běſchtej trěbnej dla
pſchiſtupowanja tamniſchich ſchismatikow, a tſecże w Sutchunu w
Chineſiſkej; w Africy buchu pſchi Senegalu a we Zanguebaru japoſchtołſke
präfektury (prědkſtejeŕſtwa), na Madagaskarje a w ſrjedżnej Africy
japoſchtołſke vikariaty załožene, Kongo bu woſebite biſkopſtwo,
ſkȯncžnje Dahomejſka, kraj hrȯzbnych cžłowjecžich woporow, z
prědkſtejeŕſtwom wobſtarana; w Americy ſchěſcż, a to w Marysville w
Kaliforniſkej, w Chatamje w Nowo-Braunſchweigſkej, Puno w Pernanſkej, w
Quincy a japoſchtołſki vikariat w ſkałatych horach Połnȯcneje Ameriki a
w Sandwichu w britſkej (jendżelſkej) Americy, w Auſtralii ſkȯncžnje
biſkopſtwo Inſelbai w Nowoſeelandże.

Z mjenowanymi licžeſche naſcha katholſka cyrkej na ſpocžatku tutoho lěta
908 diöceſow (biſkopſtwow a biſkopſkich woſadow) z wokoło 200 milijonami
katholikow; z tamnych pſchińdże 603 ze 147 milijonami wěriwych na
Europu, 148 z wjacy dyžli 42 milijonami na Ameriku, 98 z wjacy dyžli 2
milijonamaj na Aſiu, 38 z wjacy dyžli 5 milijonami na Afriku a 21 z
wjacy dyžli 4 milijonami na Auſtraliu. Hdyž ſo zhromadne wobydleŕſtwo
Europy nětko na 276 milijonow licži, pſchińdże na njekatholſki dżěl
wſchitkich tych wſchelakich wěrywuznacżow a nabožniſtwow 129 milijonow,
tak zo katholſke wobydleŕſtwo wſchitke druhe zhromadnje hiſchcże wo 18
milijonow pſchewažuje. Wotebjerjemy-li wot poſledniſcheje licžby
hiſchcże 7 milijonow Mohamedanow (woprawdżitych Turkow, turkowſkich
Słowjanow atd.) a 3 milijony židow, woſtanu za njekatholſke wěry
wuznacża hiſchcże 119 milijonow. Z tamnych 603 europſkich biſkopſtwow je
Italſka ſama z 263 wobdżělena, zo pſchi wobydleŕſtwje 25 milijonow na
kȯžde biſkopſtwo 95000 wěriwych wukhadża. Francowſka ma pſchi 35 mil.
wobydlerjach 81 biſkopſtwow z 26 mil. katholikow, Pruſka pak z wonka
Němſkeje 3 ze 1,600,000 katholikow. Němſka z wuwzacżom někotrych k
bundej pſchilicženych rakuſkich krajow, ma 21 biſkopſtwow pſchi
wobydleŕſtwje 12,332,000 katholikow, po tajkim <pb n="30"/>w pſcheměrje
pſchez poł milijona na 1 bliſkopſtwo. Britiſke kraleſtwo wopſchija w
Europje 45 biſkopſtwow z wobydleŕſtwom 11 mil., Schpaniſka 58 pſchi 17
mil., Ruſowſka 16 z 8½ mil. katholikow, Portugalſka 17 pſchi 3 mil.,
Turkowſka 15 pſchi 1 mil., Niderland 6 pſchi 1,240,000, Belgiſka tež 6
pſchi 4,570,000, Schwajcaŕſka 5 pſchi 1,071,000, Grichiſka z joniſkimi
kupami 6 pſchi 40,000, Schwejdſka a Danſka 3 pſchi 10,000 katholikach.

Schtož do mnohoſcże katholſkoho wobydleŕſtwa ſcżěhuje za Europu bȯrzy
Amerika, katholſke nabožniſtwo ma tam runje tajku a hiſchcże wjetſchu
pſchewahu, dokelž k tutomu nimale dwě tſecżinje ſłuſchatej. Z cyła je
tam wokoło 70 milijonow wobydleri, z kotrychž je 42 mil. katholſkich,
najbȯle w ſrjedżnej a połodniſchej Americy, zbytk rozpaduje na njeſměrnu
licžbu proteſtantſkich wotſchcżěpkow, na židow a pohanow, najbȯle w
połnȯcnej bydlacych. Pſchi wſchim tym pſchibjera katholſke wobydleŕſtwo
najbȯle w połnȯcnej Americy, hdżež je nětko w zjenocżenych ſtatach (kiž
w tu khwilu wȯjnu wjedu) na 4 mil. poſtupiło, ſchtož pak je hiſchcże
mało pſchi 31 mil. zhromadnoho wobydleŕſtwa. Tola njeſměmy pſchi tym
zabycż, zo je ſo pod prjedawſchim pocżiſchcżowanjom a pſchi njedoſtatku
duchownych, cyrkwjow a ſchulow runje tak wjele duſchow za naſchu cyrkej
zhubiło. Wopomnimy-li pak, zo bě licžba katholſkich na ſpocžatku tutoho
lětſtotka w zjenocżenych ſtatach lědom 80,000, dha je tam katholſke
wobydleŕſtwo w runej měrje z cyłym wobydleŕſtwom roſtło. Njeſměrne
wupſcheſtrjenjo kraja dawa myſlicż, zo dyrbja pſchi pſchibjeranju
wobydlerjow ſtare diöceſy pſchecy zaſy dżělene bycż, tak zo jich we
zjenocżenych ſtatych nětko hižom 50 namakamy. Na kȯždu diöceſu pſchińdże
tam 81,632 duſchow. Ze zbytknych 97 diöceſow pſchindże jich 19 na
britiſku połnȯcnu Ameriku z 2 milijonomaj katholikow, 13 na republiku
Mexiko z 8 mil., 11 na khěžorſtwo Braſiliſku ze mil., te druhe 56
diöceſow rozdżěla ſo a połodniſchu Ameriku a na wjecžornoindiſke kupy.

Aſia, najwjetſchi a najludacżiſchi dżěl ſwěta, wjacy dyžli połojca
cyłoho cžłowjeſtwa je wobydla, tamna kolebka kſcheſcżanſtwa, ma drje
dotal 101 biſkopſkich ſydłow, ale licžba wěriwych njeſteji ani z tym,
ani z něhduſchej mnohoſcżu kſcheſcżanſtwa tam w prawej měrje. Hdyž bě
kſcheſcżanſki kſchiž wot mohamedanſkoho połměſaca wotcżiſchcżany, hdyž
běchu ſtare ſławne ſydła wulkich wȯtcow narańſchich cyrkwjow zanicžene,
kraſne cyrkwje pak zapuſcżene pak do mjecžecżow (mohamedanſkich
modlernjow) pſchewobrocżene, zańdżechu cyłe lětſtotki, prjedy hacž zaſy
zahorjeni miſſionarojo kſcheſcżanſku wěru tam rozſchěricż pocžachu.
Prȯcowanja ſ. Franca Xaverſkoho běchu jara žohnowane, ale japanſka
cyrkej podleža bȯrzy najhrȯzbniſchim pſcheſcżěhanjam, kiž buchu nic tak
pſchez pohanſku ſpjecžiwoſcż kaž pſchez zawiſcż kſcheſcżanſkich
Hollandżanow zapocžate; bjez tym pak mȯžachu zatraſchne pſcheſcżěhanja,
kotrež mějeſche naſcha cyrkej w Chineſiſkej, Tonkingſkej a
Kochinchinſkej wobſtacż, ju drje we rozwicżu zadżeržecż, ale nic
pocżiſchcżecż. Tež bjez ſchismatikami w Aſii wozjewja ſo žadoſcż za
zaſyzjenocżenjom z Romom, žiwej ſrjedżiznu cyrkwje, cžohož dla ſu hižom
někotre biſkopſke ſydła za wěriwych, ze ſchismy nawrocżenych, załožene.

<pb n="31"/>

Ze 660 mil. cžłowjekow w Aſii ſłuſcheja lědom 3 mil. ke katholſkej
cyrkwi, z kotrychž něhdże 1 mil. na britiſke wobſedżenſtwa, poł mil. na
Turkowſku, poł mil. na Anamſku, něhdże 330,000 na Chineſiſku pſchińdu.
Tute 3 mil. katholſkich kſcheſcżanow ſu do 102 diöceſow rozdżělene, z
kotrychž ſu 38 w turkow ſkich wobſedżenſtwach, 27 w Chineſiſkej, 19 w
britiſkej Indii, 8 w Anamſkej, zbytkne w zadniſchej Indii, Perſiſkej
atd. W pſcheměrje je w turkowſkich a chineſiſkich diöceſach po 13,000
wěriwych, w Indii po 50,000. W turkowſkei Aſii bydlacy wěriwi ſłuſcheja
pak nic jeno łacżanſkomu wobrjadej (ritus), ale tež ſyriſki, armeniſki,
chaldajſki a melchitſki ſu zaſtupjene, bjeztym zo nowe woſady w Indii,
Chineſiſkej, Tonkingſkej atd. jenož łacżanſkomu pſchiſłuſcheja. W
prěniſchich je toho dla cžaſto, zo ſu w jenej a tejſamej małej diöceſy 2
— 3 biſkopojo, kaž w Diarbekiru, Damaskuſu, Taraklusu (z jenož 1500
wěriwymi).

Afrika, kotraž kaž Aſia w najprěniſchich cžaſach kraſnje ſo rozwijacu
cyrkej wobſedżeſche, je hakle w najnowiſchim cžaſu po dobycżu rubježneje
Algirſkeje pſchez Francowzow za katholſke miſſionſtwo znamjenita. Hdżež
bě ſydło ſ. Hawſchtyna, Hippo, je nětko zaſy nowe kſcheſcżanſke měſto,
Bona, toho runja pſchibjera katholſtwo w Egiptowſkej; z Chartuma
wupſcheſtrěwaja miſſionarojo z Rakuſkeje z woprowanjom ſwojoho žiwjenja
wucžbu katholſkeje cyrkwje, w khěžorſtwje Marokko je po dobycżeŕſkej
wȯjnje Schpanjanow ſwobodne ſkutkowanjo katholſkich miſſionarow hako
jene z wuměnjenjow měra wucžinjene było.

Licžba katholikow Afriki wunoſcha, hdyž ma Abyſſiniſka 2 mil.
kſcheſcżanow, něhdże 5 mil., kiž ſo do 34 diöceſow dżěla. Jadro
katholſkoho wobydleŕſtwa leži na afrikanſkich kupach, z wjetſcha wot
Schpanjanow a Portugalcžanow wobdżěłanych, na kanariſkich kupach z
270,000 wobydlerjemi w 2 diöceſomaj, na Azorach z 246,000, Madeira z
100,000, Malta ze 130,000, Bourbon z wjacy dyžli 100,000, na Makarenach
a na kupach zelenych pſchedhorow po 100,000, potom w Algirſkej z wjacy
dyžli 230,000 katholſkich. Njewotwiſnej murowſkej kraleſtwje Kongo a
Angola licžitej hiſchcże z portugalſkoho knježenja ſem bjez 9 milijonami
wokolo 1 mil. katholſkich kſcheſcżanow we 3 diöceſach, bjez tym zo ma
Egiptowſka we ſwojimaj dwěmaj diöceſomaj, Alexandria a Kairo, jich
30,000, pod Jendżelſkej ſtejacy Kapland, ſydło jandżelſkoproteſtanſkich
miſſionarow hižom 12,000. W Tunisu ſłuſcha 15000, w Tripolisu 8500, w
Maroko ze ſchpaniſkej Ceutu 17000 katholſkej cyrkwi, biſkopſtwo St.
Thomas pſchi zaliwje (Meerbuſen) Guinea licži něhdże 13,000,
japoſchtołſka präfektura St. Louis w Senegambiſkej pſchez 10,000,
njedawno załožena präfektura Senegal w nawjecžornej Africy hižom 6000
katholſkich. Zajimawe w miſſionſtwje Afriki ſu někotre małe kupy
Sechelle. Prjedy k Francowſkej ſłuſchacy buchu wobydlerjo, hdyž běchu z
wjetſcha katholſku wěru pſchiwzali, tež wot francowſkich miſſionarow
zaſtarani; hdyž pak tele kupy Jendżelſkej pſchipadnychu, pſchecżahnychu
francowſcy koloniſtojo na druhe francowſke wobſedżenſtwa, katholſcy
duchowni buchu wupokazani a jendżelſkoproteſtantſcy duchowni
pſchińdżechu na jich měſta. Hacž runje běchu jenož cyle khudżi tam
domjacy ludżo a někotſi Europjenjo zawoſtali, njezamožachu cżi
Jendżelcženjo ſwoju wěru rozſchěricż, ſtarſchi rozwucžowachu ſami <pb
n="32"/>ſwoje dżěcżi w najnuzniſchich kſcheſcżanſkich wucžbach po
mȯžnoſcżi, a nadżijachu ſo pſchecy na nawrocżenjo katholſkich
duchownych. Woprawdże pſchińdżechu tam někotſi Kapucinojo w
pjecżdżeſatych lětach (po 1850), a hacžrunje jendżelſke knježeŕſtwo jim
na ſpocžatku jara zadżěwaſche, dyrbjeſche jim tola po zjawnej
porucžnoſcżi miniſterſtwa ſwobodu w miſſionſkej dżěławoſcżi dowolicż, a
po někotrych lětach běchu wſchitcy wobydlerjo, 7000, ſtawy katholſkeje
cyrkwje. Tute kupy buchu do japoſchtołſkeje präfektury zjenocżene,
kotraž pod wjedżenjom duchownych Kapucinow ſteji.

Naraniſche pobrohi Afriki, Mozambique, licža wokoło 20,000 katholſkich
wobydleri w 11 farach, bjez tym zo bu w najnowiſchim cžaſu tež ſrjedżna
Afrika, kupa Madagaskar, a Dahomeyſka pſchi Guineiſkim zaliwje z
miſſionarami zaſtarana. Madagaskar, nětko ſkoro cyle pod francowſkim
wliwom (Einfluß) licži pod 4½ mil. wobydleŕſtwa hižom pſchez 1000
katholikow, kiž pod japoſchtołſkim vikarom z jeſuitſkoho rjada ſteja.

Skońcžnje dońdżemy k pjatomu dżělej ſwěta, Auſtralii, kiž pak we
ſpěſchnym rozwicżu a rozſchěrjenju katholſkoho kſcheſcżanſtwa nima
poſlenje měſto, woſebje ſchtož tej dwě wulkej woprawdżitu Auſtraliu
tworjacej kupje Nowy Holland a Vandiemensland naſtupa, hdżež katholikojo
tſecżinu wobydleŕſtwa wucžinjeja, kiž 1 mil. hiſchcże njepſchewyſchuje.
Sylne pſchicżahowanjo z Europy k tomu woſebje pomha, ſchtož pſchi tych
druhich mnohich kupach južnoho morja (Südſee), kotrež w hromadże
Oceaniſka rěkaja, ſkoro cyle njeje. Katholſke wobydleŕſtwo Nowoho
Hollanda a Van Diemenslanda, něhdże 325,000 duſchow, je do 9 diöceſow
dżělene, kotrež kaž te 8 biſkopſke ſydła zbytknych kupow pod metropolu
arcybiſkopſtwom w Sidney (hłowne měſto) ſteja. Wobydleŕſtwo tych
poſledniſchich kupow wunoſcha 90,000 duſchow, po zdacżu mało z pohladom
na njeſměrne prȯcowanjo ſwjatych mužow, kiž ſu tu dołhe lěta ſkutkowali
a na tu drohotnu krej martrarjow, kiž bu tudy rozlata, ale doſcż wulka
mnohoſcż z dżiwanjom na njecžłowjeſku wukrutnoſcż a dżiwjoſcż
tamniſchich ludżižracžkow. Tež domjacy krajenjo Nowoho Hollanda
doſtawaja z Porte Viktorie wot Benediktinow kſcheſcżanſkich wucžerjow.

Tola tež Schpaniſkej ſłuſchace philippinſke kupy licža ſo k Auſtralii.
Tute maja nimale cyle katholſke wobydlerſtwo z wjacy dyžli 3½ mil.
duſchi, kiž ſu do 4 diöceſow dżělene; Manila na kupje Luçonje je
arcybiſkopſtwo z 1 mil. wěriwych. Tak je tam zhromadne wobydleŕſtwo 4
mil. katholikow we 21 diöceſach.

(Pſchichodnje ſkóncženjo.)

Pſchipoſłane porjedżenjo.

Jara rozſchěrjene nowe cżiſchcżane prědowanjo, kotrež je k. faraŕ Imiſch
z Hodżija na guſtav-adolfſkim ſwjedżenju loni w Porſchicach dżeržał,
wopſchija wſchelake wuprajenja, kotrež dyrbimy tudy cżim bȯle
porjedżicż, dokelž ſmy ſpomnjene prědowanjo wȯndanjo tež w katholſkich
rukach widżeli. Rjechamy pak na wſchitko ſpominacż, ſchtož je tam
ſtroniſcy lutherſke abo z pſchěhnacżom powje <pb n="33"/>dane abo z cyła
wopacžne, n. pſch. wo zbožownoſcżi Huſowych wucžbow a potomnikow, wo
hroznych jeſuitach, wo tym biſkopje hłuboko pod zemju dżeržanym;
pſchetož k wſchomu tomu njedoſaha měſto w naſchim Pȯſłu. Jenož dwě wěcy
chcemy porjedżicż a dopokazacż, zo ſo wudawaŕ prědowanja njeje wo
zhonjenjo wěrnych podawkow prȯcował. Wȯn piſche, zo we Morawſkej a
Cžěſkej evangelſke woſady ſem a tam kaž ze zemje wuroſcżuja, a powjeda
nětk zadżiwanym poſłucharjam, zo je cyła morawſka wjes Cawchtlica, něhdy
wot 800 duſchow wobydlena, z jenym dobom k proteſtantiſmej pſcheſtupiła.

Tutȯn cyły podawk, k pſchekraſnjenju proteſtantiſma powjedany, wopſchija
tak wjele njewěrnoſcżow, zo je porjedżenjo prȯcy hȯdne. Prěnja
njewěrnoſcż je, zo ſpomnjena wjes Cawchtlica cyła podjanſka je abo bě,
kaž k. prědaŕ wudawa, pſchetož po ſtatiſtiſkim cyrkwinſkim ſchematiſmje
wot lěta 1855 licži Cawchtlica tſi wěrywuznacża ze 340 katholikami, 952
proteſtantami a 33 židami. Z toho ſcżěhuje druha njewěrnoſcż, zo je
mjenujcy Cawchtlica jenož wot něhdże 800 duſchow wobydlena, pſchetož
340+952+33=1325. A dokelž ma jenož 340 katholikow, mȯža dha cżi
pſcheſtupicż? We Cawchtlicy je dale jena katholſka fara, do kotrejež
ſuſodna cyle katholſka wjes Klötten (z 444 duſchemi) ſłuſcha, a cyła
fara je na katholikach wot 1855 tak pſchibjerała, zo ſchematiſmus wot
1862 k cyłej farje hižom 882 katholikow licžeſche, potajkim rozmnoži ſo
kathoſki lud tam we 7 lětach za 12½ na kȯžde ſto a wo pſcheſtupjenju
dotal njeje žana rycž. Cyłe horniſche powjedancžko wo tym wulkim
pſcheſtupjenju nam Winſke nowiny „Preſſe a Volksfreund“ cž: 227, 2.
oktobra 1862[13]⁾ wujaſnjeja; powjedaja mjenujcy, zo je jedyn katholik —
praju jedyn katholik — z mjenom Wilhelm Pleuß z měſta Prerowa w
Cawchtlicy k proteſtantiſmej pſcheſtupił, a a 12. auguſta zandżenoho
lěta wot wołomucſkoho arcybiſkopa dla wotpada a ſpjeežiwoſcże z
katholſkeje cyrkwje wuzanknjeny był. Tak wjele wot Cawchtlicy; — ſchtȯ
dha ſo njedopomni na bajku wo elefantu a muſche?

Druha wěc, kotruž chcemy tola porjedżicż, je tale:

We Pŕazy, kaž k. prědaŕ praji, maja pjecža evangelſkolutherſcy bratſja
(1200 ſylni) w najhubjenſchim kucżiku měſta w někajkim ſchěrym twarjenju
łubju za boži domcžk žałoſnje mału, a ta łubja je tak krozpadanju, zo je
policajſtwo jim hrozyło, tu łubju zanknycż a jim jich ſmjercżſtraſchne
kemſchenjo zadżěwacż. To ſu tež runje won prajene lute njewěrnoſcże.
Praha ma nimale 150,000 katholikow a 4700 židow a jenož 1406
proteſtantow. Cżile proteſtantowje pak ſu tſojoho wěrywuznacża:

♣a)♠ proteſtantowje helvetſkeje konfeſſije, najbȯle Cžechojo, powoſtanki
cžěſkich a morawſkich bratrow; jich je 749. Woni maju rjanu
ſtarogothiſku cyrkej ſwj. Klimanta we Klimantſkej haſy; ♣b)♠
proteſtantowje zjenocżeneje němſkeje evangelſkeje woſady; jich je nětko
wokoło 600. Woni dawaja ſej tež <pb n="34"/>„Augsburſka konfeſſija
rěkacż a maju tež jara rjanu cyrkej na garbaŕſkej haſy; ♣c)♠
proteſtantowje cžěſkeje evang. woſady augsburg. konfeſſije (lutherſcy).
Zo je jich po tajkim w Prazy jara mało, mȯže ſebi po horjeka ſpomjenym
kȯždy wulicžicż. Pſchińdu-li potajkim tež tam a ſem někotſi
proteſtantowje tutoho wuznacża zwonka Prahi do jich božoho doma, je a
woſtanje jich mnohoſcż tak mała, zo woni žanu wulku cyrkej njetrjebaju.
Za to pak maja woni ſkoro 70lět dołho we blidaŕſkej haſy cž. 1113.
wulku, z kamjenjow natwarjenu ſalu, ze wſchim derje wuhotowanu, kiž pak
ſo ženje ani z połojcy z pſchipoſłucharjemi njenapjelni. Spiſaŕ tutych
rycžkow je tu ſamu ſam pſched někotrymi lětami widżał; wot łubje tohodla
njemȯže žana rycž bycż a runje tak mało wot tym, zo je tutȯn boži domcžk
k rozpadanju atd. ♣d)♠ Wyſche toho ſu w najnowiſchim cžaſu proteſtantſcy
wojacy wot wojeŕſkoho ärara jara rjanu cyrkej k cžeſcżi ſwj. Jana
Nepomukſkoho ſwjecżenu doſtali na Hradſchinje k dżerženju božeje ſłužby,
tak zo proſtetantowje měſta Prahi, hacž runje je jich jara mało, 3
kraſne cyrkwje a jenu rjanu „modleŕnju“ wobſedża. Jelizo potajkim k.
prědaŕ „tȯnle rjany ſal“ łubju mjenuje, khmanu k rozpadanju a tak mału,
ſo lutherſcy bratſja měſtna nimaja, a jelizo wȯn hewak wobydlerjow Prahi
za intolerantnych (njeznjeſliwych) wuwołacż chcył, dha prajimy jomu z
tajkimi dopokazmami w rucy, zo je wȯn jara zmolił. ♣P. L.♠

Žiwjenjo ſſ. Cyrilla a Methoda.

(Pokracžowanjo.)

W tym ſamym cžaſu ſtaj ſſ. bratraj wotmyſlenjo zapſchijałoj, zo chcetaj
woſebje ſłowjanſke ludy za kſcheſcżanſku wěru dobycż abo, tola w tej
ſamej wobtwjerdżicż. K tomu ſo tež woſebje hodżeſchtaj, dokelž jeju
narodne měſto bě z połojcu ſłowjanſke, tak zo ſłowjanſku rycž derje
znajeſchtaj. Ale na tym njebě doſcż. Wyſchſche zdżěłanjo cžłowjeka njeje
mȯžne bjez piſma a bjez knihow, duž dyrbjeſchtaj pſchihodne znamjenja za
ſłowjanſke zynki měcż. A hlejcże, mudry Cyrill wunamaka za ſłowjanſku
rycž woſebite piſmo (abejcej), kotrež po nim hiſchcże nětk cyrillſke
rěka[14]⁾: najwjacy piſmikow wza z grichiſkeje rycže, a za te zynki,
kotrež w grichiſkim njejſu, wutwori z cyła nowe. To ſo ſta wokoło l.
855. Potom pocža bȯrzy ſ. ſcżenja t. r. kruchi ze ſwjatoho piſma
pſchełožecż do tehdomniſcheje bołhaŕſkeje rycže, kotrejž běchu wſchě
druhe ſłowjanſke bȯle podobne dyžli nětk.

Najprěniſchi ſłowjanſki lud, bjez kotrymž ſwjataj bratraj
ſkutkowaſchtaj, běchu Bołharjo. Cžitamy mjenujcy we wěryhȯdnych žȯrłach,
woſebje w žiwjenjopiſu ſ. Klimanta, zo je ſ. Method hiſchcże prjedy hacž
je ze ſwojim bratrom do Morawy pſchiſchoł, bołhaŕſkoho wjeŕcha Borisa we
kſcheſcżanſkej wěrje rozwucžił. W tymle zmužitym bołhaŕſkim narodże,
kotryž někotre ſłowjanſke ſplahi ſebi pod<pb n="35"/>cżiſnywſchi
pozdżiſcho ſam ſłowjanſku rycž pſchiwza, pocža ſo tehdom pomału
kſcheſcżanſtwo rozſchěrjecż. Ale dołho trajeſche, prjedy hacž ſo krucże
zakorjeni. Knježicżerjo běchu hiſchcże pohanſcy, a duž pocżiſchcżowachu
kſcheſcżanſtwo a druzy cžinjachu po jich pſchikładże.

Tola Bože pucże ſo njedoſlědżite. Wukrutnym pohanſkim wjeŕcham pomhaſche
wȯjnſke njezbožo k wozbožacomu pſchewobrocżenju. Kral Boris, poſtrȯženy
pſchez tajke njezbožo w kraju a zmjechcženy pſchez ſłowa ſwojeje ſotry,
hižom kſcheſcżanki, pocža kſcheſcżanam bȯle pſchikhileny bycż. Ale
prjedy hacž bu woprawdże a cyle wobrocżeny, ſkutkowachu w joho a w
ſuſodnym kraju kſcheſcżanſcy miſſionarojo grichiſkeje a łacżanſkeje
cyrkwje. Krȯtki cžas pak prědowaſchtaj tež naſchej ſwjataj bratraj bjez
tamniſchimi Słowjanami, kiž pod grichiſkim a bołhaŕſkim knježeŕſtwom
ſtejachu. Wěra, we wȯjnach pocżiſchcżowana, zaſy kcżějeſche bjez
Bołharjemi a Słowjanami. Tu doſtaſchtaj ſſ. bratraj tež pſchiſtup ke
kralej Borisej a to ſo powěryhȯdnych powjeſcżach takle ſta.

Pſchi ſurowoſcżi krala běſche joho wobrocżenjo cżežke. Wſchě ſpytanja
joho ſotry, grichiſkoho duchownoho, Kufana, haj tež Methoda zdachu ſo
podarmo cžinjene. Khryſtuſowa wucžba wo pokorje, ſcżeŕpnoſcżi a luboſcżi
bližſchoho ſo tak hordomu a knjezojtomu kralej lubicż njemȯžeſche. Duž
wuzwoli Method druhi pucż k joho wutrobje. Dokelž bě wubjerny wobrazaŕ
(moleŕ), pocža wobraz poſlenjoho ſuda molowacż. Krala joho dżěło tak
zajimaſche, zo njemȯžeſche dokonjenjo docžakacž. Jena powjeſcż praji, zo
je ſam kral Swjatoho namołwił prajo: „Namoluj mi wobraz toho, ſchtož je
na ſwěcże najſtraſchniſche!“ Pſchez ſwjatoho Ducha wjedżeny wotznamjemi
Method na wobrazu pſchikhad bȯjſkoho ſudnika ze ſyłami jandżelow,
wjeſołoſcż ſprawnych na joho prawicy, kotrychž jandżel k njebu wjedże a
zrudobu a cžwilu zatamanych na lěwicy, kotrychž jandżel do hele ſtorka,
a to wſchitko tak žiwje a mȯcnje, zo bu kȯždy wobhladowaŕ ſpodżiwnje
hnuty. Tu pſchińdże tež kral a ſtrȯži ſo widżo tȯn wulkotny a ſtraſchny
wobraz, kotryž tohodla na ſwjecżatkach tež ſam dżerži, kaž na naſchim
pſchiſtupnym liſcże. Wyſche toho wułoži rycžniwy ſ. moleŕ kralej
hiſchcże bȯle cyły wobraz: Boža miłoſcż dokonja ſkutk joho wobrocżenja.
Zo by ſtraſchnej wěcžnoſcżi wucżeknył, žadaſche kral ſ. Methoda, zo by
joho we kſcheſcżanſtwje wuwucžił, a potom bu kſchcżeny w lěcże 862. Joho
pſchikład ſcżěhowachu poddani z wulkoho dżěla. Hdyž ſo někotſi krucżi
pohanjo pſchecżiwo kralej zběhnychu a joho w ſamſnym hrodże woblehnychu,
porazy jich ze ſwojimi ſwěrnymi, z cžimž bě nětko kſcheſcżanſka wěra
doſpołnje dobyła. W ſwojej luboſcżi ke Khryſtuſej, pȯſła Boris k bamžej
Mikławſchej a žadaſche duchownych, zakonje a wſchelaku radu. Sta ſo to w
tym cžaſu, hdyž ſwjatej bratraj hižom w Morawſkej prědowacż pocžeſchtaj
a hdyž w Konſtantinoplu pocža ſpjecžiwoſcż pſchecżiwo romſkomu ſtołej
pſchibjeracż.

(Pſchichodnje dale).

<pb n="36"/>

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Prahi. Tyſaclětne jubileum zawjedżenja kſcheſcżanſtwa w
cžěſkoſłowjanſkich krajach ſwjecżeſche ſo 9. t. m. a ſcżěhowacu cyłu
oktavu (tydżeń) tež w Cžechach. Cžěſcy knježa biſkopojo ſu tohodla
paſtyŕſke liſty wudali. Woſebje pucżowachu proceſſiony do Lěwoho Hrȯdca
pola Prahi, hdżež je prěnja kſcheſcżanſka cyrkwicžka ſtała. Tudy
mějeſche pſched ſwjedżenjom 8. t. m. popołdnju we 3. hodż. we hłownej
cyrkwi na hrodże Joho Eminencia k. kardinal arcybiſkop ſam nyſchpor a
cžěſke litanije ze ſwjedżenſkim cżahom do khapale ſ. Wjacſława. Na
ſwjedżenju ſamym bě tam cžěſke a němſke prědowanjo a w 11. hodż.
mějeſche k. kardinal ſam ſwjedżenſku Božu mſchu. Cyły tydżeń běchu tam
ſpěwane Bože mſchě a cyła ſwjatocžnoſcż ſkȯncži ſo 16 t. m. z ♣„Te
deum.“♠ Na ſtaroſławnym Wyſchehrodże, hdżež je ſ. Method pobył, mějeſche
probſt tamniſcheje kapitole ſwjedżeńſku Božu mſchu, pſchi cžimž cžěſke
ſpěwanſke towaŕſtwo ſtarocžěſku choralnu mſchu ſpěwaſche. Tež tam bě
cžěſke ſwjatocžne prědowanjo. Nabožny lud ſo na wſchim tym bohacże
wobdżěli.

W zadnjej Pomorſkej (200 ſchtyrirȯžknych mil. wulkej) je ſo pruſke
knježeŕſtwo dotal mało za ſwojich katholſkich poddanow ſtarało. Wot
łońſchoho je tam jenicžki a prěni wojeŕſki duchowny, kiž we Kołobrěgu
pſchi narańſchim morju bydli. Ale to je mało; dokelž w někotrych druhich
měſtach je wjele pȯlſkich a kaſchubſkich katholſkich młodżencow pſchi
kralowſkim wȯjſku.

Z Morawy. Cyrkwinſki cžaſopis ♣„Hlas“♠ (t. r. Hłȯs), jara rozſchěrjeny
po cžěſkoſłowjanſkich katholſkich krajinach, kaž to ſwojeje wubjernoſcże
dla zaſłuža, podawa tež powjeſcże z Budyſchina a z Łužicy, kotrež w
naſchim Pȯſle cžita. Smy jomu jara dżakowni, zo ſwojich cžitarjow na
naſchu katholſku wokołnoſcż kedżbnych cžini; pſchetož to wubudża nam
wyſche wſchoho druhoho abonnentow, bjez kotrymiž mamy hižom jednoho
knjeza z Morawy.

W pȯlſkim zběžkaŕſkim wȯjſku ſu kaž we ruſowſkim tež duchowni, zo bychu
cżežcy ranjenych pſchi ſmjercżi poſylnjeli; tež miłoſcżiwe ſotry ſu tam
pſchiſchłe. Kſcheſcżanſka luboſcż njeznaje žane politiſke mjezy! W
krymſkej wȯjnje khwatachu francowſke knježny tež k ruſkim ranjenym a
wobſtarachu je.

Z Roma. Hdyž bě francowſke knježeŕſtwo zhoniło, zo je Jendżelſka bamžej
kupu Maltu abo druhe ſwoje wobſedżenſtwo za ſydło poſkicżała, je
francowſki miniſter zwonkownych naležnoſcżow wuprajił: „Je-li bamž,
ſchtož chcył Bȯh wotwobrocżicż, nuzowany Italſku wopuſchcżicż, njech
radſcho do Francowſkeje pſchicżehnje dyžli na jendżelſke wobſedżenſtwo.“
Tele torhanjo bjez Jendżelſkej a Francowſkej, zo byſchtaj Piusa ♣IX.♠
dȯſtałoj, je najlěpſche dopokazanjo, zo bamž ani do Francowſkeje ani do
Jenżelſkeje hicż njedyrbi, ale zo dyrbi w ſwojim Romje woſtacż a nad tak
wulkim krajom knježicż, zo njeby nikoho trjebał. Samo jedyn republikan
wȯndanjo piſaſche, zo je lěpje, hdyž bamžowe kraje jomu woſtaja; pod nim
mȯža měſta we wjele wěcach ſebi ſamym rozkazowacż, ſchtož pod ſardinſkim
kralom njeje mȯžno.

(Spodżiwne jubileum.) We weſtfalſkim měſcże Münſteru běſche 7. februara
<pb n="37"/>ſpodżiwny ſwjedżeń, kiž rozpominanjo w dalſchich ſtronach
zaſłuži. Běſche tehdom mjenujcy 50 lět, zo bu tſinacżelětna holcžka
Ludowika Etzthalerec, w cżežkich cżeŕpjenjach na khore łožo połožena,
kotrež wot tohole cžaſa po njewuſlědżitej woli Božej njedyrbjeſche
wopuſchcżicż. Poddata a ſcżeŕpna, znjeſe wona z dżěcżacej pobožnoſcżu
ſwoje dołholětne cżeŕpjenja a tradanja, kaž žiwe prědowanjo za
wſchitkich, kotſiž ju widżachu. Zo by ſo tele jubileum jeje cżeŕpjenja
doſtojnje wobeſchło, běchu ſo někotre knjenje zjenocżiłe, a podpjerane
wot wſchitkich kotrymž ſwȯj zamyſł ſobudżělichu, wuwjedżechu tu wěc
derje. Rano zahe wudżěli k. faraŕ Schlun tej pobožnej cżeŕpjeŕcy ſwjatej
ſakramentaj a woprowaſche na to w blizkej cyrkwi božu mſchu za nju,
kotrejž běchu cżi pſchitomni, kiž ſo na tym ſwjedżenju wobdżělichu.
Snědanjo we wupyſchenym domje jubilarki zhromadżi wſchitkich,
pſchinjeſechu jej zbožopſchecża a wſchelake dary. Wokoło 9. hodżiny
pſchińdże najdoſtojniſchi knjez biſkop, dari jej rjane ſwjecżo z
alabaſtra, a rycžeſche k tej khorej tak kraſne a nadobne ſłowa, zo bě
wona ze wſchěmi pſchitomnymi hłuboko hnuta; wȯn wudżěli jeje ſwoje
biſkopſke žohnowanjo a pſchepoda jej potom w mjenje pruſkeje kralowny
znate knihi „krocženja za Khryſtuſom“, do ſomota zwjazane a ze ſłonowinu
(elefantowym zubom) wudebjene, do kotrychž bě wyſoka daricżeŕka
poſwjecżeńſke ſłowa a ſwoje mjeno napiſała, — jara rjany ſ. kſchiž,
kotryž mȯže (kaž kralowna piſaſche) pſchi łožu khoreje ſtajne měſto
dȯſtacż, hako poſylnjenjo w cżeŕpjenju a wumrjecżu — a znamjenity dar we
pjenjezach, z wutrobnym poſtrowjenjom za wbohu khoru. Njech Bȯh ze
ſwojej hnadu tu khoru dale poſylnja we ſcżeŕpnoſcżi, zo by po zbȯžnym
ſkȯncżenju jomu we njebjeſach ſwȯj dżak za wſchě cżeŕpjenja pſchinjeſcż
mohła!

W Kopenhagenje, hłownym měſcże Danſkeje, bu w januaru miſſion wot
jeſuitow ♣P.♠ Roha a Zurſtraßena wotdżeržany. Hacžrunje jenož po němſku
a po francowſku prědowaſchtaj, mějeſchtaj tola jara wjele poſłucharjow,
woſebje tež proteſtantſkich. Tamniſcha katholſka woſada ma tſjoch
duchownych za 1000 duſchi. Kȯžde poſleniſchich lět je tam wjele woſobow
k naſchej cyrkwi pſcheſtupiło.

Z Anamſkeje w Aſii. Nětko je tam kſcheſcżanſtwo, kaž ſo zda, lěpſche
cžaſy docžakało, ale poſlednjej lěcże běſchtej žałoſtnej. W auguſcże
1861 pſchikaza tamniſchi khěžor, zo dyrbi ſo kſcheſcżanam wſchitke
wobſedżenſtwo zebracż, zo dyrbja woni po cyłym kraju rozehnacżi bycż a k
wuſměſchenju dwaj piſmikaj na woblicžo wupalenej doſtacż. Jedyn piſmik
ma woznamjenicż nabožniſtwo a druhi wokrjes, w kotrymž cżi wbozy
pſchebywachu. Woni podcżiſnychu ſo ze zmužitoſcżu wſchitkim martram,
hdyž buchu do wſchelakich krajinow anamſkoho khěžorſtwa rozwjezeni.
Mnohoſcż podleža njewurjeknitym tradanjam. W měſcże Namdingu zemrje jich
250 wot 300 z hłodom. W meji l. 1862 porucži tȯn ſamy wukrutnik (tyran),
zo bychu kſcheſcżenjo do cyła zahubjeni byli. A buchu pak ſcżinani, pak
po hromadach paleni, pak žiwi pohrjebani, pak dwaj a dwaj abo po
pjecżich zwjazani a do wody mjetani abo wobjeſcheni. ♣Giornale di Roma♠
(romſke nowiny) kȯncži tute powjeſcże ze ſtraſchnym dodawkom, zo bě
jenicžcy we dwěmaj vikariatomaj licžba ſkȯncowanych něhdże 16,000, do
wotrocžſtwa (ſklavinſtwa) pak bu na 20,000 wotwjedżenych.

<pb n="38"/>

Z Jeruzalema. Pucżowanjo do ſwjatoho kraja je bohužel pſcheco hiſchcże
ſtraſchne doſcż. Hdyž ſu putnicy wjezenjo po ſrjedżnokrajnym morju
zbožownje pſchetrali, maja ſo na pucżu wot morja hacž do ſwjatoho měſta
rubježnikow bojecż. Towaŕſtwo ſwjatoho rowa w Jeruzalemje ſtara ſo toho
dla wo załoženjo miſſionſkich domow, hdżež mȯhli pucżowarjo bjez
bojoſcże pſchenocowacż, kaž w tu khwilu w Naplusu. W loni ſta ſo w
tamnych ſtronach hiſchcże tele njezbožo. Hdyž běchu tſjo pobožni
pucżowarjo z Nazaretha do Jeruzalema pucżowajo do wſy Sanghuila blizko
pola Silo wokoło 11. hodżiny w nocy dȯſchli, lehnychu ſo na zemju k
wotpocžinkej. Ale lědom běchu wuſnyli, dha pſchijěchachu dwanacżo
Arabojo (mohamedanſkeje wěry) derje wobronjeni, zeſkakachu z koni a
pocžachu jich ze ſukatymi kijemi bicż. Z pukami pohłuſcheni, buchu
ſwojich pjenjez a draſtow wurubjeni, na cžož ſo Arabojo tak ſpěſchnje
zaſo zhubichu, kaž běchu pſchiſchli. Na ranjo rozeńdże ſo powjeſcż
tutoho njezboža a tȯn miſſionar, kiž we Ram-Allah bydli, khwataſche k
pomocy. Jedyn tych wurubjenych, kiž bě cżežcy ranjeny, wumrje dżeń po
ſwojim pſchikhadże do Jeruzalema. Druhi tež cżežcy ranjeny, je nětko
cyle wuſtrowjeny, bjez tym zo je tſecżi, kotryž bě pſchi bicżu ſwojeju
towaŕſchow kaž za morwoho ležał a ſo wurubicż dał, bjez wobſchkodżenja
woteſchoł. Turkowſki Surraja-paſcha drje je tu wěc pſchepytowacż a
wuſlědżicż porucžił; tola to kaž hewak tež tȯn krȯcż žanoho wunoſchka
njezměje. — Najwjacy putnikow do ſwjatoho kraja pſchikhadża z
Francowſkeje a Italſkeje; cžohoždla ſu tamniſchi katholſcy duchowni a
miſſionarojo najbȯle Italianojo.

Amerika. Wěſte nowiny z měſta Cincinati powjedachu njedawno ſcżěhowacy
podawk. Wlěcże 1861 jědżeſche klȯſchtyŕſki duchowny, nam tudy derje
znaty, na železnicy. Z nim ſedżeſche w jenym wozu bohaty (wobſedżeſche
poł milijona dollarow) a njehańbicżiwje hruby quäkaŕ z małoho měſtacžka
w Pennſylvaniſkej, kiž bě z njeſměrnym zazłobjenjom pſchecżiwo
katholikam a woſebje pſchecżiwo katholſkim duchownym napjelnjeny. Wȯn
ſpȯzna w ſwojim ſobupucżowarju katholſkoho duchownoho a wuži
pſchiležnoſcż, zo by joho pohanił a wuſměchował, joho wotpoſłanoho
antikryſta z cżěmnoho Roma, bamžowoho wotrocžka a podobnje pomjenował.
Tȯn duchowny widżeſche, zo toho zawjercżenoho quäkarja dowucžicż
njezamože, a wotmołwi jomu měrnje: „Mȯj knježe, ja was njezakliwam; moje
powołanjo je, jenož žohnowacż, ale ſnadż pſchińdże bȯrzy cžas, ſchtȯ wě,
ſnadż bȯrzy, hdżež budżecże wjeſoły, hdy byſchcże mje ze ſwojimaj
wocžomaj widżecż mȯhli!“ Quäkaŕ nětko wotmjelkny. Po někotrych dnach pak
dȯſta tȯnle njeznjeſliwy wuſměchowaŕ toho duchownoho raka do wocžow a —
woſlepi cyle. Widżenjo zhubiwſchi bě hiſchcże lěto pſchi žałoſnych
boloſcżach žiwy, doniž joho ſkȯncžnje ſmjercż wot cžwilowacych
cżeŕpjenjow njewumoži. Joho dżěcżi, kiž běchu wo tym podawku na
železniſkim wozu ſłyſcheli, wobžarowachu wuprajenja ſwojoho
njeznjeſliwoho nana, ale ta wěc ſo njedaſche wjacy pſcheměnicż. Bȯh ſam
bě tohole wuſměchowarja nabožniſtwa a zaſlepjenoho njepſchecżeła ſwojich
měſchnikow zjawnje pokhoſtał.

<pb n="39"/>

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z wokołnoſcże Klȯſchtra. Sym ſebi prědkwzał z krȯtka te wobrazy
pomjenowacż, kiž ſo na wjeŕſche klȯſchtyrſkeje cyrkwje namakaja. W tym
božim domje je dwanacże ſtołpow w dwěmaj rjadomaj. Wot hłownoho wołtarja
na prawu ſtronu pod wjeŕchom na ſtołpach namakaju ſo ſcżěhowace wobrazy:
na prěnim je wobraz naſchoho zbȯžnika, kotryž ma khorhoj w ſwojej rucy a
delkach napiſmo ♣Salvator mundi♠ (t. r. wumožnik ſwěta); jomu napſchecżo
ſteji wobraz ſw. Jana kſchcżenika, a potom ſcżěhuja wobrazy dwanacżich
japoſchtołow, hdżež je pod kȯždym wobrazom jedyn artikel naſchoho
wěrywuznacża we łacżanſkej rycži; kȯždy ma tež knihi hako brȯń ſłowa
božoho w rukomaj. Na lěwej ſtronje ſteja wobrazy ſwj. biſkopow a
knježnow, a to na prěnim wobraz ſwj. Marije, macżerje božeje, a potom
ſcżěhuja wobrazy ſwj. Dionyſa, Błažija atd. Wjeŕch je jaſnomȯdreje
barby. Wyſche hłownoho wołtarja namaka ſo znamjo Boha Wȯtca z jandżelemi
wobdatoho. W ſrjedżiznje wjeŕcha je wobraz naſchoho Zbȯžnika; dale ſu po
cyłym wjeŕſche Jandżelojo wotznamjenjeni, kotſiž wſchelake napiſma a
wſchelaku brȯń, z kotrejž je naſch Zbȯžnik martrowane a morjeny w
ſwojich rukach dżerža.

Z Rȯžanta. Hižom huſto je ſo wo tym rycžało, hacž njeby mȯžno było,
klětku naſcheje cyrkwje bȯle wot wołtarja zdalicż a tak poſłucharjam
trochu pſchibližicż. Nětko ſu ſo wſchelacy zwȯlniwi wuprajili, zo
chcedża k tomu potrjebne pjenježne dary ſkładowacż, jelizo ſo na
wyſchſchim měſcże dowolnoſcż k pſcheſtajenju da. Hdyž wjacy zhonimy,
chcemy pſchez Poſoła to ſobudżělicż, zo mȯhli tež daliſchi wopytowarjo
naſchoho božoho domu ſwȯj wopor k wotmyſlenomu ſkutkej pſchinjeſcż.

Z Rȯžanta. Tudy je wot ſpocžatka lětuſchoho poſta něſchto nowe
zawjedżene, ſchtož ſo cyłej wokołnoſcżi jara ſpodoba. Z dowolnoſcżu
hnadneje knjenje abbatiſſy a wyſokodoſtojnoho knjeza probſta w
klȯſchtrje Marinej Hwězdże je tudy (kaž to w Schěrachowje a druhdże
maja) ſchtwȯrtk wjecžor zwonjenjo k wopomnjecżu Jězuſowoho ſmjertnoho
ſtyſka a pjatk popołdnju zwonjenjo k wopomnjecża Joho wumrjecża. Naſch
wyſokodoſtojny k. adminiſtrator P. Benno je, kaž ſłyſchimy, k tomu
pſchiſłuſchnu pobožnoſcż w Budyſchinje cżiſchcżecż dał.

Z Dreždżan. Dżeń 12. februara wumrje tudy wyſokodoſtojny knjez Jȯzef
Lorbacher, friedrichſtadtſki faraŕ, na ſłaboſcż. Wȯn bě rodżeny 29.
februara 1796 w Erfurcże, a dȯſta duchownu ſwjecżiznu 7. měrca 1819.
Dołhe lěta bě faraŕ w Chemnitzu. Tudy je ſebi njebocżicžki cžeſcż dobył
ze ſwojej pſchikładnej ſtaroſcżu ha ſwoju woſadu, za katholſki ſchpital
a podpjeranje wſchelakich dobrocżeŕſkich wuſtawow. Bȯh daj jomu wěcžny
wotpocžink!

Tſi miłoſcżiwe ſotry w Jaworniku pola Zhorjelca ſkutkuja jara zbožownje.
Wȯndy khwaleſche je zdobnje jedyn proteſtant w zhorjelſkich nowinach
„Zeitung für die Lauſitz“ a prajeſche, zo tež tamniſchi židża a
lutheranojo jich dobrotu ſebi wyſoko waža. Pȯdla napomina, zo bychu
ſkȯncžnje proteſtantojo namjetowany dom diakoniſſow (po waſchnju
katholſkich miłoſcżiwych ſotrow zjadowanych žȯnſkich) tam załožili.

<pb n="40"/>

Dżeſata kaznja boža.

Kȯždomu je znate, zo je zakazane, za tym žadacż, ſchtož ſobucžłowjekej
pſchiſłuſcha: a tola ſo tale kaznja cžaſto pſcheſtupi. Bȯh khoſta tajku
njeſprawnu žadoſcż za cuzym kubłom, wěſcże we wěcžnoſcżi, cžaſto tež
hižom tudy na zemi. Chcu tudy z woprawdżitym podawkom pokazacż, zo tajka
žadoſcż ſchkodu pſchinjeſe.

Młody cžłowjek dżěſche do měſta a bjez druhimi prȯznymi myſlemi mějeſche
woſebje tule: hdy by tola něchtȯ, kiž pſchede mnu dże, mȯſcheń pjenjez
zhubił a ja ju namakał.“ We tajkich myſlach pſchebywajo mějeſche
radoſcż, kaž hdyž by namakanu mȯſcheń hižom z rukomaj dżeržał. Schtož
wȯn žadaſche, ſo njeſta: nichtȯ pſched nim nicžo njezhubi a wbohi
njemȯžeſche tohodla namakacż. Ale něſchto druhe ſo ſta, něſchto cyle
njewocžakowane: wȯn ſam zhubi tȯnſamy dżeń ſwoju mȯſcheń z někotrymi
tolerjemi pjenjez a njeje ju wjacy dȯſtał; ſchkodu, kiž prjedy druhomu
pſchejeſche, mějeſche nětko ſam. Běſche nětko tež tak wjeſoły, kaž
prjedy pſchi ſwojej hrěſchnej žadoſcżi? Tola wȯn bu z tuteje wot Boha
dopuſchcżeneje ſchkody mudry a nawukny z nowa znacż kaznju: „ty
njedyrbiſch požadacż ſwojoho bližſchoho kubła!“ Cžaſna ſchkoda budże
tomule młodżencej wěcžny dobytk za duſchu, jeli ſo pſchichodnje tež
kȯždeje njepraweje žadoſcże zdżerži.

D.

Naležnoſcże towarſtwa.

Pſchinoſchk (15 nſl.) na tute lěto ſu do pokładnicy towaṙſtwa dale
zapłacżili cżile knježa: ♣Dr.♠ Lotze z Lipſka, klȯſchtyrſki kapłan Tadej
Natuſch z Marineje Hwězdy, rendant Beſſer z Marineje Hwězdy, Madlena
Vogtowa ze Swinjaṙnje, Jurij Rycżeṙ z Miłocżic, klȯſchtyrſki kapłan
Alberik Hecht z Marineje Hwězdy, Jan Fulk ze Zdżerje, ſtudent J. Haſcha
w Prazy, J. Haſcha ze Zajdowa, Handrij Najcž z Bělcžec, kubleṙ J. Pech z
Khrȯſcżic, zahrodnik J. Beſſer z Khrȯſcżiz, zahrodnik M. Pȯžer z
Khrȯſcżic, wucžeṙ J. Pjetaſch z Khrȯſcżic, kubleṙ J. Buk za Zyjic, Jakub
Wawrik z Noweje Wjeſki, blidaṙ M. Kral z Khrȯſcżic, ſchewſki miſchtr M.
Lukaſch z Khrȯſcżic, Jurij Mrȯz z Radworja, Jurij Bjarſch z Boranec,
kapłan Hawſchtyn Fiſcher z Dějſchiny pola Plzna w Cžechach, kubleṙ M.
Kucżank ze Swinjaṙnje, korcžmaṙ J Žofka z Něwſec, kubleṙ Wawrij z
Jawory, kubleṙ Mudrach z Jawory, Michał Rjencž z Jawory, zahrodnik Bobik
z Wotrowa, wucžeṙ Nowak z Njebjelcžic, kubleṙ Robel z Njebjelcžic,
Marija Kaſchporkowa z Radworja, Jan Rjencž z Brjemjenja, progymnaſialny
direktor J. Buk z Dreždżan, wachmiſchtr P. Buk z Rieſy.

Dobrowȯlne dary darichu: k. tachantſki vikar a dopołdniſchi prědaṙ J.
Herrmann z Budyſchina 1 toleṙ, ♣Dr.♠ Herrmann Lotze z Lipſka 15 nſl.,
njeznaty pȯlſki Słowjan z Wilna pȯſła 4 ſlěborne ruble z tajkim pȯlſkim
pſchipiſmom: ♣Na wspomoženie (t. r. podpjeranje) mającego wychodzić
pisma dla oświaty (t. r. powučenja) Serbȯw katolikȯw posyła się rubli
cztery.♠ Wutroby dżak za tute dary! Po tajkim je naſch Poſoł hižom
daloko znaty!

W Budyſchinje, dżeṅ SS. Cyrilla a Methoda 1863.

Pětr Schołta, pokładnik.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

katholſki Poſoł.

Cyrkwinſki cžaſopis, wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w
Budyſchinje. ♣Redaktor: Michał Hȯrnik.♠

Cžo. 4. Hapryl. 1863.

Stawizny Rȯžanta.

♣II.♠ Najprěniſche ſlědy ſwjecżatka S. Marije, a naſtacżo najprěniſcheje
rȯžencżanſkeje hnadneje khapałki.

Jutnicžka, kotraž junu błyſkotaca na njebju ſtojeſche a zbȯžnomu
biſkopej Bernardej ſwj. knježnu Mariju pokazajo pomoc pſchinjeſe,
dopomni joho wſchědnje na ſcžinjeny ſlub a bu wina ſtworjenja druheje
hiſchcże rjeniſcheje hwězdy, Marineje Hwězdy. A tak błyſkota Marina
Hwězda hižom pſchez 600 lět, hako nabožny zakład pod łužiſkimi horami,
kȯždomu ſwětnozmyſlenomu ſwjatocžnje pſchipominajo: „Zbožo cžłowjeſke
njeje wot tutoho ſwěta, ale namaka ſo we pytanju Boha a w joho ſłužbje.“
Runje kaž pak ſo jutnicžka ſama za ſo njeſwětli, ale ſwoje ſwětło zaſy
rady ſobudżěli druhomu ſtworjenju, tak bě tež Hwězda Marije w duchownym
naſtupanju wot cžaſa ſwojoho zeſkhadżenja ſem hwězda, kotraž na wſchě
boki rozſchěri ſwětło dobroty a hnady. Jene tajke ſwětliwe promjo
Marineje Hwězdy padny ſnadż wot cžaſa załoženja ſem na Mariny Rȯžant.

Swjaty pokład, kiž ſo we poſleniſchim khowa, ſwjecżatko ſ. Marije
zjenocżuje tele měſto pſchez wſchitkȯn cžas tak krucże z Marinej Hwězdu,
zo je ſebi taſama dla ſwojoho ſtajnoho ſpěchowanja pſchiſłuſchnoho
cžeſcżowanja tutoho ſwjecżatka woprawdżity dżak zaſłužiła. Schtož cžas
załoženja hnadnoho měſta Rȯžanta naſtupa, njeda ſo wȯn z wěſtoſcżu
prajicż. Ticinus drje pſchi ſwojim powjedanju po wěſtej rukopiſnej
chronicy w Prazy mjeno Karla Wulkoho pſchiſtaja; ale tȯn ženje ze ſwojim
wȯjſkom do naſchich ſtronow doſchoł njeje. To je jenož njedokładne
wupyſchenjo teje powjeſcże, zo je po wotcżehnjenju wěſtoho wȯjſka to
ſwjecżatko na wotrowſkim Hrodżiſchcżu ſo namakało. Najſkerje je jedyn
wojak je ſobu noſył a cžeſcżił. Podobnje piſaſche w lěcże 1661 Ticinej
pſchecżel a rodżeny Serb, Jurij Molitor[15]⁾ (Młynk): Najſtarſchi
mužowje we wokołnoſcżi Rȯžanta powjedaja naſtacżo dżiwocžinjacoho
ſwjecżatka, kotrež ſu wot ſwojich dżědow pſchez pradżědow doſtali,
takle. Wulki wojeŕſki wyſchſchi, <pb n="42"/>(joho mjeno njeje znate) je
na jenym měſcże njedaloko Rȯžanta (Ticinus mjenuje Wotrow) lěhwo
rozpołožił, kotrohož wotznamjenja ſu dżens hiſchcże k widżenju.[16]⁾ W
tymle cžaſu widżachu knjeni kralowſkeje majeſtoſcże lěhwo ſem a tam
wobkhodżecż; po wotcżehnjenju wȯjſka je pak ta ſama k ſpodżiwanju rjana
huſto widżana była khodżaca na ſuſodnych polach a łukach. Hdyž ſkȯncžnje
junu ſernjanſki knjez Lucianus na ſwojich ležomnoſcżach honjeſche,
wuhlada wȯn tuſamu knjeni. Wȯn pak chcyjo wjedżecż, ſchtȯ a kajka wona
je, kałny konja z wotrohami a prȯcowaſche ſo, ju doſahnycż, ale podarmo;
pſchetož bě pſcheco jenak daloko wot njeje. Hdyž bě, na tele waſchnjo
ſtajnje za njej jěchajo hacž k hȯrcy wyſche Rȯžanta tam, hdżež lipa
pſched khapałku ſtoji (t. j. w lěcże 1661) pſchiſchoł, dha zhubi ſo
rjana ſchtałtnoſcż, z jenym dobom pſched joho wocžomaj. Wȯn zběhny
ſwojej wocži na lipu a wuhlada tam na lipje ſtołpik ſwjateje
knježny.[17]^(*))

Molitorowe ſwědcženjo, ze podawiznow joho prawȯtcow ſem wzate potajkim
Tieinowe ſwědcženjo wudoſpołnja; wucži nas mjenujcy, zo je ſwjecżatko
zdobom po wotcżehnjenju wȯjſka pſchez ſpodżiwne wuſtupjenjo ſwjateje
Marije ſameje wot jenoho Sernjanſkoho Knjeza z mjenom Lucianus na ſtarej
lipje namakane było. Po podawiznje (♣Ticinus p.♠ 78) je tȯn ſamy mału
khapałku z drjewa natwaricż dał a ſwjecżatko do njeje poſtajił.

Tſecże ſwědcženjo, kiž na ſtarobu ſwjecżatka pokazuje, a we něcžim
Ticina dopjelnja, je liſcżina, wocżiſchcżena we łacżanſkim wopiſanju
„wſchěch ciſterciſkich klȯſchtrow“ ♣(Cistertium Bis Tertium)♠ wot
Sartoria ♣pag.♠ 1074, hdżež wȯn wo załoženju Marineje Hwězdy rycži.
Sartorius z klȯſchtra Oſſegga wokoło 1690—1700 piſajo, wuzběhny pſchi
ſobudżělenju tuteje liſcżiny woſobnje, zo je wona po joho měnjenju
jenicžka w tamnym cžaſu znata, z kotrejež pomocn ſo praſchenjo wo
załoženju a naſtacżu hnadnoho měſta w Rȯžencże wujaſnicż hodżi a tohodla
dyrbju cžitarjow na nju nuznje kedżbnych cžinicż. Z tuteje liſcżiny,
kotruž mějach z ruki k. klȯſchtrſkoho propſta ſamoho, ſo ſpȯznawa, zo
pſched 236 lětami, potajkim wokoło l. 1460 ſtarocalſki prälat Alan jenu
fundaciu wot klȯſchtra za Rȯžant wobtwjerdżi z wotpohladanjom,
cžeſcżenjo ſ. Marije we Rȯžencże hiſchcże bȯle rozmnohoſcżicż a
ſpěchowacż. Cžitamy-li pak tule liſcżinu po ſłowje, dha pytnjemy zdobom,
zo cžeſcżenjo ſwj. Marije w tamnym cžaſu hižom <pb n="43"/>nicžo nowe
wjacy njebě, ale zo bu dawno a dawno hižom prjedy 1460 wot klȯſchtra
powjetſchene a ſpěchowane. Słowa, z kotrymiž ſpomnjeny prälat hako
viſitator Marineje Hwězdy, jeje fundaciju za rȯžencżanſku khapałku
wobtwerdżi, ſu tele: „Je nam wot ſtrony naſchich we Khryſtuſu lubowanych
ſotrow z Marineje Hwězdy ſwj. Marije ciſterciſkoho rjada ſobudżělene
było: my chcyli wobkrucżicż tamne pobožne cžeſcżowanjo Božeje macżerje,
kotrež ſu jich prjedownicy w Rȯžencże tak khwalobnje załožiłe a wone
ſame hacž do dżenſniſchoho dnja pſcheco ſo rozmnožicż wuprȯ cowałe,
woſobnje 200 markow wſchědneje mincy ♣(pecuniæ ordinariæ),♠ kiž buchu
wot jich wȯtcowſkoho ſobupſchinjeſenoho zamoženja zhromadżene na te
mjeno, zo by jedyn měſchnik ſpomnjenoho klȯſchtra w Rȯžencże w
rȯžencżanſkej khapałcy (bjez tym z dubowoho drjewa derje doſcż
natwarjenej, dońž ſo z nabožnej jałmožnu wopornych darow pomału
kamjeńtna njenatwari) kȯždy měſac dwě božej mſchi za žiwych dobrocżerjow
wotdżeržał. My tohodla za dobre ſpȯznajo tamnu fundaciju z tutym piſmom
wobtwerdżamy a porucžamy wyſche toho bratram, naſchomu zaſtaranju
podcżiſnjenym (t. j. w Marinej Hwězdże poſtajenym klȯſchtrſkim
duchownym) na ſwědomjo pod ſwj. poſłuſchnoſcżu, zo bychu tele nabožne
załoženjo na wſche waſchnjo ſpěchowali.“ Tak ſkoro po ſłowje tamna
liſcżina, kotruž mějeſche Sartorius ſam w rukomaj. Potajkim wobſtojeſche
Rȯžant po tutej liſcżinje z najmjeńſcha hižom 2—3 lětſtotki prjedy 1460,
haj ſnadż je Rȯžant hižom po załoženju klȯſchtra ſamoho (1248) wobſtał;
hewak njemohł ſpomnjeny abt we liſcżinje prajicż, zo ſu hižom
prjedownicy klȯſchtrſkich knježnow cžeſcżowanjo ſwj. Marije załožiłe.
Klȯſchtyr najſkerje kedżbny pſchez dżiwy, kiž ſo na tym měſcże pſchez
cžeſcżowanjo ſwjecżatka ſ. Marije ſtachu, wobda je ze dowolnoſcżu
Sernjanſkich knjezow z pſchiſtojniſchim zwonkownym nahladom a doby ſebi
pſchez ſwoju ſtajnu ſtaroſcż za tele hnadne měſto ſwj. Marije mjeno
załožerja, kaž w nowiſchim cžaſu tež mjeno wobſedżerja wokołoležacych
lěſow a polow.

Pohlad na katholſku cyrkej pſchi ſpocžatku l. 1863.

(Skȯncženjo.)

Schtož wulkoſcż a wobydleŕſtwo w jenotliwych diöceſach naſtupa, ſu te
ſame wě-zo jara wſchelake. Z nich licža 26 pſchez 1 milijon duſchi, haj
Mexiko ma 2 mil. Potom pſchiṅdu za ſobu a maja: Lwow (Lemberg) 1,865,600
duſchi, Paris 1,727,500, Wrȯtſław 1,633,000, Fernambuco (w Braſiliſkej)
1,600,000, Praha 1,542,000, Przemyſl (w Galicii) 1,443,000, Wołomue
1,380,000, Win 1,330,000, Köln 1,323,000 atd. Sydom diöceſow ma wot poł
hacž do cyłoho milijona, 377 ma wot 1—500,000. Najmjeńſcha diöceſa je w
tu khwilu Kaiſarich w Małej Aſii ze 250 armenſkimi konvertitami.

Najſtarſchej biſkopaj ſtaj nětko biſkop we Rio Janeiro a arcybiſkop we
Freiburgu, kȯždy pſchez 90 lět ſtary, bjez tym zo je biſkop we Vichu w
Schpa<pb n="44"/>niſkej hakle 26 lět. Jenotliwe ſtaty abo kraje po
mnohoſcżi katholſkhoho wobydlerſtwa, ſcżěhuja takle za ſobu: Francowſka
(z kolonijemi) ma 35,400,000, Rakuſka 27 mil., Schpaniſka (z kolonijemi)
22,310,000, Italſka (z wuwzacżom Roma a Venecianſkeje) 21 mil., Britiſka
(z kolonijemi) 15,500,000, z kotrychž je w Europje 11 mil., Ruſowſka z
Pȯlſkej 8,300,000, Mexiko 8 mil., Braſilſka 8 mil., Pruſka 6,650,000,
Portugalſka (z kolonijemi) 6 mil., Belgiſka 4,570,000, Połnȯcnoameriſka
unia 4 mil. W Niederlandach je bjez 3,643,000 wobydlerjemi w Europje
1,240,000 katholikow, po tajkim tſecżina, we Schwajaŕſlej bjez 2 mil.
wobydlerjemi 1,071,000, połnȯcne kraleſtwa Schwejdſka, Norwegſka a
Danſka pak bjez nimale 8 mil. hakle 10,000, dokelž je tam katholſka
cyrkej jara pocżiſchcżowana.

Swětſkich duchownych je z cyła 320—325000, z kotrychž na Europu ſamu
wjacy dyžli 260,000, a z tutych 115,000 na Italſku pſchińdże. Francowſka
licži wokoło 50,000, Schpaniſka 31,800, Němſka 30,000, britiſke kupy
4000. W Italſkej pſchińdże w pſcheměrje 1 duchowny na 269 duſchi, w
Schpaniſkej na 701, w Francowſkej na 708, w Němſkej na 917, Britiſkej na
2417 atd.

Duchowne rjady a nabožne zjenocżenſtwa pſchibjeraja, byrnje je bȯle
pſcheſcżěhali we wſchelakich krajach. Nětko je hiſchcże 8000 mužſkich
klȯſchtrow z wokoło 120,000 rjadnikami (Ordensmann). Najwjetſche a
najwažniſche rjady ſu: Franciſkanojo (50,000 ſobuſtawow) ſchulſcy
bratſja (16,000), jeſuitojo (8000), miłoſcżiwi bratſja (6000),
benediktinojo (5000), dominikanojo, auguſtinarjo, karmelitojo,
ciſtercienſarjo z trappiſtami, kȯždy po 4000 ſobuſtawach.

Žȯnſke rjady licža něhdże 190,000 ſobuſtawow, z kotrychž na Europu
162,000 pſchindże. Z tutych je zaſy we Francowſkej 100,000 knježnow, w
Italſkej 30,000, w małej Belgiſkej 10,000, w Němſkej 8000, w Schpaniſkej
7000, w Jendżelſkej 4000 atd. Po Europje je w Americy najwjacy
klȯſchtrow, w połnȯcnej je 10,000 knježnow a w połodniſchej najſkerje
tež telko. Aſia ma 4000, Afrika z Auſtraliu 1000. Po mnohoſcżi rozdžěla
ſo takle: Miłoſcżiwe ſotry (vincentinki) maja 28,000 ſobuſtawow,
franciskanki (tu a tam tež z wothladowanjom khorych) 22,000, ſchulſke
ſotry 20,000, ſotry ♣du sacré coeur♠ 10,000, jȯzefinki 8000, kongregacia
ſ. Marije 8000, ſotry z ♣Notre Dame♠ 7000, miłoſcżiwe ſotry ſ. Karla
Borromejſkoho 5000, ſotry ſ. kſchiža 6000, dominikanki 4000,
ciſtercienſaŕki 2000 atd. K tutym rjadam pſchizamkaju ſo hiſchcże
wſchelake wuſtawy k zaſtaranju khudych, khorych, ſchulſkich a mjeńſchich
dżěcżi, ſłužobnicow atd., kotrež w hromadże tež 40,000 ſobuſtawow licža.

Duž ma z cyła rjadniſki ſtaw 310,000 mužſkich a žȯnſkich,
njepſchewinjomne wȯjſko wojowarjow, kotrež njepſcheſtawajcy wojuje za
božu cžeſcż pſchecżiwo njepſchecżelej cžłowjeſkoho ſplaha; hdżežkuli ſo
wobrocżimy, pod palacym ſłȯncžkom Afriki, bjez dżiwimi ludżižracžkami w
pſchipołdniſchim morju, na lodowych polach polarnych krajow, wſchudżom
widżimy jich we tym ſamym ſkutku dżěławych, božu luboſcż prědowacż a
wukonjecż, wſchudżom hotowych krej a žiwjenjo woprowacż za ſwjatu wěc
božu. Njeje to papjera (byrnje na njej cyła biblija była), kotruž woni
rozſchěrjeja a kotruž wětſik wotnjeſe, ale je to <pb n="45"/>žiwe ſłowo
Bože, kotrež woni prěduja ſpominajcy na Knjezowu porucžnoſcż. A Bȯh je z
nimi a z jich ſkutkowanjom, a jich mnohoſcż njedoſaha, potrjebnoſcżi a
žadoſcżi ludow doſcż cžinicż, bjez tym zo pȯſłojo wottorhnjenych wot
cyrkwje pſchi wſchěch milijonach biblijow, kotrež rozdżěleja, a pſchi
wſchej mnohoſcżi wſchelakich traktacżikow najbȯle wſchudżom prȯznu ſłomu
młȯcża, kaž mȯže ſo z jich ſamſnych ſwědcženjow a tych wot nahladnych
proteſtantſkich ſpiſowarjow dowidżecż. Za naſchich bywa polo pſchecy
wjet ſche; w Chineſiſkej a Anamſkej ſu pſcheſcżěhanja kſcheſcżanow
pſcheſtałe, miſſionarojo ſmědża ſwobodnje ſkutkowacż bjez 400 milijonami
pohanow; tež Siamſka a Birmaſka ſtej katholſkich duchownych pſchijałej,
Japanſka, něhdy ſławne ſydliſchcżo kſcheſcżanſtwa, jich tež doſtanje,
präfektura ze ſrjedżnu Afriku ſo tež załožuje, a duž pobrachuje jenož
pſchecy hiſchcże na rukach, tule wulku rolu wobdżěłacż. Žně ſu wulke!

Njecžujeſch ſo, luby cžitarjo, pozběhnjeny, hdyž wulkoſcż naſcheje
cyrkwje wopominaſch a ju wopiſowacż ſłyſchiſch?

Mejſka pobožnoſcż.

Bȯrzy docžakamy zaſy tȯn rjany mejſki měſac, kotryž tak wjele wěriwych k
cžeſcżi najzbȯžniſcheje knježny Marije poſwjecża. Tež w naſchich
ſerbſkich cyrkwjach wotdżeržuje ſo rjana pobožnoſcż, kaž je ju
cyrkwinſka wyſchnoſcż za dobru ſpȯznała. Kȯždy dżeń tohole měſaca
wottorhnu ſo tež najpilniſchi ludżo wot ſwojoho dżěła, zo bychu pſchi
nakhilenju dnja, hdżež ſu cžucżiwe wutroby nabožnomu hnucżu wotewrjene,
ſo w cyrkwi zhromadżili, a Bȯh jim nazdacżnu ſkomdu bohacże zaruna. A na
cžo złožuje ſo tale mejſka pobožnoſcż? Někotryžkuli to derje wě, druhomu
pak je to njeznate.

Zawjedżenjo mejſkeje pobožnoſcże wukhadża z teje wěrnoſcże, zo ſ. Mariji
woſebite a wjetſche cžeſcżenjo[18]⁾ ſłuſcha dyžli druhim Swjatym, a duž
je tež pſchiſtojne, zo ſo k tym wobſtejacym ſwjedżenjam, kiž ſo pak hako
ſwjate dny kȯžde lěto wrȯcżeja, pak na ſobotach wot wěriwych ſo
wotdżeržuja, hiſchcże pobožnoſcże poſwjecża pſchez jedyn cyły měſac.

Meja je ſo k tomu wuzwoliła, dokelž je najrjeńſchi měſac lěta a pſchez
wotucżenjo božeje ſtwȯrby kȯždoho napomina, zo by tež duchownje wotucżił
a z pohladowanjom na ſwjatu Mariju ſwoju duſchu z nalětnimi rȯžemi a
kwětkami dobrych pocžinkow wudebił. Tež je ſo na to myſliło, zo ſo w
meji hewak žadyn ſwjedżeń ſ. Marije njeſwjecżi a zo mȯže ſo tohodla
tehdom tajka pobožnoſcż najpſchihodniſcho zawjeſcż a wotbywacż. Tale
pobožnoſcż je ſo hakle w nowiſchim cžaſu z Italſkeje ſem rozſchěriła;
bamž Pius ♣VII.♠ je ju w liſcże (breve) 21. měrca 1815 nic jeno za dobru
ſpȯznał, ale jej tež z pokłada zaſłužbow pſchez Khryſtuſa a Swjatych w
cyrkwi nahromadżenych wotpuſki t. r. ſpuſchcżenjo cžaſnych ſchtrafow
(wě-zo po doſtatym wodacżu wěcžnych) pſchipokazał. Kȯždy wěriwy, kiž
tule pobožnoſcż w <pb n="46"/>cyrkwi abo doma ſo modli, doſtanje wotpuſk
300 dnow, wyſche toho je jomu doſpołny poſkicżeny, hdyž wȯn na jenym
dnju mejſkoho měſaca ſwjataj ſakramentaj pokuty a wołtarja doſtojnje
doſtanje a za naležnoſcże cyrkwje po měnjenju ſwjatoho wȯtca ſo modli;
tež mȯže tutȯn wotpuſk po waſchnju zaſtupjenja khudym duſcham
pſchiwobrocżeny bycż. Duž wužijmy tu poſkicżenu hnadu!

Pſchiſpomnjenjo redaktora. Wěmy, zo na pſchikład w Khrȯſcżicach jara na
mejſku pobožnoſcż khodża. Nam by luby było, hdy by ſo tudy ze wſchěch
woſadow hdżež je zawjedżena wozjewiło, kak je wopytowana była.

Nowa kniha.

Polo katholſkoho ſerbſkoho piſmowſtwa, kiž je druhdy wjele lět puſte
ležało, wobdżěłuje ſo nětk ze wſchej trěbnej pilnoſcżu. Zaſy je kniha
wuſchła, kotraž je nic jenož wužitna, ale nuznje trěbna; dokelž nicžo
podobne dotal njemějachmy. Klȯſchtyrſki duchowny, knjez ♣P.♠ F. Ludwik
Angermann, kooperator w Rȯžencże, je mjenujcy wudał knihu pod napiſmom:
„Katholik a joho cyrkej. Rozwucžace knihi za katholſkich Serbow, a
wſchitkich, kotſiž chcedża katholſku cyrkej pſchiſłuſchnje rozſudżecż.“
W prjenim wotdżělenju tychle knihow ſo jaſnje a wobſchěrnje dopokazuje,
zo je naſcha katholſka cyrkej ta prawa a wěrna cyrkej Khryſtuſowa, pſchi
cžimž mȯže cžitaŕ wjele nawuknycż a ſam te wſchelake druhe nabožne
zhromadniſtwa a cyrkwicžki rozſudżecż. Druhe wotdżělenjo rycži wo
regirowanju naſcheje cyrkwje a jenotliwe paragrafy maja tele napiſma:
„Załoženjo bamžſtwa. Romſki bamž, joho prawa a winowatoſcże. Schto
njepſchecżelojo bamžſtwa a njewucženi ludżo na bamžſtwje porokuja?
(Tutȯn paragraf je w naſchim cžaſu woſebje wažny za cžitarjow
wſchelakich němſkich lutherſkich nowinow!) Schtȯ z bamžom dale naſchu
cyrkej regiruje? Wo załoženju biſkopſkeje mocy w naſchej cyrkwi. Wo
winowatoſcżach a prawach katholſkich biſkopow. Pſchidawk a ſkȯncženjo.“
My njedwělujemy, zo naſchi Serbjo tule knihu z radoſcżu powitaja, zo
budża ju zaſy a zaſy cžitacż; pſchetož to je woprawdżite duchowne
wjeſelo, hdyž nic jenož prawej cyrkwi pſchiſłuſcheſch, ale tež
zamołwjenjo wotpołožicż wěſch, cžohodla jej pſchiſłuſcheſch a žaneje
druheje nochceſch. Za tajke poſkicżene duchowne wjeſelo a
pſcheſwědcženjo wo wuznawanej wěrnoſcżi dyrbja ſo naſchi Serbjo k.
ſpiſacżerjej dżakowacż, kaž tež za tu luboſcż, z kotrejž wȯn bjez
Serbami, wot ſwojeje wyſchnoſcże pȯſłany, za Serbow ſkutkuje. Wȯn je
drje rodżeny Němc, ale je w ſtudentſkich lětach hižom cžěſku, a hako
duchowny w Rȯžencże ze ſwojej njewuſtawacej pilnoſcżu naſchu lubu
ſerbſku rycž nawuknył. Hdy bychmy ſo njebojeli joho ſkromnoſcż ranicż,
budżichmy wjele wjacy k joho khwalbje prajili. Bȯh žohnuj joho
ſkutkowanjo! Skȯncžnje ſpomnju, zo ma joho kniha 220 ſtronow w oktavje a
zo ſo za 10 nſl. pſchedawa w Rožencże a tež po knihikupſkim pucżu pſchez
J. E. Smolerja w Budyſchinje.

<pb n="47"/>

Pucżowanjo katholſkoho Poſoła.

(Pſchipoſłane.)

Bȯh je dobrocżiwy a wulkeje miłoſcże, kotraž wſchitke joho ſkutki
pſchetrjechuje, tola poſtaja wȯn ſam cžaſy a měſta k wudżělenju ſwojeje
ſmilnoſcże, dokelž je we wſchitkich wěcach ſwjaty a ſprawny. Zo pak
bychmy joho dobrocżiwoſcż, mȯc a prědkwidżownoſcż prawje ſpȯznali, dawa
nam druhdy na ſwoju pomoc dlěſchi cžas cžakacż; my dyrbimy ſebi, pſchez
wěru, dowěrnoſcż a wobſtajnoſcż we žadoſcżi z ponižnym podacżom do joho
wȯtcowſkoho zaſtaranja zaſłužicż dżělbracżo na joho bohatſtwje.

W dalokoſcżi ſłȯnca, w najkrȯtſchim dnju w cžaſu zymy, hdyž wſchitke
ludy Boha wjacy njeznajachu, z wuwzacżom Židow, hdżež bě hiſchcże mała
licžba wěrnych Iſraelitow: tehdym narodżi ſo Khryſtus, zo bychu z joho
pſchikhadom z pſchiběranjom ſwětłoho dnja, tež naſche duſche rozſwětlene
byłe w pſchiběracym ſpȯznacżu wulkoſcże njeſkȯncžnoho Boha a naſchich
winowatoſcżow. Katholſki Poſoł dyrbi tež dar bȯjſkoho ſwětła bycż k
naſchomu ſpomoženju. Zo by nam ſpomožny był, dyrbimy jomu dowěriwje
napſchecżo pſchincż a podpjeracż dobre prȯcowanjo.

Pſchi pucżowanju katholſkoho Poſoła dopjelnjuja ſo tež te ſłowa ſwjatoho
piſma: zo budże khudym wjeſoła powjeſcż dawana, bjez tym hacž cżi do
cžaſnych kubłow zalubowani tu a tam khwilu k cžitanju nimaja, poprawym
pak jim jenož brachuje na woli.

Swjataj Cyrill a Method, patronaj naſchoho towaŕſtwa proſytaj Boha za
joho žohnowanjo k zapocžatomu ſkutkowanju za pokrocžowanjom a
ſpěchowanjom wudoſpołnoſcżenja kſcheſcżanſkoho žiwjenja a
kſcheſcżanſkeje wědomnoſcże. A wobrocżi ſo jedyn k tomu dobromu ze
wſchej nutrnoſcżu a kedżbliwoſcżu, zo by we wſchim ſwojim cžinjenju a
woſtajenju ſpodobny był Bohu, naſchomu ſpocžatku a zaměrjenomu kȯncu;
dha powjetſchi ſo wjeſołoſcż runja jandżelam.

Kaž cžłowjekojo huſto khudżi ſu na ſłowach a rycži, prawoho zrozemjenja
dla; tak ſu tež khudżi w ſpȯznacżu wěrnoſcże a ſprawnoſcże. Pſchetož łža
a njemudroſcżje, pſchitomne hinite wobwjeſelenja wěcžnje trajacym do
prědka cżahnycż. Tajcy budża zawěſcże prjedy abo pozdżiſcho prajicż:
„Tak ſmy ſo zabłudżili wot pucża wěrnoſcże a ſwětło ſprawnoſcże nam
njeſwěcżeſche.“ Tež to ſłuſcha k ſprawnoſcżi, kȯždej wěcy ſwoju wěrnu
płacżiwoſcż pſchicpjecż.

Tak wažne njedyrbja nam bycż naſche nuknicy, hracżo, reje, nic
wopominanja prȯznych a njewužitnych wěcow, zo bychmy cžaſa njeměli za
měſac jene liſtno powucžacoho piſma pſchecžitacż. My wſchak dyrbimy
někotſižkuli we ponižnoſcżi wuznacż, zo hiſchcże tak doſpołni njejſmy w
bȯjſkich wěcach, we ſpȯznacżu naſcheje ſwjateje cyrkwje, zo bychmy z
cyrkwinſkoho cžaſopiſa abo z nabožnych knihow wuknycż njetrjebali.

Pſchiſpomnjenjo. Byrnje nas pſchipoſłaŕ w tym abo druhim wuprajenju
ſwojoho liſta bȯle cžeſcżił dyžli zaſłužamy, dachmy joho ſłowa tola
wocżiſchcżecż hako dopokazmo, zo je w naſchim ſerbſkim katholſkim ludże
luboſcż k <pb n="48"/>dobrej wěcy. Zo ſnadż ſo druhdże wukhadżenjo
„Katholſkoho Pȯſła“ rad njewidżi, to nas w naſchim pſcheſwědcženju a
ſkutkowanju ženje zamolicż njemȯže; budżemy ſo wjele wjacy ſtaracż z
pomocu naſchich duchowuych bratrow a druhich pſchecżelow wo
wudoſpołnjenjo naſchoho cžaſopiſa. Redakcia.

Na Welehrad!

Z pokazowanjom na 7. cžiſło naſchoho Pȯſła pſcheproſchuju z tutym
katholſkich Serbow, zo chcyli ſo z najmjeńſcha někotſi w ſwjedżeńſkej
oktavje ſwjateju Cyrilla a Methoda lětſa wot 5.—12. julija do Welehrada
w Morawſkej podacż. Tam pocžeſchtaj ſwjataj japoſchtołaj Słowjanow ſwoje
zbožowne ſkutkowanjo bjez nawjecžornymi Słowjanami, kotrymž tež my
pſchiſłuſchamy; tam wotpocžuja koſcże ſ. biſkopa Methoda; tam ſu
dżakowni prjedownicy nětcžiſchich Morawjanow klȯſchtyr a wulkotnu cyrkej
natwarili; tam prȯcuja ſo nětcžiſchi narodowcy ſtaru ſławu Welehrada
wobnowjecż; tam pucżuja pſchez cyłe lěto njepſchehladne ſyły nabožnych
ludżi na doſpołny wotpuſk, wot bamža 5. decembra łońſchoho lěta
wudżěleny.

Duž pucżujmy a wobſwědcžujmy, zo ſmy hiſchcże cżi nabožni Serbja a
Słowjenjo, za kotrychž nas tež cuzy dżerža, zo dżakownje wopominamy
wěcžnu dobrotu praweje wěry ze ſwojimi bratrami we wěrje a krewi.
Wuproſchmy ſej tam pſchez zaſłužby ſſ. Cyrilla a Methoda wot
miłoſcżiwoho Boha, zo by wěra a nabožnoſcż trała a hiſchcże pſchibjerała
bjez nami Serbami we wȯtcnym kraju!

Wozjewjam, zo da-li Bȯh ſtrowoſcż jedyn duchowny z Budyſchina a
najſkerje hiſchcże jedyn druhi 6. julija na Welehrad wotjědże, dokelž
pucżowanjo pěſchi žada wjele cžaſa. Po železnicy pak mȯže ſo jěcż z
Budyſchina pſchez Liberc (Reichenberg), Pardubicy (w Cžechach), Brünn,
Lundenburg (ſłowjanſcy Bržeclawa) hacž do Wuherſkoho Hradżiſchcża
(Hradiſch), z kotrejež železniſkeje ſtacie je něhdże hodżina hacž na
ſwjate měſto naſchoho pucżowanja a tu mȯhli ſerbſki[19]⁾ ſpěwajo z
proceſſiu hicż. Za dżeń tam nimale dojědżeſch a w 3. klaſſy płacżi ſo
pſchez 7 tolerjow za jedyn pucż. To drje za někotrohožkuli zamožitoho
Serba njeby wjele było, hdyž tež na dompucż tak wjele wuda a něſchto
tolerjow na druhe wudawki pſchilicži. Dompucż mohł ſo po ſpodobanju
ſnadż někotrohožkuli pſchez ſławne měſto Prahu wjeſcż, ſchtož je drje
něhdże 10 mil wokoło, ale tola jara hȯdne wohladacż.

Kotryž Serb chce ſo tomu wotmyſlenomu pucżowanju pſchizanknycż, njech to
po ſpodobanju redałtorej Pȯſła wozjewi, kiž budże potom do Morawſkeje
piſacż a pſchikhad Serbow znaty cžinicż. Skȯncžne zrycženjo mohło ſo tež
2. julija na ſwjaty dżeń domapytanja ſwjateje Marije w Rȯžencże ſtacż.
Redaktor.

<pb n="49"/>

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Pȯndżelu 13. hapryla pocžachu pſchitwark naſcheje
ſerbſkeje farſkeje cyrkwje torhacż. Cžohodla? to chce Poſoł tym
powjeſcż, kiž hiſchcże nicžo wo tym njejſu ſłyſcheli. Naſcha cyrkej je
mjenujcy, woſebje ſchtož mužſke měſta naſtupa, hižom dawno njedoſahaca.
Duž je ſo dlěſchi cžas na powjetſchenjo abo pſchitwarjenjo myſliło a
ſkȯncžnje ſo ze wſchěch ſtronow k tomu potrjebna dowolnoſcż doſtała.
Tachantſke konſiſtorium je hako naſcha duchowna wyſchnoſcż rady wudawki
z cyrkwinſkeje pokładnicy pſchizwoliło a plany ze wſchej ſwěru
pſchepytało; ale tež ſwětna wyſchnoſcż, woſebje měſchcżanſka rada je ſej
z podatej dowolnoſcżu dżakowne pſchipoznacżo zaſłužiła. Cyrkej ma po
pſchedležacych ryſach na zadnim kȯncu hacž ke kamjeńtnym kehelam, nětko
tam ſtejacym, pſchitwarjena bycż; tȯnle pſchitwark budże tak wyſoki kaž
ſej to prědkowny dżěl žada a wě-zo w tym ſamym gothiſkim ſtylu z rjanej
frontu, z pſchiſtojnym portalom, gothiſkej rȯžicu (roſette) a kſchižom
we wyſokoſcżi. Pſches tajke wuwjedżenjo doſtanje žitne torhoſchcżo jara
rjanu pychu. Murjeŕſki miſchtyr pſchi tym je k. Marche, a cżěſliſki k.
Hȯjbjan, kotrajž ſtaj ſlubiłoj, zo budżetaj w měſacu auguſtu hotowaj.
Bȯh daj! Ale tež w znutskownym naſcheje hižom nětko rjaneje cyrkwje
ſtanu ſo jara pſchiſprawne pſcheměnjenja. Chory (łubje) njebudża wjacy
tſi, ale jedyn ſchěroki, tak zo budżetaj dwě wȯknje nětko trochu
zatwarjenej potom cyle wotewrjenej. A k wſchomu tomu doſtanjemy rjane
nowe piſchcżele (byrgle) wot wuwołanoho miſchtra Kohla, kiž chce je do
ſeptembra dohotowicż. Duž ſo hižom do prědka radujemy na tȯn ponowjeny
tempel. Zo ſo njeby pſchez měru zaproſchiło, budże dotalne znutskowne
wot zadnjoho kȯnca z deſlami zabite. Pſchiſpomnju hiſchcże, zo bu cyrkej
poſleni krȯcż w l. 1690 dotwarjena. Prěni krȯcż bu 1240 (nic dołho po
załoženju tachantſtwa) za Serbow załožena a ſobu hako cyrkej pſchi
pohrjebniſchcżu pſched bohatymi wrotami poſtajena, 1429 bu wot huſitow
ſpalena, 1443 pſchiwza ju woſada ſ. Mikławſcha ſobu za ſwoju. We wohnju
1620 bu jara wobſchkodżena a 1634 a 1686 cyle zahubjena. W lěcże 1813
dżeržachu w njej tež proteſtantojo bože ſłužby, dokelž bu pětrowſka
cyrkej dlěſchi cžas hako ſchpital nałožena. W lěcże 1839 doſta nowe
zwony, kotrež drje ſu dobroho klinka; ale ſchkoda, zo tak nizko wiſaja!

Z Budyſchina. Tȯnle tydżeń pſchebywaſche woſobny a daloko znaty hȯſcż
bjez nami, jeſuita k. Bryl, rodżeny z Hrubjelcžic. Kaž je znate, bě
kapłan w Radworju do lěta 1846, potom zaſtupi w Rakuſkej do ſławnoho
rjadu jeſuitow. Po wotpołoženju rjadniſkoho ſluba bu do Francowſkeje a
bȯrzy na to do Orana w Africy pȯſłany, hdżež bě nimale 6 lět bjez
Arabami a tamniſchimi Francowzami z miſſionarom. Na to běſche nimale 8
lět w połnȯcnej Americy, woſebje w měſtach New-York, St. Louis a
Philadelphia hako wucžeŕ w kollegiach. Woſebje je we wulkich měſtach
jako ſpowjednik a we wſchelakich ſchpitalach zbožownje ſkutkował, dokelž
je wjacorych rycži derje mȯcny, woſebje pak jendżelſkeje a francowſkeje.
Poſlenje 6 měſacow běſche wȯn pȯlny kapłan (z doſtojnoſcżu kapitana) w
unionſkim wȯjſku. Po 16 lětach je zaſy ſwoju ſerbſku wȯtcžinu wopytał a
rycži hiſchcże derje ſerbſki. Dokelž je khorowaty w ſchiji, je z Ameriki
do Wina <pb n="50"/>powołany (wȯn ſłuſcha do rakuſkeje provincy) a
wocžakuje tam daliſche rozkazy. Snadż woſtanje w Rakuſkej, ale myſli
tež, zo do Auſtralie pſchińdże, hdżež na jendżelſcy rycžacych jeſuitach
pſchi pſchibjeranju katholſkeje cyrkwje tam pobrachuje. Bȯh zdżerž dołhe
lěta w ſwjatym powołanju tohole nahladnoho muža!

Z Dreždżan. Po krȯtkej khoroſcżi wumrje tudy 14. měrca kralowſka
prynceſyna Auguſta, wȯjwodka ſakſka, dżowka njeboh krala Bjedricha
Auguſta Sprawnoho, w ſtarobje 80 lět a 8 měſacow. Dżeń 18. běſche w
dwȯrſkej cyrkwi ſwjatocžne ♣requiem,♠ 23. we wſchitkich druhich
cyrkwjach łužiſkeje a herbſkokrajneje diöceſy. Njeboh prynceſyna bě hako
dobrocżeŕka w cyłym kraju znata, w herbſkich krajach je tež wjele za
potrjebnoſcże khudych katholſkich cyrkwjow a miſſiow dawała, a w
teſtamencże bjez druhim tež 1000 tol. katholſkim khudym a dżěcżom w
Dreždżanach wotkazała.

Z Njebjelcžic. Tachantſki vikar, k. Wels, kiž bě na khwilu k pomocy ſem
pȯſłany, je ſo do Budyſchina wrȯcżił, a pſchińdże k nam nětko k. kapłan
Nowak, kiž je w tu khwilu w Kulowje.

K cyrkwinſkej ſtatiſticy w Sakſkej. Z ludlicženjow w Sakſkej je widżecż,
zo ſo mnohoſcż katholikow ſtajnje pſchiſporja, haj zo licžba katholikow
we wjetſchej poměrje roſcże dyžli proteſtantow. W lěcże 1858 bě 38,709,
w lěcże 1861 pak 41,363 katholſkich wobydlerjow w Sakſkej. Hdyž cyłe
wobydleŕſtwo 2,225,240 wunoſcha, dha pſchińdżetaj na 100 wobydlerjow
nimale 2 katholſkaj. Tola rozmnožichu ſo katholikojo wot lěta 1858 do
1861 wo 6 na kȯžde ſto, bjez tym zo proteſtantojo jenož 4 na ſto. Bjez
tym zo w naſchej Łužicy katholſtwo porjadnje pſchibjera, njemȯže ſo to
wo herbſkich ſakſkich krajach rjec. Po licžbje pſchicżahowacych a ſo
zaſydlacych katholikow (woſebje z Cžech a Bajerſkeje) dyrbjało tam wjele
wjacy bycż, hdy by telko měſchanych mandżelſtwow njebyło, a telko tež
katholſkich ſtarſchich (woſebje w prjedawſchich cžaſach) ſwoje dżěcżi
proteſtantſtwu njepſchepodało abo dla pobrachowanja ſchulow we wjele
měſtach pſchepodacż było njedyrbjało. Woſebje ſo tež tam krajny zakoń
hako ſchkȯdny za katholſku cyrkej wopokažuje, po kotrymž dyrbja dżěcżi,
kiž ſu hako pſchez 10 lět ſtare lutherſke ſchule wopytałe, lutherſke
woſtacż. W Dreždżanach je bjez 128,152 wobydlerjemi 6,380 katholſkich,
kiž ſu ſo tam w tſjoch lětach wo 13 na ſto rozmnožili.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Cžech. Wot 9. měrca je ſo cyły tydżeń w cžěſkich a tež němſkich
cyrkwjach ſwjedżeń ſſ. Cyrilla a Methoda ſwjatocžnje ſwjecżił.

Z Morawſkeje. Z Tiſchnjowic zhonichmy, zo je tam w Pſchedklȯſchtrje
nětcžiſcha patronka, abbatiſſa Gabriela z łužiſkoho klȯſchtra Marinoho
Doła nowe ſtaciony na keŕchowje ſtajicż dała. Na ſpocžatku měſaca
novembra doſtanje, tamniſchi klȯſchtyr po nimale 100 lětnej pſcheſtawcy
zaſy klȯſchtyrſke knježny z ciſterciſkoho rjada, woſebje pſchińdu tam
Serbowki z Marinoho Doła.

Z Pȯlſkeje. Krakowſki ♣„Czas“♠ pſchinjeſe wȯndy žadoſcż 16 ranjenych
Polakow z bitwy pola Schancy adminiſtratorej krakowſkokielcſkoho
biſkopſtwa k. <pb n="51"/>Majercžakej, zo by ſo na bamža z wobcżežnoſcżu
wobrocżił ſcżěhowacoho podawka dla: Dżeń 19. měrca wobſtarowaſche
duchowny z klȯſchtyrſkoho rjadu reformatow Ant. Majewſki powužijo
wozjewjenoho powołanja, zo ſo duchownym a lěkarjam njezakazuje pola
ranjenych „zběžkarjow“ winowatoſcże ſwojoho powołanja dopjelnjecż, w
ſwojich duchownſkich draſtach rjanjenych we wȯjſku wutrobitoho diktatora
Langjewicža ze ſ. ſakramentami. Ruſowſcy wojacy pak pocžachu runje, hdyž
wȯn ſpowjedż jenoho ranjenoho ſłyſcheſche, z bodakami do njoho kałacż a
zakłochu joho. Biſkop Majercžak dyrbi tohodla k bamžej prȯſtwu pȯſłacż,
zo by wȯn z pokazowanjom na tȯnle pſchikład pola ruſowſkoho knježeŕſtwa
wuſkutkował, zo by ſo duchownym w jich winowatoſcżach wjacy
njezadżewało.

Z Pariza. Bratrowc Abdel-Kadera, znatoho wojowarja pſchecżiwo Francowzam
w Algirſkej, je ſo w Parizu kſchcżicż dał a ſej francowſku mandżelſku
wzał. Wȯn chce ſo do Sahary w Africy podacż, zo by tam kſcheſcżanſku
wěrurozſchěrjował.

Sardinſka. W lěcże 1861 ſu ſardinſcy ſequeſtrarjo 122 klȯſchtrow
wobſadżili a wzali, a 877 rjadnikow do ſwěta wuſtorcžili. Hacž do kȯnca
1861 bu w cyłej Italſkej 721 klȯſchtrow zahubjenych a 11,800 mnichow a
mniſchkow rozpjerſchenych. W jenicžkim lěcże 1861 ſu kubła 104
kollegiatnych zakładow wzali, kotrychž lětne dokhody pſchez poł milijona
frankow wucžinjachu. A tola ma ta pokładnica, do kotrejež je
ſequeſtrarjo dawaja, hiſchcże dołh!

Z Roma. Kaž ſo powjeda, pſcheje ſej naſch ſwjaty wȯtc, kiž drje je
druhdy khorowaty, ale ſo tola zaſy wuſtrowja, zo by po nim wucżeny a
njeſtrachocżiwy biſkop Corſi w Piſy za bamža wuzwoleny był. Tȯn ſamy
wojuje krucże za bamžowe prawa a njeje tohodla wot ſardinſkoho
knježeŕſtwa rady widżany. — W poſlenim wotdżeržanym konſiſtoriu je bamž
tež na Polakow w ſwojej rycži ſpominał a tomu njezbožownomu katholſkomn
krajej wſcho dobre pſchał. Ruſki pȯłane je rady chcył, zo by bamž liſt
wudał pſchecżiwo pȯlſkim wojowarjam, njeje pak nicžo wuſkutkował. —
Swjaty wȯtc dyrbi ſpokojacu ſtrowoſcż měcż, dokelž je wſchitkim
pobožnoſcżam martrownoho tydżenja pſchitomny był. Pſched krȯtkim bě k
njomu ſtatny ſekretaŕ nowoho lěkarja pſchipȯſłał. Hdyž tȯn proſcheſche,
zo ſměł ſo z joho prjedawſchimaj porjadnymaj lěkarjomaj radżicż, praji
Pius ♣IX.:♠ „Žiwjenjo cžłowjeka ſteji w božej rucy, hdyž pak dyrbju ſo,
zo bych ſwojim poddatym po woli był, waſchim rukam dowěricż, dha
pſchizwolam.“ Cżi tſjo lěkarjo radżachu ſo wo nuznoſcżi druheje
jědmjeńcy (fontanell). Kaž je znate, cżeŕpi bamž na nohu. Najſkerje
budże dotalna jědmjeńca zawrjena, a druha wotežinjena.

Z Wuheŕſkeje. Tež biſkop w Byſtricach (Neuſohl) Schcżěpan Moyſes je
paſtyŕſki liſt pſchi ſkładnoſcżi 1000-lětnoho jubileja pſchikhada ſſ.
Cyrilla a Methoda wudał, dokelž je ſ. kral wuheŕſki Schcżěpan pſchez
Adalberta poſrědnoho wucžownika ſſ. bratrow wobrocżeny a kſchcżeny był a
dokelž ſu dżěle kraja Wuheŕſkej pſchipadnyłe, w kotrychž ſtaj Cyrill a
Method ſkutkowałoj. Njedżelu 15. měrca běchu w joho diöceſy, wot
Słowakow Němcow, a Madżarow wobydlenej, pſchiſprawne pobožnoſcże a
woſebje dyrbjeſche w ſłowakſkich prědowanjach na dobrotu, kotraž je ſo
cyłomu ſłowjanſkomu narodej pſchez ſſ. bratrow ſtała, ſpominane bycż.

<pb n="52"/>

Amerika. We Waſhiugtonje, ſławnym měſcże ſwobodnych ſtatow, je
knježeŕſtwo 7 wulkich ſchpitalow twaricż dało a chcyſche je ſwětnym
wothladaŕkam pſchepodacż; ale lěkarjo ſo tomu pſchecżiwjachu a žadachu
miłoſcżiwe ſotry, kotrež buchu woprawdże tež powołane. Hdyž tam wȯjna
wudyri, poſkicżachu miłoſcżiwe ſotry miniſtrej wȯjny ſwoje ſłužby;
tehdom buchu wotpokazane. Nětko proſy je knježeŕſtwo, zo bychu wjedżenjo
ſchpitalow na ſo wzałe.

Z Ameriki. Tudy katholſka cyrkej rjenje pſchibjera. W měſcże Boſton
wotkupichu w běhu lěta katholikojo tſi proteſtantſke cyrkwje, dokelž
dotalne njedoſahachu. Njedawno rěkaſche, zo chcedża tež tamniſchi
presbyterianojo jenu wulku cyrkej pſchedacż, jenož nic katholſkim
wěriwym, nětko pak ſu prědkſtejerjo tamneje woſady wozjewili, zo mȯža tu
cyrkej tež katholikojo doſtacż (wězo za dobry pjenjez) a ſu doſcż
zrozemicż dali, zo bychu ju rady wotſtupili. — W New-Yorku wopytuje
15000 dżěcżi katholſke ſchule, w kotrychž ſo darmo wucži. — W (New-)
Oldenburgu w ſtacże Indiana, najbȯle z Němcami wobydlenym, ſteja
hiſchcże powoſtanki drjewjaneje cyrkwje, kotruž tam ſrjedż
tehdomniſchich puſcżinow a lěſow pſched 14 lětami nadeńdżechu; někotre
lěta pozdżiſcho bu wulka kamjeńtna cyrkej twarjena; w decembru z. l. bu
nowa po gothiſkim waſchnju twarjena, 162 ſtopow dołha 65 ſt. ſchěroka a
45 ſt. wyſoka cyrkej, kotrejež khȯſty 25000 dollarow je woſada ſama
znjeſła, wot biſkopa ſwjecżena. Cyrkwi z napſchecża ſteji rjany
klȯſchtyr ſotrow ſ. Franciſka, kiž ma 50 knježnow, 200 ſchuleŕkow w
měſcże ſamym a 1000 we woſom druhich nowych ſydliſchcżach. —
Franciſkanki w měſcże Cincinnati, kiž nazymu 1858 ſwȯj ſkutk z nicžim
zapocžachu, maja nětko rjany wulki ſchpital, w kotrymž je na 100
khorych, z khapalu. — Po pſchikładże Cincinnatia, kotrež zdobnje
„ameriſki Rom“ mjenuja, wotmyſlichu katholſcy wobydlerjo Philadelphie
tak mjenowany „katholſki wuſtaw“ k wocżehnjenju katholſkich młodżencow a
tež k zhromadnomu katholſkomu zabawjenju (Unterhaltung) załožicż. Tele
towaŕſtwo je ſo w juliju z. l. załožiło a ma hižom pſchez 100 płacżacych
ſobuſtawow. Za nje ſtaj dwaj katholikaj hižom twarjenjo kupiłoj,
mjenujcy rjanu cyrkej methodiſtow (t. j. proteſtantſki wotſchcżěpk),
kotraž bě dołha dla na pſchedań pſchiſchła. — Sławny biſkop Baraga w
Michiganje ma nětko w ſwojim 1857 hakle załoženym biſkopſtwje 15
duchownych a dweju kandidatow, 31 cyrkwjow (dotal ſu wſchitke drjewjane)
a 18 bohoſłužbnych měſtnow, 1 knježnjacy klȯſchtyr, 13 hȯlcžich a 13
holcžich ſchulow z něhdże 400 dżěcżimi a wokoło 13,000 wěriwych, bjez
tym zo tam pſched 8 lětami cyłe wobydleŕſtwo wjetſche njebě. — Tež
arcybiſkopſtwo Eregon-City a biſkopſtwo Nesqualy kcżějetej.

Mexiko. Tudy je bamž nowe rozdżělenjo biſkopſtwow pſchedewzał. Licžba
biſkopſkich ſydłow budże wot 10 na 17 rozmnožena. Wot arcybiſkopſtwa
Mexiko budżetaj nowej diöceſy Queretaro a Tulancingo wotdżělenej.
Biſkopſtwo Michoacan je za arcybiſkopſtwo powyſchene a biſkopſtwo Puebla
je na tſi rozdżělene, a z Guadalajara ſtej nětko dwě.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoɫ.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Redaktor: Michał Hȯrnik.♠

Cžo. 5. Meja. 1863.

Stawizny Rȯžanta.

♣III.♠ Wo hnadnych ſwjecżatkach pſchezcyłnje a rȯžencżanſkim woſebje.

Smy wo namakanju ſwjateje Marinoho ſwjecżatka powjedali, ale cžohodla
dha wo jenym ſwjecżatku tak wjele piſamy? Njezda ſo to ſkoro tak, hako
bychu katholſcy Serbjo z tymle ſwjecżatkom kus pſchibȯjſtwa hnali?
Mȯžno, zo nèkotſi cžitarjo Pȯſła tak rjeknu, woſobnje hdyž z napiſma
dowidża, zo chcemy tȯn krȯcż jenož wo ſwjecżatku piſacż. Tutych njech
změruje a w něcžim wo naſchim ſwjecżatku rozwucži wjetſchi dżěl
pſchitomnoho naſtawka.

Zo tu wo rȯžencżanſkim ſwjecżatku tak wjele piſam, ſtanje ſo wſchelakich
winow dla. Najprjedy, dokelž bě ſpomnjene ſwjecżatko pſchicžina abo wina
naſtacża rȯžencżanſkeje cyrkwje, woſobnje pak, dokelž je to jene hnadne
ſwjecżatko t. j. tajke, z kotrohož cžeſcżowanjom je Bȯh luby Knjez hižom
mnohim ludżom wſchelake hnady wopokazał. Njekatholſcy na ſwjecżatka
nicžo njedżerža, haj tamaja cžeſcżenjo ſwjecżatkow hako pocžink
pſchibȯjſtwa wobkrucżicy, zo ſo my katholikowje k ſwjecżatkam modlimy.
Schto dyrbja woni tohodla hakle ſtraſchnoho wo ſwjecżatku w Rȯžencże
myſlicż, hdyž ludżi we wěſtych cžaſach z proceſſiemi tam pucżowacż
widża! Hdy bychmy my, kaž njekatholſcy wudawaju, k tomule ſwjecżatku kaž
tež k druhim ſo modlili, wězo potom njebychmy prěnju božu kaznju wjacy
ſpȯznali a bychmy z tym jich porokowanja ze wſchim prawom zaſłužili. Ale
to my runje njecžinimy, my k žanomu ſwjecżatku ſo njemodlimy, khiba zo
mohł jedyn jara kedżbliwy pſchecżiwnik nam dopokazacż, zo my kruch
rjenje wurězanoho drjewa abo molowanoho płatu jenoho ſwjecżatka za Boha
dżeržimy abo jomu bȯjſku cžeſcż wopokazujemy. Wſchak mamy my
katholikowje tež wucženych ludżi doſcż, kotſiž bychu ſo tajkeje
pohanſkeje dżiwjoſcże a njewědomoſcże hanibowali, hdy by tomu tak było,
kaž proteſtantſcy wucžerjo huſto doſcż wucža a wudawaja. My cžeſcżujemy
jenož naſche ſwjecżatka kaž druhe cžeſcżowne wěcy tu na zemi, a to
tohodla, dokelž nas wone na Boha abo božich ſwjatych dopomnjeja, dokelž
wone nam pſched wocži ſtajeja hnady bože abo ſwjate žiwjenjo a ſkutki
božich ſwjatych, a dokelž ſo wone za nas runje tohodla takrjec zwonkowne
zmyſłojte wubudżace ſrědki, wubjerne pocžinki a pȯccżiwoſcże božich
ſwjatych (na ſwjecżatkach prědkſtajenych) ſcżěhowacż. My njewěrimy
potajkim, njech to naſchi <pb n="54"/>pſchecżiwnicy wjedża, zo je ſ.
Marine ſwjecżatko, kotrež ſo w Rȯžencże cžeſcżuje, Bȯh ſam abo něſchto
bȯjſke, a tohodla njemȯžemy tež k tomule ſwjecżatku ſo modlicż; my
njedżeržimy tele ſwjecżatko ani za ſwjatu Mariju wjedżicy, ſo je wona we
njebjeſach, ale jenož za jeje wotznamjo, kiž nas na nju dopomnja a nam
tohodla cžeſcżowne bycż dyrbi. — Runje tak njewěrimy, zo „w tymle
ſwjecżatku” wyſchenaturſka potajna mȯc nutska bydli, kotraž dżiwy a
znamjenja cžini. Pſchetož to by wucžbje naſcheje cyrkwje napſchecżiwo
było. „Swjecżatka, praji wona ♣(Conc. Trident. sess. 25.),♠ a to płacżi
wo wſchitkich ſwjecżatkach, dyrbja ſo na pſchiſłuſchne waſchnjo
cžeſcżowacż, nic tak zo ſo wěri, hako by w ſwjecżatkach t. j. nutska w
ſwjecżatkach jena potajna mȯc była, kotrejež dla dyrbja cžeſcżowane bycż
abo tak, zo něchtȯ wot nich něſchto žada abo ſwoju dowěrnoſcż na
ſwjecżatka ſtaji atd.” Potajkim njedyrbi a njemȯže žadyn katholik tež
wěricż, zo ſwjecżatko ſame za ſo dżiwy cžini. Stawaju=li ſo tohodla
dżiwy pſchi tajkich ſwjecżatkach, kaž to nabožny katholſki lud wot
ſwjecżatka w Rȯžencże wěri, njemȯža tele dżiwy pſchez drjewjane, morwe
ſwjecżatko cžinjene bycż, ale pſchez druhu mȯc, kotraž na wěſte waſchnjo
ſwȯj wliw (Einfluß) na nje pokazuje, a to je pſchi ſ. Marinych
ſwjecżatkach mȯc žiweje ſwjateje Marije we njebjeſach. Wona pſched
ſwojim ſwjecżatkom na pomoc wołana zaſtupuje tych, kot ſiž ju tam na
pomoc wołaja, pola ſwojoho Syna, a jeje Syn nětk pomha tym „pſchi
ſwjecżatku ſwojeje macżerje ſo modlacym.” Pomocnik je a woſtawa tohodla
pſchi tym Bȯh, ſwj. Marija je jenož najprěniſcha wina naſchoho
wuſłyſchenja dla zaſtupjenja, hnadne ſwjecżatko pak je takrjec zwonkowny
ſrědk a wutok, pſchez kotryž a pſchi kotrymž Bȯh tȯn wſchohomȯcny hnady
wuliwa do rukow cžeſcżowarjow ſ. Marije. Hacž runje je a woſtawa pſchi
wſchim tym ſwjecżatko jenož ſwjecżatko t. j. morwa ſama wot ſo njemȯena
wěc, dha je wone tola wažne „a cžeſcżowne.” Pſchetož wothladane wot
toho, zo je pſchez modlitwy měſchnika ſwjecżene a do zakita ſwj. Marije
(abo druhoho ſwjatoho) ſtajene, maja ludżo pſched nim ſwoju pobožnoſcż
dokonjejo najbȯle wjetſchu dowěrnoſcż do božeje wſchohomȯcnoſcże,
wjedżicy, zo je hižom mnohim ludżom pſchez zaſtupjenjo ſwj. Marije (a
druhich ſwjatych) pola Boha pſched nim pomhane było, a to pohnuje jich k
wjetſchej pobožnoſcżi a bywa wina jich wuſłyſchenja. Zo Bȯh tohodla
runje pola tajkich hnadnych ſwjecżatkow huſto ſwoje hnady wudżěla, komu
dyrbjało ſo to po runje prajenym ſpodżiwne zdacż? Abo chcył něchto ſnadż
na mȯžnoſcżi dwělowacż, zo mȯže ſej Bȯh k wudżělenju ſwojich hnadow,
kȯždu jomu ſpodobnu wěc, tež jene drjewjane ſwjecżatko wuzwolicż? Njech
tola tajki njewěriwy wotcžini ſwjate piſmo; tam wȯn cžita, zo Bȯh pſchez
Mȯjzeſowy kij wjele znamjenjow a dżiwow cžinjeſche (Exod. 4, 2; 7, 19;
10, 12 atd.) pſchez kaſchcż ſlubaw najwjetſchej nuzy iſraelſkomu ludej k
dobycżu pomhaſche (Joſua 2, 11—18; 6, 6) a pſchez wotznamjo tamnoho hada
mnohich wumoži wot najboloſcżiwſcheje ſmjercże (♣Num.♠ 21, 8).
Mȯžeſche=li Bȯh w ſtarym zakonju pſchez tajke a hinajſche jednore wěcy
dżiwy cžinicż, <pb n="55"/>cžohodla njedyrbjał wȯn to dżens hiſchcże
zamoc pſchez ſwjecżene ſwjecżatka ſwojeje macżerje (abo druhich
ſwjatych)? Wyſche toho mamy pak tež zjawne wopokazmo w rukomaj, zo Bȯh
to cžini; katholſki lud ſkoro po wſchěch krajach wopytuje tajke hnadne
ſwjecżatka, wuwołane dla dżiwow, kiž ſo pſchi nich ſtawachu, zo by
pſched nimi ſebi pomoc wuproſył w ſwojich cżěłnych a duchownych
potrjebnoſcżach. Italſka ma Loretto, Rakuſka ſwȯj Mariazell, Schpaniſka
ſwȯj Montferrat, Francowſka ſwȯj Souiſſons, Clermont atd., Bajerſka ſwȯj
Altöttingen, Pȯlſka ſwoju Cženſtochowu, Cžěſka ſwoju ſwjatu horu pola
Přibrama, Krupku, Maria=kulm atd. Sami kralowje a khěžorowje na tele
měſta druhdy pucżuja a njehańbuja ſo, tam ſwoju pobožnoſcż dokonjecż,
tež ſlubjenja cžinjo a pſched tutymi ſwjecżatkim ſwoje dary woprowajo.
Tele powſchitkomne waſchnjo katholſkoho luda w cžeſcżenju hnadnych
ſwjecżatkow, dawa nam potajkim zawěſcżenjo, zo powjeſcż wo dżiwach, kiž
ſo pola nich ſtawachu a ſtawaja, njeje wunamakana abo z cžaſow „ſtareje
pſchiwěry” ſem zdżeržana, ale zo dyrbi ſo dżens hiſchcże załožecż na
wěſte a wěrne podawki a wobſwjedcženja. Pucżuje=li tohodla w naſchim
cžaſu tejko kakholſkich ludżi tež k ſwjecżatku ſwjateje Marije do
Rȯžanta, dha mȯža ſami njewěriwi abo cuzowěriwi z toho ſpȯznacż, zo
dyrbi to ſwoju winu měcż, hewak njebychu tam pucżowali. Swjecżatko
ſwjateje Marije w Rȯžencże ſtoji mjenujcy pola ludu tež w nahladnoſcżi
„hnadnoho ſwjecżatka”, Bȯh je tež hižom mnohich, kiž tam pſchi nim ſwoju
pobožnoſcż wukonjachu dla zaſtupjenja ſwjateje Marije hnady wudżělił,
tohodla ſu tam ſkoro w kȯždym cžaſu cžeſcżowarjo ſwjateje Marije.

Njekotromužkuli cžitarjej Pȯſła njebudże najſkerje po nětk rozeſtajenym
njelubo, wopiſanjo hnadnoho ſwjecżatka a khapałki, w kotrejž bu w ſtarym
cžaſu khowane, tudy namakacż, a tohodla ſo prěniſche tudy pſchiſtaja,
kaž bu je ze ſamotnoho wobhladanja cžerpane.

Swjecżatko namaka ſo nětko we rjanej wulkej rȯžencżanſkej cyrkwi wyſche
wołtarja w khamorcžku ze ſchkleńcžanymi durjemi a małymaj woknomaj na
bokomaj. Wone ſtoji na dubowym podſtawku, wyſche njoho pak ſtaj na
wjeŕſchku kaſchcżika dwě krȯnicžcy wobkrucżenej, jena za znamjo ſ.
Marije a jena za dżěcżatko, ſedżace k lěwicy. Na prěni pohlad ſo widżi,
zo je ſwjecżatko powoſtank ze ſtaroho cžaſa, pſchetož cyła joho
ſchtałtnoſcż je po ſtarym modellu tworjena, prěnjotna barba je ſem a tam
wotdrjebjena a woblědnjena, ale tola hiſchcże k ſpȯznacżu derje doſcż
zdżeržana. Swjecżatko ſame je z twerdoho drjewa wurězane ze ſwojim
podłožkom, na kotrymž ſtoji, nimale 1 ſtop 1 ½ palcow wyſoke. Hłowa
ſwjecżatka je wobwěncowana z wěncom běłych a cžeṙwjenych rȯžow.
Wuwjazane wiſaja dale dołhe włoſy dele, cyłe ramjenja wobdawajo hacž do
paſa. W prawicy ma cžeŕwjenu kruſchej, z lěwicu dżerži bože dżěcżatko,
kaž tež wone ſwojej rucžcy na płȯd połoža a tȯnſamy dżerži. Woblicžo
ſwj. knježny je dotal derje hacž do najmjeńſchich wurazow (Geſichtszüge)
zdżeržane, rjane a lubozne na pohladnjenjo, pſchi tym pak nic bjez
wěſteje krutoſcże. Cyłe cżěło je pſchikryte z purpurowym płaſchcżom z
hwězdżicžkami a kwětkami wudebjenym. Nutskowne płaſchcża <pb n="56"/>je
cžornozelene, joho wobrubcžk pak ze złocżanymi nitkami wobſadżeny a
wſchelako wupyſcheny. Wyſche toho ma ſ. Marija pod płaſchcżom dołhu
žołtu draſtu, ſkoro runje tak z kwětkami debjenu kaž płaſchcż, kotryž
doſaha hacž do pjaty a lěwu nohu ſobu pſchikrywa. Tale cyła draſta je
ſkȯncžnje hromadu dżeržana pſchez cžeŕwjeny paſk. — Stołpik ſ. Marije
ſam je wſchitkȯu cžas woblecženy ze židżanej draſtu cyrkwinſkeje barby
toho cžaſa, kotryž ſo runje ſwjecżi; tohodla ſo hewak wot ſwjecżatka tež
nicžo njewidżi hacž njepſchikryte woblicžo ſwjateje knježny a božoho
dżěcżatka. — We wſchelakim cžaſu buchu wot hnadnoho ſwjecżatka tež
wotznamjenja cžinjene, kiž ſu bȯle abo mjenje radżene. Tajke wobſtarachu
Jurij Molitor w l. 1661, budyſki kanonik Matej Witzk 1687, najrjeniſche
pak Jurij Franc Zynda khrȯſcżanſki faraŕ 1690 (in regali folio) tak
wulke kaž ſwjecżatko ſame, z podſtejacym wobrazom wokołnoſcże Rȯžanta.
Mjeńſche wotznamjenja w dwěmaj družinomaj, wobſtarane hakle w nowiſchim
cžaſu, mȯža ſo doſtacż na rȯžencżanſkej adminiſtraturje.

Hižom horjeka bu prajene, zo je ſwjecżatko wot tamnoho namakarja
ſernjanſkoho knjeza do khapałki ſtajene było. W kotrym cžaſu bu tale
khapałka wot njoho natwarjena, njeda ſo z wěſtoſcżu poſtajicż, dokelž ſo
tež lěto namakanja poſtajicż njeda. Ze khětrej wěſtoſcżu pak da ſo
prajicż, zo bě tale khapałka taſama ſtara khapałka, wo kotrejž liſcżina,
we 4. cžiſle Pȯſła mjenowana, rycži. Wona bě, kaž ſpomnjena liſcżina wot
1460 praji, w tymle cžaſu khětrje ſtara a porjedżenja hȯdna, tohodla bu
hižom tehdom žadanjo wuprajene, tej ſtarej z dubowoho drjewa natwarjenej
khapałcy jenož tak dołho hiſchcże wobſtacż dacż, doniž ſo z nabožnej
jałmožnu wopornych darow pomału kamjeńtna njenatwari. Cžas, w kotrymž ſo
to ſta, bě lěto 1537. Jena knježna z Budyſchina z mjenom Khryſtina,
kotraž do klȯſchtra ſtupi, da k natwarjenju tejele druheje khapałki
ſwoje ſobudoſtate wȯtcowſke zamoženjo. Ticin powjeda (81), zo tež wokoło
Rȯžanta bydlacy kublerjo a bȯle zamožicżi hoſpodarjo k natwarjenju
kamjenje a drjewo pſchiwožowachu; abbatiſſa Marata Metzradec wza pak z
konventom 166 markow a 46 kroſchkow hiſchcże na ſo, zo by twarba
dopłacżena była. Tale khapałka bě 24 łochcżow dołha a 9 ſchěroka,
mějeſche dwoje durje a 5 woknow a rjany wjelb. Twarjeńcžko doſta pſchez
abbatiſſu Dorotu Schubertec 1628 rjany wołtaŕk, na kotrymž w kaſchcżiku
z grocżanej lěſycu (Gitter) zacžinjenym nimale 6 łochcżow wot zemje
hnadne ſwjecżatka ſtojeſche hacž do cžaſa natwarjenja nětcžiſcheje
rjaneje cyrkwje. Abbatiſſa Marata Dornec da tule khapałku (kaž wjetſchu
blizko ſtojacu, na kotruž ſo bȯrzy ſpomina) z murju wobdacż 1652, a jeje
potomnica Khatyrna Bjenadżic 1689 ſkȯncžnje z rjanym zwȯncžkom zaſtaracż
po wobnowjenju małeje wěže z cynowym blachom. Wołtaŕk, na kotrymž
ſwjecżatko bě, bě w Ticinowym cžaſu debjeny ze ſlěbornej božej martru a
ze ſchtyrjomi ſlěbornymi ſwjecžnikami, khapałcy darjenymi wot khěžora
Leopolda, doſta pak bȯrzy hiſchcże rjeńſche debjenſtwo pſchez Oſſegſkeju
praelatow Ławrjenca Scipiona a Benedikta Littweriga, kotrejuž poſleni po
woli ſwojoho wumrjetoho prjedownika w lěcże 1693 ſkoro cyle ſlěborny
tabernakl ſcžinicż da. Zo w 16. a 17. lětſtotku tež wjele druhich
nabožnych ludżi w tejle khapałcy wſchelake a bohate <pb n="57"/>dary
pſchinjeſe, dopokazuje to, zo w khapałcy hiſchcże druhi wołtaŕk
ſtojeſche ſwjatej Hanje ſwjecżeny (♣Tic.♠ 82), kiž bě jenož k
nakładżenju darow a woporow poſtajeny. (Pokracžowanjo).

Žiwjenjo ſſ. Cyrilla a Methoda.

(Pokracžowanjo.)

Druhi ſłowjanſki narod, bjez kotrymž ſwjataj bratraj ſkutkowaſchtaj,
běchu Morawjenjo, ſuſodża k połodnju a najbližſchi bratſja Cžechow. Hdyž
běchu khwilu w 9. lětſtotku pod wyſchim knjejſtwom Němcow, pocžachu ſo
ze Sȯlnohrodu (Salzburg) a Paſſawy wo jich pſchewobrocżenjo prȯcowacż;
ale cyrkwinſke poměry běchu jara njezrjadowane a kſcheſcżanſtwo jara
njepſchibjeraſche, dokelž cżile prěni miſſionarojo njemȯžachu ſłowjanſku
rycž, a Morawjenjo chcychu tež ſami wjeŕcha mějo ſamoſtatni a wot Němcow
njewotwiſni bycż. Duž njerodżachu wo němſkich miſſionarow. Hakle naſchej
ſſ. bratraj pſchiwjedżeſchtaj na trajace morawſkich Słowjanow do klina
ſwjateje cyrkwje. Tehdom knježeſche tam wjeŕch Roſcżiſław, kiž něhdże w
lěcże 862 z byzantinſkim (grichiſkoromſkim) khěžorom do zwjazka ſtupi,
zo by ſwȯj kraj w politiſkim a cyrkwinſkim naſtupanju Němcam wutorhnył.
K tomu ſłyſcheſche pſchez mjezy Bołhaŕſkeje (kiž tehdom hacž do Pjeſchta
doſahaſche) powjeſcż wo tamniſchim ſkutkowanju ſſ. bratrow. Duž pȯſła ke
grichiſkomu khěžorej Michałej ♣III.♠ pȯſłancow z prȯſtwu, zo by jomu
muža pȯſłał, kotryž mohł ludej doſpołnje wěru prědowacż. Dokelž cżile
ſami na ſławnoho Cyrilla pokazowachu, da joho khěžor k ſebi pſchińcż a
wupraji, zo nichtȯ lěpje njemȯže ſpomnjenu prȯſtwu dopjelnicż dyžli wȯn,
a zo by ſwojoho bratra Methoda ſobu wzał. Cyrill pȯzna w tym wjedżenjo
bože a poſłuchaſche. Na ſpocžatku l. 863 podaſchtaj ſo ſſ. bratraj wot
morawſkich pȯſłancow pſchewodżanaj, na pucż do wulkomorawſkoho kraja a
wzaſchtaj powoſtanki ſ. Klimanta ſobu a tak pſchińdżeſchtaj w prěnjej
połojcy toho lěta do tehdomnoho hłownoho měſta — Welehrada. Hdyž ſo k
měſtu bližeſchtaj, wuńdżechu jimaj ludżo a wjeŕch ſam wjeſele napſchecżo
a powitachu jej z radoſcżu. Wjeŕch a tu a tam ludżo drje běchu hižom za
kſcheſcżanſku wěru dobycżi, ale wjetſchina kłonjeſche ſo hiſchcże
domjacym pſchiboham; wyſche toho njedoſahachu cżi někotſi duchowni ze
Sȯlnohrodu a Paſſawy za wobſchěrne kraje morawſkoho mȯcnaŕſtwa. Duž
pocžeſchtaj Cyrill a Method, wot Roſcżiſława rady widżanaj, horliwje
bože ſłowo we ſłowjanſkej rycži prědowacż, dżěcżi a wotroſcżenych w
cžitanju a piſanju wucžicż, pſchibohi (kaž Radhoſcża, Pjeruna a Ładu)
powalecż a bože ſłužby zawjedowacż. Woſebje ſo ſtaraſchtaj, zo byſchtaj
z ludu ſamoho ſej młodżencow za cyrkwinſku ſłužbu wuwucžiłoj. Toho
wſchoho dla bě jeju ſkutkowanjo zbožowniſche dyžli němſkich miſſionarow.
Wonaj dżě běſchtaj tež wulke kruchi ſwjatoho piſma pſchełožiłoj, kotrež
ſo pſchi božich ſłužbach cžitachu, kaž tež miſſal, breviar a ritual. A
woſtaſchtaj tu 4 ½ lěta na Morawje, hdżež tehdom měr a zbožo knježeſche.
Roſcżiſław pak ſo prȯcowaſche, zo by tež morawſku cyrkej wot němſkich
biſkopow cyle njewotwiſnu ſcžinił. Swjataj bratraj dyrbjeſchtaj bȯrzy
njewotwiſnaj <pb n="58"/>biſkopaj joho ſłowjanſkoho luda bycż. To
njeběſche mȯžno bjcz pſchizwolenja z Roma. Wyſche toho chcyſchtaj Cyrill
a Method k bamžej, zo byſchtaj poddatoſcż k romſkej cyrkwi
wobſwědcžiłoj, tam rozprawu podałoj wo namakanych powoſtankach ſ.
Klimanta, a wot naměſtnika Khryſtuſowoho ſamoho z nowa pȯſłanaj byłoj do
lubowaneje winicy. Tehdom ſedżeſche wjeleſławny Mikławſch ♣I.♠ na ſtole
ſ. Pětra. Na toho wobrocżichu ſo Roſcżiſław a ſſ. bratraj z liſtom a
bamž powoła tuteju w pſchecżelnym pſchipiſmje do Roma. Radoſtnaj
naſtupiſchtaj daloki pucż a wzaſchtaj někotrych ſwojich wucžownikow
ſobu, kotrychž biſkopſkoho zaſtojnſtwa hȯdnych dżeržeſchtaj.

(Pſchichodnje dale.)

Swjaty Jan z Nepomuka.

Tutȯn bjez patronami cžěſkeje zemje z woſebitym ſwětłom ſo błyſchcżacy
ſwjaty cžeſcżi ſo we cyłym ſwěcże, hdżežkuli ſo naſcha katholſka wěra
wuznawa, hako martraŕ, kiž radſcho ſwoje žiwjenjo woprowaſche, hacž te
najmjeńſche ſłowcžko ze ſpowjedże pſcheradżi.

Runje w tutym měſacu ſwjecżimy joho wopomnjecżo; njebudże tohodla we
njeprawym cžaſu, zo joho žiwjenjo z krȯtka wopiſchemy.

Jan narodżi ſo we ſchtwȯrtym abo pjatym dżeſatku ſchtyrnatoho ſtotytka
we cžěſkim měſtacžku, dżeſacż mil wot Prahi zdalenym, z mjenom Nepomuk
abo Pomuk. Wyſche domu joho ſtarſcheju pokaza ſo w ſamſnej hodżinje, we
kotrejž ſo wȯn narodżi daloko widżana ſwětłoſcż, hako by pokazowała na
nowu ſwěcu, kotraž ſo tu runje na cyrkwinſkich njebjeſach zaſwěcżi.
Dżěcżo pokaza hižom zahe woſebne duchowne dary zjednocżene z wutrobnej
dobrocżiwoſcżu, a joho pobožnej ſtarſchej kubłaſchtaj joho na
kſcheſcżanſke waſchnjo. Wſchědnje khwataſche hȯlcžk do blizkoho
klȯſchtra ciſterciſkoho rjada, zo by tu měſchnikej pſchi božej mſchi
ſłužił. We ſchuli tutoho klȯſchtra wuznamjenjeſche ſo Jan we pilnoſcżi a
pȯccżiwoſcżi bjez wſchěmi druhimi, a po někotrych lětach wopuſchcżi tule
ſchulu, zo by ſo do Prahi na wyſchſche ſchule podał, a tu wjetſchu
zdżěłanoſcż dobył.

Jan cžujeſche hižom we ſwojich najmłȯdſchich lětach wulku nakhilnoſcż k
duchownſkomu powołanju; we Jězuſowej winicy dżěłacż, mějeſche za
najwjetſche zbožo. Po pilnym pſchihotowanju a ſwědomitym pruhowanju
ſebje ſamoho, proſcheſche ſwojoho biſkopa we wulkej ponižnoſcżi, zo by
jomu duchownſku ſwjecżiznu wudżělił. Bu ſo najprjedy z khěžorſkim
notarom, a po někotrych lětach hižom z prěnim notarom we arcybiskopſkej
kencli. Za ſwoje zaſłužby dȯſta we lěcże 1381 faru pola ſwj. Hawła we
Prazy. Hacžrunjež mějeſche hako faraŕ za duchowne zbožo ſwojich farſkich
dżěcżi wjele dżěłacż, ſchtudowaſche tola hiſchcże pȯdla tak pilnje, zo
we lěcże 1386 najwyſchſchu akademiſku doſtojnoſcż, doktorat we
cyrkwinskim prawje doſahny. Bu nětko za kanonika pola ſwjateju Pětra a
Pawoła na Wyſchehradże a za prědarja pſchi hłownej farskej cyrkwi,
Macżeri božej poſwjecżenej, poſtajeny. We lěcże 1390 powoła wſchudżom
cžeſcżowanoho a lubowanoho měſchnika arcybiskop Jan z Jenſchtejna za
ſwojoho <pb n="59"/>generalvikara (t. j. zaſtupnika we ſwojim duchownym
zaſtojńſtwje), a Pražſka metropolita pſchija joho bjez ſwojich
kanonikow. Nětko prědowaſche we hłownym domje pſched kralom Wjacyſławom
♣IV.♠ a joho dworom z japoſchtołſkej horliwoſcżu a z wulkej
ſwědomitoſcżu wěrnoſcże naſcheje ſwjateje wěry. Joho hłȯs, kaž něhdy
hłȯs wołacoho we puſcżinje budżeſche, změrowaſche, khoſtaſche a
hnujeſche wſchěch poſłucharjow; haj ſamy njeporadżeny, lohkomyſlny ſyn
wulkoho Karla ♣IV.,♠ kral Wjacyſław, bu pſchez jadriwe ſłowa hnuty, a
pytaſche ze wſchej mocu ſwoje žiwjenjo polěpſchicż, ſpȯzna wulke
zaſłužby Janowe a chcyſche jomu Litoměriske biskopſtwo dacż a joho za
Wyſchehradskoho probſta poſtajicż, tola wobě wyſokej zaſtojnſtwje
zacpějo pſchija jenož měſto kralowſkoho jałmožnika. Nětko mȯžeſche, ſam
khudy, z kralowſkoho pokłada potrjebnym wudżělecż a bu pomocnik a wȯtc
wſchěch khudych, wſchěch ſyrotow a wudowow. Pſchi tym zaſtawaſche Jan z
bjezprȯcnej horliwoſcżu ſpowjedniſtwo; ſama kralowna Sofia, kraſna a
nabožna mandżelska lȯſchtaŕſkoho krala Wjacyſława wuzwoli ſebi Jana z
Nepomuka za ſwojoho ſpowjednika a duchownoho radżicżela; a runje z tym
zaſłuži ſebi Jan ſwoje matraŕſtwo. Kralowa nadeńdże we nim, ſchtož bě
pytała — radżicżela, troſchtarja, wjednika, kotromuž z dowěrnoſcżu wſchě
potajnoſcże ſwojeje wutroby zjewi. Kral pak bu pſchez to woſebnje na
miſchtra Jana, — tak joho powſchitkownje mjenowachu — kedżbliwy. Cžim
mjenje Wjacyſław ſam mandżelſku ſwěru wobkhowa, cżim bȯle bě žarliwy
(eiferſüchtig) na ſwoju mandżelsku, a wubudżi ſo we nim žadoſcż, zo by
wot ſpowjednika zhonił, cžoho je ſo joho mandżelſka wuznała. Da joho k
ſebi pſchińcż a zapocža, zo je wȯn — Jan — jenicžki, kiž mȯže jomu
wutrobu změrowacż, jeli jomu mjenujcy zjewi, ſchto je ſo jomu kralowa
ſpowjedała, dokelž, dżeſche dale, ja hako kral a mandżelski ſměm
zawěſcże wſchě jeje potajnoſcże wjedżecż, a tež zawěſcże žanomu nicžo
njepraju.” Tola Jan znajo pſchikaznju, zo za wſchě pokłady cyłeje zemje
ze ſpowjedże nicžo zjewicż njeſmě, wotmołwi na tute njeknicžomne
požadanjo ze ſłowami ſwjatoho piſma: „Radſcho wumru, hacž zo bych zakoṅ
boži pſcheſtupił (2. Mak. 7, 2).” Zaſy a zaſy woſpjetowaſche kral ſwoju
žadoſcż, ale Jan z Nepomuka wobſta hako ſtatny ſtražnik ſpowjednoho
pȯtajńſtwa. Kral hrožeſche drje tež, njezwaži ſo ſwoju hrožbu wuwjeſcż,
ale pytaſche k tomu druhe zjawne winy, kiž bychu joho pſched ſwětom
wuſprawnicż mohłe. Wſchelake druhe wonkowne pſchekory, kiž běchu z
njedowolenych kralowych wuſtupowanjow pſchecżiwo duchownſtwu we
cyrkwinskich naležnoſcżach naſtałe, běchu tohodla kralej witana wěc. Jan
ſo we tym tež njezmyli, ale jaſnje ſtojeſche pſched joho profetiskim
wokom piſane, zo ſu dny joho žiwjenja licžene, zo bȯrzy hako wopor
padnje. Na ſamej klětcy, hdżež bě huſto z božim ſłowom wutroby hnuł,
wozjewi to, hdyž poſlebni krȯcż rycžeſche wo ſłowach Jan. 16. 16: „Jeno
hiſchcże krȯtki cžas, a wy mje wjacy njewidżicże, dokelž ja du k
wȯtcej.” Hižom tute ſłowa ſame ze ſwjatym pohnucżom wot Jana wunjeſene
zbudżichu powſchitkownu kedżbliwoſcż pſchemnohich poſłucharjow, dokelž
lohcy mȯžachu ſudżicż, zo z tutymi na ſwoju blizku ſmjercż pokazuje. A
bȯrzy bu tež woprawdże do jaſtwa ſadżeny.

Junu ze ſtareje Bȯleſławy, wjeſki něhdże ſchtyri hodżiny k połnocy wot
<pb n="60"/>Prahi zdaleneje, hdżež bě ſo pobožnje modlił, ſo do Prahi
wrȯcżo, dżěſche pſchez kralowski dwȯr; tu wuhlada joho kral, a hnydom da
joho k ſebi pſchiwjeſcż. Z hrȯzbu zawoła na njoho: „Bȯj ſo, měſchniko,
njewuznajeſch=li hnydom wſcho, ſchtož je ſo cżi kralowa ſpowjedała,
dyrbiſch wumrjecż! — Jan mjelcži, to zamjerza krala hiſchcże bȯle. „Z
mojich wocžow”, zanjemdri, „khoſtanju njewuńdżeſch.”

Kral da Jana do kłȯdy ſadżicż, po zdacżu drje horjeka ſpomnjenych
wonkownych pſchekorow dla, do kotrychž drje běchu hiſchcże někotre druhe
woſoby zaplecżene, kotrež pak ſo po krȯtkim cžaſu zaſy puſchcżichu. Jan
pak, božu kaznju wyſche wažo hacž kralowe zakonje a woſebnje hacž
kralowe hrěſchne požadanja, radſcho ſwoje žiwjenjo woprowaſche, hacž zo
by ſwoje najſwjecżiſche winowatoſcże njedopjelnił. Surowy kral, prawu
winu Janowoho zajecża pſched ſwětom a ludom zamjelcžo, da joho
martrowacż; bě ſam pſchitomny, tola wſcho podarmo. Swȯj zapocžaty
njeſkutk pak dyrbjeſche dokonjecż, połmorwoho da joho we nȯcnej
hodżinje, zo by cżma tutu njeſprawnoſcż zakryła, pſchez měſchcżanske
haſy na mȯſt, tehdom hiſchcże njedokonjany, dowjeſcż a tudy do žołmow
Moldawy cżiſnycż. Sta ſo to ſchtwȯrtk 20. měrca 1393.

Powjeda ſo, zo ſo tak khětſe hacž ſo ſwjaty martaŕ we žołmach podnuri,
wyſche njoho płomjenjojta ſwětłoſcż pokaza, podobna tamnej, kiž pſchi
joho narodże wyſche wȯtcowskoho domu widżachu; ſama kralowa wo nahłej
ſmjercżi ſwojoho ſpowjednika nicžo njewjedżo widżeſche ze ſwojoho łoža
tule ſwětłoſcż. Kral pak njepſchipuſchcżi za tſi dny ani jednoho
cžłowjeka k ſebi, a jene njezbožo trjechi joho po druhim.

Janowe cżěło pak bu ze wſchej cžeſcżu we cyrkwi ſwj Vita pohrjebane, we
tej ſamej cyrkwi, hdżež bě tak huſto bože ſłowo prědował, hdżež bě
hiſchcże pſched krȯtkim ſwoju blizku ſmjercż wěſchcżił. Pſchi joho rowje
ſta ſo wjele dżiwow, a woſobnje pſchez to rozſchěri ſo bȯrzy joho
cžeſcż; z blizka a daloka pſchińdżechu wulke ſyły luda, zo bychu joho wo
joho zaſtupnn prȯſtwu proſyli. Dopokazma, kiž ſu k ſwjatoprajenju
potrěbne, ſo hižom dołho hromadżowachu a pilnje pruhowachu; we lěcże
1719 pak wotewri ſo joho row a hlej, jazyk martrarja běſche, bjez tym zo
běchu druhe dżěle cżěła zahinyłe, docyła cžerſtwy. To bě zawěſcże zjawny
dżiw boži, zo bě runje tutȯn dżěl cżěła, z kotrymž bě ſwjatu ſpowjednu
potajnoſcż wobkhował, tak rjenje zdżeržany; bamž Benedikt ♣XIII.♠
pſchija joho pſchez tak wjele druhich dżiwow pſchepokazany tež bjez
ſwjatych katholſkeje cyrkwje a poſtaji joho ſwjedżeń na 16. meje. Je to
wulki ſwjaty dżeń w Prazy a w cyłych Cžechach, ze wſchěch krajinow
pſchicżahnu wulkotne prozeſſiony, a z daloka wjele cuzych hoſcżi, zo
bychu tutȯn wažny dżeń na tych ſamych měſtach ſwjecżili, hdżež je ſwjaty
Jan cżeŕpił a hdżež martraŕſku krȯnu dobu.

J. Ł—ſki.

<pb n="61"/>

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Jutſe 17. meje budże w dwȯrſkej cyrkwi w Draždżanach
lětuſche druhe ſerbſke prědowanjo, kotrež budże naſch k. faraŕ Kucżank
dżeržecż.

Z Budyſchina. Zańdżeny tydżeń poda ſo naſch hnadny knjez biſkop Ludwik
do Karlsbada w Cžechach, zo by po lěkaŕſkim wukazanju tamniſche kupjele
pſchez ſchtyri njedżele trjebał.

Z Budyſchina. Tudomny prěni kapłan k. Jakub Wels je do Roma zapucżował a
je ſwȯj poſledni liſt hižom z Venediga pȯſłał. Pſchez rakuſke kraleſtwa
a kraje jědżo je wȯn we Wuheŕſkim Hradżiſchcżu w Morawſkej železnicu
wopuſchcżił a ſo do ſławnoho Welehrada podał hako prěni ſerbſki
pucżowaŕ. Wȯn piſaſche nam wot tam takle: „Welehrad leži w rjanym dole,
we wokolnoſcżi ſu wjetſche hory, kaž hora Buchlow, hižom wažna w
pohanſkich cžaſach. Welehrad bě wulki ciſterciſki klȯſchtyr (1190
załoženy), bu po zběhnjenju pſchez khěžora Jȯzefa w l. 1784 pſchedaty, a
ſłuſcheja kubła w tu khwilu baronej Sina. Wyſche knježich zaſtojnikow
bydli tam nětko faraŕ z dwěmaj kapłanomaj. Cyrkej je jara wulka z
kraſnym kulotwarom (Kuppel) a rjanym portalom (durjemi). Na wjeŕſche ſu
znamjenite wobrazy, kotrež ſo nětko wobnowjeja. Presbyterium je z
wubjernymi rězbaŕſkimi dżěłami debjene. We łȯdżi pod kulotwarom ſtejitej
koloſſalnej (jara wulkej) poſtawje ſwjateju ſłowjanſkeju japoſchtołow
Cyrilla a Methoda z běłoho marmora. Cyle nowy marmorowy wołtaŕ je wot
arcybiſkopa w Romje ſkazany, ale hiſchcże njedokonjany. Na ſ. Marka ſym
w tutej kraſnej cyrkwi Božu mſchu dżeržał. Wyſokodoſtojny k. faraŕ
Molitor powita mje jara pſchecżelnje a pſchikaza mi, zo bych ſo hako
prěni lětuſchi pucżowaŕ z cuzoho kraja do wulkich knihow welehradſkoho
1000=lětnoho jubileja zapiſał. Na druhi dżeń pſchińdże hižom jara wulki
proceſſion z Cžěſkeje, kiž bě ſchtyri dny na pucżu był. Morawjenjo ſami
pſchińdu z proceſſionami z kȯždoho dekanata (z 10 a wjacy farſkich
woſadow w hromadże). W ſwjedżeńſkej oktavje wot 5. — 12. julija budża tu
woſebje tež wſchelacy biſkopojo a prälatojo z rakuſkich kraleſtwow a
krajow. Dokelž je we Welehradu jenož mało wobydlenjow, pſchihotuja ſo we
wokolnych wſach a měſtach k hoſpodowanju. Tola ja nochcu dale piſacż,
dokelž Ty dali Bȯh tež ſem pſchijědżeſch. Je ſo Cżi hižom ſchtȯ k
ſobupucżowanju wozjewił? Piſaj wo tym k. fararjej abo kapłanej Pawlikej
atd.”

Z Budyſchina. Njedawno bu jene z wuprȯznjenych ſtipendiow njeboh probſta
♣Dr.♠ Mahra z nowa wobſadżena. Z cyła je ſydom tajkich ſtipendiow, kiž
buchu 1859 prěni krȯcż wudżělene, a to: 1) dwě po 80 tolerjach za
ſchtudentow na wyſokej ſchuli (Univerſität), kiž duchownſtwo, prawa,
lěkaŕſtwo abo filologiu ſchtuduja; ſchtipendiatojo na gymnaſiu z
wuwzacżom najwyſcheju klaſſow mȯža jenož 50 tol. doſtacż; 2) tſi po 50
tolerjach za tajkich, kiž ſo na wucžeŕſtwo, łazeńſtwo (chirurgiu),
hȯrniſtwo abo hajniſtwo pſchihotuja; 3) dwě po 30 tolerjach za tych, kiž
ſo k wumjeńſtwu (Kunſt) abo rjemjeſłu (Handwerk) podawaja. Prawo na tute
ſtipendia maja jenož Serbja t. r. ſerbſkeje rycže mȯcni katholſkoho <pb
n="62"/>wuznacża. Hižom wjacy krȯcż ſu drje hižom tajcy wo ſtipendium
♣Dr.♠ Mahra žadali, kotrychž nan abo macż ſerbſki rycžitaj, ale naſche
wyſokodoſtojne tachantſtwo, kiž ma adminiſtraciu, je jich po prawje
wotpokazało.

Z Dreždżan. J. M. zwudowjena kralowa Marija je wȯndanjo inſpekciu
Jȯzefininoho wuſtawa (Joſefinenſtift) na ſo wzała. Kaž je znate,
mějeſche pſchez dołhe lěta njeboh prynceſna Auguſta ſpomnjenu inſpekciu.

Z Dreždżan. Mejſka pobožnoſcż wotdżeržuje ſo lětſa w dwȯrſkej cyrkwi w 4
hodżinach popołdnju.

Z Lipſka. Dżeń 6. hapryla mějeſche tudomne towaŕſtwo katholſkich
rjemjeſniſkich towaŕſchow abo wotrocžkow druhe lětne wopomnjecżo.
Pſchedſyda k. kapłan Juhr dawaſche rozprawu wo zańdżenym lěcże, k.
kapłan Buk dżeržeſche ſwjedżeńſku rycž, potom pſchednoſchowachu
ſobuſtawy wſchelake ſpěwy atd. K ſwojim zhromadżiznam, na kotrychž ſo
cžita, rozwucžuje a ſpěwa, je towaŕſtwo z nowa jedyn ſal najało. Tam
pſchecžinja katholſcy młodżencojo ſwȯj prȯzny cžas wužitniſcho dyžli w
korcžmach.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Cžěſka. Na wſchelakich ſtronach tutoho kraleſtwa pſchihotuja wulke
proceſſiony do Welehrada. Tak je jedyn z Klȯſchtra Ždżara wozjewjeny,
kiž pſchez wſchelake farſke woſady pȯńdże, w kotrychž kȯždej ſo duchowny
z pucżowarjemi ſwojeje woſady pſchiwda.

Pȯlſka. Žałoſtna wȯjna poſtanjenych Polakow pſchecżiwo ruſkomu
knježeŕſtwu hiſchcże w połnej mocy dale traje a njeje tež žanoho kȯnca
tak bȯrzy ſo nadżijecż. Cuze mȯcnaŕſtwa ſu drje za ſtare prawa Polakow,
ale krocža jara pomału do prědka. Arcybiſkop Felińſki dżerži nětko tež
bȯle z narodom a je za to ſkutkował, zo bychu ſo we Warſchawje na
kſchižowny tydżeń tež proceſſiony wotdżeržecż mohłe.

Tyrolſka. W Meranje ſwjecżeſche hrabja Karl Moor, kiž bě po ſmjercżi
ſwojeje mandżelſkeje do rjadu jeſuitow zaſtupił, ſwoje prěniny (Primic)
t. r. dżeržeſche prěnju božu mſchu. Joho wȯſomlětna dżowcžicžka bě tak
mjenowana duchownſka njewjeſta, kotraž pſched nowym duchownym pſchi
ſwjedżeńſkim cżehnjenju do cyrkwje, hdżežkuli to waſchnjo je, wěnc
njeſe.

Schwajcaŕſka. Cžaſopis „Bernerbote” powjeda: Bjezbožny cžłowjek, kiž bě
ſo khwalił, zo mȯže najlěpje ſakrowacż, bu wȯndy pſchi ſwojim ſakrowanju
nadobo němy. Wȯn rěka Jan Ritter. Wjacy krȯcż bu wot ſwojich towaŕſchow
warnowany, doniž ſkȯncžnje boža ſchtrafa na njoho dȯńdże a wȯn rycž, nic
pak ſłyſchenjo zhubi.

Ruſowſka. Na prȯſtwu francowſkoho pȯſłanca we Petersburgu je ruſowſke
knježeŕſtwo twarjenjo katholſkeje cyrkwje a ſchule za tamniſchich 10,000
Francowzow pſchikazało. Arcybiſkop Zylinſki (Polak) je kapłanej pſchi
pȯſłanſtwje dowolnoſcż dał, zo ſmě za dokonjenjo toho ſkutka tež w
cyrkwjach dary hromadżicż.

<pb n="63"/>

Jendżelſka. Na ſejmje (parlament) buchu wudawki za duchownych, kiž
katholſkich jatych wobſtaraja, dowolene. — W nowej Pětrowſkej cyrkwi w
Londonje bu wȯndy wot arcybiſkopa kardinala jara rjany nowy zwȯn
ſwjecżeny.

Italſka. Kłȯtba abo wuſtorcženjo z cyrkwje, kotrež je bamž na
wobſchkodżerjow prawa w ſwojim kraleſtwje wuprajił a kotrež bjezbožni
ludżo tehdom wuſměchowachu, ma tola něſchto na ſebi. Kral Viktor Emanuel
ani w ſwojim kraju wjele wjacy njepłacżi; Garibaldi je wot italſkeje
kule ranjeny a wȯndanjo je kralowy pomocnik Farini wowrȯtnił;
garibaldiowſki wyſchk a potom zaſtojnik pſchi železnicy Antonio Rizzi je
ſo w Milanje z cyrkwje dele cżiſnył a ſwak wȯjwodoweje z Genuy je ſo
pola Aquia zatſělił. — Bamž chce na Bože ſpěcżo we hłownej lateranſkej
cyrkwi da=li Bȯh kemſchi bycż a ſwjatki požohnowanjo ♣urbi et orbi♠ (t.
r. měſtej a ſwětej) tam wudżělecż.

Hollandſka. Hdyž Napoleon ♣I.♠ 1810 tȯnle kraj z Francowſkej zjenocżi,
bě tudy jenož 15 klȯſchtrow, kotrež buchu w l. 1812 hacž na dwaj
zběhnjene. Po 1830 rozmnožowachu ſo zas a 1862 licžachu tam 39 mužſkich
a 137 žȯnſkich klȯſchtrow a zjeṅocżenſtwow, woboje ze 3003 ſobuſtawami,
ſchtož je na 1,200,000 katholikow hižom rjana licžba. We wſchelakim
naſtupanju mȯže ſo prajicż, zo tam katholſka cyrkej kcżěje.

Turkowſka. W Damaſkusu je zaſy njeměr bjez kſcheſcżanami a mohamedanami.
Wjele kſcheſcżanow dyrbjeſche cżěkacż, jedyn bu morjeny. Konſulojo
(pȯſłancojo cuzych mȯcnarjow) žadaja wjetſche wobkedżbowanjo wot
knježeŕſtwa. — Podobnje běchu ſo wȯndanjo Turkojo w Boſnjanſkej
zapſchiſahali, zo chcedża wſchitkich kſcheſcżanow ſkȯncowacż. Tola bu ta
wěc w prawym cžaſu pſcheradżena. Hewak je wſchudżom wulka njeſpokojnoſcż
bjez Serbami a Bołharjemi w Turkowſkej. — W Cäſarei (w Aſii) je ſo wot
20,000 ſchismatiſkich Armenjanow w běhu dweju lět 5,000 k naſchej cyrkwi
wobrocżiło. Katholſka cyrkej tam ſtajnje pſchibjera.

Francowſka. We hłownej cyrkwi Notre=Dame w Parizu bě jutrownicžku rano
4.000 mužſkich k ſwjatomu woprawjenju. Dwaj duchownaj woprawjeſchtaj dwě
hodżinje dołho. Znaty k. ♣P.♠ Felix ſkȯncži tu ſwjatocžnoſcż z nadonej
rycžu. Žȯnſke tam tehdom k ſ. woprawjenju njeńdu; ale wjele bě jich na
chorach, zo bychu ſo w modlitwje ze ſwojimi ſynami, bratrami a
mandżelſkimi zjenocżiłe.

Amerika. We Philadelphia firmowaſche biſkop Wood w jenej tamniniſchich
cyrkwjow 200 woſobow; bjez nimi běſche wȯſom konvertitow
(pſcheſtupjenych). — W Leavenworthu w Kanſasu wotrjekny ſo 30 woſobow
błudneje wěry. Jeſuita, kiž bě jich ze ſwojimi prědowanjemi wobrocżił,
bu wot wěſtych ſtronow na duell (ſam a ſam) žadany, ale kaž ſo rozemi,
wȯn na tajke ſměſchne žadanjo njedżiwaſche. — We St. Louis’u dżeržeſche
znaty ♣P.♠ Weninger miſſion. Tſi tyſacy wěriwych khwatachu k ſwjatym
ſakramentam a dwacycżo proteſtantojo buchu z 15 dżěcżimi do ſwjateje
cyrkwje pſchiwzacżi. Z cyła w Ameriey wjele wſchelakich proteſtantow k
nam pſcheſtupuje.

Chineſiſka. Miſſionski wokrjes wokoło měſto Hong=Konga licži nětko <pb
n="64"/>pſchez 1,500,000 duſchi. Su tam někotre khapałki a někotre
ſchule. W zańdżenym lěcże bu w cyłej miſſii kſchcżenych 91 dżěcżi
katholſkich Chineſow, 600 wot pohanſkich ſtarſchich, a 50—60
wotroſcżenych. Něhdże 60 doroſcżenych pſchihotuje ſo nětko k pſchijecżu
ſwjateje kſchcżeńcy. Pohanſke dżěcżi bywaja wot mniſchkow (knježnow)
pſchijate, najbȯle hdyž ſu ſmjercżi blizke; mniſchki dyrbja za nje
płacżicż 6—9 ſlěbornych; potom ſo dżěcżi pokſchcżija, a wumru=li,
pokhowaja ſo na khȯſty mniſchkow. Najbȯle woſtanje 10 ze 100 dżěcżi
pſchi žiwjenju. Naſchomu zacžucżu ſo pſchecżiwja, hdyž ſłyſchimy, kak
chineſiſcy ſtarſchi za ſnadny pjenjez ſwoje dżěcżi pſchedawaja; ale
tajke pſchipady ſu w Chineſiſkej wſchědne. W tychle dnjach, tak piſa
dopiſowaŕ, widżach, kak jedyn nan ſwoje ſamſne dżěcżi pſcheda, hȯlcžka a
holcžku 12 a 13 lět ſtareju, za hubjenych wȯſom dolarow. Kaž chineſiſke
dżěcżi najbȯle, tak běſchtaj tež tejle rjanej, ſtrowej a ſylnej. Wjeſelu
ſo, dokelž bȯrzy budżetej katholſkej. Za něſchto ſtow dolarow by tudy
mȯžno było doſcż wulku ſchulu z dżěcżimi napjelnicż. W tu khwilu je tu
nabožniſtwo ſwobodne, ale njewěrju, zo budże dołho bjez pſcheſcżěhanja.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Swȯj pſchinoſchk (15 nſl.) na tute lěto ſu dale zapłacżili kk.:
pſchekupc Jan Hornig w Kulowje, Jakub Hantuſch z Radworja, kubleṙka
Žurichowa w Khrȯſcżicach, kubleṙ J. Herrmann w Khrȯſcżicach, kubleṙ J.
Cżěſla w Khrȯſcżicach, kubleṙ J. Ducžman w Khróſcżicach, kowaṙ J. Wawrik
w Khrȯſcżicach, žiwnoſcżeṙ M. Rjencž w Jaſeṅcy, Mikławſch Ducžman w
Dżěžnikecach, pjekaṙ P. Zelnak w Kukowje, P. Lukaſch w Khaſowje,
zahrodnik M. Schpihel w Radworju, žiwnoſcżeṙ P. Haſcha w Zajdowje,
kubleṙ Kral w Cżemjericach, Mikławſch Rjencžk w Brjemjenju, Michał
Hejtmank we Worklecach, zahrodnik J. Kokla w Nowej Wjeſcy, ſchoſaṙ M.
Cžoch we Worklecach, cżěſla J. Wincaṙ w Worklecach, kubleṙ P. Robel w
Khrȯſcżicach, kubleṙ J. Wawrik w Nuknicy, žiwnoſcżeṙ J. Lebza w Nuknicy,
kubleṙ M. Ducžman w Nuknicy, Michał Wjerab w Khelnje; kubleṙ J. Cžornak
w Konjecach, kubleṙka Hana Schołcżina w Konjecach, žiwnoſcżeṙ J.
Schpitank w Schunowje, gmejnſki prědkſtejeṙ M. Bruſk w Schunowje,
korcžmaṙ P. Schołta w Schunowje, młynk Jakub Hille w Schunowje, kowaṙ J.
Rachel w Schunowje, Michał Kocor w Schunowje, Mikławſch Wojnaṙ w
Rȯžencże, Boſcżij Schuſter w Rȯžencże, kubleṙ Miklicž w Pěſkecach, Jakub
Kittel w Swinjaṙni, kubleṙ M. Rjehoṙ w Konjecach, kubleṙka Madlena
Kronſowa w Nowoſlicach, Michał Libſch w Pazlicach, Jakub Bjarſch w
Schunowje, kubleṙſki ſyn Mikławſch Cžornak z Ralbic, korcžmaṙ M. Schołta
z Ralbic, faraṙ J. Mrȯz w Grunawje, Madlena Wowcžeṙkec z Wudworja,
kubleṙ J. Kokla z Khrȯſcżic, Jan Kubaṅk z Khelna, J. Kubica z Khaſowa,
kubleṙ M. Wjenka z Pozdec, kubleṙ H. Kſchižank z Pozdec, wucžeṙ Jencž z
Cžornec, kubleṙ M. Kokla z Pozdec, Michał Schołta z Wudworja, kubleṙſki
ſyn Pětr Běr ze Zyjic, Michal Kucżank ze Smjerdżaceje, rychtaṙ M.
Pȯrnacž w Konjecach, žiwnoſcżeṙ M. Krawe z Jawory, žiwnoſcżeṙ P. Krawc z
Jawory.

Dobrowólne dary: knjez J. Mróz, faraṙ we Grunawje dari 1 tlr. 15 nſl.
Jara wutrobny dżak! —

W Budyſchinje, 12. hapryla 1863. P. Schołta, pokładnik.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchiuje.

Katholſki Poſoɫ.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Redaktor: Michał Hȯrnik.♠

Cžo. 6. Junij. 1863.

Stawizny Rȯžanta.

♣IV.♠ Pokracžowanjo wo khapałcy a cyrkwi. Dżiwy.

Skoro poł tſecża lětſtotka ſtojeſche tale kamjeńtna khapałka, a wobkhowa
we ſebi hnadne ſwjecżatko, hacž ſo po wotběženju tutoho cžaſa nowe
pſcheměnjenjo ze ſydłom ſ. Marinoho ſwjecżatka ſta. Stojeſche někotre
krocžele wot khapałki, kaž hižom ſpomnich, wjetſcha ſtara cyrkej, tak zo
mějeſche Rȯžant khapałku, kotruž cžeſcżowarjo ſwjateje Marije
wopytowachu a khětrje wulku cyrkej, w kotrejž buchu wěſte dny za tutych
bože ſłužby wotdżeržane. Tale cyrkej, kotraž bě hižom w Ticinowym cžaſu
tak ſtara, zo nichtȯ wo jeje załoženju nicžo njewjedżeſche, dyrbjeſche
wina bycż nowoho wulkoho pſcheměnjenja. Natwarjena zawěſcże w tym cžaſu,
hdyž bě cžeſcżenjo hnadnoho ſwjecżatka w prěnjej ſ. Marinej khapałcy
bȯle pſchibjerało a na zjawnoſcż ſtupiło, bě we ſpocžatku poſtajena, zo
by wěſte ſwjate dny, woſobnje dny ſwj. Marije pſchikhadżacy lud, kiž w
khapałcy měſta njemějeſche, tam zaſtupicż a božim ſłužbam pſchitomny
bycż mohł. Hodżi ſo myſlicż, zo tale cyrkej najprjedy tak wulka bycż
njetrjebaſche, pſchetož tehdom njebuchu ſtajnje bože ſłužby w njej
wotdžeržane kaž nětk a njebě w najbližſchej wokołnoſcżi Rȯžanta tak
wjele ludu kaž nětk, kiž cyrkej wopytowaſche. Pokaza ſo pak zahe doſcż,
zo bě tale cyrkej jara mała, pſchetož wothladane wot toho, zo buchu w
njej pozdżiſcho hako filialnej cyrkwi wot Khrȯſcżic khětrje huſto połne
bože ſłužby wotdżeržane a wſchě druhe cyrkwinſke ſłužby dokonjane (z
wuwzacżom pohrjebow), pſchibjeraſche tež bȯle a bȯle cžeſcżenjo ſwjateje
Marije, tak zo <pb n="66"/>cyrkej wjacy mnohoſcż pobožnych wopytowarjow
w ſebi wopſchijecż njemȯžeſche. Tohodla porucži abbatiſſa Khatyrna
Bjenadżic, kiž bě hižom 1680 drjewjany wjeŕch cyrkwje potorhacż a rjany
wjelb ſtajicż dała, 1683 k njej hiſchcże 18 łochcżow na rańſchim boku,
hdżež wulki wołtaŕ ſtojeſche, pſchitwaricż.[20]⁾ Hdyž běſche z tymle
powjetſchenjom cyrkwje na cžas najwjetſchej potrjebnoſcżi wotpomhane,
pokaza ſo hižom bȯrzy zaſy, zo bě tež nětko hiſchcże jara mała, woſobnje
hdyž bě a Rȯžant ſwoje ſamotne ſtajne duchownſtwo doſtał (1727) a wot
Khrȯſcżic w lěcże 1754 cyle wotdżěleny. Pſchetož mȯžachu=li prjedy bože
ſłužby dla pobrachowanja „ſtajneju w Rȯžeńcże bydlaceju” duchowneju
jenož wěſty cžas wotdżeržane bycż, hdżež mějachu khrȯſcżanſcy duchowni
woteńdżenjo, dha buchu nětk bože ſłužby ſtajnje wotdżeržowane, a ludżo
ſo tak pſchiwucžichu, rȯžencżanſku cyrkej wopytowacż, zo wona woſobnje
njedżele a ſwjate dny k wopſchijecżu luda wjacy njedoſahaſche. Tohodla
da klȯſchtyr pod abbatiſſu Klaru Trautmannec nowu rjanu cyrkej, kotraž
dżens hiſchcże ſtoji, na měſcże ſtareje natwaricż. Tale cyrkej bu w
lěcże 1778 zbožownje dotwarjena, hdyž běchu wjacy lět na njej twarili.
Khapałka wot 1537 ſem ſtojaca, nětk ſkoro cyle porno rjanej wulkej
cyrkwi nahladnoſcż zhubi, a dokelž bě khodżenjo z khapałki do cyrkwje a
z cyrkwje do khapałki za wopytowarjow druhdy wobcżežne a dokelž tež
wſchelake druhe winy jich zjenoſcżenjo na jenym měſcże žadachu, bu wona
w lěcże 1786 kaſſirowana a ſ. Marine ſwjecżatko 8. junija tohoſamoho
lěta ſwjatocžnje do noweje cyrkwje pſchenjeſene, w kotrejž ſo hacž to
dżenſniſchoho dnja namaka. Potajkim ſo ſydło ſ. Marinoho ſwjecżatka
wjacykrȯcż pſcheměni a njebě nabožnomu namakarjej ſwjecżatka do myſlow
pſchiſchło, zo ſo ta wot njoho natwarjena drjewjana khapałka w běhu
cžaſu do tajkeje rjaneje cyrkwje pſchetwori, kotraž nětk huſto wjacy
wjacy hacž dwaj tyſacaj nabožnych wopytowarjow w ſebi khowa.

Kaž napiſmo naſtawka pokazuje, chcu tež na dżiwy ſpominacż najprjedy
pſchezcyłnje a potom na te, kiž ſo w Rȯžeńcże ſtachu. Je ſo hižom
ſpomniło, zo Bȯh pola hnadnych ſwjecżatkow hnady wudżěla a tež druhdy
dżiwy cžini, a zo ſu najbȯle toho dla hnadne ſwjecżatka wot ludżi
wopytowane. Ta ſama wina bě w ſtarym cžaſu a je dotal tež wina, zo je ſ.
Marine ſwjecżatko w Rȯžencże, dokelž tajke ſwjecżatko je, tak pilnje
wopytowane. Stawachu ſo mjenujcy pola tutoho tež hižom dżiwy, kiž ſo z
dobrym ſwědomjom ſobudżělicż a pſchecżiwo njewěrje zaſtupowacż hodża.

Kaž bě ſwjecżatko po podawiznje hižom pſchez ſpodżiwny podawk namakane a
takrjec pſchez najprěniſchi dżiw Rȯžant za hnadne měſto poſtajeny, tak
ſpodobaſche ſo Bohu w běhu cžaſa hacž do naſchich dnjow, tež wjacy
druhich dżiwow cžinicż, pſchez kotrež Rȯžant mjeno hnadnoho měſta
(Wallfahrtsort) doby a hacž do dżenſniſchoho dnja pola kȯždoho nabožnoho
katholika wobkhowa. Słowo „dżiw” klincži drje w naſchim „mudrym”
lětſtotku někotrym ludżom ſpodżiwnje; woni ſo ſměja, je=li wo dżiwach
rycž, haj dżerža toho zo hłupoho, kiž jim zjewi, zo ſo na tajkich
měſtach dżiwy hižom ſtawachu a druhdy ſo hiſchcże ſtawaju. Hdyž to hižom
z dżiwami wot japoſchtołſkoho ſtoła approbirowanymi (wobkrucżenymi)
cžinja, kak wjele wjacy dyrbja to hiſchcże cžinicż <pb n="67"/>z dżiwami
na hnadnych měſtach, kiž najbȯle dla wſchelakich wobcżežnoſcżow pſchi
pſchepytanju bjez najwyſchſchoho pſchepytanja a approbirowanja woſtanu.
Ale njech ſo tajcy ſměja, jich ſobuželnoſcżiwy ſmějkot njebudże nas w
lěpſchim pſchepokazanju mylicż. Swjate piſmo a ſtajna cyrkwinſka
podawizna dyrbi nam wjacy płacżicż hacž woni ze wſchej ſwojej
wucženoſcżu. Swjate piſmo nam praji, zo je Syn Boži Jězus Khryſtus
ſwojim japoſchtołam dar dżiwow dał a na zemi zawoſtajił[21]⁾ (Mark. 16;
Jan 14); je=li pak Bȯh jim tutȯn dar zawoſtajił, ſudżimy dale, cžohodla
njedyrbjał jȯn tež wſchitkim ſwjatym a woſobnje ſwojej macżeri dżens
hiſchcże dacż, tak zo mȯže wona ſwojim cžeſcżowarjam, je=li trěbne, tež
pſchez dżiwy k pomocy pſchińcż? Abo by něchtȯ tak njewědomy a ſlepy był
a myſlił, zo by Jězus mjenje ſwoju macż cžeſcżił dyžli ſwojich
wucžownikow a japoſchtołow? Schtȯž Jězuſa za Boha dżerži a ſwjatu Mariju
za joho macż, tȯn njemȯže jej tule mȯc wuproſchenja dżiwow pſchez
zaſtupnu prȯſtwu wotrjec. — Stajna cyrkwinſka podawizna a cyrkwinſke
ſtawizny dale pokazuja, zo je Bȯh dla zaſtupjenja ſwjateje Marije a
druhich ſwjatych dżiwy hižom ſkutkował, a wobſtacżo hnadnych měſtow a
jich ſtajne wopytowanjo wot khorych a wſchelaku nuzu cżeŕpjacych to tak
ſylnje dobokazuje, zo khětrje wulka njewěra k tomu ſłuſcha, dżiwy na
tutych měſtach ſměſchne cžinicż abo zaprěcż! Pſchetož prajicż chcycż: zo
nabožni ludżo, kotſiž ſkoro po wſchěch katholſkich krajach na hnadne
měſta pucżuja, tam hnadne ſwjecżatka jenož „prȯzneje myſlicžki dla”
wopytuja; je tola khětrje khrobłe a njeſprawne wobkrucżenjo. To njerěka
ſkoro nicžo hinajſche, hacž wſchitkich tych tajencow mjenowacż, kotſiž
chcedża pak ſebje ſamych pak druhich zjebacż, ſchtož njeje k wěrje
podobne. Po tajkim woſtanje pſchi wobkrucżenju: Dżiwy na hnadnych
měſtach njemȯža ſo prěcż, haj dyrbjachu ſo ſtawacż. Dadża=li ſo dżiwy na
hnadnych měſtach z dobrym ſwjedomjom pſchecżiwo njewěrje zaſtupowacż a
zakitacż, dha njedyrbi tež wot druhoho boka wſcho za „dżiw” wohladowane
bycż, ſchtož ſo huſto hako dżiw wudawa, a wjele mjenje ſměmy za dżiwami
žadoſcżiwi bycż. Hdyž je wulka njewěra w naſtupanju dżiwow hrěch, dha je
tež to poſlenje hrěch, pſchetož dżiwow žadoſcżiwy, kotromuž k luboſcżi
dyrbjał Bȯh luby Knjez ſtajnje ſwoju wſchohomȯcnoſcż wozjewjecż,
wonjecžeſcża tuſamu a wobhladuje Boha takrjec za ſłužownika, a jara
lochka a jara ſpěſchna wěra do dżiwow pſcheradża njedoſpołne ſpȯznacżo
božoho ſkutkowanja. Hižom w ſtarym zakonju ſo dżiwy ſtawachu, ale jenož
w tej měrje, w kotrejž běchu trěbne; haj běchu cžaſy n. pſch.
ſchtyritſtotki ſudnikow, cžas wot zaſynatwarjenoho templa w Jeruzalemje
hacž do Khryſtuſa, hdżež ſo dżiwy jara rědko ſtawachu. Hdyž Jězus
Khryſtus pſchińdże, cžinjeſche wȯn jenož tak wjele dżiwow, hacž bě jich
trěbnych, <pb n="68"/>tak zo židża, kotſiž běchu po dżiwach a
znamjenjach žadoſcżiwi, huſto doſcż žane k widżenju njedoſtachu. A
njemȯže to hinak bycż, hižom wopſchijecżo ſłowa „dżiw” pokazuje, zo je
to ſpodżiwny podawk, kiž ſo jenož jara rědko ſtanje, tak zo jȯn kȯždy na
měſcże dla wurjadnoſcże a rědkoſcże hako dżiw ſpȯznaje. Dżiwy bychu
pſcheſtałe „dżiwy” bycż, hdy bychu ſo tak huſto kaž druhe wſchědne
podawki ſtawałe. Potajkim ſu a woſtanu dżiwy rědke a tȯn ſo myli, kiž ſo
tu nadżija, zo budu jomu wjele dżiwow z rȯžencżanſkoho hnadnoho měſta
wopowjedowacż. Dżiwy, kiž tudy ſo ſtachu, mȯža pſched njewěru zakitane
bycż; druhe njedyrbja ſo pak wonjecžeſcżicż pſchez lochku wěru. Je ſnadż
někotrežkuli wuſtrowjenjo khoroho jenož po naturſkim pucżu ſo ſtało, a
wuſtrowjeny dżerži to wſchelakich nazdacżnych winow dla za dżiw; abo
wuſłyſchenjo w tej a tamnej wulkej nuzy je jenož jednory płȯd modlitwow
abo ſkutk božeje pſchedwidżiwoſcże, ſchtož wumoženomu hižom hako dżiw
płacżi. A woprawdże ma Bȯh luby Knjez ſrědkow doſcż w ſwojej rucy, nas
tež po naturſkim pucżu z wulkoho njezboža wumožicż bjez dżiwa; joho
pȯtajne ſkutkowanjo wo naſche ſpomoženjo je bjez mjezow a nam jenož
małoho dżěla znate. Hdyž pak ſo dla runje prajenoho wopowjedowanjo
mnohich dżiwow njemȯže wote mnje žadacż, dha njeda ſo to tež druheje
winy dla cžinicż. Sym hižom wjacy krȯcż ſpomnił, zo ſo wſchě ſtare
piſma, kiž Rȯžant a klȯſchtyr naſtupachu, cžaſtych wȯjnow dla zhubichu,
tak zo wot prěniſchoho ani wěſte lěto załoženja njewěmy. Zo dyrbjachu
potajkim ze zhubjenjom ſtarych piſmow a liſcżinow tež te we nich
cžinjene zjewjenja wo hnadnym měſcże a joho dżiwach ſo zhubicż, to
ſpȯznaje kȯždy. Ticinus hakle, wokoło 1690 ſpocžina w ſwojich knihach we
woſebitym wotdżělenju tele dżiwy powjedacż, a to wot ſkȯncženeje
tſicecżilětneje wȯjny hacž do ſwojoho cžaſa. Žȯrło, z kotrohož wȯn
cžerpaſche, běchu najbȯle ſobudżělene wobſwědcženja khrȯſcżanſkich
fararjow, pod kotrymiž hnadne měſto hacž do l. 1754 ſtojeſche. Dokelž
mějachu woni „dla ſwojoho zaſtojńſtwa” winowatoſcż, wſcho pod ſwoju
kedżbnoſcż wzacż, ſchtožkuli ſo na hnadnym měſcże ſtawaſche, a dokelž
buchu k nim tež wſchelake dary a wopory pſchinjeſene, kiž ludżo po
doſtatej hnadże dżakownoſcże dla Bohu woprowachu,[22]⁾ hodżi ſo
rozſudżecż, kak daloko ſo tymle tam wopiſanym a tudy z nowa wozjewjanym
dżiwam wěryhȯdnoſcż pſchipiſowacż da. Nimaja drje approbaciju
japoſchtołſkoho ſtoła, njedyrbi pak tu zamjelcžene bycż, zo bu biſkopej
hnadnoho měſta huſto doſcż wo tamniſchich dżiwach powjedane, haj zo
tutȯn druhdy khrȯſcżanſkomn fararjej porucži, jednotliwe dżiwy bliže
pſchepytacż. Zo Rȯžant tež w Romje njeznaty njebě, dopokazuja wotpuſki
wot wſchelakich bamžow ſobudżělene, pſchetož 13 wotpuſkow da ſo
mjenowacż, kiž mȯža we wſchelakim cžaſu wot wopytowarjow hnadnoho měſta
dobyte bycż, a tež tale wěc rycži za wěryhȯdnoſcż toho, ſchtož chcu nětk
ſobudżělicż. Chcemy někotre nam wot Ticina ſobudżělene a w druhich
ſta<pb n="69"/>rych knihach nam hako tajke zawoſtajene wotpiſacż tak,
kaž ſu napiſane a po mȯžnoſcżi tež po wěſtym rjedże cžaſa, w kotrymž ſo
ſtawachu. Prěni ſpodżiwny podawk a dżiw, kiž Ticin naſpomina pod
napiſmom: „Bože ſchtrafy njewěriwych”, je z tſicycżilětneje wȯjny. Znate
je, zo ſchwejdſcy wojacy tehdom ſwoju kedżnoſcż woſobnje na katholſke
cyrkwje złožowachu, tak zo ſkoro kȯždu wopytachu a z njej wurubichu,
ſchtož jim do wocžow padny. Tajka dżiwja cžrjȯda pſchińdże tež do
Rȯžanta. Tež tudy wurubichu wſcho, ſchtožkuli jim jenož trochu
pſchiſtojeſche, haj ſkhroblichu ſo, do khapałki khwatajo tež hnadne ſ.
Marine ſwjecżatko z wołtarja wzacż a k druhim rubjenym wěcam na wulki
wojeŕſki wȯz cżiſnycż. Hižom běchu z Rȯžanta ſwjecżatko wotwjezli a k
najprěniſchim polam pſchiſchli, kiž mjezy cžinja bjez Rȯžantom a
Smjerdżacej, poda ſo ſpodżiwna wěc, kiž tež dżiwich wojakow njemało
zaſtrȯži. Lědom pſchińdże wȯz blizko Smjerdżaceje, dha njezamȯžachu
konje (a jich bě woſym porow) wȯz dale cżahnycż. Koleſa buchu kaž pſchez
njewidżownu mȯc zadżeržane, wȯz njehibnjeny ſtojeſche a cžim wjacy
wojacy konje nabichu, cżim krucżiſcho ſtojeſche wȯz. Tu wuſtupi jedyn
wot wojakow jaty ſmjerdżecžanſki muž z mjenom Donat Schimank a zjewi
ſpodżiwanym wojakam winu jim njeluboho zadżerženja. Wjedżo, zo ſu wojacy
hnadne ſwjecżatko ſobuwzali, zjewi jim: zo jim najſkerje zadżewa te
ſwjecżatko, kotrež wobydlerjo cyłeje wokołnoſcże tak cžeſcżuja. A
wuprajenjo katholſkoho muža ſo bȯrzy hako wěrne wopokaza, — wojacy
wzachu ſwjecżatko z woza a tȯn wȯz, kiž prjedy njemȯžeſche wot 16 konjow
hnuty bycż, daſche ſo k ſpodżiwanju wſchitkich tak lochko dale cżahnycż
kaž hdy prjedy. Z dżakownoſcże dachu wojacy jatomu katholſkomu, kiž bě
jim derje radżił, ſwobodnoſcż a ſwjecżatko z porucženjom, teſame zdobom
fararjej toho měſta, z kotrohož ſwjecżatko wotwjezechu t. j.
khrȯſcżanſkomu zaſy donjeſcż. Tutȯn z mjenom Jakub Lebza, kiž tež 1629
do ſtareje rȯžencżanſkeje cyrkwje wołtaṙ ſtajicż da, mějeſche pſchi
wrȯcżenju ſwjecżatka pſcheměrnje wulku wjeſołoſcż a ſtaji je zaſy na
ſtare měſto do khapałki. Ticin wobkrucża, zo bě hiſchcże 1689 w
Smjerdżacej 80=lětny muž žiwy z mjenom Handrij Nowak, kotryž tȯnle
wopiſany podawk w towaŕſtwje wjele ludżi pſched khrȯſcżanſkim fararjom
runje tak powjedaſche a wobſwědcžowaſche.

(Pokracžowanjo.)

Swjaty Benno.

Najwažniſchi wſchitkich biſkopow w Miſchnje je ſwjaty Benno, rodżeny
hrabja z Bultenburga, po druhich z Woldenburga. Wȯn narodżi ſo w lěcże
1010 w měſcże Hildesheimje (w prjedawſchej Delnjej Sakſkej, nětko w
Hannoverſkej). Hako hȯlcžec bu wȯn pod wobkedżbowanjom ſwojoho wuja ſ.
biſkopa Bernwarda w Hildesheimje kubłany. Wot toho bu wo pȯccżiwoſcżach
a wot priora Wigera pſchi ſwjatym Michale w Hildesheimje we
wědomnoſcżach wudoſpołnoſcżeny. Z kraſnymi ſamotnoſcżemi ducha a wutroby
wudebjeny ſtupi wȯn po ſmjercżi ſwojoho nana a wuja Bernwarda w ſwojim
21. lěcże do klȯſchtra w Hildesheimje <pb n="70"/>a bu l. 1042 wot
ſobubratrow toho rjada za abta wuzwoleny. Tejele doſtojnoſcże pak wzda
ſo po tſjoch měſacach zas, dokelž chcyſche radſcho nizki mnich bycż.

Joho woſebitoſcże njewoſtachu pak njeznate, tež khěžor Hendrich ♣III.♠
je pȯzna. Tȯnſamy powoła joho za duchownoho w khěžorſkej cyrkwi w
Goſlaru. Jow ſcžini wȯn z tehdomniſchim klȯſchtyrſkim probſtom, kiž je
pozdżiſcho hako arcybiſkop Anno w Kölnje znaty, pſchecżelſki zwjazk.
Pſchez radu toho bu Benno w l. 1066 hako biſkop w Miſchnje wuzwoleny,
kotruž doſtojnoſcż tež 40 lět dołho wobkhowa. Z wulkej pilnoſcżu a
krutoſcżu wobkedżbowaſche wȯn zadżerženjo ſwojich poddatych duchownych a
dżěſche jim we wſchim z najlěpſchim pſchikładom do prědka. Mnohe dżiwy
ſu joho japoſchtołſke ſkutkowanjo pſchekraſniłe a tyſacy (Tauſende) ſu
wot njoho ſwjaty ſakrament kſchcżeńcy doſtali. Wȯn wumrje 16. dżeń
junija l. 1106 w ſwojim 96. lěcże. Hižom w 13. lětſtotku bu joho row w
hłownej cyrkwi w Miſchnje pobožnje cžeſcżowany.[23]⁾ Dżeń 31. meje l.
1523 bu wȯn wot bamža Hadriana ♣VI.♠ do rjada ſwjatych ſtajeny k wulkomu
mjerzanju Luthera, kotryž tohodla ſwoju knihu: „Wider den newen abgott
und alten Teufel, der zu Meißen ſoll erhoben werden”, wuda. Po
ſwjatoprajenju buchu joho koſcże wot biſkopa Jana ♣VII.♠ a biſkopa
Adolfa z Merſeburga we pſchitomnoſcżi wȯjwody Jurija Brodatoho, joho
dweju ſynow, wȯjwody Hendricha atd. zas won wzate a do marmorowoho rowa
połožene; ale 1539 zběhny a zadżewaſche wȯjwoda Hendrich cžeſcżowanjo
ſwjatoho Benna a tak buchu koſcże ſwjatoho na wſchelake měſta a w lěcże
1576 do Mnichowa (München) pſchenjeſene, hdżež hiſchcże nětko we hłownej
cyrkwi ſwjatoho Benna hako patrona cyłoho měſta woſebje cžeſcża. Tež w
nětcžiſchej Sakſkej a w naſchej Łužicy (kiž bu hakle 1635 Sakſkej
wotſtupjena) cžeſcża ſ. Benno hako patrona; tohodla je naſch nětcžiſchi
hnadny knjez biſkop porucžił, zo dyrbja wěriwi wobeju joho diöceſow
(naſcheje łužiſkeje a herbſkokrajneje) mjeno ſ. Benna we litaniji
wſchitkich ſwjatych po ſ. Mikławſchu pſchiſtajecż.

(Skȯncženjo pſchichodnje.)

Žiwjenjo ſſ. Cyrilla a Methoda.

(Skȯncženjo.)

Hdyž ſwjataj bratraj do Roma pſchińdżeſchtaj (867), bě runje pſched
někotrymi dna mi bamž Mikławſch wumrjeł, a hdyž Hadrian ♣II.,♠ joho
naſtupnik, ſłyſcheſche, zo Konſtantin powoſtanki cżěła ſ. Klimanta ſobu
njeſe, bě wȯn wulcyſchnje zwjeſeleny, dżěſche z duchownſtwom a ludom
jimaj napſchecżo a powita jej ze wſchitkej cžeſcżu. Tu pocžachu ſo we
pſchitomnoſcżi ſ. powoſtankow pſchez mȯc wſchohomȯcnoho Boha dżiwy
ſtawacż a kȯždy khory, kiž powoſtanki ſ. martrarja pocžeſcżi, bu
wuſtrowjeny. Toho dla zradowaſche ſo bamž a cyły romſki <pb n="71"/>lud
a dżakowaſche ſo Bohu. Te powoſtanki pak buchu w cyrkwi ſ. Klimanta z
cžeſcżu zapołožene. Dokelž bamž poddatoſcż ſſ. bratrow k romſkomu ſtołej
widżeſche, njekomdżeſche ſo žadoſcż Roſcżiſława dopjelnicż a poſwjecżi
5. januara 868 ſſ. bratrow za biſkopow, jeju wucžomnikow pak za
duchownych a diakonow. Konſtantin doſta pſchitym wot bamža mjeno
„Cyrill”, kotrež bě w romſkej a grichiſkej cyrkwi ſławne; bamžojo
pſcheměnichu druhdy mjena nowoſwjecżenych, kaž n. pſch. tež Winfried
potom Bonifacius rěkaſche, po pſchikładże Jězuſowym, kiž mjeno
japoſchtoła Symana do Pětra pſchewobrocżi. Po njewuſlědnej radże Božej
njedyrbjeſche Cyrill ſwoje ſtadło w Morawſkej wjacy wohladacż. Wȯn
cżežcy ſkhorje, pſchihotowaſche ſo 40 dnow na ſmjercż a proſcheſche bjez
druhim ſwojoho bratra: „Njewotrjekni ſo wucženja w Morawſkej pola toho
dobroho ludu a wucž jȯn wo Božej prawdże.” So modlo wumrje 14. februara
868, hakle 42 lět ſtary. W cyłym Romje bě wulka zrudoba. Bamž pak ſo
ſtaraſche za pohrjeb, kiž bě tak ſwjedżeṅſki kaž tehdom pola bamžow
ſamych. Hdyž dyrbjeſche cżěło do rowa połožene bycż, proſcheſche Method
bamža, ſo ſměł je po woli ſwojeje macżerje w cuzbje njewoſtajicż, ale do
joho klȯſchtra pſchewjeſcż. Bamž chcyſche dowolicż; ale romſcy
biſkopojo, duchowni a cyły lud proſchachn, zo by tȯn ſławny a
dżakanajhȯdniſchi muž we ſławnym měſcże ſławny row namakał. Duž
myſleſche bamž joho w cyrkwi ſ. Pětra pohrjebacż; ale Method wuproſy ſej
nětk, zo by w cyrkwi ſ. Klimanta khowany był, ſchtož ſo tež z wulkej
cžeſcżu ſta. Nad rowom ſ. Cyrilla blizko wołtarja bě wobraz
wotznamjenjeny a Romjenjo pocžachu ſo k njomu modlicż hako ſwjatomu,
dokelž tam Bȯh wjele dżiwow cžinjeſche k cžeſcżi ſwojoho mjena.

Duž woſta Methodej ſamomu tȯn wulki nadawk, pola nawjecžornych Słowjanow
ſamoſtatnu diöceſu (biſkopſku woſadu) załožicż a wodżicż. Hadrian ♣II.♠
powyſchi po woli Roſcżiſława Morawſku a Pannonſku (nětcžiſche krajiny
Słowakow a Słowincow) a wudżěli Methodej tam arcybiſkopſku prawomȯcnoſcż
(jurisdikciu). Z tajkej mocu wobdarjeny pſchińdże do Morawſkeje k
zrjadowa cyrkwinſke naležnoſcże; tež pocža tu ze ſwojimi ſłowjanſkimi
duchownymi božu mſchu a cyrkwinſke modlitwy we ſłowjanſkej rycži
dżeržecż, ſchtož drje bu w l. 873 a 879 zaſy zakazane, ale po prȯſtwje
Methoda dowolene, hdyž ſo jenož ſwjate ſcżenjo prjedy łacżonſcy ſpěwa.
Hdyž pak bu Morawſka pſchez wȯjnu, kotruž němſki kral Karlmann
pſchecżiwo Roſcżiſławej wjedżeſche, ſtraſchnje zapuſcżena a Roſcżiſław
wot ſwojoho bratrowoho ſyna Swjatopołka jaty, tak zo bě Method w ſwojim
ſkutkowanju zadżewany, poda ſo wȯn w. l. 870 do ſwojoho pannonſkoho
wokrjeſa, hdżež bu wot ſłowinſkoho wjeŕcha Kocela z radoſcżu powitany.
Tu pokrocžowaſche wjacy lět w ſwojim ſwjatym dżěle a wokorjenjowaſche
wſchelake pohanſke pocžinki. Tu pak pokaza ſo ſalzburgſke duchownſtwo
njepſchecżelſke pſchecżiwo njomu a wobſkorži joho pola bamža Jana
♣VIII.♠, kotryž 873 legata (pȯſłanca) do Pannonſkeje pȯſła; tola pſched
tym ſamym dyrbjachu ſalzburgſcy duchowni ſamoſtatnoſcż
morawſko=pannonſkeje diöceſy pſchipoznacż. Po ſmjercżi Kocela (něhdże
878) wrȯcżi ſo ſ. Method zaſy do Morawſkeje, hdżež Swjatopolk
knježeſche.

W lěcże 878 ſta ſo tudy wažny podawk. Hižom 8 lět prjedy bě morawſki
wjeŕch dla wȯjnow z Němcami z cžěſkim wȯjwodu do pſchecżelſkoho zwjazka
<pb n="72"/>ſtupił, kotryž bě pohnucża doſcż, zo ſo tež knježeŕſka
ſwȯjba w Cžechach z kſcheſcżanſtwom zezna. A tak bu w ſpomnjenym lěcże
cžěſki Boriwoj na hrodże Swjatopołka wukſchcżeny, z cžimž kſcheſcżanſtwo
tež bjez ſłowjanſkimi Cžechami pſchewahu doſta, tak zo mȯžachu nětk
ſuſodni Serbja Jězuſowu wěru ſkerje hako wěrnu ſpȯznacż dyžli pſchez
tehdom njepſchecżelſkich Němcow.

Zaſy bu ſ. Method wot domojpȯſłanych paſſauſkich duchownych falſchnje
wobſkorženy pola bamža a bu k wuzamołwjenju do Roma pſcheproſcheny. Rady
poſłuchaſche Method, zo by te ſtajne pſcheſcżěhanja ſkȯncžnje
pſchewinył. W zhromadżiznje biſkopow, kotruž bamž ſam wjedżeſche, bu wo
wěrje a zakonjach pruhowany a za prawowěriwoho ſpȯznaty. Duž wobtwjerdżi
joho bamž w dotalnym arcybiſkopſkim zaſtojnſtwje a piſaſche w liſcże
Swjatopołkej 880 bjez druhim: „Poſtajamy, zo bychu měſchnicy, diakonojo
a duchowni kȯždoho rjada, njech ſu Słowjenjo abo kajkohožkuli naroda,
kotſiž w mjezach twojoho kraja bydla, naſchomu bratrej, waſchomu
arcybiſkopej podcżiſnjeni byli.” Po rozeſtajenju pſchez ſ. Methoda
dowoli tehdom bamž wužiwanjo ſłowjanſkeje rycže a piſma pſchi božich
ſłužbach a pſchi wſchěch cyrkwinſkich wobſtaranjuch.

Tak woteńdże ſ. Method hako dobycżeŕ; ale joho njepſchecżelow (woſebje
nowoſwjecżenoho biſkopa Wichinga w Nitrje) mjerzaſche rjane ſwědcženjo
bamžowe, tak zo wſchelake njeluboznoſcże a zadżewki ſ. Methodej
cžinjachu. Wȯn wobrocżi ſo w ſwojej zrudobje z liſtom na bamža a doſta
881 změrowace wotmolwjenjo. Lěto pozdżiſcho pſcheſta njepſchecżelſtwo
pſchecżiwo ſ. Methodej a Swjatopołk pſchiwobrocżi ſo bȯle k wjeŕchej
ſwojich nětko cyle kſcheſcżanſkich poddanow. A tak mȯžeſche ſ. Method
tola poſlednje tſi lěta bjez zadżewkow ſwoje zaſtojnſtwo wukonjecż.

Hdyž bě ſ. Method 17 lět arcybiſkop w japoſchtołſkim duchu był, dȯńdże
na mjezu ſwojoho žiwjenja. Duchowni joho blizku ſmjercż pſchedwidżo
praſchachu ſo, ſchtȯ dyrbjał po joho měnjenju joho naſtupnik bycż. A
Method pokaza na ſwojoho wucžownika Morawjana Gorazda prajo: „Tole je
ſyn waſchoho kraja, muž ſwobodny, wucženy a prawjewěriwy. Tȯn njech je z
wolu Božej, z waſchej luboſcżu kaž tež po mojim pſchecżu mȯj naſtupnik.”
Bołmoncžnu njedżelu 885, tehdom 4. hapryla, zaſtupi ſ. Method pſchi
wulkej mnohoſcżi ludu do cyrkwje, mějeſche krȯtku rycž, žohnowaſche
wjeŕcha, duchownych a cyły lud a praji: Kedżbujcże pſchi mni, dżěcżatka,
hacž do tſecżoho dnja.” Tak ſo tež ſta. Hdyž tſecżi dżeń zaſwita, rjekny
wȯn: „Knježe, do twojeju rukow porucžam ſwoju duſchu.” A tak wuſny bjez
rukomaj duchownych 6. hapryla 885. Joho wucžownicy wopokazachu jomu
pſchiſłuſchnu cžeſcż, ſpěwachu modlitwy „po morwych” łacżanſcy,
grichiſcy a ſłowjanſcy, pſchinjeſechu najſwjecżiſchi wopor a pohrjebachu
joho we hłownej cyrkwi na Wjelehradże. Njeſkȯncžna mnohoſcż ludu
pſchińdże k joho pohrjebej a wſchitcy płakachu pſche toho, kiž bě
„wſchitkim wſchitko był, zo by wſchitkich dobył.” (1. Kor. 9, 22.)

Wopomnjecżo ſſ. bratrow ſwjecżi katholſka cyrkej 9. měrca wot 14.
lětſtotka ſem. Jan biſkop we Wołomucu poſtaji w l. 1380, zo by ſo na
tymle dnju ſwjedżeń ſſ. biſkopow Cyrilla a Methoda hako japoſchtołow a
patronow Morawy <pb n="73"/>ſławnje ſwjecżił. Joho pſchikład
ſcżěhowaſche cyła romſka cyrkej a ſwjecżeſche ſſ. bratrow 9. měrca;
woſebje buſchtaj wot cžaſa Karla ♣IV.♠ tež hako cžěſkaj patronaj
cžeſcżenaj. W augsburgſkim biſkopſtwje je tȯn ſwjedżeṅ 13. měrca ♣sub
ritu dupliei;♠ w Morawſkej ſu jȯn z dowolnoſcżu bamža na 5. julija
pſchepołožili. Njemohł ſo dżeṅ ſſ. bratrow tež w ſerbſkich woſadach w
cyrkwi ſwjecżicż?

Naſchi ſwjecżi patronojo.

Hacžrunje my wſchitkich ſwjatych a wſchitke ſwjate cžeſcżimy, hacžrunje
ſwjatej Mariji wjetſche cžeſcżowanjo wopokazujemy dyžli druhim ſwjatym,
dha podawamy ſo tola tež woſebicże do zakitanja wěſtych ſwjatych a
cžeſcżimy jich hako zakitnych ſwjatych, hako patronow abo patronki.

Tak ma kȯždy wot ſwjateje kſchcżeńcy ſem hižom ſwojoho patrona, kotrohož
zaſtupnej prȯſtwje je wot ſwojich ſtarſchich abo zaſtararjow porucženy.
Tak ma tež kȯžda khapałka, kȯžda cyrkej, kȯžda woſada, kȯžde bratrſtwo a
někotrežkuli towaŕſtwo ſwojoho patrona. Ale tež hiſchcże wjetſche
zhromadżenſtwa wuzwola ſej patronow — kȯžda biſkopſka woſada, kȯždy kraj
a lud. A wo tychle patronach, kaž daloko Serbow naſtupaja, chcu
porycžecż, dokelž ſo na nich w ſchulſkich knihach po zdobnoſcżi
njeſpomina a dokelž ſo prědarjam mało pſchiležnoſcże k tomu dawa, hdyž
žadyn tychle patronow njeje pſchikazany ſwjaty dżeṅ. Patrona pak dyrbimy
znacż, prjedy hacž mȯžemy ſo pſchez naſtupjenjo do joho ſtopow a podobne
ſwjate žiwjenjo joho zaſtupjenja hȯdnych cžinicż.

1. Schtož najprjedy naſchu biſkopſku woſadu a jeje patrona naſtupa, dha
je ſwjaty Benno prěni patron, ſ. Jan ſcżenik a ſ. Donat[24]⁾ pak ſtaj
druhotnaj patronaj. A cžohodla ſu runje cżile wuzwoleni? Swjaty Benno bě
10. biſkop w Miſchnje, a dokelž bu wȯn pozdżiſcho hako patron
miſchnjanſkoho biſkopſtwa cžeſcżeny, dha je a budże wȯn to w tym dżěle
biſkopſkeje woſady, kotryž katholſkej wěrje ſwěrny woſta pod
adminiſtratorom a ordinariom biſkopſkeje woſady we Lužicach, ſchtož je w
tu khwilu naſch hnadny k. biſkop.[25]^(*)) Žiwjenjo ſ. Benna podawa
naſch Poſoł a pſchinjeſe hiſchcże wjacy wo nim. Kak ſo dżeṅ ſ. Benna
ſwjecżi? Dżeń 16. junija je ♣duplex primæ elassis cum octava♠ t. r.
ſwjedżeṅ prěnjoho rjada z tydżenjom, tak zo ſo kȯždy dżeń modlitwa k ſ.
Bennej w Božej mſchi ſpěwa. Ale ſwjecżi ſo jenož w cyrkwi. Naſch
nětcžiſchi wyſokodoſtojny knjez biſkop je z tym cžeſcżowanjo ſ. Benna
powjetſchił, zo je z dowolnoſcżu bamža w litaniji k wſchěm ſwjatym, w
kotrejž ſo hewak žane pſchiſtawki cžinicż njeſmědża (♣Congr. S. R.♠
měrca 1671), mjeno ſ. Benna pſchiſtajił. <pb n="74"/>— S. Jan ſcżenik a
ſ. Donat ſtaj druhotnaj patronaj miſchnjanſkeje biſkopſkeje woſady,
dokelž běſchtaj patronaj hłowneje cyrkwje w Miſchnje (wot 1539
lutherſkeje), do kotrejež biſkop Gerung (w 12. lětſtotku) tež někotre
powoſtanki ſ. Donata pſchinjeſe. Žiwjenjo ſ. Jana je znate. Tola
njeſwjecżimy ſ. Jana hako patrona na joho ſwjatym dnju 27. decembra, ale
6. meje hako ♣duplex I. classis cum oktava♠ (ale modlitwa ſo druhe dny
njewrȯcża), hdyž je ſ. Jana „pſched łacżanſkimi wrotami” t. r. na dnju
wopomnjecża joho martry pſched „łacżanſkimi” (♣latina♠) wrotami w Romje
w lěcże 95. Tehdom bu wȯn pod ſurowym khěžorom Domitianom z Epheſa w
Aſii do Roma pſchiwjedżeny a na ſpomnjenym měſcże do kotoła z warjacym
wolijom napjelnjenoho cżiſnjeny, z cžohož pak pſchez Bože zakitanjo
njezranjeny wuṅdże, tola bu bȯrzy na kupu Patmos w grichiſkim morju do
wuhnanſtwa pȯſłany. Naſch ſwjaty Donat (toho mjena je wjele ſwjatych) bě
po ſwědcženju ſ. Hrjehorja Wulkoho ſwojich dobrych pocžinkow a ſwojich
dżiwow dla znaty. Hdyž běſchtaj joho ſtarſchej wěry dla rady ſwoje
žiwjenjo woprowałoj, poda ſo Donat z mnichom Hilarianom do Arezzo w
Etruriſkej (w Jtalii). Hako kſcheſcżan a prědaŕ kſcheſcżanſkeje wěry wot
khěžorſkoho bohota Quadratiana pod Julianom Wotpadnikom (k pohanſtwu)
zajaty bu wabjeny, zo by pſchiboham woprował; ale wȯn to njecžinjeſche a
bu k wſchelakim ſurowym martram wotſudżeny. Tak bu jomu huba z
kamjenjemi rozbita a ſkȯncžnje bu z mjecžom morjeny wokoło l. 362. Dżeṅ
ſ. Donata ſwjecżi ſo 7. auguſta hako ♣duplex II. classis♠ t. r. ſwjedżeń
druhoho rjada. — Kaž my w dżěle něhduſchoho miſchnjanſkoho biſkopſtwa ſ.
Benna hako prěnjoho a ſ. Jana a ſ. Donata hako druhotneju patronow
ſwjecżimy, tak ſwjecża we wrȯtſławſkej (breslauer) diöceſy, do kotrejež
jenicžka ſerbſka katholſka woſada Kulow ſłuſcha, ſwjatu Hedwiju.[26]⁾

2. Kaž biſkopſke woſady tak maja cyłe kraje abo ſtaty (hdyž tež joho
mjezy njejſu mjezy biſkopſtwa) ſwojich patronow, n. pſch: Pȯlſka ſ.
Mariju, Cžěſka ſ. Jana z Nepomuka a ſ. Wjacława, Bajeŕſka ſ. Benna atd.
Sakſka, do kotrejež naſcha Lužica wot 200 lět ſem ſłuſcha, a Pruſka,
kotrejž je kulowſka woſada wot l. 1815 pſchiwdata, nimatej hako krajej z
lutherſkim knježeŕſtwom (jenož naſch kral je katholſki) a wjetſchinu
lutherſkich poddanow žanoho ſ. patrona. Duž tež my katholſcy Serbja w
Sakſkej a Pruſkej žanoho krajnoho ſ. patrona nimamy. Hdyž potajkim w
ſerbſkich modleŕſkich a ſpěwaŕſkich ſteji „patrona ſakſkoho abo
ſerbſkoho kraja” abo podobnje, dha to njeje cyle prawje, dokelž Sakſka
nima patrona a my Serbja žadyn woſebity kraj abo ſtat njewucžinjamy. Tež
cyrkwinſke knihi (miſſal a brevir) nicžo wo tym njewjedża.

3. Skȯncžnje ſu tež patronojo ludow, a my katholſcy Serbjo dyrbimy hako
lud cžeſcżicż ſwjateju biſkopow a wuznawarjow Cyrilla a Methoda,
kotrejuž žiwjenjo je naſch Poſoł prěni w ſerbſkej rycži z krȯtka podał.
Mjezy ludu nje<pb n="75"/>trjechuja ſo pſchecy z mjezami krajow, a toho
dla cžeſcżimy w naſchej cyrkwi tež patronow wěſtoho luda, kotrychž kȯždy
ma byrnje mjeṅſchi tola ſwȯj nadawk a ſwoje žiwjenjo. Zo my w cyrkwi
bjez ludom a krajom rozdżěl cžinimy, ſpȯznaje hižom kȯždy, kiž tȯn nowy
pſchiſtawk w modlitwje po prědowanju ſłyſchi. Tam ſo praji „My proſymy
tež za naſch zhromadny němſki wȯtcny kraj”; tola my njeproſymy z tym za
němſki narod abo lud, ale za te kraje abo ſtaty, kotrež w tu khwilu k
tak mjenowanomu němſkomu zwjazkej ſłuſcheja a w kotrychž my Serbja ze
ſchlezynſkimi Polakami atd. tež bydlimy. Kaž nětko Němcojo tež w naſchej
diöceſy ſ. biſkopa a martrarja Bonifacija hako japoſchtoła Němcow 5.
junija hako ♣duplex♠ ſwjecża, tak ſłuſcha ſo nam Serbam, kiž ſ.
Bonifacija wě-zo ſobu cžeſcżimy, zo bychmy tež ſſ. biſkopow Cyrilla a
Methoda ſwjecżili. Dotal pak njejſtaj wonaj pola nas ani w miſſalu ani w
breviru wopomnjenaj. Duž dyrbjałe ſo naſche ſerbſke woſady na
najdoſtojniſchoho knjeza biſkopa z prȯſtwu wobrocżicż, zo by ſo to ſtało
a zo by ſo w ſerbſkich cyrkwjach ſſ. Cyrilla a Methoda w cyrkwi
ſwjecżiło. Naſche towaŕſtwo, kiž pod je zakitom tuteju ſwjateju, budże
ſo wěſcże dale za tule naležnoſcż a za cžeſcżenjo ſſ. bratrow ſtaracż!
Swjaty Benno, proſch za nas! Swjataj Cyrillo a Methodo, proſchtaj za
nas!

Z Lužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Naſch najdoſtojniſchi knjez biſkop Ludwik je ſo ſtrowy z
Karlsbada wrȯcżił a pſchebywa wot 6. t. m. zas w Budyſchinje. — Kaž
ſłyſchimy, je mejſka pobožnoſcż w Khrȯſcżicach, Wotrowje, Rȯžencże a
Marinej Hwězdże jara wopytowana była.

Z Marineje Hwězdy. Pſchi lětuſchim ſwjatkownym proceſſionje do Krupki
běſche pſchez 350 ludżi.

Z Budyſchina. Tudy ſmy wȯndanjo zrudny pohrjeb měli. Talentny a pilny
ſtudent Jan Haſcha, ſtaw ſerbſkoho ſeminara w Prazy a ſobuſtaw naſchoho
towaŕſtwa, na kotrymž mějeſche tež woſebite ſpodobanjo, je w Zajdowje
pola ſwojeju ſtarſcheju po dlěſchej khoroſcżi na ſuchocżiny wumrjeł w
ſtarobje hakle 21 lět. Wſchitcy, kiž ſmy toho nadżijepołnoho młodżenca
znali, ſmy joho lubowali a wjele we nim zhubili. Wȯn wotpocžuj we měrje!
Bȯh pak zdżerž naſchich ſerbſkich a němſkich ſtudentow ſtrowych a pſchi
wſchej dobrej woli, zo by nam w bližſchim cžaſu a ženje njepobrachowało
na duchownych! Kaž drje je znate, tež němſcy duchowni w Sakſkej
njedoſahaja; tola Němcow mȯžemy, hdyž je nuza, ſkerje z druhich krajow
doſtacż.

Z Budyſchina. Naſch ſerbſki krajan knjez Bryl je nětko w Preßburgu,
hdżež je pȯſłany, zo by ſo wulěkował. Kaž nam piſaſche, je jomu z Boha
hižom trochu lěpje. Bȯh daj jomu zas doſpołnu ſtrowoſcż! W ſwojim liſcże
ſo wſchitkim dżakuje, kiž ſu joho pſchi pobycżu we wȯtcnym kraju tak
pſchecżelnje powitali. Wȯn pſcheje Serbam wſchitko dobre! Serbſka rycž
je jomu tež w Preßburgu jara wužitna, dokelž je tam wjele Słowjanow,
mjenujcy Słowakow a Serbow.

<pb n="76"/>

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Morawſkeje. Za oktavu ſſ. Cyrilla a Methoda na Welehradże pſchihotuje
ſo wſchitko nanajlěpje. Tež hižom prědarjo za wſchitke 8 dnjow (wot 5. —
12. julija) ſu hižom poſtajeni. Prěni dżeń budże biſkop z Brna
prědowacż, druhi jedyn kanonik, tſecżi faraŕ ♣Dr. Bílẏ♠ atd. Hłowne bože
ſłužby změje kȯždy dżeń jedyn biſkop abo wyſoki prälat. Pucżowarjow tam
pſchecy wjacy pſchikhadża. Wȯndanjo je tam proceſſion z Cžech doſchoł,
kiž bě 6—7 dnow na pucżu. Tež wot nas by 8—9 dnow pěſchi było; tak
dołhoho cžaſa a druhoho dla njejſmy to naſchim Serbam radżicż mȯhli,
hacž runje je nas něchtȯ wo to žadał, a ſmy jenož pſcheproſchenjo k
jědżenju po železnicy wozjewili, kotrež z tutym wobnowjamy. — Za
pucżowarjow na Welehrad a k 1000-lětnomu jubileju ſu wſchelake cžěſke
knihi wuſchłe. Pſchi ſkładnoſcżi ſpominam, zo budże moja knižka wo
Cyrillu a Welehradże atd. hakle po pobycżu na Welehradże da-li Bȯh
hotowa.

Z Prahi. Na ſ. Jana z Nepomuka běſche wjele ludu ſem pſchiſchło, tola
nic tak wjele kaž wloni.

Ze Zahrjeba (Agram). Kaž ♣„katolic3ki list”♠ wozjewja, je po doſtatym
dowolenju wot ſwětneje wyſchnoſcże nětko tež z Roma dowolnoſcż
pſchiſchła, zo mȯže ſo ſwjaty dżeṅ ſſ. Cyrilla a Methoda w Khorwatſkej a
Sławonſkej z 9. měrca na 5. julija pſchepołožicż a na ♣festum pr. I.
classis cum octava♠ powyſchicż. Někotre nowiny, kaž ♣Glasonoša,♠ wupraja
hižom žadoſcż, zo by doſpołny ſwjaty dżeṅ tež ♣„pro foro”♠ był.

Z Pȯlſkeje. Někotryžkuli cžitaŕ ſnadż ſo hȯrſchi na wȯjnu w Pȯlſkej a
boji ſo ſłowow „zběžk” a „zběžkaŕ.” Ale wȯn pomyſli: zběžk w derje
zarjadowanych ſtatach abo krajach a zběžk w njezbožownej Pȯlſkej,
kotrejž ſlubjene prawa njejſu dżerželi, je něſchto cyle druhe. Sam bamž
je ſo za Polakow k carej z liſtom wobrocżił, a najwjetſche mȯcnaŕſtwa:
Jendżelſka, Francowſka a tež Rakuſka ſu ſo zjenocżili a chcedża nětko z
nowa pola cara za Pȯlſku krucże žadacż narodne zaſtupjeŕſtwo (ſejm),
knježenjo wot ruſowſkoho miniſterſtwa wotdżělene, wužiwanjo pȯlſkeje
rycže hacž w najwyſchſchich zaſtojnſtwach, ſwobodu we kubłanju a wjerje,
amneſtiu a pſchiměr t. r. pſcheſtacżo wojowanja na lěto. Zo rycže za
nich ſame njecżahnu a zo budże ſkȯncžnje (nětko ſo hiſchcże derje
dżerža) cuza pomoc jim trěbna, to Polacy ſami jara derje wjedża.

Jtalſka. Bamž je drje ſtrowy, tola khodżi khromje. — Wȯndanjo piſachu,
zo chcedża Francowzojo w bamžowych krajach wȯjſko zas pſchiſporicż.

Badenſka. Hdyž ſo njedawno na tudomnym ſejmje (Landtag) peticije
podachu, zo bychu wſchitke ſwjate dny na njedżelu pſchepołožene byłe,
pſchiſpomni zapoſłanc Dahmen jara derje, zo tež ſwětne ſwjedżenje k
cžeſcżi wſchelakich ſwětnych mužow, pȯſtnicy, ſwjedżenje turnarjow,
ſpěwaŕſkich towaŕſtwow a t. d. wjele cžaſa trjebaja, bjez toho zo by
ſchtȯ zběhnjenjo tajkich ſwjedżenjow žadał. Na podobne waſchnjo hodżi ſo
tym wotmołwicż, kiž pſchecżiwo proceſſionam do daliſchich ſtronow rycža.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Redaktor: Michał Hȯrnik.♠

Cžo. 7. Julij. 1863.

Stawizny Rȯžanta.

♣V.♠ Pokracžowanjo wo dżiwach.

Hdyž ſmy horjeka dżiw, kiž je ſo ze ſwjecżatkom ſamym ſtał, ſobudżělili
a powjeli, kak bu ſ. Marine ſwjecżatko wonjecžeſcżenju njewěriwych
wojakow wutorhnjene, pſchiſtajimy nětko najpſchihodniſcho, ſchtož
Sartorius po ſtarej podawiznje wot ſwjecżatka ſpodżiwnoho poſkicża. Wȯn
praji mjenujcy (ſtr. 725): Tele ſwjecżatko bu namakane na lipje a do
templicžka ſtajene, w kotrymž ſo nětk (t. j. wokoło 1695, hdżež
piſaſche) hiſchcże namaka. Hdyž je junu klȯſchtyrſke knježny dla
powjetſchenja joho cžeſcżowanja do Marineje Hwězdy pſchenjeſechu, wrȯcżi
ſo wone z dobom k ſpodżiwanju wſchitkich do Rȯžanta. To pak nic ſnadż
tohodla, zo by wona (ſwjata Marija) hako knježna nochcyła bjez knježnami
woſtacż, ale dokelž njechaſche ſwoje prěnjotne ſtare ſydło na
rȯžencżanſkej lipje bjez cžeſcżenja woſtajicż, ale chcyſche ſej wjele
wjacy pod khłȯdkom tohole ſwjatoho ſchtoma wjacy cžeſcżowarjow wudobycż
(ſchtož, jelizo chcychu ju jenož knježny w klauſurje cžeſcżowacż, mȯžno
njebě). W kotrym cžaſu bě ſo to ſtało, Sartorius njepraji; njechamy pak
tuteje winy dla tule joho podawiznu za bajku dżeržecż, hdyž ze ſtawiznow
druhich hnadnych měſtow podobne cžitamy.[27]⁾

Kaž ſo dwaj nětk ſobudżělenaj dżiwaj ze ſwjecżatkom ſamym powjedataj,
tak njebrachuje tež powjeſcż wo dżiwach, kiž ſo na parſchonach ſtachu, k
Marinomu ſwjecżatku pſchikhodżacych a tu jeje pomoc pytacych. Cżežcy
khori doſtachu pſchez ſ. Marine zaſtupjenjo pola Boha tu hižom
ſpodżiwnje wuſtrowjenjo a wſchelacy nuzu cżeŕpjacy hacž do dżenſniſchoho
dnja trȯſcht a wokſchewjenjo na cżěle a duſchi. Wot tym tež někotre
pſchikłady.

<pb n="78"/>

Běſche w lěcże 1664 w měſcże Dubje w Cžěſkej ſchewc žiwy z mjenom
Chriſtof Knaut. Tutȯn mějeſche žonu, kotraž hižom 18 měſacow dołho pſchi
rozomje njebě, tak zo huſto pſchi najwjetſchej zymje cyłe nocy
wokołobłudżeſche. Jeje muž nałožowaſche hižom wſchelake ſrědki, ale
žadyn njemȯžeſche wbohu mandżelſku wot jeje błudow wumožicż. Duž
pſchiṅdże runje w tymle cžaſu do měſtacžka wyſokodoſtojny budyſki
kanonikus Norbert Schimon z Willenberga. Tutȯn za Rȯžant jara wulki
dobrocżeŕ wo tym ſłyſchawſchi, poda ſo k mužej tuteje žony a da jomu
radu, zo by k ſwjatej Mariji w Rȯžencże lubjenjo cžinił, haj poſtaji ſam
pſchedmjet (wěc) lubjenja, lubjeſche mjenujcy pjecż božich mſchow k
cžeſcżi ſ. Marije w Rȯžencże woprowacż, pſchi kotrychž dyrbjał
mandżelſki pſchitomny bycż a po kȯždej rȯzarije pobožnje wuſpěwacż. A
hlej! pomoc pſchindże. „Tȯnſamy dżeṅ, piſa ſpomnjeny budyſki kanonikus
(w liſcże, kotryž Ticin khowaſche), hdyž ſym prěnju lubjenu božu mſchu
wotdżeržał, na kotrejž bě muž khoreje žony k woprawjenju, pocžina žona
doma wotkhorjowacż, tele wotkhorjenjo pak tak pſchibjeraſche, zo bě
wona, hacž běch pjatu božu mſchu wotdżeržał, ſwojoho rozoma cžiſcże
mȯcna, tež jutrownu ſpowjedż wotpołoži a k božomu blidu pſchiſtupi. Wona
je wot tutoho cžaſa ſem ſtajnje ſtrowa a dżakuje ſo ſwjatej Mariji za
wuproſchenu ſtrowotu. Cyłe měſtacžko Dub, pſchiſtaji wyſokodoſtojny
knjez ſkȯncžnje, mȯže ſwědcženjo dawacż wo tutym podawku, ſpodżiwnje
cžinjenym na ſpomnjenej žonje.” Tak piſaſche k. kanonikus 18. januara
1664. Dubjanſki faraŕ pak z mjenom Hawſchtyn Kozojedsky piſaſche 27.
oktobra tohoſamoho lěta ze ſamotnej ruku ſwědcženjo, w kotrymž to runje
ſobudżělene z duchownſkej ſwěru wobtwjerdżi. Ticin je po ſłowje
ſobudżěli (♣pag.♠ 113—114).

Druhi dżiw wot Ticina ſobudżěleny pſchiwobrocżi na ſo kedżbnoſcż nic
jenož cyrkwinſkeje wyſchnoſcże w Budyſchinje, ale tež rakuſkoho khěžora
Leopolda, tak zo tutȯn khapałku nadobnje wobdari. Ticin to takle
powjeda. Bě w lěcże 1661 w Dobroſchicach žona žiwa z mjenom Herta
Hejduſchcyna. Taſama pſchińdże w pȯſtnym cžaſu ke khrȯſcżanſkomu
fararjej, Měrcżinej Sutorinusej (Schewcej) a ſkoržeſche jomu po
ſpowjedżi, zo wona hižom 3 lěta a 13 tydżenjow wulke boloſcże wot
kamjenjow cżeŕpi a zo je hižom wſchelake lěkaŕſtwa pſchecżiwo tejle
khoroſcżi podarmo trjebała. Duž daſche jej faraŕ radu z dowěrnoſcżu na
macżeŕ božu ſtajenej a k jeje cžeſcżi lubjenjo cžinicż. Žona
poſłuchaſche na pſchecżelniwu radu ſwojoho fararja a to, kaž ſo bȯrzy
pokaza, nic podarmo. Pſchetož hdyž wona bȯrzy po lubjenju wjecžor z
wulkimi boloſcżemi ſo lehnycż dżěſche, tak zo ſkoro ſpacż njemȯžeſche,
dżěſche běły kamjeṅ ſkoro we wulkoſcżi kurjacoho jeja wot njeje, a wona
bu z tym wot ſwojeje cżeže a boloſcże wumožena. K dżakownoſcżi
khwataſche wuſtrowjena k khrȯſcżanſkomu fararjej a pokaza hiſchcże połna
wjeſołoho zaſtrȯženja ſobupſchinjeſeny ſpodżiwnje wotehnaty kamjeṅ. Žona
bě potom cyle ſtrowa hacž do ſwojeje ſmjercże a dżakowaſche ſo huſto za
ſwoje wuſtrowjenjo. — Spomnjeny kamjeṅ pak woſta w Rȯžencże a bu na to
tȯnſamy cžas, hdżež bě wjele ludu zhromadżenoyo proceſſionſki dżeṅ na
klětcy wot budyſkoho ſeniora Bukowiuſa (Buka) po ſerbſkim a wot tachanta
Chriſtophora <pb n="79"/>Jana Reinhelta po němſkim prědowanju
poſłucharjam pokazany. Ticin, kiž hakle 30 lět pozdżiſcho piſaſche,
chcyſche ſej wo tutej wěcy wjacy wěſtoſcże cžinicż a pȯſła wotpiſmo
tutoho ſpodżiwnoho podawka tehdomniſchomu budyſkomu tachantej Brücknerej
z Brückenſteina. Tȯnſamy pſchipȯſła 29. januara 1690 khrȯſcżanſkomu
fararjej Francej Zyndże, pod kotrymž Dobroſchicy ſtojachu, liſt z
porucženjom, zo by cyły ſpodżiwny podawk z nowa pſchepytał. Žona pak, na
kotrejž bě dżiw ſo ſtał, bě hižom wumrjeła, runje kaž jeje muž. Tohodla
powoła faraŕ bratra zemrjeteje žony k ſebi, kiž w Smjecžkecach
bydleſche, zo by ſwědcženjo wo tym dał. A tutȯn po ſwědomju a ze wſchej
ſwěru wěc runje tak powjedaſche, kaž bu horjeka ſobudżělena, a
pſchiſtaji hiſchcże, zo je kamjeṅ wot joho khoreje ſotry „we ſpanju”
wotehnaty a wot njeje we łožu namakany był. Tachant Reinhelt z Reichenau
daſche kamjeń z dobom po ſpomujenym podawku do ſlěbra ſtajicż a w
khapałcy ſwjateje Marije k wopomnjecżu za wěriwy lud wupȯjſnycż.
Spodżiwny kamjeṅ pak njeje tam woſtał, pſchetož pſcheńdże w Ticinowym
cžaſu pſchez rakuſkoho pȯſłanca barona Bluma we Dreždżanach do rukow
khěžora Leopolda ♣I.♠, kiž khapałcy tamne 4 ſwěcžniki dari, na kotrež
hižom w 4. cžiſle ſpomnich. Tȯnſamy khěžor bě wulki cžeſcżowaŕ ſwjateje
knježny a ſym ſam někotre liſty wot njoho cžitał, w kotrychž wſchelakim
klȯſchtyrſkim abbatiſſam w Marinej Hwězdże ſwjatocžnje porucža
cžeſcżenjo ſwj. Marije w Rȯžencże na wſcho waſchnjo rozmnožicż a
ſpěchowacż.

Tež wo njenadżitym ſtraſche žiwjenja ſo pokaza, zo w hnadnym měſcże
cžinjeny ſlub ſpodżiwnu pomoc ſ. Marije poſkicżi. Tajki podawk powjeda w
Ticinu (♣pag.♠ 138) wo ſebi ſamym budyſki kanonik a japoſchtołſki notar
Měrcżin Norbert Schimon z Willenberga takle: Ja, kotryž to piſam, ſym
hižom ſam na ſebi ſ. Marinu ſpodżiwnu pomoc zhonił. Pſchetož hdyž běch w
Libenawje, měſtacžku Boleſławſkoho wokrjeſa, 1668 duchowny a njedżelu
quinquageſima do měſtacžka Duba jědżech, zo bych tam bože ſłužby
wotdżeržał, panych na tak mjenowanej Petrowiſkej horje na nahłym lodowym
pucżu tak njezbožownje z konjom, zo njeby žadyn dżiw był, hdy by mje
padacy koń ze ſwojej cżežu rozmjatł. Poſkocžiwſchi cżahaſche mje, dokelž
běch z jenej nohu w tſchemjenju (Steigbügel) wiſajo woſtał, cyłu horu
pſchez lȯd a kamjenje dele tſikrȯcż ze mnu a pſchez mnje padajo a wſcho
rozbijo; ſamȯn nopik ze ſwj. wolijom dżěſche do kruchow. Ale Bohu a joho
lubej macżeri dżakowano, ja njemějach ani najmjeṅſchu ſchkodu na ſwojim
cyłym cżěle, haj tſikrȯcż padnywſchi wupadżech njeranjeny z tſchemjenja.
A nětk pſchiſtaji: ja pſchipiſuju tele ſpodżiwne wobwarnowanjo jenož
Bohu a joho najſwjecżiſchej macżeri w Rȯžencże cžeſcżowanej, pſchetož k
njej wzach z dobom pſchi padże ſwȯj cyły wucżek, dokelž žadyn druhi
njebě.

Tele nětk powjedane dżiwy wopomina nam Ticinus z mnohimi druhimi w
ſwojich knihach a njecham k zalutowanju měſtna wjacy wo nich tu
ſobudżělicż. Schtȯž chce je rady wſchitke zhonicż, cžitaj pak joho
łacżanſke knihi: ♣Epitome historiæ Rosenthalensis,♠ abo tutoho
pſchełoženjo do němſkoho pod napiſmom: „Heilſame Roſe, d. i. Maria die
Mutter Gottes in dem uralten Gnadenbild zu Roſenthal in Lauſnitz als
eine Roſe blühend und allerlei Krankheit heilend. <pb n="80"/>Wudate w
Prazy 1693.” Wot tutoho lěta ſem njenamakamy nicžo wažne wjacy wot
hnadnoho měſta cżiſchcżane a mamy, ſchtož joho ſtawizny a dżiwy naſtupa,
ſkoro za jenicžke žȯrło někotre ſtare zawoſtajene rukopiſy kaž:
♣Syllabus sacerdotum Rosenthalii celebrantium♠ t. r. knihi, we kotrychž
ſu mjena wſchitkich tych napiſane, kotſiž ſu na hnadnym měſcże božu
mſchu dżerželi abo hinajſche cyrkwinſke ſłužby dokonjeli a lubjace
knihi, z kotrychž ſo njedżele a ſwjate dny na klětcy lubjenja a
dżakprajenja pſchitomnomu ludej prědkcžitaja a zjewja. Wotcžiniwſchi
prěniſche knihi namakamy pod 14. novembra 1727 ſcżěhowacy ſpodżiwny
podawk wot najp rěniſchoho ciſterciſkoho duchownoho Mikławſcha Pecha
napiſany. „Hlej dżiw (tak je wȯn mjenujcy ſam dżiw wopiſał), hacž runje
drje ſwj. Matej w ſwojim ſcżenju ſt. 18 praji: Lěpje cżi je, z jenym
wokom k žiwjenju nutshicż hacž atd.; je tola za cžłowjeka zrudne doſcż,
tu na rjanej zemi jene woko zhubicż a tak bjez druhimi wokoło khodżicż.
Proſymy tohodla wſchitcy ſwjatu Mariju, zo by pſchez ſwoje zaſtupjenjo
njezranjene widżenjo naſchimaj wocžomaj zdżeržała a wobkhowała. Ale tež
na wocžomaj khori ſu hižom huſto doſcż ſpodżiwnu ſwj. Marinu pomoc
zhonili, kaž ſym to ſam widżał na jenej na wocžomaj khorej holcžcy z
Worklec z mjenom Khatyrnje Wincarjec. Tale holca hrajeſche njedżelſke
popołdnjo z nožom a zakłȯ ſebi pſchez tele njekedżbne dżěcżace hracżo z
nožom do wȯcžnoho jadrjeſchka tak njezbožownje, zo zdobom krej z njoho
wuběža a k docžakanju bě, zo wboha holcžka ſwoje wȯcžko pſchiſadżi. W
tymle wulkim njezbožu ſwojoho dżěcżatka pſchiṅdże tohoſamoho macż z
mjenom Herta ke mni do Rȯžanta, połna zrudoby a ſtyſknoſcże proſcho, zo
bych jej khapałku ſwj. Marije wotcžinił, a pſchiſtaji, zo chce tam
lubjenjo wotpołožicż k wuſtrowjenju ſwojeje holcžki. A njetrajeſche
dołho, zo macż tam cžinjeny ſlub tež dopjelni. Wona mjenujcy junu zahe
rano z Worklec wot ſwojeje khěžki ſo zebra a cžinjeſche na kolenomaj
klecžo a dale ſo ſuwajo cyły ſkoro 3/4 hodżiny dołhi pucż wot Worklec
hacž do ſ. Marineje khapałki w Rȯžencże. Sem pſchiſchedſcha mje
proſcheſche, zo bych božu mſchu wotdżeržał na měnjenjo: Bȯh chcył, je-li
joho wola a k ſpomoženju duſche jeje dżowcžicžki, tej ſamej zaſy k
prjedawſchomu widżenju pomhacż. A macżeŕny ſlub njebě podarmo, pſchetož
dżensa (t. j. 14. novembra, hdżež ciſterciſki duchowny to piſaſche)
pſchiṅdże macż ze ſwojej holcžku zaſy do Rȯžanta k dżakprajenju za
tuteje doſtate doſpołne widżenjo. Tak ja to wobſwědcžam Mikławſch Pech,
kapłan hnadnoho měſta 14. novembra 1727.”

Tež potomnik tutoho z mjenom Bernard Petſchik je wjacy podobnych
ſpodżiwnych podawkow ze ſamotnej ruku do „ſyllaba” napiſał. Tak wȯn n.
pſch. tam piſa, zo je w lěcże 1749 wěſta Hanna Ottowa z Hennersdorfa
pola Lubanja, 70 lět ſtara, do Rȯžanta pſchiſchła a jomu pſched mnohimi
druhimi zjewiła: zo je wona w młodoſcżi 7 połnych lět cyle zekſchiwjena
była a z pomocu wocżežkow (Krücken) zrudnje dale ſtupacż dyrbjała, zo je
pak ſlub k cžeſcżi ſwj. Marije w Rȯžencże cžiniła a wo wokomiknjenju ſo
lěpje namakała, haj po někotrych tydżenjach cyle wuſtrowjena była.
Hiſchcże hako 70 lět ſtara žȯnka mȯžeſche wona „dla lubjenja” daloki
pucż wot Hennersdorfa hacž do Rȯ<pb n="81"/>žanta bjeze wſcheje cżeže
cžinicż a tu ſwȯj ſlub kȯžde lěto dopjelnicż. — Dżeń 1. meje l. 1751,
piſa tȯnſamy duchowny, pſchiṅdże do Rȯžanta proteſtant Jakub Fiſcher z
Liebenwerdy. Tȯn ſamy bě hižom dołhi cžas cżežcy khory, tak zo
dyrbjeſche pſchi pſchibjeracej khoroſcżi kije abo podpjery trjebacż a
ſej z nimi dale pomhacż. Wȯn cžinjeſche ſlub, wotrjekny ſo
proteſtantſkeje wěry a mȯžeſche cyle ſtrowy k ſwojim ſo wrȯcżicż, tudy
zawoſtajo ſwoje woſtudne kije.[28]⁾

Z tychle nětk ſobudżělenych pſchikładow da ſo dowidżecż, zo dżiwy, kiž
buchu pſchez ſ. Marine zaſtupjenjo na hnadym měſcże w Rȯžencże
ſkutkowane, najbȯle ſwȯj ſpocžatk wzachu pſchez wotpołoženjo ſlubow.
Khori ſami abo jich najbližſchi pſchecżelojo cžinjachu na hnadnym měſcże
k cžeſcżi ſwjateje Marije ſlub, zwjazachu ſo tȯn abo tamny dobry ſkutk
dokonjecż (najbȯle wěſtu wěc Bohu k woporej pſchinjeſcż) a ſwj. Marija
wuproſy jim pomoc. Njemȯže-li ſo tele waſchnjo we pytanju pomocy a rady
hanicż abo zacżiſnycż, haj bě wone we wſchěch tych naležnoſcżach, hdżež
bě wſcha pomoc cžłowjekow zhubjena, jara khwalobne,[29]^(*)) dha hodżi
ſo wuſudżecż, kak ſo tele ſluby w běhu cžaſa bȯle a bȯle
rozmnohoſcżachu, tak zo dyrbjachu hižom pod najprěniſchimi
rȯžencżanſkimi adminiſtratorami woſebite lubjace knihi zawjedżene bycż.
Tutych knihow je nětk hižom khětrje wjele, jene we foliju a wjacy w
quartu a ſu takrjec z rukomaj zapſchijomne dopokazmo, zo je dżens
hiſchcże ſpodżiwna ſ. Marina pomoc we wſchelakich naležnoſcżach něſchto,
ſchtož ſo zaprěcż njeda. Pſchetož tele knihi wobdżeržuja wyſche
zjewjenja cžinjenych ſlubow tež dżakprajenja, kiž wſchitcy cżi z klětki
zjawnje wozjewicż dadża[30]^(**)), kotrymž je we najwjetſchich nuzach,
hdżež bě kȯžda cžłowjeſka pomoc podarmo, „kaž pſchez dżiwy” pomhane
było. Wuſtrowjenjo wot padaceje khoroſcże, a we cżežkich nutskownych
khoroſcżach, ſpodżiwne wumoženjo we zjawnym ſtraſche žiwjenja abo pomoc
we wěſtych potajnych naležnoſcżach duſche atd. ſu tež dżens hiſchcże,
kaž knihi lubjenjow wupokazuja, njezaprějomne wěcy. Sami jednotliwi
proteſtantowje, kotſiž ſwj. Mariju hako božu macż lěpje wažicż wjedża,
pſchiṅdu we wulkich nuzach abo khoroſcżach, zo bychu na ſwjatym měſcże
pomoc a wuſtrowjenjo namakali. Njekomdżimy ſo tež tudy zjewicż, zo je
hižom mnohim z nich pſchez ſ. Marine zaſtupjenjo pomhane było.

<pb n="82"/>

Z Lužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Rano 6. julija wotjědu někotſi Serbja wot jow do Welehrada
w Morawje.

Z Budyſchina. Dżeń 13. junija mějeſche wubjerk naſchoho towaŕſtwa prěnje
poſedżenjo. Wobzanknjene bu, zo ma ſo powjedańcžko k. H. Ducžmana pod
mjenom: „Sněhowka abo ſtawizna tſjoch kſchcżeṅcow” ſkerje lěpje do
cżiſchcża dacż. Dale bu morawſke knihowne towaŕſtwo ♣„Dědictvi ss.
Cyrilla a Methodia”♠ w Byrnje za ſobuſtaw naſchoho towaŕſtwa wuzwolene.
Naſchej lubej Macżicy Serbſkej buchu tež wſchitke wudajomne ſpiſy a
nowiny pſchiſlubjene. Po wſchelakich wuradżenjach poda k. pokładnik
ſchulſki direktor Schołta rozprawu wo pokładnicy, a k. pſchedſyda faraŕ
Kucżank wupraji nadżiju, zo budżemy, dokelž je wȯn wobrazy wobſtarał, k
lětu bibliſke ſtawizny z wobrazami wudacż mȯc. Skȯncžnje bu na namjet k.
Ducžmana wuprajene, zo chcemy woſebje ſerbſke katholſke knihi wyſche
druhich darjenych hromadżicż.

Z Rȯžanta. Tudy bu 23. dopołdnja naſch kral Jan jara ſwjatocžnje
powitany. Dokelž ſmy wobſchěrny dopis do Serbſkich Nowinow dali,
zapiſujemy tudy jenož, zo ſmy joho hako Serbjo powitali a w cyrkwi ♣Te
Deum♠ ſerbſki ſpěwali.

Z Dreždżan. Z 1. julija pſchecżehnje k. dwȯrſki kapłan Jan Bellermann
hako faraŕ do Friedrichsſtadta.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Cžěſka. Z Prahi pojědże w ſpocžatku auguſta woſebity cżah po železnicy
do Hradżiſchcża za pucżowarjow na Welehrad. — Wot 1. — 3. ſeptembra
budże w Budżejowicach (Budweis) diöceſalna ſynoda (zhromadżizna), na
kotruž biſkop tež 15 kapłanow pſcheproſy.

Schlezynſka. Někotre katholſke nowiny wobcżežuja ſo zjawnje, zo ſu
katholikojo we Wrȯtſławju (hdżež je jich 44,530 pſchi 83,316
proteſtantach) jara pſchikrȯtſcheni ſchtož ſchule naſtupa. Mnohoſcż
proteſtantſkich ſchulow a wudawki na nje w žanej měrje njeſteja z tym,
ſchtož katholſcy maja. Jenož wſchudżom rune prawo za wſchitkich, kiž
maja jenajke dawki!

Morawſka. Wyſche wjele druhich biſkopow je ſo tež biſkop Jirſik z
Budżejowic na Welehradże pſchipowjedżicż dał, a změje tam 9.
pontifikalnu božu mſchu. — Někotre železnicy ſu płacżiznu za pucżowarjow
do Welehrada ponižiłe; ale ta, kotruž my trjebamy, wot Reicherberga do
Pardubic hiſchcże nic. Pucżowarjo na Welehrad ze wſchěch ſłowjanſkich
ſtronow pſchibjeraja. — Zamoženjo ♣„Dědictvi ss. Cyrilla a Methodia”,♠
katholſkoho towarſtwa k wudawanju knihow, wucžinja nětko 75,224
ſchěſnakow. Wudawkow bě w loni nimale 1000 ſchěſnakow.

Pȯlſka. Potajne pȯlſke narodne knježeŕſtwo je hrabju Mycielſkoho w
pȯlſkich naležnoſcżach k bamžej do Roma pȯſłało. — Arcybiſkop Feliṅſki
we Warſchawje bu wȯndanjo na carjowu pſchikaznju do Ruſowſkeje
wotwjezeny (hacž z policajemi, kaž někotre nowiny piſachu, abo nic, to
wěc wjele njepſcheměni), a <pb n="83"/>wocžakuje na khěžorſkim hrodże
Gacžina daliſche rozkazy. Wȯn bě mjenujcy w měrcu liſt ze wſchelakimi
žadanjemi za ſwȯj wȯtcny kraj khěžorej napiſał a wulkowjeŕchej
Konſtantinej k wotpȯſłanju wotedał. Hdyž tȯnle to njechaſche, pȯſła
arcybiſkop po dwěmaj měſacomaj liſt do francowſkich nowinow, z kotrychž
jȯn nětko w Petersburgu ſpȯznachu. Budże-li arcybiſkop dlěſchi cžas w
njeſwobodże, wupraji warſchawſka kapitola, zo ma cyła diöceſa žarowacż;
zwony njebudża wjacy zwonicż, wołtarje zawodżeja ſo z cžornymi rubami a
budża wſchudżom jenož cżiche bože mſchě. — W poſledniſchich tydżenjach
bu wjacy duchownych a mnichow, kiž ze ſwojim pȯlſkim ludom dżerža,
wotprawjenych, wobwiſnjenych abo zatſělenych. — We wſchitkich krajach
hromadżuja nětk pjenjezy, ſchaty a draſty za ranjenych Polakow. Nam
najbližſcha hromadżeŕka je adminiſtracia ♣„Narodnych Listow”♠ w Prazy,
kiž ma k tomu dowolnoſcż wot wyſchnoſcże.

Khorwatſka. W Zahrjebje a wſchitkich měſtach Khorwatſkeje budże ſo 5.
julija ſſ. Cyrilla a Methoda nanajſławniſcho ſwjecżicż. Kardinal Haulik
ſam změje tehdom hłownu božu mſchu, a popołdnju budże wulkotny ludowy
ſwjedżeń w arcybiſkopſkich zahrodach, a wjecžor wulki koncert
ſpěwaŕſkoho towaŕſtwa w narodnym dżiwadle. — Zajimawiſcha je hiſchcże
ſcżěhowaca powjeſcż. Kardinal arcybiſkop Haulik je pſchikazał, zo by ſo
k wěcžnomu wopomnjenjn 1000 lětnoho jubileja ſłowjanſkich japoſchtołow
dżeń 5. julija we wſchitkich cyrkwjach biſkopſkich woſadow w Khorwatſkej
a Sławonſkej boža mſcha w ſłowjanſkej rycži dżeržała, kaž ſo to w
Dalmatſkej ſtawa. Tež bu k. biſkopej we Fünfkirchenu žadoſcż wotpȯſłana,
zo by ſo podobnje ſtało we ſłowjanſkich wokrjeſach tamniſcheje diöceſy a
we Mjezymurſkej.

Serbiſka. W Běłohrodże (Belgrad) ſwjecżachu 23. meje ſwjedżeń ſſ.
Cyrilla a Methoda tež w ſchismatiſkich cyrkwjach jara ſławnje. Wucžene
towaŕſtwo ♣Društvo srbske slovesnosti♠“ je knihi wo ſſ. japoſchtołomaj a
jeju zaſłužbach wudało.

Tyrolſka. Lětſa je 21. junija 300 lět, zo bu wulka cyrkwinſka
zhromadżizna w Triencże, kiž bě k zarjadowanju po lutherſkim
wotſchcżěpjenju woſebje wužitna, ſławnje ſkȯncžena. Tohodla bě tam
wopomnjeńſki ſwjedżeń. Po bamžowej woli poda ſo tam z Roma kardinal
Reiſach z dwěmaj biſkopomaj, a z Rakuſkeje a z Němcow pſchińdżechu tež
wjacori.

Jtalſka. Na wſchitkich 19 wyſokich ſchulach, kotrež w tu khwilu pod
ſardinſkim knježeŕſtwom ſteja, je jara mało ſchtudentow, najmjenje pak
tajkich, kiž ſo na duchownſtwo pſchihotuja. Na 14 wyſokich ſchulach
njeje ani jedyn ſchtudent duchownſtwa; Piſa ma 2, Cagliari 3, w Turin 5,
Palermo 6, a Saſſari 7 tajkich. Duž budże ſebi drje ſardinſke
knježeŕſtwo w krȯtkim duchownych z Roma proſycż dyrbjecż. Lud budże to
wěſcże žadacż. — Bamž je proceſſiu na Bože Cżěło wjedł. W Romje je
tehdom kȯždy krȯcż wjele cuznikow. — Po ſwjatkach je bamž w měſcże
Froſinone pobył, hdżež ſu joho wjeſele powitali. — Joho Swjatoſcż je
10,000 ſkudiow (cyłych tolerjow) ranjenym Polakam pȯſłała. — Njedawno bu
cyłe paſmo bamžowych zaſtojnikow, kiž běchu wjacy lět ze ſardinſkim
knježeŕſtwom dżerželi, wſchelake pſcherady a jebanſtwa cžinili,
wotſudżene, a to <pb n="84"/>Gulmanelli, Venanzi a Fauſti k 20 lětnomu,
Marino a Matriali k 15 lětnomu, a pjecżo druzy k 5 lětnomu cżežkomu
dżěłu w khoſtaŕni.

Francowſka. Napoleon ♣III.♠ je w tu khwilu zaſy, kaž ſo zda,
„najwěrniſchi ſyn cyrkwje.” Wȯndy prajeſche generalej Montebello, hdyž
joho do Roma ſcżeleſche: „Mohło ſo ſtacż, zo byſchcże druhdy k nahłomu
ſkutkowanju nucżeny był, prjedyhacž moje rozkazy dȯńdu .... W tajkim
pſchipadże mějcże ſtajnje a pſchede wſchim w pomjatku, zo ſcże tam dla
zakitanja ſwětneje mocy bamžoweje.

Franciſkanojo w Ruſowſkej. Dokelž ruſowſke knježeŕſtwo pſchez wjele lět
ze wſchěmi mȯžnymi ſrědkami katholſku wěru woſebje we prjedy Pȯlſkej
ſłuſchacych krajinach zahubjowaſche, je dżiwa doſcż, zo ſu ſo dotal
někotre franciſkanſke klȯſchtry w Litwjanſkej zdżeržałe. Wě zo je ſo
jich licžba jara pomjeńſchiła. Hiſchcże 1842 běſche tam 29 klȯſchtrow
obſervantow a 6 klȯſchtrow klariſſkow, z kotrychž prěnich je nětko 12 a
poſledniſchich 4 woſtało. Najhȯrſche je, zo nimaja ſuperiora
(pſchedſtejicżerja), dokelž knježeŕſtwo tajkoho wuzwolicż njedowoli.
Tola pſchi wſchim tym prȯcuja ſo franciſkanojo katholſku wěru tam a w
daliſchich krajach Ruſowſkeje dżeržecż. Tak ſu franciſkanojo w Kazani,
na brjohach Wołgi w Orłu, Tomſku, Kraſnojarſku, Nercžinſku w Sibirſkej.
Tež ſkutkuja w połodniſchej Ruſkej, pſchi kaſpiſkim morju, hdżež ſu
woſady Tatarow, Kozakow, Kalmukow a tež Němcow; toho runja widżimy jich
w Kawkazu a Dagheſtanu.

Amerika. W New-Yorku wotpołoži 8. hapryla w cyrkwi najſwjecżiſchoho
Zbȯžnika proteſtantſki miſſionſki prědaŕ F. W. A. Riedel katholſke
wěrywuznacżo. — We Waterloo (ſtat Jll.) pſcheſtupiſchtaj dwaj ſudnikaj a
jedyn lěkaŕ k naſchej cyrkwi, a w Hamtranku pola Detroita 9. hapryla dwě
wȯtroſcżenej dżowcy bohatoho Schȯtcžana. — W cyrkwi ſo Franca Xaverſkoho
w St. Louis’u běſche wot 15. měrca do 2 hapryla miſſion, wot kk.
jeſuitow Damena a Smariusa wotdżeržany. W dwěmaj tydżenjomaj bě 7000
woprawjanych. Pjecżadwacycżi wotroſcżenych bu do katholſkeje cyrkwje
pſchijatych a dwanacżo druzy ſo k tomu hiſchcże pſchihotuja.

Z Jeruzalema. Dżeń Božoho ſpěcża ſwjecżi ſo tudy jara ſwjedżeńſcy. Na
ſwjaty wjecžor poda ſo ſkoro cyłe katholſke duchownſtwo na blizku
wolijowu horu, na kotrejž je ſo Khryſtus do njebjes pozběhnył. W 12
hodż. w nocy pocžinaja ſo bože mſchě, a je jich za ſobu 30—40. Kajka je
to kraſna nȯc, pſchebyta z dżěla w khapałcy, w kotrejž ſtopy nohow
Zbȯžnikowych dotal pokazuja na měſto joho dobycża, a z dżěla pod
hwězdatym njebjom. O tȯnle jenicžki dżeń je bohate zapłacżenjo za
wſchitke njepſchecżiwoſcże w Jeruzalemje.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Dobrowȯlne dary darichu: k. faraṙ J. Kucżank w Budyſchinje pjecż
tolerjow; Madlena Kronſowa w Nowoſlicach 5 nſl.; Michał a Mikławſch
Schołta w Rȯžencże 5 nſl.; Jakub Haſcha ze Zajdowa cyły prěni lětnik K.
Pȯſła ze zawoſtajeṅſtwa njeboh bratra Jana.

Cžiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Redaktor: Michał Hȯrnik.♠

Cžo. 8. Auguſt. 1863.

Stawizny Rȯžanta.

♣VI.♠ Pokracžowanjo wo wſchelakich woporach k cžeſcżi ſ. Marije
pſchinjeſenych a proceſſionach do Rȯžanta wotdżeržanych.

Praſcha-li ſo něchtȯ: hacž ſo tež nětko hiſchcże dżiwy na hnadnym měſcże
ſtawaju, njeda ſo tole praſchenjo po hižom prajenym z njewěru
wotpokazacż. Lubjace knihi, dyrbjało ſo wotmołwicż, za to rycža, nabožny
katholſki lud to wě, woſobnje pak wſchitcy cżi, kotſiž ſu ſami na ſebi
ſpodżiwnu pomoc ſ. Marije hižom zhonili. Samotne zhonjenjo a
pſchepokazanjo ma tež tudy wjacy dopokazaceje mocy hacž rynk wot druhich
powjedanych dżiwow. Napraſchowanjo pola tajkich, kotſiž ſu ſ. Marinu
pomoc ſami na ſebi hižom zhonili a kotſiž ſo ſkoro w kȯždej katholſkej
wſy wokoło Rȯžanta namakaja, a rozrycžowanjo z nimi wo tejle wěcy pokaže
kȯždomu, kak dyrbi rozſudżecż. Tež pohladanjo do lubjacych knihow,[31]⁾
kiž je kȯždomu dowolene, pſchinjeſe kȯždomu khětrje wulku wěſtoſcż w
rozſudżenju.

Zo ſo wſchitkim lubjacym pſchez ſ. Marine zaſtupjenjo njepomha, tak zo
je po lubjacych knihach jenož tſecżi dżěl dżakprajenjow porno lubjenjam,
da ſo lochko dawidżecż. Ma ſo ta wěc z lubjenjom runje kaž z modlenjom.
Schtȯž ſo na prawe waſchnjo njemodli abo za wěcy ſo modli, kiž ſu jomu
njewužitne, haj duſchi ſchkȯdne, tȯn njemȯže ſo nadżijecż, zo Bȯh joho
modlitwu wuſłyſchi. Runje tak je to ze ſlubcžinjenjom. Schtȯž ſwȯj ſlub
njecžini <pb n="86"/>na prawe waſchnjo abo njerozomne a njemȯžne wěcy
ſlubi,[32]⁾ ſchtȯž chce dale ſpodżiwnu božu pomoc pſchez lubjenjo jenož
wo tajkich naležnoſcżach na ſo cżahnycż, kiž ſpomoženjo duſche ani z
daloka njenaſtupaja, haj tutomu ſo pſchecżiwja, tȯn njech njewocžakuje,
zo Bȯh joho ſlub wuſłyſchi abo zo macż Boža jȯn pola Božoho Syna
podpjera. Schtož Syn chce, chce wſchak tež joho macż, ſchtož wȯn pak
njecha, ſchtož ſo jomu njelubi, to ſo wěſcże tež njelubi joho macżeri a
podarmo by potom było, ju z kajkimžkuli lubjenjom nadběhowacż a za
zaſtupjenjo proſycż. To pſchiležnoſtnje za tych, kotſiž ſo ſnadż
pohorſchuja abo cyłe lubjenjo zacżiſnjeja, jelizo hižom lubjenja
cžinjachu a njebuchu wuſłyſcheni. Kaž dżakprajenja lubjacych knihow
zjawne wopokazmo ſpodżiwneje ſ. Marineje pomocy, tak ſu to tež woporne
dary najbȯle pſchinjeſene wot tych, kotſiž tuſamu zhonichu. Dżakownoſcż
je jena najrjeniſchich pȯccżiwoſcżow cžłowjeka, kotruž dyrbi wȯn woſebje
zjewicż napſchecżo Bohu, ſwojomu najwjetſchomu dobrocżerjej. Tale
dżakownoſcż mȯže ſo pak ſtacż pak z hortom pak, jelizo ſlub do prědka
dżěſche, ze ſtajenjom lubjenych wěcow hako: cyrkwjow a wołtarjow, z
napȯjſnjenjom wopomnjeńſkich ſwjecżatkow, taflow atd. Hižom wot
najſtarſchich cžaſow ſem lubowachu kaž Theodoret (w 5. lětſtotku) praji,
ludżo, Bohu ſwoju dżakownoſcż na poſleniſche waſchnjo pokazacż. Skoro na
wſchitkich hnadnych měſtach, na kotrychž Bȯh pſchez zaſtupjenjo ſwjateje
Marije a druhich ſwjatych hižom hnady wudżěli, njebrachuja tohodla tajke
nabožne znamjenja, kiž buchu dżakownoſcże abo lubjenja dla Bohu
woprowane. Hnadne měſto Rȯžant mȯže ſchtwore woporne dary pokazacż:

1) Dary mjeńſchoho płacżenja hako: len, butru (woboje k dżerženju
wěcžnoho ſwětła pſched najſwjecżiſchim ſakramentom wołtarja) a ſwěcžki.
Poſleniſche zaſwěcżuja ſo pak na wołtarjach pak blizko wulkoho wołtarja
na woſebitymaj k tomu pſchihotowanymaj ſtejakomaj. Wopruja to tež
wſchelake figury ſtawy cžłowjeſkoho cżěła woznamjenjace z wȯſka kaž:
nohi, ruki, wutroby, wocži atd. a pſchipȯjſnjeja je wulkomu wołtarjej
ſwj. Marije k wopomnjecżu, zo je jej ſo lubiło, woprowacym na tych abo
hinajſchich ſtawach cżeŕpjacym, pſchez ſwoje zaſtupjenjo pomoc wot
Božoho Syna wuproſycż.

2) Podobne figury z cyna. Tele jednotliwe cynowe figury pokazuja druhdy
parſchonu, kotrejž bu pſchez ſlub pomhane, abo cyłu naležnoſcż, w
kotrejž bu woprowacomu pſchez ſ. Marine zaſtupjenjo pomhane a namakaju
ſo na někotrych tež jednotliwe piſmiki a lěto. Wſchě tele cynowe dary ſu
wiſaja w cyrkwi na woběmaj ſcżěnomaj preſbyteria w kaſchcżomaj ze
ſchkleńcžanymi durjemi. Wjacy płacżenja maja potom

3) ſlěborne a złocżane woporne dary, njerědko wot jara woſobnych rukow
tudy woprowane. Wone ſu pak k cyrkwinſkim božim ſłužbam a wobſtaranjom
pſchiſłuſchace wěcy, kaž kheluchi a khanki[33]^(*)), bože martry rjenje
wuſadżane abo z cžiſtoho ſlěbra, tež lampy, ſwěcžniki — abo druhe ſem
lubjene a z <pb n="87"/>dżakownoſcże zawoſtajene wěcy kaž: rjecżazki,
pjerſchcżenje, wutroby, kſchižiki; taflicžki z napiſanym mjenom abo
ſwjecżatkom božeje macżerje debjene, pjenjezy ze ſlěbra a złota, kiž
maja po poſtajenju ſwjecżatku ſwjateje Marije wokoło ſchije cžinjene
bycż atd. Hiſchcże wažniſche ſkȯncžnje ſu:

4) dary rozoma, talenta a wědomoſcże ſwjatej Mariji poſwjecżene. Hižom
profeta Jſaias praji (24, 15). „We wědomoſcżach cžeſcżcże toho Knjeza”.
Wot Boha pſchiṅdże wſchitka dobra wucženoſcż a wědomoſcż, pſchetož wȯn
je dawacżeŕ rozoma a talenta; tohodla ſłuſcha tež jomu za nju wſchitka
cžeſcż, wſchitkȯn dżak. To ſu w kȯždym cžaſu wſchelacy wucženi hižom
ſpȯznawali a ſami k božej cžeſcżi dokonjeli. Tohodla je jich wjele nic
jenož Bohu ſwoju cyłu duchownu mȯc a wuſchiknoſcż pſchipiſowało, ale
woni ſo tež wuprȯcowali mnohoſcżenjo pomocy božeje w tymle naſtupanju
wuproſycż. Mnozy woſobnje ſchtudirowacy duchownſtwa ſu ſo tohodla tež k
božej macżeri wobrocżili a ju proſyli, zo by jim chcyła mudroſcż pola
Boha wuproſycż pſchi dołhotrajacym ſchtudowanju abo wotpołoženju wjele
płacżiwych pruhowanjow. Wjele je ſo jich tohodla tu na hnadne měſto
ſwjatej Mariji lubiło a k znamjenju ſwojoho ſluba wot wyſokich ſchulow,
hdżež ſwoje poſlenje pruhowanjo cžinjachu, lubjacej ſwjecżata ſem[34]⁾
pȯſłachu z nacżiſchcżanymi wucženymi praſchenjemi. Ticin mjenuje
(231—251) bjez tymi, kotſiž ſwj. Mariju tak pocžeſcżowachu,
ſcżěhowjacych:

♣a)♠ Jurija Hrjehorja Molitora (Młynka) z Kozaric, 28. juliju 1650
diſputowacoho, pozdżiſcho Kraibicžanſki fararja a Budyſkoho kanonika,
♣b)♠ Adama Hawſchtyna Hawſcha z Kulowa, kandidata duchownſtwa na
juliomontanſkej akademiji w Brnje (9. junija 1668 narodż.), ♣c)♠ Jurija
Hawſchtyna Swȯtlika z Kulowa, podżiſcho radwoŕſkoho fararja a Budyſkoho
kanonika, ♣d)♠ Guilelma Seemüllera z Komotowa w Cžěſkej, ciſterciſkoho
klȯſchtyrſkoho kandidata z Plaſſa, pozdżiſcho kapłana Marineje Hwězdy a
propſta; ♣e)♠ Pawoła Kardeliuſa z klȯſchtra Plaſſa atd.

Swjecżatka pak, kiž ſo hiſchcże khowaja ſu najbȯle wot ciſtercciſkich
kandidatow duchownſtwa:

Franca Küntznera z Wartenberga w Cžěſkej (1751)

Amadea Muhlpecka z klȯſchtra Heiligenkrona (1755)

Placida Kmetſcha, w ſerbſk. Pazlicach narodżen., z klȯſchtra Noweje Cale
(1751)

Norberta Ximeneſa z Welehrada (1723)

Andreja Jana Brzezyny de Pürkenwald (1729) z Prahi.

Kajku zahorjenu myſl wſchitcy cżile młodżi duchowni (kanditatowje
duchown<pb n="88"/>ſtwa) napſchecżo ſwjatej Mariji mějachu, njeda ſo tu
drobniſcho wuprajicż; Ticin nam jich horliwe ſłowa a rycže wozjewi, z
kotrymiž ſu ſebje a ſwoju naležnoſcż do ſwj. Marinoho zakita ſtajili a
tȯn, kiž je cžita, budże zawěſcże wot jich nabožnoſcże mȯcnje pohnuty.

Kaž napiſmo naſtawka pokazuje, chcemy tu tež ſpomnicż na proceſſiony,
kiž lětnje do Rȯžanta pſchikhadżeja. — Tele proceſſiony maja najſkerje
naſtacżo w 14. abo 15. lětſtotku. Najſtarſche tutych proceſſionow ſu
bjeze wſchoho dwěla: khrȯſcżanſki, klȯſchtyrſki, radwoŕſki,
njebjelcžanſki a ralbicžanſki. Kulowſki proceſſion (jutrownu wutoru a
dżeń naroda ſwj. Marije) bě hacž do lěta 1680 jara mały, tak zo huſto
ani 100 pucżowarjow njelicžeſche (Tic. ſtr. 285). Hakle w tymle lěcże, w
kotrymž w Kamjencu mȯr knježeſche, je pod horliwym kulowſkim fararjom
Janom Serbinom najprěniſchi wjetſchi proceſſion wotdżeržany był.
Pſchetož wjacy hacž 1000 (piſa Ticinus) jich bě, kiž ſo k změrowanju
božoho hněwa zhromadżichu a dwaj a dwaj k božej macżeri do Rȯžanta
pucżowachu, zo by jim ſmilnoſcż pola Boha wuproſyła a jich pſched tejle
złej khoroſcżu pſchez ſwoje zaſtupjenjo wobwarnowała. Zda ſo, zo je wot
tutoho cžaſa ſem kulowſki proceſſion na pobožnych wopytarjach pſchiběrał
a ſebi mjeno proceſſiona hakle zaſłužił. — Budyſki proceſſion ſo
datiruje wot lěta 1683. W tymle lěcże hacž do l. 1686 wjedżeſche khěžor
Leopold wȯjnu z Turkami. Turkowje woblěhowachu hižom pod ſwojim
najwyſchſchim generalom Kara-Muſtaphu hłowne měſto Rakuſkeje Wien a
hrožachu ſkoro cyłej Europje zahubjenjo. W tejle nuzy powoła khěžor
Leopold na pomoc wjeŕcha Bajerſkeje a druhich němſkich wjeŕchow a tež
pȯlſkoho krala Jana Sobieſkoho a ſakſkoho wuzwolenca Jana Jurija ♣III.♠
Tutȯn cżehnjeſche z něhdże 12000 wojakami khěžorej na pomoc, zjenocżi ſo
z Polakami a porazy z jich kralom wulke turkowſke wotdżělenjo wȯjſka;
Wien ſamy bu wotſadżeny a Turkowje hacž do Wuheŕſkeje honjeni, hdżež
dyrbjachu po wjacorach njezbožownych wȯjnach měſto Ofen zaſy rumowacż a
ſkȯncžnje zhubichu tež twjerdżiznn Belgrad (1688). K dżakprajenju za
božu pomoc, zjenocżenym kſcheſcżanſkim wjeŕcham w tejle wȯjnje
poſkicżenu, porucži Budyſki tachant Měrcżin Brückner (rodż. z Noweje
Wſy) w lěcże 1686, zo dyrbjachu wſchitke ſuſodne katholſke woſady na
dżeń domapytanja ſwj. Marije w proceſſionach do Rȯžanta cżahnycż a ſo
tam Bohu za te wſchelake dobycża dżakowacż. Wȯn ſam dżěſche jim w tymle
naſtupanju do prědka, pſchetož zhromadżi z měſta Budyſchina a joho
wokołnoſcże wulku mnohoſcż nabožnych katholikow a wjedżeſche jich pěſchi
daloki pucż w cyłej biſkopſkej draſcże hacž do Rȯžanta. Tam
pſchiſchowſchi wotdżerža wȯn po ſwjatocžnym nutswjedżenju wulke kemſche.
Tſi lěta pozdżiſcho (2 julija 1689) dżeržeſche tȯnſamy ſerbſki tachant
druhi proceſſion a to dla wuproſchenja Božeje pomocy we wȯjnje
pſchecżiwo Francowſkej (wona bě ſej někotre kraje pſchi Rajnje wzała a
je wobſadżiła) w kotrejž wȯjnje ſakſki regent Jan Jurij zaſy
ſobuwojowaſche. Tež tȯnkrȯcż pſchewodżeſche tachant w cyłym ornacże
(ſwjabocžnej draſcże) proceſſion a wotdżerža na hnadnym měſcże ſpěwanu
Božu mſchu kaž němſke prědowanjo (Serbſke dżeržeſche tehdomniſchi
kulowſki faraŕ Hadam Hawſch.) Ticin wopiſuje tutȯn proceſſion a joho
zjenoſcżenjo z kulowſkim a z <pb n="89"/>druhimi proceſſionami, kiž
biſkopſkomu napſchecżo dżěchu a měni, zo prjedy toho njeje žadyn
proceſſion do Rȯžanta tak ſwjatocžnje wotdżeržany był, hacž tutȯn na
domapytanjo ſwj. Marije.

Bjez wſchoho dwěla ſo budyſki proceſſion (kaž proceſſiony wſchitkich
druhich ſerbſkich woſadow) na dżeń domapytanja wot toho ſem piſa.
Proceſſion je z małymi wuwzacżemi bjez pſchetorhnjenja dżeržany był hacž
do lěta 1813. W tymle lěcże pſcheſta, najſkerje francowſkeje wȯjny dla.
Hakle wot l. 1845 je ſo po prȯſtwje woſadnych budyſki proceſſion dżeń
domapytanja ſwj. Marije zaſy zawjedł a zhromadżuje a rozpuſchcża ſo w
Słonej Borſchcżi.

Wotrowſki proceſſion ſo najſkerje hakle wot toho cžaſa ſem piſa, hdżež
bu wotrowſka fara a cyrkej załožena. Dokelž pak ſo to hakle pſched
nimale 100 lětami ſkoro w tymſamym cžaſu ſta, hdżež bu nětcžiſcha[35]⁾
ralbicžanſka cyrkej załožena, dha je tutȯn proceſſion bjez wſchitkimi
najmłȯdſchi.

W prjedawſchim cžaſu ſo khrȯſcżanſki, radwoŕſki, njebjelžanſki,
ralbicžanſki a klȯſchtyrſki proceſſion pſched Rȯžantom zjenoſcżi pſchi
kamjeńtnym ſtołpje „rjanym ſwjecżatku” k cžeſcżi ſwj. Marije, ſwj.
Boſcżija a ſwj. Jurija 12. nov. ſtajenym, na ſo cžakajo, doniž njebuchu
wot jenoho khrȯſcżanſkoho duchownoho (dokelž bu Rȯžant wot nich
zaſtarany) do khapałki nutswjedżeni.

Swjatych dnjow, kotrež nětk runje ſpomnjene proceſſiony pſchikhadżeja,
je za lěto ſchtyri: tſecżi jutrowny a ſwjatkowny dżeń, dżeń domapytanja
a naroda ſwj. Marije. Někotre tutych proceſſionow wſchitke ſchtyri dny
do Rȯžanta pucżuja, někotre jenož tſi krȯcż pſchiṅdu, budyſke, kiž maja
za pucż wob dżeń najdale, jenož jedyn krȯcż. Wyſche ſerbſkich
proceſſionow pſchińdżetaj do Rȯžanta tež dwaj němſkaj jedyn ze Słanknowa
a joho wokołnoſcż (ſwjatki), druhi ze Schěrachowa (domapytanja a naroda
ſwj. Marije); wonaj pſchińdżetaj hižom dżeń prjedy, zo bychu ſo ludżo
pſchihodniſcho wuſpowjedacż mȯhli. Zo jich wjele, kiž z proceſſionami
pſchińdu, tu nic jenož ſwoju pobožnoſcż k ſwjatej Mariji dokonjeja, ale
tež ſwj. ſakrament pokuty a najſwj. ſakrament wołtarja doſtanu a potom
doſpołny wotpuſk dobudżeja (kiž mȯže ſpomnjene 4 ſwj. dny dobyty bycż),
je znate. Njeznate pak je někotrymžkuli, zo mȯže tajki wotpuſk tež na
mnohich druhich dnjach dobyty bycż, a to: 1) wěſty dżeń kȯždoho
lěta[36]^(*)) 2) ſwj. dżeń poſwjecżenja cyrkwje[37]^(**)) 3) ſwj. dżeń
podjecża, 4) wěrowanja, 5) cžiſtoſcżenja, 6) pſchizjewjenja, 7)
donjebjeswzacża, 8) woprowanja najſwjecżiſcheje knježny, 9) tež pſchi
kȯždym wopytanju kſchižownoho pucża.[38]^(***)) Wſchitke tele 9 <pb
n="90"/>kaž 4 prjedy ſpomnjene wotpuſki mȯža tež pſchiwobrocżene bycż
(♣in modum suſfragii♠) na pſchiproſchace waſchnjo khudym duſcham w
cžiſcżu. Zo ſu Serbjo w dobycżu tutych wotpuſkow jara horliwi, njemȯže
nichtȯ zaprěcż, tak zo ſo woprawdże khwalba ſwj. Franca Xaverſkoho tež
na nich dżens hiſchcże dopjelnja, kiž 1542 praji (♣Ticin♠ 336 citiruje
liſt z Goa pſchipoſłany ſwj. Jgnaciſkej Loyola do Roma): „Bjez
wſchitkimi druhimi ludami, kotrychž ſym widżał, žadyn lud (kaž ſo mi
zda) wotpuſki wot romſkoho ſtoła wudżělene, tak njepocžeſcżi a njewaži
hacž lud luſitanſki; kiž ſo pſchez ſłȯdkoſcż tutych pokładow jenož
hiſchcże wjacy k cžaſtomu doſtacżu ſwjateju ſakramentow pohnuwa.” —
Njech naſchi Serbjo tule rjanu khwalbu tež pſchichodnje dale wobkhowaja
a ſo tejeſamnje woſobnje pſchez to jo hȯdnych cžinja, zo bychu ſo tež
pſchecy k doſtojnomu doſtacżu jednotliwych wotpuſkow ſtaroſcżiwje a
ſwěrnje pſchihotowali; pſchetož w naſtupanju hnadow, kiž my do naſcheje
duſche bjerjemy, njeleži wjele na tym, kak huſto my tu abo tamnu hnadu
(n. pſch. wotpuſk) doſtawamy, ale ſkoro wſcho na tym, kak a z kajkim
pſchihotowanjom.

(Pokracžowanjo.)

Z miſſionſtwa.

We dalokim aſiſkim kraju Anam (we naraṅſchej Jndii) je zo pſchez ſwěrne
prȯcowanjo katholſkich miſſionarow a pſchez bože hnadne žohnowanjo
kſcheſcżanſtwo we nowiſchich cžaſach tak rozſchěriło, zo ſo tam zańdżene
lěto wokoło pjecż ſtow tyſacow kath. kſcheſcżanow namaka. Ale tajke
pſchiſporjenjo je hněw a zawiſcż pohanſkoho knjejſtwa zbudżiło. Z
njewuprajnej ſurowoſcżu zakhadża tam pohanſka krewjelacžnoſcż z
kſcheſcżanſkej wěru. We krewi dyrbi ſo tam Jězuſowe ſtadło zatepicż.
Zatraſchne cžwile dyrbja ſwěru młodeje woſady wukhabłacż — abo boloſtna
ſmjercż Jězuſowych ſwěrnych a wobſtajnych wuznawarjow zanicžicż. We
krȯtkim cžaſu buchu tam morjeni 3 biſkopojo, 36 měſchnikow a pſchez
16000 wěriwych kſcheſcżanow. Žadyn cžłowjek njewě prajicż, hacž ſo
pohanſke złoby a pſcheſcżěhanja prjedy zlehnu, hacž budże kſcheſcżanſke
mjeno we tamnym kraju wukorjenjene. Manuel Eſtevez powjeda we ſwojim
liſcże (wot 2. auguſta 1862) ſcżěhowacy rjany pſchikład kſcheſcżanſkeje
ſylnoſcże.

Nowy kſcheſcżan, z mjenom Khoa-Kuong, 37 lět ſtary, bu ſwojeje wěry dla
zajaty a wuznawaſche ju ze ſpodżiwnej khrobłoſcżu. Joho cżěło bu z
prutami rozſchwikane, na joho ſchiju cżežki pjeńk pȯjſnjeny; z cżežkimi
rjecżazami zwjazany bu do wuzkoho zaſmjerdżanoho kuta tyknjeny, hdżež
dyrbjeſche někotre měſacy dołho pſchebywacż: ale nicžo njezlemi joho
wobſtajnoſcż. Junu chcychu jomu ſłowa „wopacžna wěra Jězuſowa” ze
žehliwym železom na lico palicż. Wȯn ſo ze wſchitkimi mocami napſchecżo
tomu wobaraſche, ale podarmo. Hdyž bu zaſy do jaſtwa dowjedżeny,
ſpěwaſche ſwoje modlitwy a wukonjeſche ſwoje pobožne pocžinki. Tola
njemějeſche pſchi tym prjedawſchi pokoj; tak jara rudżeſche joho
wupalene znamjo, kotrež ſwjatu wěru hanjeſche. Hdyž tv Mandarin (tak <pb
n="91"/>rěkaja chineſiſcy zaſtojnikojo) zhoni, porucži, zo mataj ſo jomu
wotrězanej ſłowje znowa wupalicż. Tola tȯn krȯcż wobaraſche ſo
Khoa-Kuony tak ſylnje, zo bu jim wupalenjo njemȯžne. Mandarin běſche
njemdry. Zo by kſcheſcżanſkoho wuznawarja pſchewinył, daſche jȯho z
prutami pſchezměrnje ſchwikacż. Na kȯždy raz wotlecża kuſk mjaſa, ale
wȯn ſtajnje woſpjetowaſche: „Ja ſym kſcheſcżan; kſcheſcżanſtwo je
wěrnoſcż; to njeje wopacžna wěra; tohodla ja nihdy wot njoho
njewotpadnu.” Katojo womucžnychu bjeztym a pſcheſtachu joho ſchwikacż;
bȯrzy pak z nowa zaſy pocžachu, ale zaſy podarmo. Zo by wěc zdobom
ſkȯncžił, rjekny Mandarin jatomu: „Chceſch-li žiwy woſtacż, daj ſebi
tutej ſłowje wupalicż.” Kſcheſcżan pak wotmołwi: „Radſcho wumru, hacž to
dopuſchcżu!” „Dha dżi do ſmjercże” wotmołwi zaſtojnik a Khoa bu k
ſmjercżi wjedżeny. Pſched nim dżěſche wuwołaŕ, kiž ludej wozjewjeſche,
zo je jaty njepoſłuſchnik, kotryž ſebi ſłowje „wopacžna wěra” njecha na
lico palicż dacż. To dha běſche tudy na zemi joho jenicžka njeprawoſcż,
we njebjeſach běſche jomu toſame najrjeńſche prawo, po kotrymž wužiwanjo
wěcžneje zbȯžnoſcże zaſłuži. Jomu bu hłowa wotrubana.

Joho pſchikład ma tam mnohich khrobłych ſcżěhowarjow. —

Hdyž to widżach, wzach ſebi to k wutrobje a z pſchikłada ſym nawuknył
(ſwoje) zadżerženjo. (♣Přisł. XXIV,♠ 32). ♣D.♠

Swjaty Benno.

(Skȯncženjo.)

Nětko chcu hiſchcże někotre dżiwy pſchiſtajicż, kiž ſu ſo pſchi žiwjenju
ſ. Benna a po joho ſmjercżi pſchez joho zaſtupnu prȯſtwu ſtawałe.

Najbȯle wotznamjenjeja ſ. Benna w biſkopſkej draſcże, z rybu a klucžemi,
a to tohodla: Hdyž wȯn w lěcże 1076 k cyrkwinſkej zhromadżiznje do Roma
cżehnjeſche, zo by ſo k Hrjehorjej ♣VII.♠ podał, za kotrohož pſchecżiwo
khěžorej Hendrichej ♣IV.♠ wojowaſche, a tohodla tež wot khěžora na cžas
do jaſtwa cżiſnjeny bu, poda wȯn wyſchſchimaj duchownymaj cyrkwine
klucže a porucži jimaj, zo dyrbitaj, budże-li khěžor do kłȯtby (Bann)
daty, cyrkej zanknycż a klucže do Lobja cżiſnycż. To ſo ſta. Hdyž ſo ſ.
Benno zaſy z Roma domoj wrȯcżi, zańdże wȯn, zo by njeznaty woſtał, hako
wſchědny pucżowaŕ do jeneje korcžmy. Jow da jomu hoſcżencaŕ rybu k jědżi
pſchihotowacż, a hdyž bu rybje brjuch rozprȯty, namakachu ſo w nim te
cyrkwinſke klucže, a wſchȯn lud khwataſche do cyrkwje, zo by dżiw widżał
a ſwojoho cyrkwinſkoho paſtyrja powitał.

Hłowne dżěło ſwjatoho muža bě, pohanſkich Słowjanow, tehdom pſchi Łobju
bydlacych, do kſcheſcżanſkeje wěry dowjeſcż a bě tohodla tež wot bamža
powołanjo dȯſtał. Wȯn pſcheproſy wſchitkich, kiž pſchińcż chcychu, k
ſebi do Miſchna. Dokelž pak mnohota ludu tak pſchibjeraſche, zo w měſcże
měſtno a hoſpoda njedoſahaſche, zhromadżi Benno lud w rjanej ſłȯncžnej
dolinje, nimale tyſac krocželow wot měſta ležacej. Hdyž wȯn na jenym
dnju pſchi jara palatym ſłȯncu prědowaſche a ludżo lacžnoſcże dla ſkoro
zacżknychu, da Bȯh na prȯſtwu ſ. Benna <pb n="92"/>žȯrło ze zemje
žȯrlicż a wſchȯn lud wokſchewi ſo z cžerſtwej wodu. Wot toho cžaſa rěka
ta dolina „ſwjata dolina”, a tȯn kužoł „ſtudnja ſ. Benna.”

Swjaty Benno chcyſche ſo na jenym dnju wjecžor pozdże ze ſwjateje doliny
dom wrȯcżicż. Wȯn ſo bojeſche, zo budża, hdyž po zwucženym pucżu dże,
prjedy měſchcżanſke wrota zanknjene, hacž k nim dȯńdże. Wȯn ſcžini
tohodla ſ. kſchiž na Łobjo a dżěſche potom ze ſuchimaj nohomaj pſchez
nje.

Junu wo žně pſchindże ſ. Benno k ſyckam na polo. Woni běchu horcoty a
dżěła dla lacžni a ſłabi; ſ. Benno pſchewobrocżi jich ſobuwzatu wodu do
wina a zadżiwani ſyckojo ſo wokſchewichu.

Jenoho dnja pſchekhodżowaſche ſo wȯn pſchi jenym hacże a hdyž pobožnje
Božu mudroſcż we ſtwȯrbje wobkedżbowaſche a ſo modleſche, molachu joho
žaby ze ſwojim rjechtanjom. Wȯn porucži jim mjelcženjo, a hacž do
dżenſniſchoho dnja wone tam mjelcža.

Zo njeby pſchez luboſcż ludu a joho cžeſcżowanjo do wyſokomyſłnoſcże
padnył, poda ſo druhdy do ſamotnoſcże. Tak cżehnjeſche druhdy ze ſwojim
kapłanom do wſy Naumburga, kotraž bjez Grimmu a Mügelnom leži, natwari
ſej tam w cyrkwi komorku, w kotrejž wonaj w bȯjſkim rozpominanju dołhi
cžas pſchebywaſchtaj. W nocy pſchekhodżowaſche ſo wȯn z wonka wſy a
modleſche ſo na jenej roli. Tam hdżež wȯn ſwojej nozy ſtaji, roſcże hacž
do dżenſniſchoho dnja žito młȯdniſcho a połniſcho a je prjedy zrałe hacž
druhdże. Hdyž pak wȯn chcyſche, praja tamniſchi wobydlerjo, mȯžeſche
božu mſchu w Miſchnje wotdżeržecż a k ſnědanju hižom zas pola nich bycż.
W tamniſchej cyrkwi ſtojeſche joho ſwjecżo hacž do 16. lětſtotka z
podpiſmom „ſ. Benno.”

Hendrich, hrabja Miſchna, cžeſcżowaŕ khěžora Hendricha ♣IV.♠, kiž bě
pſchez to, zo bě Hendrich ze ſwojim pſchiwiſom do kłȯtby (in die Acht)
daty, ſwoje kubła zhubił a pozdżiſcho zaſy dȯſtał, ſkhowa nic jeno te
wot cyrkwje ſebi narubjene kubła, pytaſche hiſchcże wjele wjacy na ſo
ſcżahnycż, a pocżiſchcżowaſche khudych, wudowy a ſyroty. S. Benno
naſwari joho tohodla jara a hrabja rozzłobi ſo tak, zo ſtaroho biſkopa
placny. Tȯn ſchědżiwc prajeſche na to: Tȯnle ſkutk budże dżens za lěto
płacżeny. Tele ſłowa njeſtrȯžichu hrabju, haj wȯn je wjele wjac
wuſměchowaſche a hdyž za lěto tȯn dżeń pſchińdże, hanjeſche wȯn jȯn
hordomyſłny. Ale wȯn hiſchcże njebě ke kȯncej. Nahle zjewi ſo ſwjaty
Benno, kiž bě bjez tym wumrjeł, hrabjej ze ſurowym woblicžom. Tȯn ſo tak
ſtrȯži, zo ſwojich na pomoc wołaſche, ale podarmo — wȯn padże k zemi a —
wumrje. (Emſer ♣c.♠ 24. Hiſtoria d. h. Bennonis). — Swojich duchownych
zakitowaſche wȯn cžaſto pſched njezbožom; hdyž pak ſo derje
njezadżeržachu, khoſtaſche jich, hewak pak tež kȯždoho někotre dny do
ſmjercże kedżbnoho ſcžini, zo je joho ſmjertna hodżina blizko a zo dyrbi
ſo pſchihotowacż a pokutu cžinicż.

♣Hawštyn w R.♠

<pb n="93"/>

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Marineje Hwězdy. Dżeń 7. junija pſchebywaſche tu wěſty k. Kuttner, zo
by ſwoju dżowku do tudomnoho wuſtawa k wocżehnjenju dał. Rodżeny
Jendżelcžan bu wȯn w ſwojej młodoſcżi w jendżelſkej wěrje wocżehnjeny a
wobrocżi ſo k duchownſtwu. Pſchi ſwojich ſchtudijach nałožowaſche wȯn
prȯcu na cuze rycže, zo mȯžeſche wjacy rycžow a woſebje tež
orientalſkich rycžecż. Tuteje winy dla njewoſta wȯn dołho ſwojej
cyrkwinſkej wyſchnoſcżi njeznaty; wȯn pſchińdże wokoło 1841, hdyž bu w
Jeruſalemje nowe jendżelſke proteſtantſke biſkopſtwo załožene, hako
ſekretaŕ tutoho biſkopa do Jeruſalema. Tudy pſchebywaſche wȯn 6 lět a
mějeſche wyſche ſwojoho ſekretaŕſkoho zaſtojńſtwa winowatoſcż, na
pſchewobrocżenju židow k jendżelſkej wěrje dżěłacż. Po joho ſamſnym
wuprajenju njemějeſche pak na tutym polu ſwojeje dżěławoſcże wjele
zboža, haj wobkrucżeſche, zo we Jeruſalemje we 30—40 lětach njejſu ani
pjecżo židża k proteſtantiſmej pſchiſtupili. Najſpodżiwniſche pak,
ſchtož nam wȯn powjedaſche, bě to: wȯn, kiž chcyſche židow
pſchewobrocżicż, bu ſam wot jenoho žida pſchewobrocżeny a k naſchej
katholſkej wěrje pſchiwjedżeny. Jedyn jeruſalemſki žid, z kotrymž wo
wěrje rycžeſche, cžinjeſche jomu w běhu rozrycžowanja ſcżěhowace
porokowanjo: „Wy wobkrucżujecże, zo je waſcha (t. j. jendżelſka
proteſtantſka) wěra prawa, to njecha mi prawje do hłowy. — Jeli Khryſtus
tȯn wot profetow ſlubjeny meſſias, dha dyrbja ſo tež wſchitke
prjedyprajenja profetow, kotrež ſo w ſtarym zakonju wot njoho namakaja,
na nim dopjelnicż. Hdże pak dopjelni ſo po waſchej wěrje profecżenjo
Malachiaſowe, kotryž (1, 10. 11) praji: Ja žane ſpodobanjo nimam nad
wami a jědżny wopor waſcheju rukow njeje mi ſpodobny. Ale wot ſłȯnca
ſkhadżenja hacž do joho zakhadżenja budże moje mjeno wulke bjez ludami a
na kȯždym měſcże budże woprowane a mojomu mjenu cžiſty jědżny wopor
pſchinjeſeny? — Žid dale prajeſche: Wy žadyn wopor nimacże; je potajkim
Khryſtus pſchiſchoł, kaž wy prědujecże, hdże je dopjelnjenjo tohole
prjedyprajenja, kiž ſo na njoho złožuje?” Tele wumjetowanjo z horta žida
pſchewza naſchoho jendżelſkoho prědarja tak mȯcnje, zo wȯn zdobom k
hłubſchomu rozmyſlenju wěcy krocžeſche a bȯrzy namaka, zo mȯže jenož
katholſka, nic pak jendżelſka cyrkej prawa bycż. Bjez tym pak, hacž wȯn
to ſpȯzna, wrȯcżi ſo zaſy do Europy, najprjedy do Hamburga a potom do
Londona, hdżež jomu po wrȯcżenju paſtorat ze 500 puntami ſchterlingow
(wokoło 3300 toleŕ) poſkicżachu. Ale joho za wěrnoſcżu žadacy duch, kiž
bě hižom we cuzbje wěrnoſcż katholſkeje cyrkwje ſpȯznał, njedaſche jomu
wjacy žadyn měr. Wȯn wopuſchcżi ſwoje zaſtojńſtwo a bohatu ſłužbu,
wotrjekny ſo proteſtantſkeje wěry a wotpołoži w Londonje pſched
kardinalom Wiſemanom katholſke wěrywuznacżo. Zhubiwſchi ſwoje bohate
zaſtojńſtwo mějeſche wȯn tež njezbožo, wot ſwojich bohatych ſtarſchich
dla ſwojoho pſcheſtupa wotherbowany bycż, tak zo ze ſwojej ſwȯjbu (wȯn
ma 3 abo 5 dżěcżi) jara khude žiwjenjo wjedżeſche. W tejle nuzy dżěſche
wȯn do Irlanda a dżeržeſche tam z dowolnoſcżu biſkopow někotry cžas
privatne konferency (zhromadżizny). Wjacy biſkopow ſo nětk za njoho
ſtarachu a dachu jomu porucžace piſma, z kotrymiž wȯn wjetſchi dżěl
Němſkeje pſchepucżowa a pjenjezy zhromadżowaſche — a ſchto cžinjeſche z
tymi pjenjezami? Z nimi je wȯn w Altonje blizko Hamburga wulku khěžu
kupił a chce tam wuſtaw załožicż za wſchěch tych, kiž chcedża joho
ſcżěhowacż a wot jendżelſkeje wěry ke katholſkej pſcheſtupicż. Tȯn
Knjez, kiž ſo wſchitkim jara ſpodobaſche, ſlubi nam, dokelž k dalſchomu
rozrycžowanju cžas brachowaſche, z Altony we wěſtym cžaſu liſtne
zjewjenja cžinicż wot wſchěch jendżelſkich pſchewobrocżenjow, kiž w
nětcžiſchim cžaſu.

♣L † N.♠

<pb n="94"/>

Z Budyſchina. Wot 10.—24. auguſta budże naſch hnadny knjez biſkop Ludwik
we němſkim dżěle Łužicy, zo by tam ſ. ſakrament firmowanja wudżělował a
cyrkwinſku a ſchulſku viſitaciu wotdżeržał.

Z Budyſchina. Naſcha žadoſcż je ſo dopjelniła, Serbjo ſu 8. a 9. julija
na Welehradże pobyli a ſſ. ſłowjanſkeju japoſchtołow Cyrilla a Methoda
pſchi 1000 lětnym jubileju pocžeſcżili. Dokelž je pucż tak daloki a
runje cžas žnjow, njeje žadyn dżiw, zo běchu z redaktorom K. Pȯſła jenož
ſcheſcżo pucżowarjo: H. a joho mandżelſka z Kulowa, H. z Khrȯſcżic, R.
ze Swinjaŕnje a B. ze Smjerdżaceje. Hdżež nas pȯznachu a wo nas
ſłyſchachu, wjeſelachu ſo, zo ſu tež we Łužicy hiſchcże katholſcy
Serbja. Běſche to woprawdże wulkotny tydżeń zjenocżenja katholſkeje
cyrkwje a ſłowjanſkeje narodnoſcże. Prěni dżeń bě tam na 100,000 ludżi
było, druhe dny pſchikhadżachu po 10,000 a poſledni dżeń oktavy bě tam
zas wokoło 40,000, tak zo je tam z cyła 200,000 pucżowarjow pobyło a
bjez nimi něhdże 1,200 duchownych. Bě to jara pohnuwace widżecż te wulke
proceſſiony ze wſchelakich krajinow we woſebitych draſtach ze ſwojimi
khorhowjemi a huſto z hudżbu (muſiku), a hiſchcże radozniſcho pytnycż
wulku pobožnoſcż w cyrkwi pſchi božich ſłužbach, prědowanjach atd.
Wſchitke ſłowjanjke narody běchu tam zaſtupjene; najwjacy wě=zo bě
najbližſchich Morawjanow a Cžechow, potom Słowakow, Polakow (njedżelu bě
tež pȯlſke prědowanjo) ze Schlezynſkeje a někotſi z Poznanja a Galicyje;
tež pſchińdżechu Khrowatojo (dwaj duchownaj, kotrejž ſym zeznał),
Serbjo, Słowineojo, Bołharjo (bjez nimi jedyn z Konſtantinopola) a
někotſi Ruſojo. Wſchitke tele narody (80 millionow) cžeſcża z małym
wuwzacżom ſſ. Cyrilla a Methoda hako patronow; o zo bychu tež wſchitcy
na jeje zaſtupnu prȯſtwu Khryſtuſowu wěrnu cyrkej ſpȯznali a jeje
widżomnoho wjeŕcha w naſchim ſwjatym wȯtcu! Mamy wſchitcy katholikojo te
pſcheſwědcženjo, kotrež k. faraŕ Slota, horliwy ſłowaſki narodowc, we
ſwojim wubjernym a mȯcnym prědowanju 9. julija wukładowaſche, zo
kſcheſcżanſka a najbȯle katholſka wěra, dokelž jenicžka doſpołna
kſcheſcżanſka, kȯždy narod zbožowny cžini a tež narodnoſcż dżerži a
woſławja.

Z Budyſchina. Wȯndanjo pobuchu tu tſjo Słowjenjo, kiž ſo jara na naſchim
towaŕſtwje zwjeſelichu; mjenujcy Słowak k. profeſſor M. Chraſtek z B.
Byſtricy (Neuſohl), a Polakaj z Wilna k. hrabja E. Tyſzkiewicz, kiž do
towaŕſtwa zaſtupi a wſchelake ſerbſke knihi kupi, a k. A. Druzgalſki.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Pȯlſka. Wȯjna traje bjez pſchetorhnjenja dale. Arcybiſkop je do
Ruſowſkeje zawjezeny a w kraju je cyrkwinſka wyſchnoſcż žarowanjo
wupiſała. — Tſi wulke mocy, Francowſka, Jendżelſka a Rakuſka ſu na ſwoje
napominace piſma z Petersburga njeſpokojace wotmołwjenjo doſtali;
Ruſowſka njezwoli do toho, ſchtož žadachu. W tej wěcy je jenož to dobre,
zo nětko k žanej konferency njepſchińdże, z kotrejž by Ruſowſka zas
jenož pȯlſku naležnoſcż do komdżenja ſcżahnyła. Spomnjene tſi mocy
chcedża hiſchcże jene piſmo do Petersburga pȯſłacż a potom najſkerje
ſwojich pȯſłancow wotwołaja, zo bychu ſwoju njeſpokojnoſcż pokazali. Ale
hacž wȯjnu za Pȯlſku powjedu, ſo hiſchcże praſcha, k tomu ſu wſchitke
tſi mocy a z cyła wſchitke knježeŕſtwa jara ſebicžne. Bjez tym
njezbožowni Polacy krej za ſwoju wȯtcžinu a wěru pſcheliwaju .....

Hannoverſka. Njedawno tudy zemrjety hrabja Stollberg=Stollberg je
katholſkej woſadże w měſcże Hannoveru 12,000 tol. k twarjenju druheje
cyrkwje wotkazał. Tam je 5000 katholikow.

Rakuſka. Wȯjwodowa z Grammont, mandżelſka francowſkoho pȯſłanca we Winje
je tam katholſke wěrywuznacżo wotpołožiła.

<pb n="95"/>

Z Bremena. Bjez tudomnymi 76,000 wobydlerjemi je 2000 katholſkich, za
kotrychž bu miſſion wotdżeržany. Zo katholikojo wſchitcy to do prědka
zhonichu, k tomu dopomhachu wſchelake proteſtantſke nowiny, kiž na
miſſion žałoſnje a hłupje ſwarjachu. Tak ze złoho tež dobre naſtanje!

Italſka. W Romje je ſo 1000 lětne jubiläum ſſ. Cyrilla a Methoda 5.
julija tež jara ſwjedżeńſcy ſwjecżiło w cyrkwi ſ. Hieronima ♣(San
Girolamo dei Schiavoni).♠ Nyſchpor na pſchedwjecžoru mějeſche po
łacżanſkim wobrjadu (ritus) lwowſki arcybiſkop Wierzchlejſki, rano bě
boža mſcha we ſłowjanſkej rycži po grichiſkim wobrjedże wot ruſinſkoho
biſkopa Litwinowicža w pſchitomnoſcżi wjele druhich biſkopow, prälatow a
duchownych dżeržana. Choralne ſpěwanjo w ſtaroſłowjanſkej rycži bě
kraſne, reſponſoria ſpěwachu ruſinſcy a bołhaŕſcy theologojo. Serbſke
(južnoſcrbſke) prědowanjo mějeſche k. Bujnovicż z Hercegowiny. Pſchi
tutej božej ſłužbje běchu ſkoro wſchitcy w Romje bydlacy Słowjenjo a
wjele druhich cuzych. Pozdżiſcho dżeržeſche biſkop Bizzari hiſchcże božu
mſchu po (naſchim) łacżanſkim wobrjedże. Nyſchpor mějeſche zas jedyn
biſkop. W cžaſu božich ſłužbow bu z kanonami tſělane. Wjecžor bě wulka
wojeŕſka hudżba bamžowych wojakow. Tak piſaja khorwatſke nowiny.

Połnȯcna Amerika. W Bȯſtonje kupi k. A. Carney rjanu khěžu a ležomnoſcż
za 13,500 dollarow a dari ju miłoſcżiwym ſotram hako znamjo
pſchipoznacża jich ſtaranja za ſyroty. Sotry załožuja tam wulki
ſchpital. — Po miſſionje w Erablu w ſtacże Illinois wotrjekny ſo 49 muži
a žonow jenoho z proteſtantſkich wotſchcżěpkow a wotpołoži ſwjatocžnje
katholſke wěrywuznacżo.

Z Jeruzalema. Dżeń 30. meje wudżěli łacżanſki patriarch (biſkop)
ſchtyrjom arabiſkim diakonam měſchniſku ſwjecżiznu; to ſu prěni duchowni
z tamniſchoho ſeminara. Dwaj ſtaj z Jeruzalema, jedyn z Nazaretha a
jedyn z kupy Cypern.

Pſchipoſłane.

Po krajnym cżiſchcżowym zakonju pod 29. wulkoho róžka 1855 žadam wot
redakcije Katholſkoho Poſoła, zo by na „pſchipoſłane porjedżenjo” w
ſwojim 3. cžiſle (ſtrona 32—34) ſcżěhowace porjedżenjo tamnoho
pſchipóſłanoho porjedżenja w najbližſchim cžiſle ſwojoho cžaſopiſa
wozjewiła.

Hacž runje naſpomnjeny zakoṅ mi jako pſchimanomu z najmjeṅſcha runje tak
wjele měſtna k wotpokazanju njewěrnoſcże pſchipokazuje, chcu tola tudy —
cyle njedżiwajo na barbu tamnoho ſtroniſkoho rozſudżenja — taj hłownaj
porukaj wotpokazacż, kotrajž je tam něchtȯ pod piſmikomaj ♣P. L.♠
pſchecżiwo mi pozběhnył. Tutaj porukaj Cawchtlicu a Prahu naſtupujetaj.

Wȯn je mi porukował, zo „ja ſo njejſym wo zhonjenjo wěrnych podawkow
prȯcował;” ja pak mam jomu prajicż, zo wȯn, kiž jako rozſudżeṙ mojoho na
Guſtav=Adolfſkim ſwjedżenju w Porſchicach dżeržanoho prědowanja
wuſtupuje, ſebi, kaž ſo to kȯždomu ſprawnomu rozſudżerjej zaleži, ani tu
mału prȯcu wzał njeje, tamne 16 ſtronow mojoho prědowanja z
kedżbliwoſcżu pſchecžitacż, hewak, jelizo hiſchcże hórſcha wina na njoho
njepada, njebudżiſche mohł tajkej cyle njeprawaj, njewěrnaj porukaj
pozběhnycż. Wȯn powjeda, kaž bych ja prajił był, zo w Morawſkej a
Cžěſkej evangelſke woſady ſem a tam kaž ze zemje wuroſcżuja. Tele joho
ſłowa ſu pſchewobrocżenjo mojich ſłowow, ſu hotowa njewěrnoſcż; pſchetož
ja podawam na kóncu 11. a w zapocžatku 12. ſtróny mojoho prědowanja tu
powjeſcż, zo po wuṅdżenju tak mjenowanoho tolerancnoho edikta khěžora
Joſefa ♣II.♠ w lěcże 1778 (dyrbi rěkacż 1781) w Cžěſkej a Morawſkej tam
a ſem kaž ze zemje wuroſcżechu evangelſke woſady, wo cžimž Cawchtlicu
jako pſchikład podach. Ja rycžu potajkim wo tym, kak je ſo <pb
n="96"/>tam w lěcże 1781 měło, njeſpominam pak na žane waſchnjo, ze
žanym ſłowcžkom na to, kak je ſo něhdże w lěcże 1862 w Cawchtlicy měło.
Wȯn potajkim tu njeprawdu pſchecżiwo mi wobeṅdże, zo wote mnje trjebanu
zaṅdżenoſcż „wuroſcżechu” pſchewobrocżi do pſchitomnoſcże „wuroſcżuja.”
Ja njejſym prajił, zo tam evangelſke woſady „wuroſcżuja,” nětko w
nowiſchim cžaſu wuroſcżuja, ale zo tam „wuroſcżechu”, tehdy w cžaſach
lěta 1781. Tutȯn rozdżěl cžaſow chcu cžeſcżenym cžitarjam z blizkim
pſchikładom rozjaſnicż. Hdy bych ja piſał: „pſchi zapocžatku tutoho
lětſtotetka běſche w Rȯžencże ſławny cžeſcże doſtojny ♣P.♠ Tecelin” a
hdy by mi něchtȯ to chcył z tym wudawanjom porjedżicż, zo by prajił:
„ně, to je njeje wěrno, tam je ♣P. L.♠”, dha bych jomu runje tak
wotmolwił; ja njejſym prajił „je”, ale „běſche:” to wſchak wſchitcy
wěmy, zo tam žadyn Tecelin wjacy njeje. Schtož potajkim kn. ♣P. L♠ wo
Cawchtlicy piſche, kak je ſo tam ze wſchěm w lěcże 1855 z licžbu
wobydlerjow, abo w lěcże 1862 z „pſcheſtupjenjom” jenicžkoho z mjenom
Wilhelma Pleüßa měło, to jow njeſłuſcha. Hiſtoriſka wěrnoſcż pak je,
kotruž ſym wo Cawchtlicy piſał a kotruž mȯže kȯždy — zo njebych hakle na
daloke ſwědcženja pokazał, — z „Fliegendes Blatt des Evangel. Vereins
zur Guſtav=Adolf=Stiftung Nr. 28.” pȯznacż, mjenujey: „po wuṅdżenju
tolerancnoho edikta, kiž w lěcże 1781 wuṅdże, cżehnje jene ranje ze wſy
Cawchtlicy, po pucżu k měſtu Fulnekej, k ſydłu jich wyſchnoſcże dołhi
cżah ludżi. Je to cżah podjanſkich kſchižerjow? O ně, to ždyn klincži
kaž reformaciſki khěrluſch, ſchtož cżi ludżo ſpěwaju. Pſched wyſchnoſcż
ſtupiwſchi buchu praſcheni: ſchto was telko chce? My ſmy proteſtantojo a
chcemy ſo po khěžorowym zakonju jako woſada zjenocżicż. Schto,
proteſtantojo w Cawchtlicy, kiž je tola hižom ſto a pjecż dżeſacż lět
zaſo podjanſka. To ždyn ſo zda poł wſy bycż? Nic poł wſy, ale cyła wjes.
Haj cyła Cawchtlica bě wucżahnyła a da ſo evangelſki zapiſacż.” To je
hiſtoriſki ſkutk.

Wón chce mi dale porjedżicż, ſchtož ſym na 12 ſtronje wobſtejnoſcżach
cžěſkeje evangelſko=lutherſkeje woſady w Prazy piſał. Dokelž ſym ja ze
zjawnymi ſłowami wuprajił, zo tuta na dwanacże ſtow ſylna woſada z
wjetſcha z khudych wjeſnych ludżi wobſtawa, kiž tam a ſem rozprȯſcheni
mil daloko wokoło Prahi bydla, je zaſo cyle wopak wot njoho zakhadżane,
zo mi to napſchecżiwo dżerži, kak wjele je lutherſkich evangelſkich we
Prazy. Schtož ſym wo jich Božim domcžku prajił, je doſłownje wěrne.
Hižom w lěcże 1810 je dwȯrſki twarſki miſchtyr Zobel zjawnu hubjenoſcż
tuteje łubje zaſtȯjnſcy wobſwědcžił. A tuta hubjenoſcż je ſo w běhu
lětow, kaž ſo lohko rozemi, nic pomjeṅſchiła, ale powjetſchiła, zo
njemóže lědy wjetſcha bycż. Tule wulku nuzu je tež nětcžiſchi rakuſki
khěžor miłoſcżiwje ſpȯznał a je toho dla ze ſmilnej wutrobu w tutym
lěcże tutej woſadże rjanu cyrkej w Prazy poſkicżił. Zo ♣P. L.♠ žanu
potrjebnoſcż tajkeje ſmilnoſcże njepȯznawa a zjawnu hubjenoſcż jich
dotalneje „modleṙnje” nochce pſchidacż, ale wjele bóle tu łubju hiſchcże
za wjacy hacž doſahacu a ſamo ze wſchěm derje wuhotowanu wopiſuje, to
wſchak žadyn dżiw njeje; něchtȯ wſchak praji, zo je za njeluboho
pſchecżiwnika wſcho, tež najhubjeniſche dobre doſcż. Kn. ♣P. L.♠ njeje
hiſchcże nawuknył, zo „ſala” na ſerbſki „łubja” rěka, hewak njebudżiſche
ſo na ſłowje „łubja”, wote mnje trjebanym, podarmo tak poſtorkował. — Zo
ſu, kaž wȯn wuzběhuje, proteſtantiſcy wojacy w najnowiſchim cžaſu
woſebnu cyrkej w Prazy doſtali, je cyle zdobne a prawe; pſchetož
proteſtantiſki wojak ma a dopjelni te ſame pſchiſłuſchnoſcże pſchecżiwo
ſwojomu krajnomu knjezej, kaž to katholſki cżini. — Napoſledk mam
hiſchcże kn. ♣P. L.♠ wotmolwicż: W Prazy njepytam žanych intolerantnych,
też nic bjez narodnymi Serbami, ani naſchimi Němcami; hdy bych pak
někomu žanoho intolerantnoho (njeznjeſliwoho) pokazacż dyrbjał, bych
joho runy pucż pokazał do R. na kn. ♣P. L.♠

H. Imiſch,

faraŕ w Hodżiju.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoɫ.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Redaktor: Michał Hȯrnik.♠

Cžo. 9. September. 1863.

Stawizny Rȯžanta.

♣VII.♠ Wo božich ſłužbach a duchownych tam poſtajenych.[39]⁾

K wotpuſkam, kiž buchu hnadnomu měſtu poſkicżene, dyrbi tež jedyn
wotpuſk pſchilicženy bycż, kiž nětko wjacy njewobſteji. Tutȯn mȯžeſche
kȯždy pjatk pȯſtnoho cžaſa dobyty bycż, ale jenož w ſtarej cyrkwi; duž
pſcheſta, hacž bu taſama wottorhana a na jeje měſto nětcžiſcha
natwarjena. Spomnjeny pjatk w poſcże ſo tež pſchez to wuznamjenjeſche,
zo buchu, kaž dołho ſtara cyrkej bě, połne bože ſłužby wotdżeržane t. j.
ſpěwana boža mſcha a prědowanjo Spowjednych ludżi pak bě wotpuſka dla k
ſpodżiwanju wjele, druhdy wjacy hacž nètk najprěniſche dny ſwj. Marije.
Tak bě jich w lěcże 1727 po ſyllabu prěni pjatk poſta nic mjenje hacž
505, ſchtwȯrty pjatk 335, w lěcże 1731 prěni pjatk zaſy 500 atd. — wulka
to mnohoſcż, hdyž ſo wopomina, zo běchu to jednore dżěławe dny. Dokelž
tele dny kaž ſwjedżenje ſwj. Marije wulki ſpowjedny lud hromadu
pſchindże, dȯſtachu khrȯſcżanſcy duchowni a pozdżiſcho rȯžencżanſcy, kiž
khapalu wobſtarachu, wot ſtaroho cžaſa ſem wupomhanjo w ſpowjednym ſtole
wot klȯſchtra, we kotrymž běchu w najſtarſchim cžaſu hižom jednotliwi
ſerbſcy duchowni poſtajeni. — Zo bě w ſtarym cžaſu, hdżež hiſchcże
ralbicžanſka cyrkej njewobſtejeſche, tež w druhim cžaſu lěta wjele
ſpowjednych ludżi, mȯže ſej kȯždy myſlicż a dowidżi to z napiſaneje
ſummy woprawjanych, kiž je Ticinus wot 1682 — 1690 napiſował. W lěcże
1682 bě ſpowjednych 4306; tole lěto pak bě powſchitkomny jubilejſki
wotpuſk. W lěcże 1683 bě jich 2903, 1686 pak 2807, w lěcże 1688 dla
wotpuſka na narod ſwj. Marije wot Innocenca ♣XI.♠ Rȯžantej poſkicżenoho
3534, w lěcże 1689 bě jich 2213 a 1690 ſkȯncžnje 2291. Pſchirunamy=li
tymle licžbam licžby nětcžiſchich kommunikantow, kotrychž bě 1861 na
2800 a w l. 1863 na 2787; pytnjemy, zo je w poſlednimaj lětſtotkomaj
mnohoſcż kommunikantow ſo hiſchcże powjetſchiła, dokelž nětk po
wobſtacżu ralbicžanſteje cyrkwje, a po zhubjenju ſpomnjenoho wotpuſka we
wſchědnym lěcże 1862 bě jich nimale 500 wjacy hacž 1684 abo 1690.

<pb n="98"/>

Schtož bože ſłužby naſtupa, njebuchu žane ſtajne bože ſłužby tam
wotdżeržane dla brachowanja tam poſtajenych duchownych, tak zo Ticinus
hiſchcże w lěcże 2692 piſaſche (ſtr. 307): „Schtož Rȯžant naſtupa, w
kotrymž žadyn duchowny ſtajnje poſtajeny njeje, wukhodża nimale pſchez
10 lět k najmjeńſchomu kȯždy pjatk faraŕ t. j. khrȯſcżanſki faraŕ |:
Jurij Franc Zynda:|, jelizo joho pſchikhad njeje pſchez wjetſchi ſwjaty
dżeń zadżěwany. Potajkim krucże poſtajene bože ſłužby hiſchcże njeběchu,
kaž Ticinus praji, tola pak kȯždy pjatk. Njebudżemy pak ſo molicż, hdyž
prajimy, zo běchu tež wěſte njedżele a ſwjate dny woſobnje ſ. Marije k
wotdżerženju božich ſłužbow poſtajene, runje tak wažniſche farſke
wobſtaranja a hewak hiſchcże wſchě dny, na kotrychž je Rȯžant wot
duchownych wopytowany był. Zo dyrbjeſche tomu tak bycż, praji nam ſkoro
indirektnje Ticinus ſam, ſobudżělo, kak wjele božich mſchow bu wot
1682—1689 w Rȯžencże dżeržanych: 294 w lěcże 1682, 424 w l. 1683, 575 w
l. 1689 a 524 w l. 1690; potajkim w poſleniſchimaj lětomaj kȯždy dżeń
jena a na mnohich dnjach dwě a wjacy. Woſobnje wopytany wot cuzych
duchownych bě Rȯžant dny ſwjateje Marije tak, zo bu druhdy hacž do 13
božich mſchow dżeržanych. Bjez tych duchownych, kotſiž ſ. Mariju najbȯle
w Rȯžencże cžeſcżachu, licži Ticin njeboh Jana Serbina, kotromuž cyły §
205 ſwojich łacżanſkich knihow poſwjecża. Rodżeny z Khocżineje bě wȯn
najprjedy kapłan a potom faraŕ w Kulowje; wot njoho ſo piſa, zo je wjacy
hacž 200 błudnowěriwych do naſcheje cyrkwje wrȯcżił, a we wažnej
naležnoſcżi, kiž khatolſku cyrkej naſtupa, ſam k khěžorej Leopoldej
pucżował a wěc zbožownje pola khěžora wuſkutkował. Tȯnſamy, wo kotrymž
Ticinus ſpomni, zo mohł wulke knihi piſacż, hdy by joho cyłe ſkutkowanjo
a zaſłužby za cyrkej božu wopominacż dyrbjał, pſchińdże hako faraṙ ſkoro
kȯždy dżeń pěſchi wot Kulowa do Rȯžanta hacž do ſwojeje ſmjercże, († 22.
febr. 1682), zo by k cžeſcżi božeje macżerje božu mſchu wotdżeržał. Tak
ſtaraſche ſo Bȯh za hnadne měſto, zo wone, hacž runje tam žadyn ſtajny
duchowny w ſtarym cžaſu njebě, tola pſchez pſchikhadżacych duchownych,
njeje ſkoro žadyn dżeń bjez wopora božeje mſchě woſtało. — Najprěniſche
wuprȯcowanja, zo by Rȯžant ſtajnoho duchownoho doſtał, cžinjeſche khěžor
Leopold ♣I.,♠ pod kotrohož zakitom Łužicy we wěcach wěry tehdom
ſtejachu. Wȯn pohnuwaſche abbatiſſu Kathu Benadżic, w Rȯžeńcże ſtajnoho
kapłana fundirowacż wokoło 1675. Abbatiſſa njebě tomu napſchecżiwna,
dżeržeſche radu z viſitatorom klȯſchtra, a pytaſche ſo tuteje
naležnoſcże dla z budyſkim tachantſtwom zjenocżicż. Hacž runje pak bě w
tej wěcy khětrje wjele dżěłane, njebu tola załoženjo tajkoho kapłanſtwa
dokonjane, byrnje khěžor wjacy krȯcż na to ſpominał. Tale naležnoſcż je
tež hiſchcże wiſajo woſtała pod potomnicu Kathu Benadżic, Ottiliju
Hentſchelec († 27. jan. 1710) hacž ſkȯncžnje Kordula Sommerec
regirowanjo klȯſchtra naſtupi (1710—1746). Najprěniſchi fundirowany
kapłan bě Mikławſch Pjech z Libonja, ſwětny[40]⁾ duchowny. Wȯn ſtejeſche
cyle pod khrȯſcżanſkim fararjom a bě wot budyſkoho tachantſtwa a <pb
n="99"/>klȯſchtra w Rȯžeńcże poſtajeny. Wȯn pſchińdże 9. januara 1727 do
Rȯžanta a wumrje 22. měrca 1739. Wȯn wobydleſche kaž joho dwaj
potomnikaj mału khěžku ſkoro na tym ſamym měſcże, hdżež nětk
adminiſtratura ſteji, kotraž „klȯſchtyrſka khěža” rěkaſche a duchownym,
prjedy hižom z cžaſami na wopytanjo pſchikhadżacym, k pſchenocowanju
pſchipokazana bě. Pod nim buſchtej ſkoro kȯždy dżeń w Rȯžeńcże hižom dwě
božej mſchi dżeržanej. Po joho ſmjercżi bu Rȯžant z duchownymi z
ciſterciſkoho rjadu wobſadżeny, kiž buchu adminiſtratorojo mjenowani.
Woni běchu najbȯle pak z klȯſchtra Noweje Cale pak klȯſchtra Oſſegga.

1) Prěni ciſterciſki adminiſtrator w Rȯžencże bě Bernard Pětſchik z
Kulowa. Z klȯſchtra Oſſegga a prjedy khětrje dołho kapłan w Marinej
Hwězdże bu wȯn 25. měrca 1739 wot klȯſchtyrſkoho probſta do ſwojoho
zaſtojnſtwa zapokazany a bě adminiſtrator hacž do 14. ſept. 1750, hdżež
wumrje. Wȯn njemějeſche hiſchcże žanoho kapłana runje kaž po joho
ſmjercżi

2) druhi ciſterciſki adminiſtrator P. Florid Mark z Wudworja. Wȯn bě z
klȯſchtra Noweje Cale. Runje kaž joho prjedownik prjedy kapłan Marinej
Hwězdże, bu wȯn z adminiſtratorom 4. okt. 1750 a ſkutkowaſche hako tajki
hacž do ſwojeje ſmjercże (3. hapryla 1754). Po joho ſmjercżi bu Rȯžant
wot Khrȯſcżic cyle wotdżěleny, tak zo tam žane farſke funkciony wjacy
wukonjane njebuchu, ſchtož leiacy trjeba njebě, dokelž bě klȯſchtyr
ralbicžanſku faru załožił.

3) Tſecżi adminiſtrator bě zaſy jedyn Bernard Pětſchik z klȯſchtra
Oſſegga wot 6. meje 1754 — 2. měrca 1765, hdżež wumrje 72 lět ſtary. Pod
nim (1754) je hnadna knjeni Jȯzefa Elgerec nětcžiſchu adminiſtraturu
twaricż dała. Wȯn dȯſta prěni na ſpocžatku lěta 1756 kooperatora
(pomocnika).

4) Schtwȯrty adminiſtrator bě Alberik Metzner rodżeny z Kulowa. Wȯn
pſchińdże z klȯſchtra Noweje Cale 5. hapryla 1765 a woſta adminiſtrator
hacž do 30. meje 1767, hdżež ſo do Noweje Cale wrȯcżi a pozdżiſcho tam
wumrje.

5) Pjaty adminiſtrator bě Prokop Seiffert, rodżeny z Kukowa. Z klȯſchtra
Oſſegga do Marineje Hwězdy za kapłana powołany bě tam hacž do 1. junija
1767, kotryž dżeń do Rȯžanta pſchindże a hacž do ſwojeje ſmjercże tam
woſta 1. okt. 1770.

6) Scheſty bě Anton Buk ze Swinjaŕnje rodżeny a z klȯſchtra Noweje Cale.
Wȯn bě 6 lět adjutor w Nowej Cali, pozdżiſcho kapłan w Marinej Hwězdże a
po ſmjercżi ſwojoho prjedownika 22 ½ lět dołho adminiſtrator w Rȯžencże
(25. měrca 1793).

7) Sedmy běſche Eugen Hauptmann z Kukowa. Bě adminiſtrator wot 3.
hapryla 1793 do l. 1817 a bu w tymle lěcże ſłaboſcże a ſtaroby dla wot
viſitatora Benedikta Venuſia z Oſſegga na zaſłuženy wotpocžink ſtajeny,
bě pak hiſchcże 6 lět w Rȯžencże žiwy, hdżež 23. febr. 1822 po
njezbožownym panjenju wumrje. Wȯn bě 88 lět ſtary a 58 lět dołho
duchowny. P. Eugenius kaž P. Tecelinus dȯſtaſchtaj ze zběhnjenoho
klȯſchtra Noweje Cale lětnu penſiju. Wȯn běſche nic jenož w ſwojich
duchownſkich winowatoſcżach jara ſprȯcliwy, ale tež we hudżbje, hdyž
mějeſche zbytkny cžas, tak zo wěſte poſtajene dny, na kotrychž bě w
cyrkwi figuralna hudżba, ſobu ſkutkowaſche. Tež ſo powjeda, <pb
n="100"/>zo bě wulki pſchecżel zahrodniſtwa, a zo je wjele ſadowych
ſchtomow, kiž wokoło adminiſtratury ſu, naſadżał.

8) Woſmy adminiſtrator bě Tecelin Mieth (Mět) z Kukowa a rjadnik
klȯſchtra Noweje Cale. Bě adminiſtrator wot 25. měrca 1817 do 4. meje
1822. Wȯn wotſtupi w tymle lěcże, zo by cžas ze ſpiſowanjom wužitnych
ſerbſkich knihow pſchecžinicż mohł, zwonkowne zaſtaranjo adminiſtratury
P. Polikarpej Schönej z klȯſchtra Oſſegga a ſkutkowaſche w Rȯžencże
wjele dobroho. Dokelž bě P. Polykarp Němc, dżeržeſche Tecelin wſchě
prědowanja a wobſtara ſkoro ſamotnje wſchitkȯn ſpowjedny lud.
Najwjetſchi cžas pſchecžini wȯn z piſanjom, a mamy 5 wjetſchich a 3
mjeńſche knihi, kiž wȯn wuda: Dwaj katechismuſaj wot lěta 1809 za
wjetſche a mjeńſche dżěcżi, Stawizny nowoho zakonja (600 ſtronow w
oktavje) 1814, Pobožnoſcż na ſwjatym ſkhodże w ſtarej Krupcy 1816, dwě
prědowani w ſerbſkej a němſkej rycži 1818, Krocženjo za Khryſtuſom 1823,
Jadro kſcheſcżanskeje katholskeje wucžby 1829 a Cžeſcżenjo Swjatych
1834. Wyſche toho leži na adminiſtraturje mnohoſcż njecżiſchcżanych
rjanych prědowanjow, tež njecżiſchcżana njedokonjana łacżanſka ſerbſka
rycžnica (Sprachlehre). Cżiſchcżenjo ſwojich knihow płacżeſche pak ſam
pak zhromadżowaſche k tomu pjenjezy wot horliwych Serbow. Wyſche toho
pak bě njebocżicžki wulki dobrocżeŕ cyrkwje a ſchule. Wȯn daſche ze
ſwojimi wułožkami wěžiny cžasnik (zegeŕ) twaricż, wulki zwȯn nalecż,
cžeŕwjenu ſomocżanu kaſulu (ryzwo) zeſchicż, na kěrchowje ſrjedż
ſchtyrjoch topołow božu martru ſtajicż, dwaj kheluchaj pozłocżicż,
cyrkej ponowicż a wubělicż a cyłu murju wokoło cyrkwje a adminiſtratury
ze ſchtyrirȯžkotnymi kamjenjemi pokłaſcż. Runje tak wobſtara wȯn jene
ſwjecżatko ſwjateje Marije do khapałki, kiž we wſy blizko Glauſchec
dwora ſteji (1833), a do cyrkwje dwaj nowaj ſpowjednaj ſtołaj (1834). Za
9 khudych dżěcżi rȯžencżanſkeje ſchule załoži wȯn fundaciju, runje kaž
fundaciju na 9 božich mſchow. Skȯncžnje zawoſtaji po teſtamencże
bibliothecy na adminiſtraturje wſchě ſwoje knihi a cyrkwinſkej
pokładnicy (kaſſy) wſchě ſwoje ſerbſke cżiſchcżane piſma. Za wſchě tele
khwalobne duchowne ſkutkowanjo dȯſta wot ſakſkoho krala wjacy krȯcż
pſchipȯznacżo a dwajkrȯcż kralowske wobmytowanjo; najrjeniſche na dżeń
ſwojoho duchownoho jubileja 6. meje 1835. Joho majeſtoſcż kral Anton
pſchipȯſła jomu tȯnſamy dżeń pſchez wyſokodoſtojnoho biſkopa Mauermanna
złocżanu tyſku w płacżiznje 200 tolerjow. Jubilejſki dżeń, na kotryž
wyſche biſkopa tež kanonikuſaj kantor Mikławſch Smoła a ſcholaſtikus
Michał Haſchka, wſchitcy klȯſchtyrſcy duchowni, abbatiſſa a 12 knježnow
z klȯſchtra a wjele ſwětnych duchownych a pſchecżelow pſchindżechu, bu
hacž nanajrjeniſcho ſwjecżeny. Spominanja hȯdne je, zo je njebocżicžki
wſchitkich, kotſiž běchu pſchitomni, pſchi tym tež na ſwȯj pohrjeb
pſcheproſył, kiž hižom dwaj měſacaj pozdżiſcho 21. julija 1835
ſcżěhowaſche.

9) Dżewjaty adminiſtrator bě, kaž hižom prajichmy, P. Polykarp Schön,
kaž rukopis wot adminiſtratora Thaddäuſa praji, pobožny a kruty
ciſterciſki muž. Rodżeny z Kamnitza we Cżěſkej, bě wȯn adminiſtrator wot
1822 — 1835 Pſchindże teſame lěto po Tecelinowej ſmjercżi zaſy do
klȯſchtra Oſſegga hako knihownik (bibliothekar) a wumrje tam.
(Pſchichodnje ſkȯncženjo.)

<pb n="101"/>

Dotal njecżiſchcżane khěrluſche.

Podawa M. Hȯrnik.

1. Myſſe.

Och wy moje myſle! njekomdżcże ſo,

Pȯjcże a pytajcże toho (?) ſwětłoſcż.

Tȯn kſchiž je hotowy,

Jow widżicże Jězuſa ſtacż.

O bratſiko, ty jutrowne jehnjatko!

Kak ta twoja hȯrka martra a te cżeṙpjenjo,

Twoja hȯrka martra a cżeṙpjenjo

Pſchinjeſe nam te wěcžne žiwjenjo.

Och ja chcu nětkle z Jězuſom do zahrody hicż,

Chcu ja ſo modlicż[41]⁾ a zdychowacż a pȯdla chcu jom’ ſtacż,

Chcu jom’ trěcżi joho ſwjatu krej dele;

To budże za naſche duſche derje.

Och mȯj Jězuſo, ty zynkujeſch pſche zrudobu ſo dele,

Och najlubſchi jandżelko, ty ſchterkujeſch (ſo) zas,

Poſylniſch te ſłȯdke ranowje[42]^(*)),

Ty zbȯžna duſcha — —!

Och mȯj Jězuſo, nětk budżeſch wjedżeny,

Och mȯj Jèzuſo, nětk budżeſch dȯtkany

Ze ſchpiſami a ze helebartami[43]^(**)) naſchich winow dla;

Och lubſchi Jězuſo, daj nam twoje zdebjenjo.

Och mȯj Jězuſo, nětk budżeſch tamany,

We ſwojej b’dżeſch ty wutrobje łamany,

Och z luboſcżu, z luboſcżu hrěſchnikow dla,

Och lubſchi Jězuſo, daj nam ſwoju ſcżeṙpnoſcż!

Och wy ludżo, wy tu ſpicże a wachujecże ſo;

Hlejcże! wy widżicże, ſchto Jězuſowy wotpocžink jo.

Och njeſpicże a ſpěwajcże[44]^(***)) a modlicże ſo!

Och lubſchi Jězuſo wuſłyſch naſchu prȯſtwu!

Och ja chcu nětkle z Jězuſom do rowa hicż,

Och ja chcu zaſy z Jězuſom horje ſtanycż.

Ja wozmu joho ſwjaty kſchiž a ja ſcżěhuju za nim.

Och lubſchi Jězuſo wotwobrocżiž[45]⁾ naſche zlěcžinjenja!

<pb n="102"/>

2. Dżiwne.

Dżiwne, o dżiwne, o dżiwne!

Och wy jandżele z njebjes dele,

Pȯjcże, ach pȯjcże a płacžcże zo mnu,

Dokelž ſo nam zacżěmni te jaſne ſwětło.

Ja widżu jow ležo na tej zemi

We zecnjenju a z wobcżežnoſcżu

Jězuſa, haj Jězuſa a tychto (?) je jandżelow kraſnoſcż.

Pȯj a płacž, ty hrěſchna wutroba!

We krawej tej rěcy ſo wȯn kupje,

We zecnjenju ſo jom’ wutroba rozeſchkrěje.

Krawa, o krawa, o krawa rěka,

Na kotrejž tȯn hrěſchnik ſam to wina je.

Połne wody, połne ſylzow, połne krawoh’ potu

Wobkrjepjene je te bȯjſke woblicžo,

Panje tež dele we zecnjenju a we nuzy.

Pȯj a płacž, ty hrěſchna wutroba!

Tȯn kral njebjes a teje zemje

Budżeſch ſchtȯrcnje (?) z nohami teptany,

Storkany a pluwany bjez te bȯjſke woblicžo;

Krewjowany ſy, jehnjatko! kak ſy pſchihot’wany[46]⁾.

Wuſměſcheny[47]^(*)) ſy, martrowany a zaſpěty,

Z cżernjowej krȯnu krȯnowany,

Schwikany, haj ſchwikany tak ſy jara dołho,

Hacž ta krej khopicnje na tu zemju dele běžeſcho.

Jow widżiſch te jehnjo bože njewinwate.

Och kak njeſe ſwȯj kſchiž tak ſcżeṙpnje,

Panje tež dele we zecnjenju a z boloſcżu.

Pȯj a płacž, ty hrěſchna wutroba!

3. Swjate rany.

Jězuſowe ſwjate rany,

Budżcże pſchecy cžeſcżowane,

Wy ſcże za tu moju duſchu

Hnadow měſto potajne.

Pola błuznow twojej nohow,

Khryſchcżel chcu ja wopomnicż

Twoje ſtrachi, moje hrěchi

Ze ſylzami wopłacžicż.

<pb n="103"/>

Mje pak hnuje nicžo druhe

K jenej tajkej želnoſcżi,

Dyžli twoja luboſcż ſama;

Ta mje wjedże k zbȯžnoſcżi.

Božo wodaj, jeno wodaj,

Schtož ja z tymi zmyſłami

Tu ſym zhrěſchił a ſym ſkucżił

Z mojej duſche mocami.

We tej ſmjertnej nuzy mojej

Moju duſchu porucžu

Do tych hnadypołnych ranow;

Wzmi ju horje k žiwjenju!

Pſchiſpomnjenjo. Tute khěrluſchki dach ſej wot Madleny Nykelowej rodż.
Schołcżic w Kulowcu ſpěwacż a napiſach je tam w zaṅdżenym měſacu.
Prěnjej dwaj ſtaj ſtarſchej, poſledni pak nowiſchi; wſchitke ſpěwaja ſo
huſto w poſcże a woſebje w martrownym tydżenju. Ma=li ſchtȯ w naſtupanju
tych něſchto pſchiſpomnicż, je wudoſpołnicż atd., njech mi to praji abo
napiſche.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němſka. Wȯndanjo bu wot rakuſkoho khěžora zhromadżizna wſchitkich
němſkich wjeŕchow, za kotruž ſmy njedżelu 16. auguſta tež proſyli, do
Frankfurta powołana, zo bychu do wjetſchoho zjenocżenja ſtupili. Hacž
změje tale zhromadżizna dobre płody za zbožo němſkich krajow a hacž
woſebje za katholſku cyrkej, to dyrbimy hakle wocžakacż. — Ze
Schlezynſkeje. W tu khwilu pſchehladuje general miłoſcżiwych bratrow
Alfieri z Roma prěni krȯcż tudomne klȯſchtry, hdżež je jich 97 ze 2000
rjadnikami (bratrami). Potom pojědże do Wuheŕſkeje. — W Barlinje maja
miłoſcżiwe ſotry nětko wulku khorownju, ſyrotnu khěžu a wuſtaw za
ſtarych ſłabych ludżi.

Morawſka. Na Welehrad pſchikhadża hiſchcże pſchec wjele pucżowarjow.

Pȯlſka. Njemyſli nichtȯ, zo je wojowacym Polakam jenož wo politiſku
ſamoſtatnoſcż cžinicż a wulke pólſke kraleſtwo załožicż. Słowjanſka
ſtrona, kotraž chce bratrowſtwo bjez Polakami a Ruſami, by ſkerje
ſłyſchana była, hdy by knježeŕſtwo redliſche a woſebje tež ſprawne
pſchecżiwo katholſkej cyrkwi w Pȯlſkej było. Wulka ſyła
pocżiſchcżowacych zakonjow katholſkich Polakow zahubja. Po jenym dotal
płacżacym zakonju n. pſch. mandżelſtwa bjez ſchismatikami a katholikami
nicžo njepłacża, hdyž katholſki dżěl njeſlubi, wſchitke dżěcżi we
ſchismatiſkim nabožniſtwje wocżahnycż. Wyſche toho dyrbja, hdyž
ſtarſchej pſcheſtupitaj k ruſkej cyrkwi, wſchě dżěcżi do 21 lět jim
ſcżěhowacż. Dokelž knježeṙſtwo wſchitke ſrědki nałožuje, zo bychu ſo
tajke měſchane mandżelſtwa a pſcheſtupjenja ſtałe, dha zhubi naſcha
cyrkej wjele. Hdżcžkuli ſchismatiſka woſada pſchez 1000 duſchi licži,
doſtanje hižom nowoho popa a nowa cyrkej ſo natwari. <pb n="104"/>Na
druhim boku pak zběhnje ſo katholſka farſka woſada, hdyž je pod 500
duſchi wotebrała a pſchidżěli ſo najbližſchej ſchismatiſkej. —
Kathȯlſlich duchownych je wjele na hoły podhlad (Verdacht) do jaſtwa
wotwjedżenych; pſchepytowanjo huſto dołho traje, tak zo je ſo wȯndy
duchowna wyſchnoſcż pola ſwětneje wobcżežowała.

Belgiſka. W měſcże Mechelnje dżeržeſche ſo zhromadżizna katholikow,
kotraž 4 dny trajeſche a 22. auguſta jara ſwjatocžnje w tamnej
kathedralnej cyrkwi ſo ſkȯncži. Duchowny Mermill z Genfa dżeržeſche
rjanu k tomu pſchihotowanu rycž, po kotrejž kardinal kathedrale
zhromadżenym japoſchtołſke žohnowanjo wudżěli. Kardinal Wiſeman z
Londona pokaza w ſwojej rycži, kak mȯcnje katholſka cyrkej pſchiběra w
Jendżelſkej. W lěcże 1831 mějeſche Jendżelſka 13 millionow katholikow, w
lěcże 1841 hižom 15 millionow, w lěcże 1851 17 millionow, w lěcże 1861
pak 20 millionow katholſkich wobydlerjow. Dale kardinal zjewi, zo běchu
w lěcże 1830 jenož 434 katholſkich duchownych, nětk pak hižom 1242.
Katholſkich cyrkwjow mějeſche Jendżelſka w lěcże 1830 jenož 410, nětk po
lěcże 1861 jich hižom 872. Prjedy bě jenož 16 klȯſchtrow, nětk je jich
162. — Tež hrabja Montalambert rycžeſche w zhromadżiznje a to wot
ſwobody po ſwědomju (Gewiſſensfreiheit) a mjenowaſche bjez druhimi
krajemi, w kotrychž katholikowje tule ſwobodu nimaja, portugalſki kraj,
hdżež potajne zhromadżenſtwa ſwobodnych murjerjow katholſkej cyrkwi
wulku ſchkodu cžinja. K. Almaida z Liſſabona wobkrucži tele wuprajenjo a
proteſtirowaſche napſchecżo tomule fanatiſkomu tyranſtwu. Swjaty Wȯtc je
tomule kongreſſej ſwoje japoſchtołſke požohnowanjo pȯſłał. Pſchedſydojo
na kongreſſu pȯſłachu bamžej dżakownu adreſſu. „Wy ſcże kral, rěkaſche w
tymle liſcże, połni pokornoſcże, khilamy ſo pſched Waſchej měſchniſkej a
kralowſkej doſtojnoſcżu. Wjeſele prajmy hiſchcże jedyn krócż z cyłym
katholſkim biſkopſtwom: Herbſki dżěl cyrkwje, kotryž Waſcha Swjatoſcż z
njezhibnjenej wobſtajnoſcżu hiſchcże wobſedżi, je wot bȯjſkeje
pſchedwidżownoſcże za ſydło njewotwiſnoſcże bamžiſtwa a za murju
ſwobodnoſcże duſchow wuzwoleny.” Tež bu wobzanknjeny w Brüſſelu wulke
katholſke nowiny k zaſtupjenju katholſkeje cyrkwje a wěcy załožicż. ♣L.♠

Jendżelſka. W delnjej ſejmowni (Unterhaus) bu njedawno zaſy tamny namjet
wěſteje ſtrony wotpokazany, po kotrymž chcedża lětnu podpjeru 180,000
tolerjow za katholſki duchownſki ſeminar we Maynoothu w Iriſkej
wotcżahnycż. Pſchi tej pſchiležnoſcżi ſpomni jedyn rycžnik, zo
katholikojo Iriſkeje na kȯždu hłowu z krajneje kaſſy lětnje 7 nowych
pjenježkow, presbyterianojo 2 ſlěbornaj a anglikanojo (jendżelſka
cyrkej) 6 tol. 10 nſl. dȯſtawaju. Wyſche toho je lěte podpjera 200,000
tol. jara mały pjenjez za rubjene katholſke cyrkwinſke kubła.

Jendżelſka. Do ſtaroho klȯſchtra Connigtona, kiž bu pſched 700 lět
załoženy a wot 200 lět ſwȯjbje Clifford ſłuſcheſche, ſu potomnicy teje
ſameje zas klȯſchtyrſke knježny z Francowſkeje powołali.

Schwajcaŕſka. Tym, kiž katholſku cyrkej njeznjeſliwoſcże dla
wobſkoržuja, porucžamy ſcżěhowacy podawk k rozmyſlenju. W měſcże St.
Gallen <pb n="105"/>bu měſchcżanſke (běrgaŕſke) prawo jenomu
kſcheſcżanej, hdyž ſu je tam hižom 27 židam dali, jenož tohodla
wotrjeknjene, dokelž běſche wȯn katholſki! Měſchcżanſtwo w Lauſanne je
tȯnſamy pſchikład njeznjeſliwoſcże podało, a tamniſche nowiny ♣„La
semaine“♠ ſo wjeſela, zo druhdże tež tajka njeznjeſliwoſcż kcżěje kaž w
Lanſanne.

Italſka. We Venedigu pſchebywa nětko wokoło 2000 do 3000 Němcow. Jich
prjedownicy załcžichu tam w lěcże 1413 woſebite towaṙſtwo z tym
wotmyſlenjom, zo by ſo ſtajna fundacia za němſkoho kapłana pſchi cyrkwi
ſwjatoho Bartronja zdżeržała. Nětcžiſchi kapłan k. Handl je ſo na nětko
tam bydlacych Němcow z prȯſtwu wobrocżił, zo bychu hormadu ſtupili k
žałoženju woſebiteje němſkeje cyrkwje.

Auſtralia. Nětko je na tym, zo dyrbitaj ſo zaſy dwě nowej biſkopſtwje
załožicż a to we Gaulburne a Armidale. To by jědnate a dwanate było wot
lěta 1842, w kotrymž ſo biſkopſtwo Sydney na arcybiſkopſtwo powyſchi.

Afrika. Jendżelſke miſſiony njechadża, kaž je widżecż, prawje
pſchibjeracż. Piſaja, zo zo „Univerſity miſſion” w Riverſhiru kraj
wopuſchcżi, „dokelž ſu tam mjaſne jědże jara žadne.” To bu zaſy jedyn
jendżelſki miſſion, kiž je tajkeje winy dla zaſchoł.

Z Jeruſalema. Po najnowiſchej rozprawje guardiana P. Bonaventury de
Soleno wo ſkutkowanju franciſkanow w Paläſtinje wot l. 1860 mějachu woni
tam 9 klȯſchtrow, 18 hoſpicow, 27 cyrkwjow, 22 farow, 21 khapałkow, 44
khěžow za khudych, 18 hȯlcžich a 9 holcžich ſchulow. Pucżowarjow
(putnikow) bě wob lěto 6,164, kiž buchu pola nich 28,878 dnow
wobſtarani. Mnichow ma jich rjad nětk 254, bjez nimi 126 italſkich.
Wěriwych je w kraju blizko 30,000.

(Naſchi miſſionarojo w Chineſiſkej.) Domaſch Blakiſton, jendżelſki
wyſchk, kiž je w Chineſiſkej pucżował, piſa: Wěſte je, zo ſu katholikojo
w Chineſiſkej wjacy cžinili, hacž chce ſwět pſchipȯznacż. My namakachmy
w znutskownym kraju wjele kſcheſcżanow; w krajinje Schechuan dyrbi jich
100,000 bycż. Woni maju dwej biſkopow; my mějachmy tu radoſcż, zo jenoho
z njeju z dwěmaj duchownymaj trjechichmy. Ja wobkhowam jich hako prawych
miſſionarow w pomjatku. Woni wopuſchcżichu ſwȯj wȯtcny kraj a ſwojich
pſchecżelow jenicžcy z tym wotpohladanjom, zo bychu pohanſkomu ludej
zbȯžnoſcż pſchinjeſli; woni pſchiwozmu joho draſcżenjo a waſchnjo, huſto
tak, zo by najnižſchomu w Europje cżežko panyło; wyſche toho ſu ſtajnej
ſtraſchnoſcżi wuſtajeni a cžwilam, kotrež maja ſtajnje wocžakowacż; woni
ſu tež wot wſchitkoho wobkhodżenja z wukrajom, wſchitkeje komȯdnoſcże,
haj najbȯle wſchitkich potrjebnoſcżow zdżěłaneje Europy takrjec
wotrěznjeni. Tajkim mužam ſłuſcha khwalba, kotruž wopowjedowacż ja hȯdny
njejſym. Pokazam nětk na rozdżěl bjez tutymi a bjez proteſtantſkimi
miſſionarami. Cżile (proteſtantſcy) bydla bjez Europjanami a Amerikanami
w pſchiſtawnych wulkich měſtach, we wužiwanju wſchitkich komȯdnoſcżow
zdżěłanoho towaṙſtwa, wobdacżi wot ſwojich žonow a dżěcżi, we
wobydlenjach, kotrež njejſu hubjeṅſche a cžaſto lěpſche, dyžli te,
kotrež mějachu w europiſkej domiznje; woni ſu w ſtajnym zjenocżenju ze
wſchěmi dżělemi zdżěłanoho ſwěta, a ja myſlu, zo ſo njemolu prajicy:
žadyn proteſtantſki miſſionar njebydli 30 <pb n="106"/>hodżinow
(ſchtundow) daloko wot europiſkich zaſydlenjow. Prajili mi ſu, zo
někotſi němſcy miſſionorojo pſchikład katholſkich ſcżěhuja a hako
Chineſojo pſchehotowami do znutskownoho zaſtupicż ſo prȯcuja, ale ja
njejſym te wjeſelo měł jenoho z tajkich natrjechicż.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Naſch hnadny k. biſkop Ludwik wrȯcżi ſo 24. auguſta z
woſadow wokolnoſcże Oſtritza a poda ſo 29. do Schěrachowa, hdżež
nazajtra ſ. firmowanjo wudżěleſche a potom połdra dnja pſchi ſchulſkich
pruhowanjach woſta. Pſchichodnu wutoru na dżeṅ ſwjateje Marije naroda
budże wȯn we wulkej cyrkwi tudy firmowacż a ſchtwȯrtk w klȯſchtrje
Marinej Hwězdże, na to 13. t. m. we Ralbicach, w ſcżěhowacym tydżenju we
Njebjelcžicach a Wotrowje, a njedżelu 20. t. m. w Khróſcżicach.

Z Budyſchina. Knjez kapłan J. Wels pſcheſydli ſo pſched tſjomi
njedżelemi do Königshaina pola Oſtritza.

Z Kulowa. Tudomna cyrkej ſo rjenje ponowja. Hdyž budże ponowjenjo
hotowe, wopiſchemy ſnadż je wobſchěrniſcho.

Z Budyſchina. Wot cžaſa tak mjenowaneje reformacije woſtachu we Łužicy
ſtare farſke woſady, a běchu tež druhowěriwi kȯždeje woſady nucżeni wot
woſadnoho duchownoho kſchcżicż, wěrowacż, hrjebacż dacż, abo tola
wotpłacżicż, hdyž chcychu ſo na duchownoho ſwojeje wěry wobrocżicż.
Rycżerjo we Łužicy dżeržachu hacž do naſchoho cžaſa na tȯnle
„Pfarrzwang”, kiž bu nětko ſkȯncžnje zběhnjeny, hacžrunje ta wěc
hiſchcże we wſchim zrjadowana njeje. Wobydlerjo, kiż maja druhu wěru
hacž jich dotalny faraṙ, budża ſuſodnej farje ſwojeje wěry
pſchipokazani, a njebudża trjebacż pola dotalnoho wjacy wotpłacżecż.
Žane wuwzacżo njezměje tȯnle nowy zakoṅ pola wěrowanjow; ale kſchcżicż a
pohrjebacż mȯža ſo ludżo dacż pak w ſwojej dotalnej woſadże pak wot
ſwojoho duchownoho, kotromuž budża nětk pſchipokazani.

Z Wotrowa. Dżeṅ 2. auguſta ſwjecżeſche k. faraṙ a kanonikus Jakub
Wornacž 25 lětne faraṙſke jubiläum, kiž bu wot woſadnych jara
ſwjedżeṅſcy wuhotowane. Tež bu jemu cżiſchcżany ſerbſki ſpěw
pſchepodaty. Dokelž je wobſchěrne wopiſanjo w Serbſkich Nowinach,
prajimy jenož z krȯtka, zo bě naſch hnadny k. biſkop tohodla k. ſeniora
Pjecha do Wotrowa pȯſłał, kiž mějeſche w cyrkwi ſwjedżeṅſku rycž. Knjez
jubilar dżeržeſche kraſne hnujace prědowanjo a pſchi božich ſłužbach
buchu khěrluſche z poſaunami pſchewodżane. Bȯh zdżerž k. jubilara
hiſchcże dołhe lěta!

Wotewrjeny liſt, pſchipȯſłany knjezej prědarjej Imiſchej w Hodžiju wot
P. L. A. z R.

Luby knježe! Wy ſcże mi w poſlednim cžiſle naſchoho Poſoła khětrje wȯtru
lekciju dali, ſchtož bjeze wſchoho dwěla z toho pſchińdże, zo ſcże ſej
ſchtyri <pb n="107"/>měſacy k pſchemyſlenju wzali a nětk hakle na moje
pſchipȯſłane porjedżenjo wot měrca wotmołwili. Wy mjenujecże mje
intolerantnoho (njeznjeſliwoho); zo wot Was tele mjeno dȯſtanu,
njedżiwam ſo, pſchetož leži cyle w naturje wěcy, zo tȯn, kotromuž
napſchecżo ſtupimy a kotrohož njewěrnoſcże dla wobſkoržujemy, nas
poſwari a hani. To ja wot Was rady ſłyſchu a njedżeržu to za njecžeſcż
abo hańbu. Haj ja ſym intolerantny, zo byſchcże to wjedżeli, ale jenož
pſchecżiwo tajkim z ruku pſchimliwym njewěrnoſcżam, kaž ſcże Wy we
Waſchim w lońſchim prědowanju do ludżi pſchinjeſli a pſchez cżiſchcż
rozſchěrili; runje pak tohodla, dokelž ja intoleranciju na tele waſchnjo
nałožuju, dyrbju Wam tuſamu „Waſchoho porjedżenja dla” hiſchcże druhi
krȯcż pytnycż dacż, byrnje ſo ſnadż zaſy na cżiſchcżowy zakoń wot 29.
wulk. rȯžka 1855 powołali.

1. Prjedy wſchoho ſo Was wopraſcham, ſchtȯ bě drje wina, zo ſcże mi tȯn
punkt, kiž Cawchtlicu w Waſchim prědowanju naſtupa, nětk porjedżicż
dyrbjeli, ſo zamołwicy, zo ſcże tutȯn cyły ſpodżiwny „hiſtoriſki” ſkutk
wot zaṅdżenoſcże měnili? Bjeze wſchoho dwěla Wy ſam. Wſchak Wy
mjenujecże pſchiſtup cyłeje Cawchtlicy „hiſtoriſki” ſkutk; njewěſcże pak
Wy, ſchto je winowatoſcż prědarja, hdyž we cżiſchcżanym prědowanju
hiſtoriſke ſkutki wopomina? Tu wěſcże njeje doſcż, zo wȯn praji: to je
po ſtworjenju ſwěta po wundżenju edicta Jȯzefa ♣II.♠ ſo ſtało, ně, wȯn
dyrbi (z najmjeńſcha w pſchiſpomnjenjach pod cžaru) tež wocżiſchcżecż
dacż lěto a dżeń, na kotrymž je ſo tȯn ſkutk ſtał a tež žȯrło, z
kotrohož je ſwȯj ſkutk cžeŕpał; hewak mohł najprěniſchi wuſtupicż a
prajicż: to ſo ſkoro zda kaž łža atd. To pak njejſcże cžinili, kaž 12.
ſtrona Waſchoho prědowanja wupokazuje; tohodla njedyrbicże ſo
ſpodżiwacż, zo naſch jedyn to wěricż njechaſche a tohodla pſchecżiwo Wam
ſo wupraji. Hdy byſchcże Wy měſto toho, zo ſcże chcyli, kaž Němc praji,
„Aufſehen machen”, na wěrnoſcż a dokładnoſcż we Waſchim prědowanju
hladali, dha njebyſchcże žanoho pſchecżiwnika namakali. Wy budżecże drje
prajicż: Wſchak ſym we waſchim katholſkim Pȯſle nětk žȯrło mojoho
hiſtoriſkoho ſkutka zjewił, ſchto chcecże wjacy? Na to wotmołwjam: Naſch
Poſoł njeje k tomu poſtajeny, zo by to, ſchtož ſcże we Waſchim
prědowanju zabyli abo wopacžne prajili, pſchidał a doprědował, a ſym ſo
dawno ſpodżiwał, zo je joho redakcija pſchecżiwo Wam tak pſchiſtojna
była a Waſche „porjedżenjo” pſchijała. Wyſche toho pak je žȯrło we
naſchim Pȯſle wot Was nawjedżene tajke, zo je ſkoro ſměſchne nam
katholikam je jenož pomjenowacż. Wy mjenujecże pſcheſtup cyłeje
Cawchtlicy „hiſtoriſki” ſkutk, dokelž to jene cžiſło (28) „Fliegendes
Blatt der Guſtav Adolfs Stiftung” powjeda! Luby Knježe! Schto dha k
hiſtoriſkomu ſkutkej ſłuſcha? Jelizo maja wſchitke hiſtoriſke ſkutki
tajke ſłabe nohi, kaž Waſch, kotryž ſo na „Fliegendes Blatt” załožuje a
žane lěto na cžole nima, potom dyrbjał cžłowjek zawěſcże wuwołacż: Schto
je wěrnoſcż? Wboha hiſtorija! — Wy wobſkoržujecże mje dale, zo ſym
njeprawdu pſchecżiwo Wam wobeſchoł, hdyž ſym Waſch „hiſtoriſki” ſkutk na
pſchitomnoſcż wukładł a jȯn njejſym wot zandżenoſcże rozemił, kaž Wy.
Schtož mje po prawym pohnuwaſche Waſch „hiſtoriſki” ſkutk wot
pſchitomnoſcże trjebacż, (Waſche ſłowo „wuroſcżichu” njejſym
pſcheměnicż[48]⁾ cheył; to je ſo naiſkerje w běhu cżiſchcża ſtało), bě
ſcżěhowace. Ja njewěm, hacž ſcże Wy homiletiku (wucžbu wo prědowanju)
ſchtudowali, to pak wěm, zo kȯždy wo njej rozwucženy, Waſch hiſtoriſki
ſkutk runje tak lochcy wot pſchitomnoſcże zrozemi kaž P. L. A. z R.
Kedżbujcże na to, ſchtož Wam nětk praju. Waſch tekſt, kaž ſcże ſtr. 5
prajili, bě: Bjeŕcże ſo popotrjebnoſcżach tych ſwjatych horje, a z nim
<pb n="108"/>chcyſchcże Wy k podpjeranju evangelſkolutherſkich
napominacż. Ja ſo was pſchecżelniwje praſcham: K podpjeranju kajkich
evangelſkolutherſkich chcyſchcże dha Wy napominacż—tych, kotſiž ſu nětk
žiwi abo tych, kotſiž pod khěžorom Jȯzefom ♣II.♠ žiwi běchu? Bjeze
wſchoho dwěla k podpjeranju tych, kotſiž ſu nětk žiwi a nic tych, kotſiž
pod tamnym khěžorom žiwi běchu; mordwi wſchak nimaja žane potrjebnoſcże,
kajkež Wy tam měnicże. Hdyž je tomu tak, k cžomu chcecże nětk tutȯn
Waſch „hiſtoriſki” ſkutk wot zandżenoſcże wukłaſcż, z kotrymž nimamy
nicžo wjacy cžinicż. Wy ſcże tohodla woprawdże, hdyž Waſch hiſtoriſki
ſkutk wot zańdżenoſcże płacżicż dacże, k podpjeranju mordwych napominali
abo, jelizo to njechacże Waſche prědowanjo jara hubjenje dżěłali, dokelž
ſo njejſcże k tekſtej dżerželi, a cyła dołha poetiſku wopuſch wot
huſitſkeje wucžby, tolerancnoho edikta a ſempſchindżenja evangelſkich w
Cawchtlicy do druhoho dżěla Waſchoho prědowanja nanihdy njeſłuſcheſche.
Zapiſchcże ſebi to do pomjatka, jelizo zaſy podobne prědowanjo
wocżiſchcżecż dacże. — Wſcho to pak běch Wam pſchepuſchcżił, hdy by
Waſch „hiſtoriſki” ſkutk jenož kuſkpo wěrnoſcżi wonjał, a to je runje ta
wěc z Waſchim „hiſtoriſkim” ſkutkom, kotruž njemȯžu Wam zabycż. Po
Waſchim poetiſkim wopiſanju, kiž ſcże nam w naſchim Pȯſle hakle z
citatom dokładli, ſtupi tamny dołhi cżah ludżi pſched ſwoju wyſchnoſcż
we Fulneku. — Ja ſym do Cawchtlicy piſał a 1. ſeptembra liſt wot fararja
Franca Holletſcheka doſtał, w kotrymž ſcżěhowace ſtoji: Cawchtlica
prjedy katholſka, po tſicecżilětnej wȯjnje, we kotreiž wjele ſwojich
wobydlerjow zhubi, proteſtantſka, ſo wokoło 1700, hdżež Amos Komenſki
wěru morawſkich bratrow w měſcże Fulneku a joho wokołnoſcże
rozſchěrjowaſche, tejle ſekcże pſchizankny. Byrnje wyſchnoſcż wot tutoho
cžaſa ſem ſpomnjenu ſektu wobrocżicż chcyła, dha ſo to tola njeradżi,
tak zo 1724—1731 wjacy hacż 100 tajkich morawſkich bratrow k
Zinzendorfej do Sakſkeje, do Gŕnölandſkeje atd. cżehnjeſche. Hiſchcże
prjedy wuńdżenja tolerancnoho edikta Jȯzefa ♣II.♠ cżěrjachu najwjetſchi
dżěl morawſkich bratrow w Cawchtlicy ſwoju haru. Tymle pſchińdże
tolerancny edikt runje prawje w hȯdż, woni wuſtupichu nětk a mjenowachu
ſo, dokelž woni pod mjenom morawſki bratrow w Rakuſkej wo ſtacż
njemȯžachu, proteſtantojo. Ale tež něſchto katholikow tehdom pſcheſtupi,
pſchetož khěžorſcy zaſtojnicy jich narycžachu, zo khěžor to chce a
porucža. Cawchtiicžanſki katholſki farai ſo tež mnohim njelubjeſche
„krutoſcże dla” a tak pſchińdże, zo je ſkoro cyła Cawchtlica bjez
wſchoho wucženja prȯteſtantſka była. Wotpadnjeni wozjewichu nětk jenož
ſwoje nowe mjeno pſched ſwojej wyſchnoſcżu w Kunewaldże (nic we
Fulneku)! a Cawchtlica bě proteſtantſka. Potajkim bě a je nětk hiſchcże
w Cawchtlicy ſchtož proteſtantow we njej naſtupa, měſcheńca dweju
wurywuznacżow katholſkoho a morawſkich bratrow; mjeno augsburgſkeje
konfeſſije pak jenož je prȯzne mjeno, kiž ſu morawſcy bratſja a tamni
wotpadnjeni katholſcy na ſo wzali, zo bychu po ſpodobnoſcżi ſwoje
wſchelake měnjenja we wěrje wuznawacż mȯhli. Zo temu tak je, dopokazuje
faraŕ H. z tym, zo praji: Cawchtlicžanſcy proteſtantojo maja hiſchcże
wjele katholſkich ceremonijow a hako powoſtank morawſkich bratrow nicžo
wot Luthera wjedżecż njechadża. „Woni ſu, praji doſłownje faraŕ,
(morawſcy) bratſja, kotſiž wot Luthera nicžo wjele wjedżecż nochcedża a
kaž do woſow by trjechił, hdy by jich lutherſkich mjenował; mjeno Luther
je bjez nimi zakazane (verpönt); ja ſam bych ſebi wjele mjerzanja a
hidżenja na ſo ſcżahnył, hdy bych mjeno Luther abo lutherſki wo nich
trjebał.” Hacž je potajkim, l. K., cyła Cawchtlica podjanſka była a
pſcheſtupiła w cžaſu Jȯzefa ♣II.,♠ hacž nětk proteſtantſka je a Waſchej
cyrkwi pſchiſłu<pb n="109"/>ſcha, hacž je w měſcże Fulneku pſcheſtupiła
a na tak zajimawe waſchnjo, kaž ſcże wopiſali atd.; wſcho to mȯžecże
jara derje z toho pſchipoſłanoho liſta dohladacż. Za cžitarjow Poſoła
pſchiſtajn hiſchcże, zo we Cawchtlicy a wokołolěžacych twarjenjach, kiž
k železnicy ſłuſcheja, ſo hižom zaſy 480 katholikow namakaju (z
pſchiwzacżom wſy Klötten 884), tak zo mȯže tamniſchi faraŕ nětk ſkoro
prajicż, zo wot lěta 1781 ſem katholikojo zaſy kaž ze zemje wuroſcżichu.
K wuroſcżenju proteſtantſkich woſadow bě, kaž faraŕ Hollatſchek praji,
Morawſka zemja hiſchcże jara njepłȯdna, zo mile daloko wokoło Cawchtlicy
žana proteſtantſka woſada njeje.

2. Pſchińdżemoj nětk do Prahi. — Schtož Prahu naſtupa, njemožu Wam, l.
k., pſchi najſwěrniſchej woli něſchto druhe piſacż hacž to, ſchtož ſym w
měrcu hižom piſał a pſchiporucžu Wam, zo byſchcże to hiſchcże jedyn
krȯcż cžitali. Ja njejſym moje tamniſche wuprajenja z njeprawych žȯrłow
cžerpał, ale ſym najprjedy w Prazy napraſchowanjo dżeržał pola ludżi,
kiž wobſtejenja Waſcheje woſady lěpje dyžli ja a Wy znaja, tak zo ſo ja
na jich wuprajenja ſpuſchcżam. Ja ſym Wam tehdom jenož z krȯtka prajił a
dopokazał, zo je Waſcha evangelſka woſada ta najmjeńſcha bjez wſchitkimi
proteſtantſkimi woſadami w Prazy a zo wona žanu cyrkej njetrjeba, zo pak
ma za to rjanu murjowanu ſalu a zo tale ſala tak hubjena njeje, kaž ſcże
Wy do ſwěta wuwołali, a pſchi tym ja woſtanu dżens hiſchcże. — Wy
dżeržicże mi dwě wěcy napſchecżo: ♣a)♠ zo je dwȯrſki twarſki miſchtyr
Zobel zaſtojńſcy hubjenoſcż tuteje łubje wobſwědcžił a ♣b)♠ zo je khěžor
ſam tu potrjebnoſcż nětk ſpȯznał a tej woſadże atd. Je=li, prěniſche
wěrno, je=li wěrno, zo je dwȯrſki miſchtyr Zobel hižom 1810 hubjenoſcż
tuteje łubje zaſtojńſcy wobſwědcžił, dha je tola ſpodżiwne: ♣a)♠ kak
mȯžeſche Waſcha woſada, je=li w njej 1200 duſchow, pſched nimale 70
lětami łubju kupicż, w kotrejž mȯže ſo po Waſchim prajenju lědy 300
ludżi měſcżicż? Hewak kupi, najbȯle kȯžda nowa woſada ſkerje wjetſchu
modleŕnju, dokelž ſo licžba wuznawarjow z cžaſami ſnadż rozmnoži;
dyrbjało to pola Waſcheje woſady hinak bycż? Jeli w modleŕni měſtno za
300 ludżi, bě drje pſchi jeje kupjenju nanajwjacy 300, a duž drje
mnohoſcż njeje nětko na 1200 zroſtła. ♣b)♠ Hdyž bě cyrkej hižom 1810 k
ŕozpadanju, z cžoho pſchińdże, zo je woſada tak ſchpatny Boži dom
kupiła? ♣c)♠ cžohodla w Prazy Waſchej lubej woſadże z dobom na ſpocžatku
tajke hubjene twarjenjo poſkicżichu? ♣d)♠ cžohodla wyſchnoſcż, jelizo bě
zaſtojńſcy hižom 1810 hubjenoſcż ſpomnjeneje łubje wobſwědcžena, njeje
nicžo cžiniła, ale tejle hubjenoſcżi a pomałomu rozpadanju hacž nětko
měrnje pſchihladowała? Njemȯžeſche dha najprěniſchu njedżelu njezbožo ſo
ſtacż a łubja zhromadżenych kemſcherjow zarazycż? dale ♣e)♠ z kajkim
ſwědomjom mȯžeſche taſama wyſchnoſcż wuſtupicż a pſchez policajſtwo
wěriwym hrozycż ze zamknjenjom łubje, — njebě to tola kruch
intolerancy??? Ale khěžor, Wy prajicże, je ſam tule nuzu dohladał atd.
Na to wotmołwju: Mojedla mȯže khěžor Waſchej woſadże hiſchcże tſi
cyrkwje daricż, to za Was hiſchcże nicžo njedopokazuje; to pokazuje, zo
je khěžor Waſchej woſadże z hnady cyrkej poſkicżił, nic pak, zo je
woſada cyrkej trjebała. Nic kȯždy poſkicżeny dar je tež pſchecy tomu
trěbny, kotromuž my jȯn poſkicżujemy. Snadż ſcże Wy ſam hižom druhdy
proſchacomu cžłowjekej abo proſcherjej něſchto dali, ſchtož wȯn
njetrjebaſche a ſchtož ſcże jomu jenož joho prȯſtwow dla wotpuſchcżili.
Tak bě po mojim zdacżu wěc tež tudy. Poſkicżena cyrkej bě bjeze wſchoho
dwěla zběhnjena cyrkej, kiž prȯzna ſtojeſche a ſwojeje ſtaroby a
njenahladnoſcże dla wot katholikow wjacy trjebana njeběſche. Je=li
Waſcha cžěſkoevangelſka woſada w Prazy khěžora proſyła a po Waſchim
waſchnju wěc prawje nuznu prědkſtajiła, cžohodla njedyrbjał khěžor tajku
nuznu prȯſtwu dopjelnicż? Abo zamožicże Wy woprawdże, luby knježe,
dopokazacż, zo <pb n="110"/>je rakuſki khěžor „bjeze wſcheje prȯſtwy”
ſpomnjenu cyrkej Waſchej woſadże wotpuſchcżił??? — Prȯſtwa a nic
potrjebnoſcż tudy pomhaſche. Prawje ſměſchne ſo wupokaže, hdyž Wy k
pokazanju tuteje potrjebnoſcże prajicże, zo je hižom 1810 hubjenoſcż
tuteje łubje zaſtojńſcy wobſwědcžene było atd. Na tele waſchnjo je
evangelſka woſada tule łubju hižom khětrje hubjenu wot ſpocžatka ſem
podatu krydnyła atd. a je jenož k ſpodżiwanju, zo njeje tale łubja tajki
cžas bjez porjedżenja, dżeń wote dnja hubjeńſcha, dawno hižom hromadu
panyła a někotrych evangelſkich zarazyła.

Zo ja njejſym tak njepopſchaty kaž Wy ſo ſtr. 86 naſchoho Poſoła
wuprajecże, njemȯžu Wam wě=zo dopokazacż a Wy njebyſchcże to tež wěrili,
ale runje tak mało mȯžecże Wy mi dopokazacż, zo ja njepopſchaty ſym, kaž
Wy to tam cžinicże; abo ſym ja w mojim naſtawku wot měrca něſchto
prajił, zo ja Waſchej woſadże khěžorſki dar ſpomnjeneje cyrkwje
njepopſcheju? Tehdom hiſchcże nichtȯ wot khěžorſkoho dara nicžo
njewjedżeſche, dokelž je khěžor hakle w juliju cyrkej darił. Kajke
ſpodżiwne a njerozomne zawjercżenjo ſwěru cžinjene, hdyž Wy tohodla
prajicże: Zo ♣P. L.♠ žanu potrjebnoſcż tajkeje ſmilnoſcże njeſpȯznaje
atd.! Wobzamknu tutȯn punkt wot Prahi, Was proſcho, zo byſchcże Waſchich
bratrow tež napominali, poſkicżenu cyrkej prawje pilnje wopytowacż,
pilniſcho dyžli modleṙnju w blidaŕſkej haſy, hewak budża khěžorſkeje
hnady njedoſtojni.

3. Su nětk tež hiſchcże někotre wuprajenja we Waſchim wotmołwjenju, kiž
moju parſchonu[49]⁾ naſtupuja. Wy ſcże pſchirunanjo cžinili bjeze mnu a
njeboh Tecelinom. K cžomu, to je zjawne; tak hłupi wſchak Serbja tola
njejſu, zo ſcże Wy jim wſchelakoſcż zańdżenoſcże a pſchitomnoſcże hakle
pſchez Waſche pſchirunanjo pokazacż dyrbjeli; Waſche wotpohladanjo bě
drje jenož tele, moju parſchonu pſchimacż, potajkim ſcże ſo, luby
knježe, wot porjedżenja pſchedmjeta zabłudżili na porjedżenjo mojeje
parſchony. — — — To je pak dżěcżace pak njepſchiſtojne! Hiſchcże druhi
krȯcż tak, a chcu za Wami druhe ſłowcžko rycžecż. Zo ſcże ſo khwalbnje
wo Tecelinu wuprajili, ja rady ſłyſchu, hacž runje Waſcha khwalba pſchi
tejle pſchiležnoſcżi ſpodżiwnje klincži; dam Wam pak tola pſchecżelniwu
radu, chcecże=li njebocżicžkoho prawje ſpȯznacż a cžeſcżicż, zo byſchcże
wſchě joho piſma cžitali woſobnje joho: „Tżeſcżeńo téch Sẃatéch ha
woſebnite tżeſcżeńo S. Maŕe” a joho prědowanja, kiž wo wěrje jednaju,
ſnadż byſchcże potom tež joho tolerancu ſpȯznali! — Wy prajicże dale, zo
ja njejſym hiſchcże nawuknył, zo „ſala” na ſerbſki „łubja” rěka. Tak
wucženy wě=zo njejſym a njebudu to tež najſkerje wuknycż, byrnje Wy mje
wucžicż chcyli. Za to pak mȯžu tež na něſchto ſpomnicż, ſchtož Wy
njejſcże nawuknyli, hacž runje ſcże hižom dołhe lěta prědaŕ. Prědaŕ
dyrbi jenož tajke ſłowa trjebacż, kiž maja powſchitkomnje jedyn a
tȯnſamy wuznam, pſchetož hewak mȯže jomu něchtȯ wopak zrozemicż. Słowo
„łubja” pak hako „ſala” wſchudżom tȯnle jedyn wuznam pola njewucženoho
ludu nima. — Wě=zo ſo ſłowo „łubja” druhdy za ſala trjeba; ale „někajka”
łubja we „ſtarym ſchěrym twarjenju”, njeje najſkerje kȯždomu Serbej
ſala, někajka łubja, „kiž je nětk hižom k rozpadanju dodżeržana”
hiſchcże mjenje, hacž nanajmjenje pak, hdyž pſchiſtajicże: zo je
policajſtwo evangelſkim lutherſkim hižom hrozyło, tule łubju zanknycż a
z tym jich ſmjercż ſtraſchne kemſchenja zadżěwacż.” Tajku ſtwu, hdżež
ſmjercż nutsſtupacych docžakuje, „ſalu” mjenowacż, njemȯže kȯždomu do
myſlow pſchińcż.

<pb n="111"/>

4. Skȯncžnje hiſchcże něſchto. Wy ſcże mi porokowali, zo ja hako
rozſudżeŕ Waſchoho prědowanja njejſym ſebi mału prȯcu wzał, Waſche 16
ſtronow dołhe prědowanjo z kedżbliwoſcżu pſchecžitacż. Tutȯn Waſch porok
ſym nětk dobry cžinił, ſym ſebi mjenujcy woprawdże prȯcu wzał, Waſche 16
ſtronow dołhe prědowanjo pſchecżitacż, njewěm pak, hacž budżecże
ſpokojom; pſchetož ſym hiſchcże tak wſchelake namakał, ſchtož ſo mi
njelubi. Wy prajeſche ſtr. 5: „Kak nuzne tajke zjenocżenſtwo (t. j.
Guſtavadolfſke) je, to mȯžecże z toho pȯznacż, zo ma nětk w lěcże 1862
naſcha evang. cyrkej na duſchach lědy hiſchcże dżeſaty dżěl toho, ſchtož
je w lěcże 1558 měła. Tehdy Venezianſki pȯſłanc domoj ſwojomu
knježeŕſtwu piſaſche, zo je jenož hiſchcże dżeſaty dżěl Němcowſtwa
podjanſki. A nětk??? Wjacy hacž połojca. A ſchto je naſcha cyrkej
zhubiła w Francowſkej a Pȯlſkej, w Walſkej a Schpaniſkej, w Litawſkej a
Rakuſkej! — Tu dyrbju porjedżecż. W naſtupanju Němcowſtwa, zo je wjacy
hacž połojca podjanſka, Wam pſchihłoſuju; w naſtupanju Francowſkeje,
Walſkeje, Schpaniſkeje dyrbju porjedżecż. Waſcha cyrkej t. j. lutherſka
evangelſka njeje po mojim zdacżu tam nicžo zhubiła, a wěſcże cžohodla?
Dokelž tam ženje nicžo njemějeſche, a to, ſchtož nimaſch, njemȯžeſch
zhubicż. W druhich wot Was ſpomnjenych krajach, praju ja, zo je Waſcha
cyrkej jara wjele zhubiła, pſchetož evangelſkolutherſkich je, kaž
ſtatiſtiſke tabelle pokazuja, porno katholikam jaramało, tež w Cžěſkej a
Morawje. — Zo ſcże zjenocżenſtwo tohodla za nuzne pȯznali, je ſměſchne a
ſo ſkoro tak zda, hako byſchcże Wy nam katholikam to zaſy wotewzacż
chcyli, ſchtož je wot cžaſa reformacije ſem k naſchej katholſkej wěrje
ſo wrȯcżiło;[50]⁾ jeli tomu tak, dha lutujcże Waſche mocy, dokelž to
budże podarmo! — — Ludżo njejſu wjacy tak hłupi kaž pſched 300
lětſtotkami. — By na wſcho waſchnjo pſchiſtojniſcho było wot Was, zo
byſchcże pſched durje Waſcheje cyrkwje hladali a k pſchewobrocżenju
napominali, hacž to na katholikow zaměricż. — Wy ſam prajicże (ſtr. 8),
zo maja reformirtſcy tȯnſamy załožk we wěrje kaž Waſcha cyrkej; je=li to
wěrno, hlejcże zbožowne dżěło: zjenoſcżcże jich tola z Waſchej cyrkwju!
Potom namakacże proteſtantſkich bratrow w Bramborſkej, Jendżelſkej,
Schwejdſkej atd. a wſchitcy cżile proteſtantojo hiſchcże Waſche
wěrywuznacżo nimaja abo rozdżěluja ſo we mnohich wěcach wot Waſchoho
wěrywuznacża a cyrkwiſkoho wuſtajenja! Tu — hlejcże miſſionſkoho dżěła
doſcż, pſchinjeſcże tu wěc k zjenocżenſtwu wſchitkich Waſchich
proteſtantſkich wotſchcżěpkow abo ſektow, twoŕcże jenu proteſtantſku
cyrkej a potom pſchińdżcże a wopraſchejcże ſo po zhubjenych katholikach.
Njechacże=li pak Waſchu prȯcu na tych Wam blizko ſtojacych ſpytowacż,
ſchtož ſo ſkoro tak zda, dha dżicże a napominajcże k pſchewobrocżenju
pohanow, ſchtož dyrbja lutherſcy kaž katholſcy za něſchto trěbne
ſpȯznacż. — —

Str. 10. ſcże Wy na „wbohu” Cžěſku pſchiſchli, kak mjenujcy tale <pb
n="112"/>wboha Cžeſka junu w Huſowym cžaſu w kraſnym ſwětle wěrnoho
evangelija ſwěcżeſche, kajku zbožownoſcż je Jan Hus z rozſywki božoho
ſłowa rozſywał atd., zo pak bu bohužel tele wulke zbožo bȯrzy zahubjene.
L. K. Tu chcu krȯtki bycż, dżeržcże Wy tak na Waſchoho Huſa, wot
kotrohož wudawacże, zo je joho wěrywuznacżo wot joho potomnikow w ſamym
Wittenbergu podate za dobre lutherſke pſchipȯznate było. Njemȯžu hinak,
hacž Wam jenu radu dacż: Spytajcże wſchak, jenož poł lěta z rozſywki
zbožownoho Huſowoho božoho ſłowa rozſywacż, wucžcże n. pſch. jenož kaž
Hus to wucžeſche: „Zo je duchowny, ſudnik, a wyſchnoſcż (cyrkwinſka kaž
ſwětna), — kiž cżežko hrěſchi, bjez mocy, bjez płacżiwoſcże wſchě jich
ſkutki, zo je dowolene pſchecżiwo nim ſo zběhnycż a jich wotſadżicż”,
wucžcże tule a podobne błudne Huſowe wucžby w Sakſkej jenoz̀ poł lěta a
ja Wam zawěſcżenjo dam, zo ſcże najdlěſchi cžas prědaṙ byli w Hodżiju! —
— — My wſchitcy katholſcy kaž lutherſcy mȯžemy ſo wjeſelicż, zo ſu (jeli
to wěrno) podjanſcy ſwětni mȯcni wot hroznych jeſuitow naſchcżuwani (ſt.
11.) huſitkej zbožownoſcżi kȯnc cžinili. Tola Was na njezbožo dopomnicż,
kiž je Huſſitſtwo wulkomu dżělej Europy pſchihotowało, by podarmowſka
prȯca była. Wy jenož zbožownu Huſowu wucžbu widżicże (ze znatych
pſchicžinow) a njewidżicże horjo a krawne pſcheſcżěhanja, kiž ſu ſebi
huſſitojo „dla tuteje zbožowneje wucžby” dowolili; haj tak zaſlepjeny Wy
ſcże, zo Wy wſcho te njewuprajomne njezbožo a horjo na rachnunku
katholikow piſacże a wuwołacże: „Kaž w Neronſkich cžaſach bu z mjecžom a
jaſtwom pſchecżiwo nim (t. j. pſchecżiwo huſſitſkim bratram) zakhadżane”
(ſtr. 11). Něſchto tajke prajicż a cżiſchcżecż dacż, pſcheradża zawěrno
wulku njewědomoſcż, wulku khrobłoſcż a njeſprawnoſcż bjez kȯnca. Schto
ſu tola, ja ſo Was praſcham, n. pſch. jow katholikowje naſcheje
wokołnoſcże cžinili, ſchto zawinyli, zo ſu huſſitowje kaž rubježnicy a
mordarjo w tamnym cžaſu pſchicżahnyli, jich wſy a cyrkwje palili, wſcho
rubili, a kȯncowali??? Str. 13. prajicże: zo ſu (katholikowje, kaž ſo
rozemi) jenoho biſkopa na wſchě 18 lět hłuboko pod zemju dżerželi w
cżmowym, włȯžnym ſtuchłym jaſtwje! Zaſy „hiſtoriſki” ſkutk za nas
katholikow jara intereſſantny. Ja ſo Was praſcham? Kajki biſkop to bě?
Kak rěkaſche? Hdże bě žiwy? Hdże mějeſche ſwoju diöceſu? Schto bě
zawinył ??? Z wotkel je tale bajka? Žȯrlo. Na ſtr. 12 ſkȯncžnje
prajicże, zo je we wſy Spalowach nětk we najnowiſchim cžaſu wulka ſyła
podjanſkich do lutherſkeje cyrkwje ſtupiła a wjele druhich je hižom ſwȯj
pſchiſtup wozjewiło. Spodżiwna wěc z Waſchimi pſcheſtupami; jow nichtȯ
njepſcheſtupi, ale kȯžde lěto jenož w dalokoſcżi. Ja chcu tam piſacż a
we pſchichodnym cžiſle naſchoho Poſoła zjewicż, kak wulka tale ſyła
pſchiſtupjenych je a kotſi ſu ſo hacž nětk k pſchiſtupej wozjewili. — A
bjez tym bože mje!

Pſchiſpomnjenjo redaktora. W tu khwilu njeměſcham ſo hiſchcże do
rozrycžowanja znateju knjezow pſchecżiwnikow a zamołwjam ſo jenož, zo
tale wěc tak wjele měſtna w Pȯſle žada. Hacž runje ſnadż naſchich
cžitarjow mjenje zajima praſchenjo wo dalokim měſtacžku Cawchtlicy a wo
małej proteſtantſkej woſadże w Prazy, dyrbjach tola naſtawk k. ♣P. L.♠
pſchijecż, dokelž bě wȯn z nowa pſchimany, woſebje ſchtož joho parſchonu
naſtupa. Nadżijam ſo, zo knjez pſchecżiwnik njebudże tak wobſchěrnje
wotmolwjecż; hewak dyrbju potom wobej cžeſcżenej knjezow na pucż
broſchirow pſchecżelnje pokazacż.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoł.

Cyrkwinſki cžaſopis, wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w
Budyſchinje.

♣Redaktor: Michał Hȯrnik.♠

Cžo. 10. Oktober. 1863.

Stawizny Rȯžanta.

(Skȯncženjo.)

10) Dżeſaty adminiſtrator bě P. Tadej rodżeny z Miletina we Cżèſkej,
rjadnik z klȯſchtra Oſſegga. Wȯn bě 22½ lět kapłan we Janeggu a w
klȯſchtrje Marinej Hwězdże a bu 10. auguſta 1835 adminiſtrator. Hako
rodżenomu Cžechej bě jomu lochko bȯrzy ſerbſku rycž nawuknycż, hdyž bě w
klȯſchtrje, tak zo bȯrzy po ſwojim pſcheſadżenju do Rȯžanta jenož
ſerbſki prědowaſche a ſpowjedż ſłyſcheſche. Wȯn napiſa tež němſki a
ſerbſki ſłownik a rycžnicu, wobě knizy njecżiſchcżanej. Wȯn wumrje 12.
hapryla 1838 runje zeleny ſchwȯrtk, wot božeje rucžki zajaty w khapali,
hdyž chcyſche runje ceremonije toho dnja dokonjecż.

11) Jědnaty adminiſtrator bě Alberik Schrybaṙ (Schreiber) rodżeny w
Kukowje a z klȯſchtra Oſſegga. Wȯn bě prjedy kapłan we Wtelnje a Marinej
Hwězdże, a pſchińdże 19. hapryla 1838 do Rȯžanta, wumrje pak hižom po 4
lětach na hłownicu (Nervenfieber). W tutej khoroſcżi wȯn bjez
wobkedżbowanja z łoža cżekny na delne hona rožencżanſkich polow a
wudychny tam tež ſwojoho ducha w rukomaj tehdomniſchoho wucžerja
Handrija Bräuera.

12) Dwanaty a nětcžiſchi adminiſtrator je wyſokodoſtojny knjez P. Michał
Benno Kral, rodżeny w Cżemjericach pola Budyſchina (1797). Pſchińdże z
klȯſchtra Oſſegga za kapłana do Janegga (blizko Oſſegga), 1828 do
Marinoho Doła, 1835 do Rȯžanta za kapłana, 1838 do Marineje Hwězdy,
hdżež woſta hacž k ſwojomu powołanju do Rȯžanta 1. oktobra 1842.

Kooperatorojo běchu wot lěta 1756 hacž nětk pjatnacżo, mjeńſcha połojca
wot nich běchu Serbja[51]⁾ a druzy Němcojo a Cžechojo, kotſiž najbȯle po
krȯtkim cžaſu zaſy do Cžěſkeje woteńdżechu. Su to: Chryſoſtom Běr
(1756—58), Placid Kmjecż (1758—64), Anton Buk (—1770), Eugen Hauptmann
(—1293), Tecelin Mieth (—1817 hako poſledni nowocalſki profeſſ.), (potom
bě z nim emeritus Eugen), Benno Kral (1835—38), Theodor Peters (—1870),
Valentin Angerle <pb n="114"/>(—1841), Robert Pokorny (—1842), Jȯzef
Dreßler (—1843) Sigmund Biener (—1845) Ildefons Nietſch (—1849), Arnold
Werner (—1856), Eugen Scherzel (—1859) a Ludwik Angermann.

W lěcże 1858, daſche klȯſchtyr pod abatiſſu Benediktu Goehlerec na
woſobne pohnuwanjo k. propſta Benedikta Krona cyrkwinſku wěž twaricż.
Delni twar teje ſameje bu hižom z cyrkwju ſobu dokonjany (1778); nowe
wutwarjenjo, kaž to nětk widżimy, ſo ſta w 1848 pſchez murjeŕſkoho
miſchtra G. Schichta z Hirſchfelde. Wułožki wutwarjenja wucžinjachu
nimale 2300 toleŕ. Dżěl tutych pjenjez (750 toleŕ) je pſchinoſchk
Michała Jězorki, prjedawſchoho zwȯńka pſchi ſerbſkej cyrkwi S. Marije w
Budyſchinje, kiž tule ſummu dari ze zawoſtajenych pjenjez ſwojoho ſyna
Handrija Jězorki, kiž bě kanceliſt a rendant w klȯſchtrje a na ſpocžatku
l. 1848 wumrje. Nowe zwony, a to tſi doſta wěž hakle 4. oktobra 1852.
Wone płacżachu hromadże 643 toleŕ 14 nſl; buſchtaj pak tež dwaj ſtarej
zwonaj k zapłacżenju ſpomnjenych pjenjez pſchiwzataj, tak zo dyrbjeſche
po prawym jenož 351 toleŕ a 6 nſl. wupłacżene bycż, kotrež pjenjezy
buchu k dżělej z cyrkwinſkeje pokładnicy poſkicżene, k dżělej wot k.
adminiſtratora zhromadżene.

Klȯſchtrej ſo Rȯžant a joho wokołnoſcż tež ſwoju ſchulu dżakuje. Schula
bu natwarjena pod abatiſſu Klaru Trautmannec w lěcże 1777. Dokelž
dotalna ſchula (w klamarjec khěži, w nětcžiſchej Glawſchec pſchi ſchuli)
ſo k dżerženju ſchule prawje njehodżeſche a klȯſchtyr po natwarjenju
rjaneje cyrkwje hiſchcże wjele kamjenjow mějeſche a něſchto pjenjez wot
Michała Mrȯza k załoženju noweje ſchule zapołožene (fundirowane) bě, da
klȯſchtyr tutȯn trěbny a wužitny twar wuwjeſcż. Klȯſchtyr mějeſche
natwarjenu ſchulu hacž do lěta 1836, hdżež tuſamu huſtych reparaturow
dla rȯžencżanſkej ſchulſkej woſadże wotſtupi. Stara podawizna powjeda,
zo je najprěniſcha ſchula ſrjedż wſy w Kaſchporec khěžcy ſtała. Zo bu
wopytowanjo ſchule w ſtarym cžaſu, doniž njebě ſchulſki zakoń wudaty
(1835), jara zakomdżene, hodżi ſo myſlicż. K tomu njeběchu tež na
ſchulach pruhowani wucžerjo kaž dżenſa; duž wotwiſowaſche ſchula jenož
wot ſwědomitych duchownych, kotſiž nic jeno k pilnomu wopytowanju ſchule
wubudżachu, ale huſto doſcż tež we ſwětnych ſchulſkich, pſchedmjetach
rozwucženjo dżěcżi wobſtarachu, kaž woſebje njeboh Tecelin. Wucžerjow,
kotſiž wot natwarjenja nětcžiſcheje ſchule hacž dotal w Rȯžencże
ſkutkowachu, je z nětcžiſchim ſydom. Dżěcżi, ſchulu wopytowacych bě
lětſa 118, kiž tſjom woſodam pſchiſłuſcheja; wone ſu ze Smjedżaceje,
Łazka, Sernjan, Hrańcy, Dobroſchic a Koſlowa.

Jena ſkoro wſchitkim hnadnym měſtam pſchiſłuſchaca wěc ſu ſtudnje a
žȯrła, kiž ſo we nich abo pȯdla nich namakaja; nabožny lud pſchipiſuje
jim ſkoro wſchudżom wuhojacu abo poſylnjacu mȯc, kiž je Bȯh ſam do jich
wody połožił. Toſamo lud tež wěri wot ſ. Marineje ſtudnje, kiž ſo w
Rȯžencże namaka a tohodla cheu tež tudy na nju ſpomnicż. Studnja je na
połnȯcnym boku adminiſtratury a wuznamjenja ſo pſchez wulku mnohoſcż
wuběžaceje wody a tež pſchez tuteje woſobnu dobrotu, cžerſtwoſcż a
połnoſcż wuhlikoweje kiſaliny. Klȯſchtyr daſche wyſche ſtudnje 1766
rjane twarjeńcžko natwaricż a toſame 1835 z rjanej <pb n="115"/>zelenej
tſěchu pſchikrycż. Pȯdla tuteje ſtudnje ſo hiſchcże jena namaka ſkoro
runje tak wodybohata, kotrejež woda ſo do dwora adminiſtratury wjedże.

Nimale 400 krocžel wot adminiſtratury leži na pucżu do Pěſkec ſkȯncžnje
hiſchcże twarjeńcžko, khapałka najſwjecżiſcheje Trojicy. W kotrym cžaſu
je natwarjena, njeda ſo poſtajicż; po tym, ſchtož ſo na njej a we njej
widżi, doſaha jeje naſtacżo do 18., jelizo nic do 17. lěſtotka.
Podawizna powjeda, zo bě naſtork k natwarjenju tejele khapałki
cyrkwinſke rubjeńſtwo, kiž ſu złȯſtnicy z bjezbȯžnej ruku wuwjedli. Hdyž
běchu cżiſami mjenujcy wjenej nocy do ſtareje rȯžencżanſkeje cyrkwje ſo
pſchełamali, wzachu tam najdrȯžſche wěcy z wołtarja a wokołnoſcże
wołtarja. Hdyž pak na to měſto pſchińdżechu, hdżež nětk khapałka ſtoji,
pytnychu, zo ſo we jenym kheluchu hiſchcże ſwj. wobłatka namakachu. Z
njewěrjacej, Božoho Syna hanjacej myſlu wuſypnychn je z khelucha na
zemju a khwatachu wſcho druhe njetrjebawſche zawoſtajiwſchi dale.
Wobſedżerki ležomnoſcże (tehdom hiſchcże lěs) tſi ſotry na Bětkec kuble,
to nazajtra rano pſchez jenoho wotrocžka zhoniwſchi, ſtarachu ſo, zo bu
bože cżěło wot duchownoho bȯrzy na cžeſcżowne waſchnjo zběhujene a do
cyrkwje donjeſene, dachu pak krȯtko po tymle podawku na měſcże, hdżež
běchu ſwj. Hoſtije ležałe, khapałku twaricż, zo tam njeby dale teptane
było.[52]⁾ Wyſche ſwjecżatka najſwjecżiſcheje Trojicy ſu ſtołpili
ſwjateju Pětra a Pawoła, ſwj. Borbory a Khatyrny.

Druhe wot hnadnoho měſta Rȯžanta, ſchtož ſo hiſchcże prajicż da a
ſpomnjenja hȯdne je, zjewi ſpiſar pſchi druhej pſchiležnocżi jelizo
woſebje wobſchěrniſche powjeſcże ze ſtaroho cžaſa wupyta, k cžomuž ſo
pſchihotuje.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Kulowa. W ſpocžatku tutoho měſaca doſtachmy zaſy druhoho kapłana je to
k. Robert Krauſe, rodżeny z Naumburga nad Kwiſu. Naſch wyſokodoſtojny
biſkop we Wrȯtſławje njemȯže nam pſchecy hiſchcże žanoho Serba hako
tſecżoho duchownoho ſem pȯſłacż, dokelž žanoho nima. Z jenicžkeje
katholſkeje ſerbſkeje woſady w Pruſkej ſchtuduje mało Serbow; w
theologii je w tu khwilu jedyn, k. Wowcžeŕk ze Sulſchec, kiž budże da-li
Bȯh za dwě lěcże wuſwjecżeny.

Z Budyſchina. W ſpocžatku toho měſaca ſu ſo naſchi ſchtudowacy
młodżencojo zaſy do Prahi podali. W theologii ſu w ſerbſkim ſeminaru
nětko ſjo Serbja: kk. Łuſcżanſki z Wotrowa, Cżěſla a Žur z Budyſchina, a
ſchtyrjo Němcy.

Z Njebjelcžic. Knjez wucžer Nowak ſwjecżeſche 10. t. m. 25 lětne
wucžeŕſke jubileum. Proſymy wo dopis wot jenoho abo druhoho tych
knjezow, kiž ſu tam tehdom byli.

Z Budyſchina. Dżeń 8. ſeptembra wudżěli naſch hnadny knjez biſkop Ludwik
w tachantſkej cyrkwi 172 wěriwym ſwjaty ſakrament firmowanja. Dwaj dnaj
pozdżiſcho ſta ſo to w klȯſchtyrſkej cyrkwi Marineje Hwězdy.

<pb n="116"/>

Z Ralbic. Tudy bu njedżelu 13. ſeptembra 554 woſobow, bjez nimi 384 z
kulowſkeje woſady firmowanych. Kaž wſchudżom tak wotdżerža ſo na druhi
dżeń tež tudy ſchulſke pruhowanjo.

Z Rȯžanta. Wutoru 15. ſeptembra rano pſchijědże naſch hnadny k. biſkop z
Ralbic k nam a běſche pruhowanju w ſchuli pſchitomny. Tež bě ſo
wyſokodoſtojny knjez probſt ♣Dr.♠ Eiſelt ſem podał a wȯn zwjeſeli
hnadnoho k. biſkopa z pſchepodacżom wulkoho pjenježnoho dara k twarjenju
cyrkwje w měſcże Žitawje. W Žitawje ſu mjenujcy wot lěta 1846 ſem
katholſke bože ſłužby kȯždy měſac junu w ſchpitalſkej cyrkwi. Tute bože
ſłužby buchu hacž do najnowiſchoho cžaſa wot budyſkich duchownych ſobu
wobſtarane; nětko pak jězdżi tam k. kapłan ze Strahwaldy kȯždu druhu
njedżelu. Ale to je wſcho hiſchcże mało, dokelž w Žitawje a we
wokolnoſcżi je ſnadż 700 katholikow. Duž by k pſchecżu było, hdy by ſo
nowa katholſka cyrkej twaricż mohła a hdy by ſo tam ſtajny duchowny
(wucžeŕ tam hižom je) poſtajił.

Z Njebjelcžic. Dżeń 16. ſeptembra běſche tudy ſchulſke pruhowanjo w
pſchitomnoſcżi hnadnoho k. biſkopa, a popołdnju w ſchuli „pod
ſchpitalom“ w Kamjencu. Nazajtra bu 85 woſobow firmowanych.

S Wotrowa. Tež pola nas bu hnadny knjez biſkop ſwjatocžnje kaž wſchudżom
powitany; tola zaſłuži woſebitoho ſpomnjenja, zo tu ze ſchulſkej
młodoſcżu tež woſom holcžkow hako družki zhotowanych jomu napſchecżo
dżěchu. Firmowanſkich bě tudy 54. Schulſke pruhowanjo bě 18. ſeptembra.

Z Khrȯſcżic. Njedżelu 20. zańdżenoho měſaca wudżěli hnadny k. biſkop w
tudomnej cyrkwi 270 woſobam ſ. firmowanjo. Kaž w druhich ſerbſkich
woſadach bě tež jow najprjedy ſerbſke prědowanjo, potom mějeſche k
biſkop božu mſchu a němſke prědowanjo pſchi wołtarju. Dżeń prjedy bě
ſchulſke pruhowanjo we Worklecach.

Z Radworja. Dżeń 22. a 23. běſche tudy cyrkwinſka a ſchulſka viſitacia.
Wjacy wo njej pſchichodnje.

Ze Zdżerje. Dżeń 23. ſeptembra popołdnju w 3. hodż. pſchijědże naſch
wyſokodoſtojny knjez biſkop z knjezom ſcholaſtikom Bukom, kiż je toho
ſamoho na wſchitkich lětuſchich viſitaciach pſchewodżał, z radworſkim k.
fararjom Nowakom a k. kapłanom Ducžmanom ſem na ſchulſke pruhowanjo. Po
ſkȯncženju toho ſamoho podachu ſo wſchitcy do hrodu, zo bychu z krȯtka
prjedy rjenje ponowjenn wěžu (tȯrm) z nowym cžaſnikom (zegerjom)
wobhladali. Cžaſnik je miſchtyr Kiſlink w Khrȯſcżicach dżěłał, kiž je
ſwojeje wuſtojnoſcże dla daloko ſchěroko znaty. Zo naſche hnadne
knjejſtwo pſchi porjedżenju a ponowjenju wěže njeje pjenjezy lutowało,
dopokazuje tež ta rjana pozłocżana kula z khorhowju a hwězdu, kiž ſo
pſchi ſłȯncžnym wjedrje hižom we dalokoſcżi błyſchcżi. Woſebje je cyłej
wſy poſtajenjo cžaſnika jara lubo. Tež wobhlada knjez biſkop khapalu w
hrodże, w kotrejž kemſche wot łońſchoho oktobra k. kapłan Ducžman
(prjedy buchu wot budyſkich duchownych wobſtarane) wotdżeržuje, a to za
měſac junu. Tȯn ſamy wucži tež w tudomnej ſchuli. Z viſitaciu w naſchej
ſchuli je hnadny k. biſkop ſwoje lětuſche viſitacie ſkȯncžił.

<pb n="117"/>

Wobaranjo.

W Serbſkich Nowinach, kiž ſo hewak njeſtroniſcy dżerža, je ſej wȯndanjo
k. diakon Mrȯz dowolił pſchi zakitowanju ſtaroho njedoſpołnoho prawopiſa
w lutherſkej ſerbſkej bibliji ſkładnoſtnje tež naſchu cyrkej
popſchimacż. Wȯn powjeda, zo by ſo (pod wěſtym datym wuměnjenjom)
lud.... wot ſamnoho wobhonjenja a pytanja w piſmje wotdżeržował, kaž ſo
to we podjanſkej cyrkwi ſtanje (wȯn chce prajicż: ſtawa) atd.

Dokelž wȯn k Serbam a wo ſerbſkim ludu rycži, dyrbimy jomu najprjedy
prajicż zo my katholſcy Serbja cyłoho ſwjatoho piſma w ſerbſkim
pſchełožku nimamy (jenož rukopis Swȯtlika); duž w Serbach podjanſka
cyrkej lud wot ſamſnoho wobhonjenja a pytanja w (ſwjatym) piſmje ani
wotdżeržowacż njemȯže, a k. Mrȯz je podarmo wojował. Hakle w
najnowiſchim cžaſu je k. progymnaſialny direktor J. Buk w Dreždżanach
prěni zeſchiwk nowoho zakonja wudał, a my ſej wutrobnje pſchejemy, zo by
wyſokodoſtojny knjez we wudawanju pokrocžował.

Jelizo pak chce k. Mrȯz prajicż, zo podjanſka cyrkej pſchezcyłnje tež
tajke ludy, kiž mȯžachu ze ſwojimi pjenjczami cyłe biblije wudacż, wot
wobhonjenja a pytanja w (ſwjatym) piſmje wotdżeržuje, dha dyrbimy jomu
njewědomnoſcż w tej wěcy abo něſchto druhe (hdyž na joho rycže w
někotrych ſerbſkich „ſchtundach“ na gymnaſium ſpomnimy) porokowacż.
Chcemy jenož z krȯtka joho wumjetowanjo wotwobaracż. Naſcha cyrkej, kiž
je ſwjate piſmo njezranjene hacž na naſche cžaſy pſchenjeſła a ſtajnje
cžeſcżiła, njewotdżeržuje nikoho wot wobhonjenja a pytanja w nim. We
wſchelakich rycžach ſu wſchelake wudawki biblijow a woſebje nowych
zakonjow tež bjez katholſkim ludom. Je pak kȯždy kſcheſcżan wucženy
doſcż, zo by we piſmje pytał?” Derje je zawěrno, zo naſcha cyrkej
poſtaja 1. zo dyrbi cžitaṙ pſchełožka ſ. piſma k tomu trěbne wudomnoſcże
měcż: a 2. zo dyrbi pſchełožk ſamȯn wot cyrkwinſkeje wyſchnoſcże
approbirowany bycż. Tak ſo ſkerje „cžiſta wucžba“ wobkhowa!

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němſka. We Frankfurcże nad Majnom bě wot 20. — 24. ſeptembra 15. hłowna
zhromadżizna katholſkich towaŕſtwow Nèmſkeje. Wjele wucženych a
woſobnych ludżi bě ſo tam zeſchło.

We Wittenbergu, hdżež buchu pſched pjecż lětami po 300 lětnej
pſcheſtawcy w jenym ſalu tabernakel poſtajeny a katholſke bože ſłužby
dżeržane, bě 5. ſeptembra biſkop z Paderborna na viſitaciu pſchijěł. Wȯn
bu wſchudżom ze wſchej cžeſcżu witany. Sakrament firmowanja wudżěli tam
26 wěriwym, bjez kotrymiž bě jedyn 70 a druhi 71 lět ſtary. — W Hamburgu
běſche 2. ſeptembra prěnja zhromadżizna (18) katholſkich duchownych tak
mjenowanych „nordiſkich (połnȯcnych) miſſionow“ z delnjeje Němſkeje a
Danſkeje pod wjedżenjom biſkopa Pawoła z Osnabrücka. — Dżeń 8. ſeptembra
bu w Bergenje na kupje Rügen rjana katholſka khapałka ſwjecżena a we
krȯtkim pſchińdże tam zaſy prěni ſtajny khatolſki duchowny.

<pb n="118"/>

W Barlinje, hdżež ſo nětko katholſtwo zjawniſcho pokazuje, wozjewja ſo
pſcheco wjacy katholſkich. Pſched 10 lětami běſche ſo jenož 15,000
katholikow hako tajkich zapiſało; nětko je jich po zaſtojnſkich zapiſach
25,000 civiliſtow a k tomu hiſchcże 5000 katholſkich wojakow. Katholſke
žiwjenjo je tam jara derje zrjadowane; maja tam wſchelake towaṙſtwa a
wuſtawy, w nowiſchim cžaſu tež katholſke progymnaſium. Nětko ſo ſylnje
na to dżěła, zo bychu katholſcy za Brandenburgſku w Barlinje doſpołne
katholſke gymnaſium (wulku ſchulu) doſtali, dokelž 300 katholſkich
gymnaſiaſtow by ſo wěſcże na tajkim wuſtawje zeſchło.

Holſtein. Pſched někotrymi dnami je Osnabrükſki biſkop ♣Dr.♠ Pawoł
Melchers, japoſchtołſki vikar za połnȯcne katholſke woſady, ſem
pſchiſchoł. Hdyž běſche we wjacorych holſteinſkich měſtach viſitaciju
dżeržał a firmował, cžinjeſche toſame tež w Altonje, Wandsbecku a
Hamburgu. Wȯn złožuje na ſchule a cyrkwje najwjetſchu kedżbnoſcż. Joho
wopytanjo je za tamniſchich katholikow wažny podawk. Tajke wopytanjo
njeje Altona ženje prjedy měła a njemȯžeſche je tež prjedy měcż, dokelž
je hakle pſched někotrymi tydżenjemi tȯn wot holſteinſkoho ſejma
(Landtag) pſchijaty zakoń, kiž ſwobodu katholikow a jich kulta poſtaja,
do žiwjenja ſtupił.

Pȯlſka. Ruſowſcy wojacy a policajowje tam hiſchcże zlě zakhadżeja.
„Dżennik poznańſki“ mjenuje 57 duchownych z jenicžkeje diöceſy Wilno,
kotſiž buchu pak wotprawjeni, pak do Sibirſkeje wotwjezeni, pak hiſchcże
w hroznych jaſtwach žałoſcża. Z cyłoho pȯlſkoho kraja je wjele ſtow
ludżi k krutomu dżěłu w ſibirſkich podkopkach a twjerdżiznach, k ſłužbje
w orenburgſkim regimencże atd. wotſudżenych. — We Warſchawje je ſtajnje
wjele ſtow najſnadniſchich wobſkoržowanjow a njeſprawnoho podhlada
(Verdacht) dla w pſchepytowanju, woſebje ſu cżile w tak mjenowanym
kaſtellu a we wſchelakich klȯſchtrach, kiž ſu do jaſtwow
pſchewobrocżene. Kaſtell (twjerdżizna) ma jara wjele twarjenjow,
kaſernow a dworow. W kaſemattach t. j. w cżmowych ſtuchłych murjowanych
khȯdbach (Gang) je wſcho połno jatych, kiž maja ſo tam jara zlě. Rano w
ſchtyrjoch wrjeſkaja na wſchěch dworach bubony; piſk a jednory ſpěw
kozakow je ſłyſchecż. Na tele znamjo wuſtupi cžrjȯda wotſudżenych z
kaſemattow, kiž je na rjad pſchiſchła do Sibirſkeje. Pohlad na tych
wbohich politiſkich pſcheſtupnikow je zrudny. Skoro wſchitcy maja włoſy
pſchitſihane po wojeŕſku, ſu we wojeŕſkich ſuknjach, rucy maja na
khribjet zwjazane. Wſchitcy ſu blědżi kaž cżěła. Tajki transport ma
najbȯle 300 woſobow kȯždeje ſtaroby, kȯždoho ſplaha, wſchelakich
powołanjow, haj tež žony, dżěcżi a ſtarcow. Na wěſte znamjo zawru ſo
wrota, mjena tych njezbožownych ſo wuwołaja; je to poſledni krȯcż, zo ſu
z tymle mjenom mjenowani, pſchetož wot nětka zhubja ſwoje mjeno a
ſłyſcha jenož cyfru, kotraž je jich pſchipadnje trjechiła. Hdyž je
wuſudżenjo pſchecžitane, wrjeſkaja bubony z nowa a wbozy cżěrja ſo wot
wjele kozakow wobdacżi k železnicy. Najſkerje myſla, zo ſo do wȯtcnoho
kraja wjacy njewrȯcża. Na drohach, hdżež cżahnu, ſteja cžrȯdżicžki
cžłowjekow; ſu to pſchecżelojo, ſtarſchi, bratſja a ſotry, njewjeſty,
dżěcżi tych njezbožownych; woni potłȯcžuja ſwoje ſylzy, dokelž jich
płakanjo mohło ſo za złȯſcż wukładowacż a hako ſtraſchne za krajnu
wyſchnoſcż!

<pb n="119"/>

Schwajcaŕſka. Putnikojo z Einſiedelna pſchikhadżacy powjedaja wo dżiwnym
wuſłyſchenju modlitwy, kotrež je ſo tam ſtało. Wěſta macż z wokołnoſcże
Straßburga pſchinjeſe po ſcžinjenym ſlubje holcžku do Einſiedelna,
kotraž mȯžeſche jenož na kijomaj cżežcy khodżicż, a modleſche ſo tam za
jeje wuſtrowjenjo z tajkej nutrnoſcżu, zo dobrocźiwy Bȯh jeje modlitwu
na zaſtupnu prȯſtwu ſwjateje Marije wuſłyſcha. Pſchi pozběhanju Božoho
Syna wotpołoži te holcžatko, njedaloko khapałki ſedżace, ſwojej
podpjerje a woteńdże za macżerju do khapałki. Sylzy radoſcże, kotrež
macż a jeje dżěcżo ronjeſchtej, kaž tež zradowanjo ludu njeda ſo
wopiſacż. Pozdżiſcho pſchińdżechu někotſi duchowni, kotſiž tȯnle podawk
w cyrkwi w pſchitomnoſcżi ludu pſchepytowachu; na cžož macżeri
porucžichu, zo by wot domu lěkaŕſke wobſwědcženjo wo prjedawſchej
khromoſcżi ſwojoho dżěſcża do Einſiedelna pȯſłała. Bȯh je mȯcny!

Francowſka. Někotſi biſkopojo ſu po woli ſ. wȯtca zjawne modlitwy za
njezbožownu Pȯlſku w cyrkwjach ſwojich diöceſow porucžili.

Jendżelſka. Wěſty katholſki zemjan dari boſy karmelitam we Stoku w
hrabinſtwje Eſſex měſto k twarjenju klȯſchtra z ležomnoſcżemi a 5000
frankow lětnych dokhodow. Wȯtc Herman, ſławny wobrocżenc, chce tam
noviciat ſpomnjenoho rjadu załožicż. — Wȯtc Jandel, general prědaŕſkoho
rjada, dokoncžiwſchi ſwoje pſchehladowanja w jendżelſkej a iriſkej
provincy, połoži zakładny kamjeń k nowej cyrkwi a dominikanſkomu
klȯſchtrej w Londonje. Tajkej ſwjatocžnoſcżi běchu pſchitomni kardinal
Wiſeman, nowomjenowany arcybiſkop Trinidadſki (w Americy) a 19
dominikanow, bjez kotrymiž tež provincialej z Belgiſkeje a Jendżelſkeje.
Wot 300 lět njebě na dobo tak wjele dominikanow w Jendżelſkej widżanych.
Wȯtc Manning mějeſche pſchi tej pſchiležnoſcżi rycž wo nawrȯcżenju
dominikanow do Londona. — Katholſki zemjan Eyston da na ſwoje pjenjezy
cyrkej w Eaſt Hendredu twaricż. Zemjan Biddolf Philipps załožuje
kloſchtyr miłoſcżiwych ſotrow w Herefordſhiru.

Z Roma. Proceſſion z wulkim Khryſtuſowym ſwjecżatkom (acherotyp
pomjenowanym) bu 6. dżeń ſeptembra wotdżeržany, a wjele pucżowarjow z
Francowſkeje a Belgiſkeje ſem pſchicżahny. Swjecżatko, kiž je po
powjeſcżi wot ſwjatoho Lukaſcha molowane, je 7 romſkich palmow wyſoke a
3 ſchěroke, z dwojim židżanym ſchlewjerjom pſchikryte (wot cžaſa
Alexandra ♣III.♠) a wyſche toho z wuwzacżom woblicža a brody ze
ſlěbornej bohacże z drohimi kamuſchkami wobſadżenej plotu (wot Innocenca
♣III.♠). Swjecżatko je, kaž tradicija praji, ſwjata Marija w Nazarecże
měła; w lěcże 728 pſchipȯſła je konſtantinopolſki patriarcha Germanus
bamžej Hrjehorjej ♣II.♠ a wone bu wot tutoho bamža hacž do Piuſa ♣V.♠
kȯžde lěto na ſw. dżeń donjebjesſpěcża Khryſtuſowoho we ſwjatocžnym
proceſſionje wot cyrkwje ♣sancta sanctorum♠ do cyrkwje ♣s. Maria
Maggiore♠ pſchinjeſene. Wot Piuſa ♣V.♠ ſem ſta ſo to jenož pſchi jara
wažnych podeńdżenjach, poſledni krȯcż pod Leonom ♣XII.♠ Pſchi
nětcžiſchej pſchiležnoſcżi woſta ſwjecżo w tamnej cyrkwi woſym dnjow
wuſtajene k pocžeſcżowanju. Bamž ſam je ſo na proceſſionje wobdżělił, a
ſam tȯn ſamy poſtajił, k wuproſchenju měra za wbohu Pȯlſku, kiž ſo hewak
pſchi krȯnowanju ſwojich kralow bamžowej modlitwje porucžecż daſche. —
<pb n="120"/>Njedawno bu druhi proceſſion za Pȯlſku wotdżeržany.
Ruſowſki pȯſłane ſo w mjenje ſwojoho kniežeŕſtwa wobcżežowaſche, prajo,
zo mȯže ſo cyrkej modlicż za wſchitke ludy jenož nic za Polakow; ale wȯn
bu ze ſwojim wobcżežowanjom z prawom wotpokazany.

Pſchidawk k wotewrjenomu liſtej w cžiſle 9.

Na kȯncu toho ſamoho bě ſlubjene, zo ſo hiſchcże na pſcheſtupjenja
katholikow k lutherſkej wěrje w Cžechach ſpomni. Wo tym je wobſchěrny
liſt duchownoho z tamniſchich ſtronow dȯſchoł, kotryž ſo w redakcii
ſchtyri njedżele' k wohladanju woſtaji. Z tutoho liſta podamy jenož
najnuzniſche. We wſy Spalowje je „wulka ſyła“ pſcheſtupjenych po
zaſtojniſkich pſchepytanjach 35, nic 65, kaž je k. paſtor Molnár do
ſwěta wuwołał, a cżile njejſu z pſchepokazanja pſcheſtupili, ale jenož
zwadżenja a ſpjecžiwoſcże dla. Woni mjenujcy nochcychu pſchinoſchk k
twarjenju noweje ſchule dacż a k. paſtor ſchcżuwaſche jich z lubym
ſlubjenjom, zo Spálowcžanam k nowej, ale proteſtantſkej ſchuli a
modleṙni darmo (drje z pomocu guſtavadolfſkoho zjenocżenſtwa) dopomha!
To je tehdom w ſebicžnoſcżi a hněwje cżahnyło! Ale wot toho cžaſa ſem ſu
ſo hižom někotſi najhȯrſchi pſcheſtupjeni zwadnicy na khorym a ſmjertnym
łožu želnoſcżiwje zaſy do katholſkeje cyrkwje wrȯcżili; cżi druzy pak
najſkerje, hdyž ſemilſki k. tachant (faraṙ), z kotrymž ſu ſpomnjenu
zwadu měli, wotendże abo wumrje, tež zaſtupjenjo do naſcheje cyrkwje
požadaja! „Wjele druhich je ſwȯj pſchiſtup k lutherſkej wěrje hižom
wozjewiło.“ Tale ſada wopſchija tež njewěrnoſcż; dokelž wot ſpomnjenoho
pſcheſtupa w Spálowje z kȯnc lěta 1860 abo w ſpocžatku 1861 njeje we
wokolnoſcżi 5 hodżinow tam nicžo wot pſcheſtupjenjow ſłyſchecż było z
wuwzacżom ſcżěhowacoho. Pſched něhdże 2½ lětami pſcheſtupiſchtej jenož
dwě ſłužownej dżowcy, kotrejž ze Spálowa do Křižlic k paſtorej Molnárej
na ſłužbu cżehnjeſchtej a w Křižlicach proteſtantſkeju nawoženjow
dóſtaſchtej. Tež k. Molnár je w liſcże hinak wopiſany dyžli w znatym
prědowanju. Tola to wſchitko k. Imiſch wjedżecż njemȯžeſche; wȯn je ſo
jenož pſchejara na ſwoje žórła ſpuſchcżał. To njemȯžemy po tajkim za zło
měcż, ale dyrbimy jenož wobžarowacż.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Swój pſchinoſchk (15 nſl.) ſu dale zapłacżili kk.: kubleṙ Jakub Kummer z
Tſchaſec, Hana Wobzyna z Libonja, H. Bibrach z Lejna, kubleṙ M. Schołta
z Rȯžanta, Jakub Hójbik z Radworja, Mikławſch Mit z Brjemjenja, hrabja
Euſtachij Tyſzkiewicz z Wilna, kapłan Ignac Žitný w Starej Běłej w
Morawje, kubleṙ M. Miklicž z Pěſkec, kubleṙ M. Nowak z Konjec, kubleṙſki
ſyn Mikławſch Cžornak z Ralbic, gymnaſiaſt Pětr Pětranc w Prazy, Jan
Cžȯrlich ze Zdżerje, kubleṙ Mrȯz z Kamjeneje, gymnaſiaſt Měrcżin
Krecžmaṙ w Prazy, kubleṙ Jakub Schołta z Khrȯſcżic, zahrodnik Mikławſch
Pjetaſch z Hory, gymnaſiaſt Michał Rȯla w Prazy.

Dobrowȯlne dary: ♣K. W.♠ z radworſkeje woſady 10 nſl., k. Ludwik
Angermann z Róžanta pſchi pſchiležnoſcżi wocżiſchcżenja joho
wotewrjenoho liſta 1 toleṙ.

W Budyſchinje, 4. oktobra 1863.

P. Schołta,

ſchulſki direktor, pokładnik towaṙſtwa.

☞ Z pſchichodnym cžiſłom K. Póſła wuda ſo ſobuſtawam towaṙſtwa rjane
powjedaṅcžko „Sněhowka“ wot H. Ducžmana. Pſchedſyſtwo.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoł.

Cyrkwinſki cžaſopis, wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w
Budyſchinje.

♣Redaktor: Michał Hórnik.♠

Cžo. 11. November. 1863.

Rozwucženjo w někotrych praſchenjach naſcheje wěry.

Na nicžo njedżerža ludżo naſchoho cžaſa tak mało hacž na ſwoju wěru.
Wěra někotrym ani tak wjele njepłacżi kaž pjenjez abo draſta. Wukhadżeja
mjenujcy wot zawjercżaneje zaſady naſchoho cžaſa: „Zo wěra nutskomnomu
cžłowjekej žadyn zakoṅ njenapołożi, zo móže kóždy wěricż, ſchtož chce
(po němſkim: „Gedanken ſind zollfrei“), jelizo jedyn jenož ſwoje
zwonkowne kuſk po wěrje wupyſchuje a po ſwojim zdacżu dobre žiwjenjo
wjedże, nikomu k pohorſchkej.” To je pak zmylk a wulki zmylk, pſchetož
cżi, kotſiž tak mudruja, prěja z tym wuprajenjom nic jenož, zo je Bóh
pſchepytaŕ naſchich wutrobow a ſudnik wſchěch naſchich myſlow, woni tež
zjawnje zawjedżeja k tajenſtwu. Pſchetož nutska bjeze wſcheje wěry a
zwonka dobry kſcheſcżan z dobrymi pocžinkami, kak to dże a kak je bjez
tajenja to móžne? Kak móže jedyn dobre žiwjenjo wjeſcż, kiž nutskownje w
ſebi jadro a korjenje k tajkomu žiwjenju (prawu wěru) njeſkhowa?
Pȯccżiwje nabȯžne žiwjenjo wſchak žałožuje ſo runje na prawu nutskownu
wěru kaž płȯd na kcżenjo a zornjatko. K póccżiwomu žiwjenju dale
ſłuſcha, zo kóždomu daſch, ſchtož jomu pſchiſłuſcha, zo ſy ſprawny. Kaž
ſo rozemi, dyrbimy pak prjedy wſchoho ſprawni bycż napſchecżo Bohu,
naſchomu ſtworicżerjej a zdżeržicżerjej. Chcemy-li pak to bycż a Bohu
dacż, ſchtož ſmy jomu hako ſtworjenja winojcżi, dha je a woſtawa to jena
naſchich najprěniſchich winowatoſcżow, zo jomu na ſłowo wſcho wěrimy a
po tym cžinimy, ſchtož je wón w kóždym cžaſu k nam rycžał. Schtóžkuli to
njecžini, tón rani najwjetſchu kaznju nabožniſtwa a njemóže ſo
nadżijecż, zo Bóh joho junu zbóžnoho ſcžini. Tak wjele praji nam naſch
rozom a tež ſwjate piſmo. „Schtóž njewěri (Mark. 16, 16), tón budże
zatamany.“ „Bjez wěry, praji ſo na druhim měſcże, njeje móžno Bohu ſo
ſpodobacż.“ (Hebr. 11. 6) Tón pak, kiž ſo Bohu wěry dla njeſpodoba, tón
njepſchiṅdże, z wěſtoſcżu to prajimy, k njomu. — Je-li tomu tak, dha
pſchiṅdżemy, njech chcemy abo nochcemy, k ſłowu ſwjatoho Pawoła:
„Spytajcże ſo ſami, hacž ſcże we wěrje, pruhujcże ſo ſami“ (2. Kor. 13,
5). Chce kſcheſcżan k tomule pruhowanju pſchiſtupicż, dha dyrbi tež
wjedżecż, ſchto wěra je, ſchto wěricż rěka, zo njeby wopacžnej wěrje
pſchiwiſował abo prawu <pb n="122"/>wěru z pſchiwěru měſchał. Dokelż ma
naſch Poſoł na ſwojim programmje, zo chce tež praſchenja wo wěrje
pſchinjeſcż a na nje wotmołwjecż, chcemy z tymle naſtawkom wo tym
ſpocžatk ſcžinicż.

Jara rjenje praji nam, ſchto wěra je a ſchto wěricż rěka, katechismus,
kiž dżěcżi w ſchuli trěbaju. Kſcheſcżanſcy katholſcy wěricż rěka wſcho a
to krucże za wěrno dżeržecż, ſchtož kuli je Bȯh nam zjewił a cyrkej k
wěrjenju prědkſtaja, njech je to piſane abo njepiſane. Tale jenicžka
ſada poſkicża nam, hdyž je rozeſtajana, pohlad do wſchoho, ſchtožkuli
katholſki kſcheſcżan wěricż dyrbi. Wona praji nam:

1) Zo dyrbimy wſcho za wěrno dżeržecż, ſchtožkuli je Bóh atd.

2) zo dyrbimy wſcho to krucże za wěrno dżeržecż.

3) zo mamy, ſchtož wěru naſtupa, jenoż to wěricż, ſchtož je Bóh zjewił a

4) katholſka cyrkej k wěrjenju prědkſtaja,

5) njech je to piſane (t. j. we ſwjatym piſmje)

6) abo njepiſane (t. j. w podawiznach).

Wot tutych punktow chcemy drobniſcho jedyn abo druhi krócż w naſchim
Poſołu jednacż, woſobnje ſchtož wěru do naſcheje cyrkwje naſtupa, ſwjate
piſmo a podawizny. Wěricż rěka każ 1) punkt praji: wſcho za wěrno
dżeržecż, ſchtožkuli je Bóh zjewił a cyrkej k wěrjenju prědkſtaja. Njeje
dha to jara wjele žadane, tak budże někotryžkuli prajicż, ja bych
myſlił, zo hižom je doſcż, hdyž to wěrimy, ſchtož je te najwažniſche k
zbóžnoſcżi, kaž wucžba, zo je jedyn Bóh we tſjoch parſchonach, zo je
Jězus za nas wumrjeł a nas wumožił atd.; a to ſkoro kóžda kſcheſcżanſka
wěra wucži; njetrjebawſche malicžkoſcże wěricż, kaž to druhdy katholſka
cyrkej prědkpiſa, njeje trěbne a pſchikazane.“ Tak rycži indifferentny,
kiž wſchě wěry za prawe dżerži, dokelž kóžda po joho zdacżu
najtrěbniſche wucži. Tomu my njepſchihłoſujemy a prajimy hinak. Wot koho
pſchiṅdże, praſchamy ſo tajkoho, to ſchtož dyrbimy wěricż? Zawěſcże pak
wot Boha pak wot cyrkwje. Schtož je nam Bóh zjewił, je nam pſchez
profetow a ſwojoho ſamſnoho Syna zjewił; to pak, ſchtož cyrkej k
wěrjenju prědkſtaja, njeje tež nicžo hinajſche hacž bože ſłowo a
wozjewjenjo; pſchetož cyrkej nježada, ſchtož wěru naſtupa, nicžo
hinajſche hacž to, ſchtož zjawnje hižom wot Božoho wozjewjenja w ſwjatym
piſmje ſtoji abo ſchtož je wona (kaž budżemy pozdżiſcho prajicż) wot
ſwjatych japoſchtołow ſem hako bože ſłowo podate doſtała[53]⁾, tak zo je
potajkim cyłe wopſchijecżo naſcheje ſwjateje wěry wot Boha. Hdyž je tomu
tak a je naſcha cyła wěra wot Boha, budże drje prawje a dowolene,
wſchelakoſcż bjez božimi wucžbami cžinicż, někotre za trěbne wudawacż a
někotre za njetrěbne, kiž ſo wěricż njetrjebaja? Njedyrbi kóždy
ſwědomity kſcheſcżan prajicż: wſcho je Bóh z naſcheje wěry zjewił, wſcho
je wón wucžił, tohodla je tež wſcho wěrno a tohodla dyrbimy tež wſcho
wěricż, ſchtožkuli je wón zjewił, njech to <pb n="123"/>piſane ſteji w
ſwjatym piſmje abo wot japoſchtołſkich cžaſow ſem w naſchej cyrkwi hako
ſwjaty pokład wěry ſkhowane. Schtož wěru naſtupa, njeje tohodla w njej
nicžo ſnadne, wſcho je wažne, nicžo njetrěbne, ale wſcho je k wěrjenju
trěbne, tak zo tȯn, kiž jenož po zdacżu w najmjeṅſchej wěcy Bohu
njewěri, Jomu hižom wulku kſchiwdu nacžini a joho za łharja dżerżi abo
wojebarja. Zo ſo ſwědomity kſcheſcżan jara na a kedżbu bjerje, něſchto
tajke wot Boha jenož myſlicż, njedyrbi lochkowěriwoho dżiwacż. Zo we
wěrje žane malicžkoſcże njejſu a tež najmjeṅſchi błud jara cżežko ſo
pſchirachnuje, wucži nas ſwjate piſmo a ſtajne cyrkwinſke ſtawizny.
Běchu w japoſchtołſkim cžaſu někotſi błudarjo, kotſiž Galatiſkich
narycžachu, po ſtarym židowſkim zakonju wobrězanjo tež za trěbne
dżeržecż a ſobu dopjelnicż. Schto pak piſaſche Galatiſkim ſwj. Pawoł?
Won jim piſaſche (Gal. 5, 2.) „Ja Pawoł wam praju: dacże-li ſo
wobrězacż, dha njebudże Khryſtus wam nicžo wuſchny.“ Někotſi druzy
wěrjachu, zo je wužiwanjo wěſtych jědżi něſchto złe a zakazane, jena po
zdacżu jara njewažna wucžba; ſchto pak tónſamy japoſchtoł Pawoł
Timothejej wo tym piſa (1. liſt 4, 1—3)? Wȯn praji, zo cżiſami, kotſiž
to wěrja, wot wěry wotpanu a mjenuje jich wucžbu djabołſku wucžbu.
Tohodla ſłuſcheja tež małe wěcy woprawdże k wěrje a njedyrbi ſej nichtȯ
dowolicż, po zdacżu małe wěcki we naſchej wěrje zacżiſnycż a za
njetrěbne k wěrjenju wudawacż. Tež cyrkwinſke ſtawizny kȯždoho cžaſa to,
kaž ſpomnichmy, dopokazuja. Katholſka cyrkej mjenujcy błudnych
wucžerjow, byrnje druhdy jenož we małych wěcach wot katholſkeje wěry
wotſtupili, jelizo pſchi ſwojich błudach ſpjecžiwje woſtawachu, ze
ſwojoho klina wuzankny a jich wucžby zatama. To cžinjeſche wona k. pſch.
z dobom w prěnim lětſtotku za ſimonianami, cerinthianami a ebionitami, w
druhim lětſtotku z marcionitami, montaniſtami, w tſecżim z nowacianami a
pſchiwiſnikami Sabellija, Pawoła Samoſatſkoho atd. By-li to doſcż było,
kaž indifferentiſtowje praja, najwažniſche wěcy wěricż, k cžomu tajka
krutoſcż naſcheje cyrkwje pſchecżiwo błudnikam zdobom pſchi jeje
naſtacżu, hdżež wjacy na rozmnoženjo wěriwych myſlicż dyrbjeſche, kaž na
wuſtorkanjo?

Schtóž ſkóncžnje tak praji, zo je w naſtupanju wěry hižom doſcż,
najnuzniſche wěricż, tón njech tola poſtaji, kotre wucžby ſu k wěrjenju
trěbniſche hacž druhe, a pſchinjes dopokazma za to. Hižom mnozy ſu ſo
prócowali tajke wucžby poſtajicż, kotrymž mjeno zakładnych kruchow
(fundamentalartikel) dachu, ale njetrajeſche dołho, dopokazachu jim
druzy, zo ſu khětrje wjele artiklow wěry wuwoſtajili abo ſu cyle druhe
tajke artikle k wěrjenju a hako k zbóžnoſcżi trěbne naſtajili. Ze
ſwjatoho piſma ſo tajka wſchelakoſcż trěbnych a njetrěbnych artiklow
dopokazacż njehodżi, haj wone runje praji, zo dyrbi kſcheſcżan wſcho
wěricż a dżeržecż, ſchtožkuli je Bȯh zjewił: „Dżicże prajeſche Jězus, k
ſwojim japoſchtołam, hdyž jich k prědowanju ſwojoho ſwjatoho ſcżenja
wupóſła, dżicże a wucžcże wſchitkich pohanow a kſchcżicże jich a wucžcże
jich wſchitko dżeržecż, ſchtožkuli ſym wam pſchikazał (Matej. 28, 20.).
A runje kaž to w japoſchtołſkim cžaſu bě, tak dyrbjeſche a dyrbi to bycż
w kóždym cžaſu, wěriwi dyrbja kóždy cžas wſcho <pb n="124"/>wěricż a
wſcho dżerżecż, ſchtož zaſtupnicy ſwj. japoſchtołow t. j. wucžaca cyrkej
jich wucži, pſchetož to pſchiſtaji Jězus we horjeka nawjedżenych
ſłowach. Dale wón praji: „Hlejcże, ja ſym pola was wſchitke dny hacž do
kónca ſwěta.“ — Wěſte tohodla je a wucžinjene, zo dyrbi katholſki
kſcheſcżan wſcho wěricż, ſchtožkuli je Bóh zjewił a wucžaca cyrkej jomu
k wěrjenju prědkſtaja.

(Skȯncženjo.)

Swjata Khatyrna, knježna a martraṙka.

„Njewudata žónſka a knježna myſli na to, ſchtož je toho Knjeza: zo by
ſwjata była na cżěle a duſchi.“

1. Kor. 7, 34.

Na kȯncu tſecżoho ſtotytka běſche we egiptowſkim měſcże Alekſandrii
wofobna knježna z kralowſkoho ſplaha žiwa, z mjenom Khatyrna. Wot
ſpocžatka ſwojeje młodoſcże ſem prȯcowaſche ſo za wyſokej wědomnoſcżu a
mudroſcżu a zjenocżeſche z tym wulku luboſcż k ſwojomu bȯjſkomu
nawoženjej Jězuſej. Za joho ſwjatu wěru běſche wulcy zahorjena. We
krȯtkim cžaſu doſpě tajku doſpołnoſcż we ſwjatoſcżi a wucženoſcżi, zo 18
lět ſtara jara wucženoho muža we rozrycžowanju wo wěrje pſchedobu.

We tutym cžaſu běſche pohanſki khěžor Makſimin pſchikaznju wobnowił zo
dyrbja wſchitcy joho poddani pſchiboham woprowacż. Schtȯž tomu
njepoſłuchaſche, bu po wulkich cžwilach morjeny. Někotryžkuli naboja ſo
tajkich boloſcżow a zaprě ſwojoho Boha a ſwoju wěru.

Hdyž knježna Khatyrna widżeſche, kak wjele cžłowjekow pſchez zaprěcżo
Jězuſoweje wěry do wěcžnoho hubjenſtwa khwata — a kak Makſimin druhich
dla wuznawanja Jězuſoweje wěry na cžwilowadle (Folter) wſchelako
krjudowacż a k ſmjercżi wjeſcż dawa: khwataſche wona bjez komdżenja ſama
ke khěžorej a porokowaſche jomu bjezbȯžnu ſurowoſcż a pokaza z
najmudriſchimi ſłowami, zo je Khryſtuſowa wěra k zbȯžnoſcżi nuzna.

Wona prajeſche: „Ty mohł ſam ſpȯznacż, kak jara ſo jebaſch, hdyž
wobrazam (ſwjecżatam) hinitych cžłowjekow woprujeſch hako ſwojim boham.
Ty mohł tule pohanſku błudnoſcż wopuſchcżicż. Hdyž pak twȯj rozom
njeſpȯznawa jaſnu wěrnoſcż, — dyrbjał tola wucženym mužam twojoho luda
wěricż, kotſiž ziawnje wucža, zo ſu ſmjertni cžłowjekojo jeno pſchez
błud bohojo ſcžinjeni. Jim dyrbjał ty wěricż a ſo bojecż, telko duſchow
do najwjetſchoho njezboža ſtorkacż, za cžož změjeſch něhdy wěcžne
khoſtanjo cżeŕpjecż. Daj ſebi rycžecż a ſpȯznaj jenicžkoho prawoho Boha,
kotryž je tebi kraleſtwo a žiwjenjo dał. Tónle wěcnžy njeſmjertny Bȯh je
za nas wocžłowjecžił a ſmjercż na kſchižu wuzwolił, zo by naſchu
zbȯžnoſcż dokonjał. A tež zabłudżenym zdżeržuje wȯn žiwjenjo a bjerje
želnoſcżiwych hnadnje a ſmilnje k ſebi!“

Khěžor wopraſcha ſo za jeje ſplahom a ſwȯjbu; a wona wotmołwi: „Ja <pb
n="125"/>ſym kralowſka dżowka a mjenuju ſo Khatyrna. Sym we mudrowſtwje,
rycžniwoſcźi a druhich wědomoſcżach rozwucžena. Dokelž pak te za nicžo
njedżercžu, ſym ſo bȯjskomu nawoženjej ſlubiła.“

Ze ſpodżiwanjom hladaſche Makſimin na nju. Wona pak dale rycžeſche:
„Mȯžeſch hladacż, kaž chceſch. Ja ſym tola proch a pjerſchcż, ale z
božim znamjenjom wocžeſcżena. Ty dyrbjał ſtworicżerjowu mudroſcż
wobdżiwacż, kotryž z tak hubjeneje wěcy rjanoſcż ſcżinicż mȯže. Twoji
bohojo njejſu nicžo. O zo by tola tež ty wěcžnoho njeſmjertnoho Boha
ſpȯznał, kotrohož mjeno abo znamjo kſchiža twojich bohow zacżěrja.“

Khěžor ſo nad jeje mudroſcżu dżiwaſche a njemȯžeſche rozomnej knježnje
wotmołwicż. Duž porucži ju jatu dżeržecż a powoła ze wſchitkich ſtronow
50 najmudriſchich mužow a ſlubi wulke myto tym, kotſiž bychu Khatyrnu z
rycžemi pſchewinyli a wot Khryſtuſoweje wěry k pſchibȯjſkej ſłužbje
pſchiwjedli. Ale cyle napſchecżne ſo ſta. Rozrycžowanjo ſo zapocža a
wona jim prawdu kſcheſcżanſtwa tak mȯcnje a jaſnje dopokaza, zo buchu
wſchitcy z, tajkej luboſcżu k Jězuſej Khryſtuſej zahorjeni, zo chcychu
za njoho wumrjecż.

Roznjemdrjeny Makſimin daſche ſchcżěpowc natwaricż a pſchikaza
wſchitkich 50 mudrych do wohnja cżiſnycż. Khatyrna rycžeſche jim z
njebjeſkej wjeſołoſcżu: „Zbȯžni ſcże wy, zo ſcże cżmu wopuſchcżili a
ſwětło wěrnoſcże ſcżěhowali a ſo njebjeſkomu a njeſmjertnomu Kralej
pſchibližili. Woheń, z kotrymž wam bjezbožnik hrozy, budże wam
kſchcżeńca a ſkhȯd do njebjes a powjedże was kaž jaſne hwězdy k
njebjeſkomu Kralej.“ Potom woznamjeni jich ze ſwjatym kſchižom na pucż
do ſmjertnoho wóhnja. Woheń njezrani jich cżěła, ale jich duſche
pozběhnychu ſo do njebjes.

Khěžor wobrocżi ſo zaſy ke knježnje a chcyſche ju z leſcżu a ze
ſlubjenjemi wot jeje myſlow wotwjeſcż: „Wěŕ mi, rjana knježna, ja chcu
twoje zbožo. Wopruj naſchim boham a ja chcu ſwoje kraleſtwo z tobu
dżělież.“

Khatyrna dżeſche: „Njerycž mi wjacy; ſym hižon prajiła, zo ſym
kſcheſcżanka a Khryſtuſowa njewjeſta. Wȯn je mȯj nawoženja, mȯj
radżicżeŕ a pycha mojoho knježniſtwa. Martraŕſka draſta je mi
pyſchniſcha, dyžli kralowſki purpur (t. r. cžeŕwjeny kralowſki
płaſchcż).“

A zaſy rjekny khěžor: „Njemocuj mje, zo bych tebi tule draſtu wzał!“

Khatyrna prajeſche: „Cžiń, ſchtož chceſch; pſchez to daſch mi prawu a
njeſmjertnu krasnoſcż a někotryžkuli tež z twojoho hrodu budże pſcheze
mnje do Khryſtuſa wěricż a mje do joho kwaſnoho domn pſchewodżecż.“

Hdyž Makſimin ſpȯzna, zo podarmo ſpytuje, daſche ju ſchwikacż a z
wołojtymi kſchudami rozbicż a potom jědnacże dnjow bjez jědże a picża w
jaſtwje jatu dżeržecż.

Hdyž khěžorowa to zhoni, wopyta knježnu we jaſtwje. Tež wȯjnſki wjednik
Porfyrius tam pſchindże z wjele wojakami. Hdyž khěžorowa knježnu a jeje
wjeſołe, pokojne woblicžo wohlada, poklakny ſo k jeje nohomaj a rjekny:
„Nětko ſym woprawdże zbožowna, a chcu tež twojomu Bohu ſłužicż.“

Na to Khatyrna: „Tež ty, khěžorowa, ſy zbȯžna; pſchetož ja widżu, kak
tebi jandżelojo krȯnu pſchihotuja, kotraž budże za tſi dny na twoju
hłowu ſtajena. Potom budżeſch z Khyſtuſom do wěcžnoſcże knježicż.“

<pb n="126"/>

Khěžorowa ſo poſtrȯži a pocža ſo pſchichodnych cžwilow bojecż, ale
Khatyrna ju poſylnjeſche: „Njebȯj ſo, cžwila je krȯtka, kraſnoſcż je
wěcžna. Cżeŕpjenjo znjeſcż njeje cżežko, hdyž Khryſtus we cżeŕpjenju
pomha.“

Hdyž Porfyrius to wuſłyſcha, bu we wutrobje hnuty a wopraſcha ſo: „Schto
da mi Khryſtus, hdyž do joho ſłužby ſtupju!“ Khatyrna jomu wotmolwi:
„Njejſy nicžo wo wnlkej nadżiji kſcheſcżanow ſłyſchał?“ Na to Porfyrius:
„Kak mohł to wjedżecż, hdyž ſym pod brȯnjemi a ze ſwojimi wȯjnſkimi
towaŕſchemi žiwy!“ Khatyrna powucži joho: „Nichtȯ njemȯže dowupowjedacż,
ſchtož je knjez ſwojim ſłužownikam ſlubil a ſchtož tež ty wužiwacż
budżeſch, hdyž tomule knjezej ſwěrny woſtanjeſch!“ Porfyrius a joho
wojacy nětko tež wěrjachu a wopuſchcżichu jaſtwo.

Khatyrna bu z jaſtwa pſched khěžorowy ſudny ſtoł wjedżena. Bjez bojoſcże
ſtupi pſched khěžora. Tȯn ju wobżarowaſche, prajicy: „Wopruj boham a
budżeſch zo mnu knježicż. Njedaj ſwoju rjanoſcż pſchez cžwile
zanicžicż.“ Knježna wotmołwi: „Njewaž to wyſoko, ſchtož khoroſcż,
ſtaroba a cžas ſkȯncuja. Rjanoſcż ſo zhubi, wěrnoſcż woſtanje.“

Tu ſtupi zły radżicżeŕ k khěžorej a prajeſche: „Ja chcu knježnu do
twojeje ſłužby pſchiwjeſcż. Daj koło wudżěłacż, kiž je z nožemi
wobtykane a ſo lochcy wjercżi. Jow budże wona poſłuchacż abo budże
roztorhana.“

Koło bu z wjele wȯtrymi nožemi wobtykane, zo by knježnine cżěło na
najſurowiſcho rozdrěło. Khatyrna bu kołej pſchiwjazana. Ale wona
proſcheſche Boha a z błyſkom bu koło rozražene. Na tȯnle dżiw
pſchiwzachu mnozy Khryſtuſowu wěru a wuznachu: „Kſcheſcżanow Bȯh je
wulki.“ Jeno khěžor zwoſta zaſakły a chcyſche knježnu z nowa cžwilowacż.

Tu pſchiſtupi khěžorowa a proſcheſche ſwojoho muža, zo njeby pſchecżiwo
Bohu wojował, kotryž ſwojich ſłužownikow tak ſpodżiwnje zakita. — Na nju
rozzłobi ſo nětko khěžor a da jej po ſurowych cžwilach hłowu wotcżecż.

Jeje ſmjercż dawaſche Porfyriej khrobłoſcż a wȯn ſtupi z wojakami pſched
khěžora a rjekny: „Tež ja ſym kſcheſcżan, a cżi, kotſiž pſchi mni ſtoja,
ſu bože wȯjſko.“ Khěžor zaſudżi wſchitkich k ſmjercżi.

Z hroženjom a lubjenjom ſpytowaſche khěžor Khatyrnu z nowa, ale podarmo.
Krucżiſchi we ſwojej bjezbožnoſcżi a ſurowoſcżi porucži, Khatyrnje z
mjecžom hłowu wotrubnycż. Z wjeſołoſcżu modleſche ſo wona a poda ſwoju
hłowu ſmjertnomu mjecžej. Jeje duſcha khwataſche k dwojomu mytej
knježniſtwa a martraŕſtwa k njebju. To ſta ſo 25. novembra we lěcże 307
po Khryſtuſowym narodże. Jejne cżěło bu wot Jandżelow na ſpodżiwne
waſchnjo wotnjeſene a na horje Sinai pohrjebane a tam we 8. lětſtotku
wot wěriwych namakane. —

O kak rjany je pȯccżiwy ſplah we ſwojej cžiſtoſcżi; pſchetož joho
wopomnjecżo je njeſmjertne, dokelž je Bohu a cžłowjekam znaty. Hdyž je
pſchitomny, ſcżěhuja jȯn, hdyž je ſo zdalił, žadaja za nim. Na wěcžne
zraduje ſo krȯnowany a noſy myto za bědżenja njewoblakowaneje
cžiſtoſcże. (Mudr 4, 1. 2.)

<pb n="127"/>

Swjecżo pokazuje ſwjatu Khatyrnu we knježniſkej draſcże; ma krónu na
hłowje a dżerži we rucy mjecž a palmowu hałzu na znamjo dobycża; podla
njeje je rozłamane koło.

K cžeſcżi ſwjateje Khatyrny je ralbicžanſka cyrkej ſwjecżena. D.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Pſchitwar naſcheje ſerbſkeje cyrkwje je we zwonkownym
zbožownje dokonjany. Nětko w znutskownym cżěſlojo dżěłaja a nadżijamy
ſo, zo budże nowy chor w krótkim dotwarjeny. Bohužel ſo nětko w zymje
nowe piſchcżele tam ſtajicż njemȯža.

Ze Schěrachowa. Tudomny kapłan k. K. Kluge (rodż. z Dreždżan) bu za
kapłana do Seitendorfa pſcheſadżeny.

Wjes Reichenau pola Seitendorfa, w kotrejž je wjele katholikow a wot
wjele lět hižom katholſka ſchula, doſtanje nětko tež cyrkej. Dżeṅ 17.
ſeptembra bu zakładny kamjeṅ k tej ſamej wot k. propſta Konrada Preißa z
klóſchtra Marinoho Doła, kiž ju twaricż da, ſwjecżeny a pſchi bohatym
wobdżělenju tamniſchich wobydlerjow zapołoženy.

Z Kamjenicy (Chemnitz). K nam pſchiṅdże zaṅdżeny měſac młody duchowny z
kölnſkeje diöceſy, k. Savels, za kapłana. Kaž je znate, ſakſcy duchowni
w Sakſkej njedoſahaja.

Z Radworja. Wutoru 22. ſeptembra rano wocžakowachmy pſchikhad naſchoho
duſchow paſtyrja, wyſokodoſtojnoho hnadnoho knjeza Ludwika Forwerka.

K ſwjatocžnomu powitanju dżěſche ſo ze 6 khorhowjemi a 4 wołtarnymi
ſłužownikami napſchecżo hacž k ſwjatomu kſchižej na ſpocžatku wſy pſchi
khelnjanſkim pucżu. Tudy cžakachu k. faraŕ a k. kapłan, wobaj we
cyrkwinſkej draſcże, k. ſchulſkej wucžerjej a wobaj khejbětarjej.
Schulſke dżěcżi ſtejachu we dołhim rjedże za khorhowjemi a ze wſchitkich
ſtronow pſchikhadżachu doroſcżene ſobuſtawy naſcheje woſady k powitanju;
tež běſche ſo wulki dżěl firmowanſkeje młodoſcże tudy zhromadżił.
Khwalbu zaſłuži woſebje tež to, zo běchu z wjetſcha wſchitke holcy běłe
płachcżicžki wodżete, kajkež běchu rano k ſwjatomu woprawjenju byłe. Tſi
ſchtwȯrty na 8 pocžachu ze wſchitkimi zwonami powitanjo zwonicż a bȯrzy
wohladachmy wȯz, kotryž hnadnoho knjeza biſkopa a ſcholaſtikuſa knj.
Michała Buka wjezeſche.

Hdyž běſche hnadny knj. biſkop z woza ſtupił, powita joho knj. faraŕ we
mjenje cyłeje woſady a poda jomu ſwj. kſchižik wokoſchicż. Kni. wucžeŕ
H. Braüer wuſpěwa powitanſke łacżonſke hrȯncžko: ♣„Sacerdos et Ponifex♠
atd., ſchtož je pſchełožene takle: „Měſchniko a biſkopje, ſkutkowarjo
pȯccżiwoſcżow, dobry paſtyrjo we ludu, tak ſy ſo Bohu ſpodobał.“ Nětko
dżěſche dołhi ſwjatocžny cżah do farſkeje cyrkwje, knj. biſkop
požohnowaſche ducy ze ſwjecżenej wodu a lud ſpěwaſche khěrluſch 414: „Wy
kſcheſcżijenjo pſchiſtupcże.“ We cyrkwinych durjach <pb n="128"/>bu knj.
biſkop z wȯruchom powitany a k rjenje wudebjenomu hłownomu wołtarjej
wjedżeny, hdżež ſo klecžo modleſche, mjez tym zo knj. faraŕ
pſchiporucžene hrȯncžka a modlitwu wuspěwa. Nětko ſtany knj. biſkop a da
ſpěwajo biſkopſke požohnowanjo, na cžož požohnowanjo z Božim Cżěłom
ſcżěhowaſche, pſchi cžimž lud „Swjaty, ſwjaty, ſwjaty“ ſpěwaſche. — We
cžornym nyſchpornym płaſchcżu (pluvialu) ſpěwaſche knj. biſkop z
duchownymi pſalm 129. „♣De profundis,♠ z hłubiny wołam ſo“, hrȯncžka a
prȯſtwu za wote mrjetych biſkopow. Po tym dżěſche wobkhad za
wotemrjetych z farſkeje cyrkwje na pohrjebniſchcżo pſchi cyrkwicžcy „k
ſwjatomu kſchižej.“ Ducy ſpěwaſche ſo litanija wo wſchitkich ſwjatych.
Srjedż pohrjebniſchcża ſo zaſta a ſpěwaſche knj. wucžeŕ Braüer „Libera
me Domine (wumož mje, o knježe)“ a knjes biſkop ſpěwaſche modlitwy za
wotemrjetych měſchnikow, dobrocżerjöw a woſadnych, kaž tež za wſchitkich
we Khryſtuſu wotemrjetych. Na to wrȯcżi ſo wobkhad zaſy do cyrkwje a
ſpěwaſche ſo duey cžiſło 65: „O zradujcże ſo k Bohu.“ Po pſalmje 50
„miſerere mei — ſmil ſo nade mnu, v Božo“ bu z modlitwu za khude duſche
cyrkwinſka ſwjatocžnoſcż wobzamknjena a knj. biſkop z khorhowjemi na
faru pſchewodżany.

We 9 hodż. zapocža ſo ſchulſke pruhowanjo, k cžomuž běchu ſchulſke
dżěcżi wobě ſtwě rjenje z wěncami a pletwami wupyſchiłe. Dopołdnja
pruhowaſche ſo ſo we pſchitomnoſcżi knj. biſkopa, knj. ſcholaſtikuſa
Buka, tudomneju duchowneju a wucžerjow kaž tež někotrych ſchulſkich
prědkſtejerjow a druhich woſadnych prěnja (18 hȯlcow a 23 holcow) a
druha (27 hȯlcow a 24 holcow) rjadownja hacž blizko do 1. hodżiny.
Popołdnju wot 2 hacž bliže k 6 bu pruhowane we tſecżej (26 hȯlcow a 32
holcow) a ſchtwȯrtej (29 hȯlcow a 15 holcow) rjadowni.

Srjedu 23. ſept. běſche dżeń ſwjatoho firmowanja. Rano we 8 bu knj.
biſkop ſwjatocžnje z fary do cyrkwje wjedżeny a ducy cžiſło 409 „Knježe
lubuju“ ſpěwane. Po mjelcžacej božej mſchi dżeržeſche knj. biſkop k
zhromadżenej młodoſcżi rozwucžnu a napominacu rycž a wudżěleſche potom
123 (46 mužſkim a 77 žȯnſkim) ſakrament ſwjatoho firmowanja.

Pſchi firmowanju ſpěwaſche ſo cžiſło 371 „Ta hnada Ducha ſwjatoho a
cžſł. 370 Pſchindż ſwjaty Ducho ſtworicżel. Po firmowanju ſpěwaſche knj.
biſkop dlěſchu modlitwu za firmowanych, na cžož cżile japoſchtołſke
wěrywuznacżo, Wotcže naſch a ſtrowa ſy Marija wȯtſe ſpěwachu.

Nětko bu Bože Cżěło wuſtajene a khwalbny khěrluſch „♣Te Deum laudamus♠“
wuſpěwany, požohnowanjo date a dżakna modlitwa prajena. Skȯncžnje
pſchehlada knj. biſkop, kaž to cyrkwinſki rjad žada, ſkhow Božoho Cżěła,
wołtarje a dupu. Něſchto do 10. hodż.běſche cyła cyrkwinſka ſłužba
dokonjana a knj. biſkop zaſy ſwjatocžnje na faru pſchewodżany, pſchi
cžimž ſo khěrluſch cžſł: 378. „O ſwjata boža Trojica“ ſpěwaſche. Stachu
ſo hiſchcże na farje rozrycženja wo wſchelakich naležnoſcżach. Popołdnju
ſchtwȯrt hodżiny po 2 wotjědże hnadny knjez biſkop na ſchulſke
pruhowanjo do Zdżerje. Daloko pſchewodżachu joho lubozne <pb
n="129"/>zynki naſchich zwonow a prajachu jomu „božemje“ radworſkeje
woſady. Bȯh zdżerž nam naſchoho japoſchtołſkoho paſtyrja hiſchcże dołhe
lěta we wobſtajnej ſtrowoſcżi, zo mohł z njepoſłabjenej mocu Jězuſowe
ſtadło na zemi paſcż a něhdy hako dobry paſtyŕ ze ſwojim kſcheſcżanſkim
ſtadłom myto wěcžneje zbȯžnoſcże we njebjeſach dȯſtacż. D.

Z Njebjelcžic. Dżeṅ 10. oktobra bě za njebjelcžanſku woſadu dżeṅ
radoſcże, pſchetož na nim mějeſche jeje derje zaſłužbny wucžeŕ k.
Boſcżij Nowak 25lětne jubileum ſwojoho wucžeŕſkoho zaſtojnſtwa. Na tym
ſamym dnju rano bu k. jubilar wot wyſokodoſtojnoho konſiſtoria w
Budyſchinje poſtrowjeny a jomu cžeſcżowny pjenježny dar podaty. Wokoło
woſmich běchu ſo tſinacżo wucžerjo, bjez nimi Serbja a Němcy, podjanſcy
a lutherſcy, ſakſcy a pruſcy, na farje zhromadżili a podachu ſo ½9 we
zrjadowanym cżahu na wucžeŕnju, w prědku k. wucžeŕ Pjech ze Schpitala
njeſo te wot kk. wucžerjow za k. jubilara zhromadnje wobſtarane dary. We
domje k. jubilara poſtrowi joho we mjenje joho lubowacych kollegow k.
wucžeŕ Hauffa z Róžanta a pſchejeſche jomu we luboſcże połnej rycži, wo
kotrejž tež woſebnje wuznam darow jubilarej prědkſtaji, zbožo a bože
žohnowanjo. Po ſkóncženju buchu jubilarej te dary, hako ſlěborna tyſka,
pórclinowa krjepjencžka, piſanſki naporjad, ſlěborny wěnc ha tobakowa
bleſcha z tobakom na rjanym blachowym khofejniſchcżu (deṅcžku) podate.
Jubilar jara hnuty dżakowaſche ſo z krótkimi ſłowami. Nětk wzaſchtaj
joho k. wucžeŕ Kochta z Worklec a k wucžeŕ Hicka z Ralbic za ruku a
wjedżeſchtaj joho do wucžeŕſkeje jſtwy, hdżež běchu ſo wſchě ſchulſke
dżěcżi zhromadżiłe. Prěni hólcžk poda jomu pinafinlampu a prěnja holcžka
dwaj ſwěcžnikaj, a pſchejeſchtaj jomu we mjenje wſchitkich dżěcżi
wutrobne zbožo. Tale kedżbnoſcż ſwojich lubowanych dżěcżi hnujeſche k.
jubilara tak, zo ſo jim z płacžkom dżakowaſche. Nětk wołachu zwony ke
mſchi, k. jubilar bu zas wot mjenowaneju knjezow do cyrkwje a hacž k
wulkomu wołtarjej wjedżeny a wot druhich kk. wucžerjow a dżěcżi
pſchewodżany. Pſched wołtarjom ſo wſchitcy cżichu modlitwu pomodlichu.
Na to dżeržeſche k. kapłan Nowak ſpěwane kemſche a k. jubilar hrajeſche
ſam piſchcżele, kotrež bě k. mandżelſka k. wucžerja Kochty z rjanymi
pletwami wudebiła. Po kemſchach dóſta jubilar hiſchcże wjele cžeſtnych
darow a wutrobne pſchecża z Njebjelcžic a z druhich wſow, ſchtož je
kraſne znamjo luboſcże a pſchipoznacża.

Swjedżeṅſki wobjed zhromadżi mjenowanych kk. wucžerjow kaž tež wjacorych
póznatych k. jubilara, a zaṅdżechu někotre wjeſołe hodżinki, prjedy hacž
ſo dohladachmy. Pſchi wobjedże bu wjacy krócż ſława wunjeſena a ma ſo
woſebne ſpomnicż ta, kiž k. wucžeŕ Kochta naſchonu lubomu kralej, ta,
kiž k wucžeŕ Hauffa k. jubilarej, ta, kiž k. wucžeŕ Melda z Wulkoho
Dažina wyſoko doſtojnymaj knjezomaj duchownymaj we Njebjelcžicach
wunjeſe kaž cyłej njebjelcžanſkej woſadże, a na wobſtacżo ſchpitalſkeje
wucžeŕnje, w kotrejž pſched 25 lětami k. jubilar hako prěni wucžeŕ ſwoje
zaſtojnſtwo zapocža. K. jubilar pſchinjeſe dżakownu ſławu
wyſokodoſtojnomu konſiſtorije w Budyſchinje, ſwojimaj du<pb
n="130"/>chownymaj a wſchitkim pſchitomnym a njepſchitomnym pſchecżelam,
kiž běchu jomu joho jubilejſki ſwjedżeṅ tak radoſtny ſcžinili.

Bóh daj lubowanomu jubilarej tež ſłote jubileum docžakacż a tak
radoſtnje ſwjecżicż; to je wutrobne pſchecżo dopiſowarja. Hawſchtyn.

Ze Zdżerje. Dżeṅ 28. oktobra běſche 25 lět, zo bu naſch cžeſcżowny
wucžeŕ knjez Jan Žur do ſwojoho zaſtojnſtwa zapokazany. Wón je ſo cyły
cžas hako ſwěrny a ſtaroſcżiwy wo rozwucžowanjo kaž tež wo nawjedowanjo
dowěrjeneje młodżiny k kſcheſcżanſkomu žiwjenju wopokazował a ſebi
pſchez to luboſcż ſwojich podatych a ſpokojnoſcż ſwojich prědkſtejerjow
zaſłužił. Na pomjenowanym dnju ſta ſo jomu njewocžakowane a tohodla cżim
bóle zwjeſelace pſchiſpóznacżo joho ſwěrnoho wucžeŕſtwa. Popołdnju
wokoło 3 hodżinow pſchijědże wyſokodoſtojny knjes kanon. kantor J.
Hoffmann, pſchewodżany wot doſtojnoho knjeza ſchulſkoho direktora Pětra
Schołty, z Budyſchina do zdżerjanſkeje ſchule, a pſchejeſche k.
wucžerjej z wutrobnymi ſłowami zbožo k dokonjanej 25 lětnej wucžeŕſkej
ſłužbje a pſchepoda jomu we mjenje wyſokodoſtojnoho konſiſtoria
pjenježny dar a wupraji jomu ſpokojnoſcż tuteje wyſchnoſcże z joho
dotalnym ſkutkowanjom. Bóh pak popſchej jomu dołhe žiwjenjo a wobſtajnu
ſtrowoſcż na zemi a krónu zbóžnoſcże we wěcžnoſcżi. D.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

(Pětrowy pjenježk.) Tež w naſchich woſadach bě hakle wokoło ſ. Michała
hromadżenjo tutoho pjenježka. Kak wjele je ſo nahromadżiło, to njewěmy,
to pak wěmy, zo móhli ſo někotſi katholikowje pſchi zhromadżenju wjacy
wobdżělicż, hacž to dotal cžinjachu. Schtóž je zamožity a wopſchijecżo
toho ma, ſchto bamž we naſchej cyrkwi je a kak wón darjene pjenjezy
nałožuje, tón dyrbi ſo ſkoro hrěcha bojecż, hdyž chce lutowacż w cžaſu,
hdżež je Khryſtuſowy zaſtojnik na zemi hiſchcże w nuzy. Hladajmy na
Italſku, kiž je pola naſchich pſchecżiwnikow dla ſwojoho
„njekatholſkoho“ zadżerženja wuwołana, a wukṅmy wot jeje wobydlerjow,
kotſiž ſu ſami potrjebni, woprowacu luboſcż k romſkomu ſtołej a k
naſchej cyrkwi. Turinſke nowiny „Armonia“ ſu pſched krótkim zaſy 80000
frankow a kaſchcż drohotnych wěcow do Roma poſłałe. Tele nowiny ſu, kaž
z jich wupokazow wukhadża, z cyła hižom 1,162,000 lirow (nórtow) jenož z
Italſkeje zhromadżiłe a tak wjele drohich darow a wěcow, zo móžachu
hižom dwaj a tſi kaſchcże z jenym dobom do Roma wotpȯſłacż. Taſama
„Armonia“ je pſched krótkim tež 20,000 frankow za ſ. Marinu cyrkej
zhromadżiła, kiž ſo w Spolecże twari. Tele zjawne dopokazma katholſkoho
myſlenja nam wěſcże ſpóznacż dadża, kajki lud italſki w naſtupanju
ſwojeje wěry je, a ſchto tak někotromužkuli wot nas w tymle naſtupanju
hiſchcże brachuje. — Z cyła je na Pětrowy pjenježk hižom 32,657,800
frankow hromadu pſchiſchło — po zdacżu wulka ſumma pjenjez, ale pſchecy
hiſchcże mało, hdyž pſchirunamy, ſchto ſtaj romſki ſtoł a cyrkej pſchez
dżiwju móc zhubiłoj a ſchto je k regirowanju naſcheje wulkeje cyrkwje
trěbne.

<pb n="131"/>

Z Kölna nad Rajnom. Dżeṅ 15. oktobra bu dotwarjenjo wulkoho doma
(cyrkwje), kaž je znate najwjetſchoho w gothiſkim waſchnju, jara
ſwjatocžnje ſwjecżene. Běſche tam wjele biſkopow, duchownych a ludu ze
wſchěch róžkow Němſkeje. Cżah do cyrkwje, 7000 muži ſylny, trajeſche
cyłu hodżinu (ſchtundu). Kardinal arcybiſkop mějeſche wulku božu mſchu;
potom bě ♣Te Deum♠ a liſcżina (Urkunde) bu podpiſana, kotraž ſo do
poſlednjoho kamjenja w ſrjedżnym wjelbje zapołoži. W tutej liſcżinje je
bjez druhim wopiſane, zo bu kölnſki dom 14. auguſta 1248 załoženy; w
lěcże 1322 bu chor (t. r. prědkny dżěl cyrkwje pſchi wołtarju)
ſwjecżeny, potom ſo 200 lět nicžo na nim dale njetwarjeſche. W lěcże
1824 bu pod kralom Bjedrichom ♣III.♠ dotwarjenjo zas zapocžate; tola
hakle 17 lět pozdżiſcho naſta nowa horliwoſcż pſchez dombauverein k
pokracžowanju. W lěcże 1842 bu zakładny kamjeṅ połodniſchoho portala
zapołoženy a 1848 bu dołha łódż (ſrjedżny kruch twarby) ſwjecżena. Drohe
molowane wokna dari něhduſchi bajerſki kral Ludwik. Wot toho cžaſa bu
nimalecyły dom w kſchižnej formje po prěnim rozpołožku dokonjany; 500
ſtopow dołhi a 200 ſtopow ſchěroki je wón wot wjacy hacž 100 kamjeṅtnych
ſtołpow njeſeny; pobrachujetej hiſchcże dwě wěži (tȯrmaj), kiž mataj 500
ſtopow wyſokaj w ſwojim cžaſu ſkoro wſchitke twarby w Enropje na
wyſokoſcżi pſchetrjechicż.“ Popołdnju bě ſwjedżeṅſka hoſcżina, pſchi
kotrejž mějeſche kardinal dlěſchu rycž, na njeboh krala a na
nětcžiſchoho krala a kralownu ſpominacu. Tež miniſter ♣Dr.♠ v. Mühler a
druzy wyſocy knjezojo mějachu wažne pſchipitki. Wjecžor bě woſwětlenjo
doma a najwjetſchich haſow. Nazajtra bě ♣Requiem♠ za zemrjetych
dobrocżerjow doma a hłowna zhromadżizna „dombauvereina“, kiž ſo 1.
februara 1842 załoži a po cyłych Němcach ſwojich ſobuſtawow,
dobrocżerjow a pſchecżelow ma.

Naſſauſka. Knježnjace zjenocżenſtwo „ſłužownicy Khryſtuſowe“
(Dienſtmägde Chriſti) we Dernbachu pſcheco pſchibjera; wone ma po 16
lětach ſwojoho wobſtacża hižom 165 ſotrow z profeſſiu (z wotpołoženymi
ſlubami), 82 novicow (w pruhowanſkim lěcże) a 30 poſtulantkow (kiž
žadaja zaſtupicż). Załožeŕka tohole zjenocżenſtwa je Khatrna Kaſperec z
Dernbacha. Ta ſama, cżicha wjeſna holcžka, wobcżahny 1847 z někotrymi
druhimi knježnami khěžu, zo bychu zhromadne žiwjenjo wjedli a khorych po
wſach wothladowali. Na do-njebjes-wzacża ſwjateje Marije 1851 wotpołoža
4 ſotry ze załožeŕku macżerju (tak rěka wyſchſcha w žȯnſkich
zjenocżenſtwach a rjadach) Mariju do ruki biſkopa z Limburga ſwoje
ſluby. Na to pſchibjeraſche zjenocżenſtwo kȯžde lěto, tak zo ſłužownicy
Khryſtuſowe hako wothladaŕki khorych a wucžeŕki holcžkow hižom na 56
měſtach ſkutkuja, woſebje w diöceſy Köln, we Weſtfalſkej a Schlezynſkej.
Najwjacy knježnow je z naſſauſkich wſow, druhe z Pruſkeje,
Hannoverſkeje, Würtembergſkeje, Heſſenſkeje a Hollanda. W macżeŕſkim
domje w Dernbachu je w tu khwilu 38 ſotrow. „Słužownicy Khryſtuſowe“
chcedża woſebje khorych w jich ſamſnych domach wopytowacż a
wothladowacż, nic jenož w khorych khěžach, a pſchi tym druhim we
ſwȯjbje, kiž ſu pſchez khoroſcż jenoho do nuzy pſchiſchli, k pomocy
bycż; tola pak prȯcuja ſo tež z druhimi ſkutkami miłoſcże ludżom wužitne
bycż. Bȯh miłoſcże jich dżěło žohnuje.

<pb n="132"/>

Z Belgiſkeje. K tomu, ſchtož je hižom w cžiſle 9. Pȯſła wot katholſkoho
zjězda (kongreſſa) w Mechelnje, dyrbimy hiſchcże wſchelake pſchiſtajicż.
Měſto bě, tak dołho kongreß trajeſche, pſchez měru wjele z ludom
napjelnjene. Tak bu jenož 17. auguſta (dżeṅ pſched wotewrjenjom
kongreſſa) na Brüſſelſkej železnicy 2000 ludżi pſchiwjezenych.
Sobuſtawow bě po 4000—6000 najbȯle z Belgiſkeje, z Francowſkeje,
Hollandſkeje, Němſkeje, Schwajcaŕſkeje, Jendżelſkeje a Portugalſkeje.
Spomnjenja najhȯdniſche mjena ſu: Wyſche Mechelnſkoho arcybiſkopa
bamžowy nuncius na belgiſkim dworje, kardinalej Sterks a Wiſeman,
biſkopowje z Turanya, Navala a Genfa, armeniſki biſkop, katholſki
arcybiſkop z Jeruzalema, biſkop wot Adelaidy a wjacori druzy cyrkwinſcy
prälatowje, hrabja Stolberg, ♣Dr.♠ Reichenſperger, hrabja Scherer, ♣Dr.♠
Lingens (generalſekretar wſchitkich katholſkich zjenocżenſtwow), znaty
K. Kolping, hrabja Montalembert, a zaſtupjerjo katholſkich nowinow a
cžaſopiſow z Němſkeje, Jendżelſkeje, Francowſkeje a Italſkeje. Stawy
kongreſſa wotdżělichu ſwoje dżěła do 5 ſekcijow, wot kotrychž prěnja
jednaſche wo nabožnych ſkutkach kaž kſcheſcżanſkim pohrjebje khudych,
ſwjatoſcżenju njedżele atd., druha wo ſkutkach kſcheſcżanſkeje miłoſcże
a darniwoſcże, tſecża wo kſcheſcżanſkim wocżehnjenju a rozwucženju,
ſchtwórta wo kſcheſcżanſkim wumjołſtwje (Kunſt) a cyrkwinſkej hudżbje,
pjata ſkóncžnje wo ſwobodże nabožniſtwa, wo cżeŕpjenjach a dobycżach
cyrkwje a kſchecżanſkim nowinaŕſtwje. Prjedawſchi turkowſki miniſter w
Brüſſelu Berckhove rycžeſche woſobnje wot měra, kardinal Wiſeman wot
politiſkoho wobſtejenja katholikow w Jendżelſkej, Mermill wot Genfa a
wot zjenocżenja kſcheſcżanſkich cyrkwjow, k. Nardi (dopiſowaŕ Armonije)
wot cżeŕpjenjow italſkich biſkopow a bamža. Najwažniſchu rycž dżeržeſche
hrabja Montalembert, kotruž ſu nowiny tež we wucżahu pſchinjeſłe; wón
rycžeſche wo ſwobodnej cyrkwi we ſwobodnym ſtatu. K cžeſcżi kralu bě
měſto Mecheln tež hacž na najrjeṅſcho wudebjene a woſwětlene. Arcybiſkop
mějeſche cžeſcż, krala za hoſcża pſchi ſebi měcż a bu tež tutón krócż
wot krala pſchez najwutrobniſche rozrycžowanja wuznamjenjeny. ♣L.♠

Jendżelſka. Katholſcy biſkopojo w Iriſkej chcedża wyſoke ſchule w
Dublinje wudoſpołnicż a powjetſchicż, k cžomuž 100,000 puntow ſterlingow
(jedyn je 6 tol. 20 nſl.) trjebaja. Pſchinoſchki ſo nadżija ze wſchěch
krajow, hdżež ſo jendżelſcy rycži. W Jendżelſkej, jeje kolonijach
(wukrajnych wobſedżenſtwach) a w zjenocżenych ſtatach Ameriki je pſchez
130 biſkopow a japoſchtołſkich vikarow.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Swój pſchinoſchk na l. 1863 ſu dale zapłacżili: kubleṙſki ſyn Jan
Ducžman z Bozankec, kubleṙ Kilank z Róžanta, młynk M. Kummer z Łazka,
Mikławſch Bělk z Pěſkec, kubleṙka Błažijowa z Ralbic, Jakub Lehmann z
Dobroſchic, kubleṙ M. Cžornak z Nowoſlic a Michał Brodel ze Smjecžkec.

W Budyſchinje, 10. novembra 1863. Pětr Schołta, pokładnik.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoɫ.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Redaktor: Michał Hȯrnik.♠

Cžo. 12. December. 1863.

Rozwucženjo w někotrych praſchenjach naſcheje wěry.

(Skȯncženjo.)

Mȯžno, zo na tele rozeſtajenjo někotryžkuli zdobom praſchenjo ſtaji:
Jeli tomu tak, dyrbi katholſki kſcheſcżan wſcho wěricż ſchtožkuli atd.,
kak to zo mnu budże, hdyž ja hiſchcże wjele njewěm wot božoho
wozjewjenja, kak mȯžu dha wſcho wěricż, ſchtožkuli atd.; njejſym dha
ſtajnje we ſtraſche, zo je moja wěra njedoſpołna a k zbȯžnoſcżi
njedoſahaca. — Njeboj ſo, dyrbi ſo tajkomu prajicż, wjedżenjo wſchitkich
wěrnoſcżow naſcheje wěry njeje tež žadane; to, ſchtož je žadane a ſchtož
naſcha winowatoſcż bycż mȯže a dyrbi, je: wſchě wěrnoſcże wěricż. Hdy by
wěriwy kſcheſcżan cyłe bože wozjewjenjo a wſchitke wěrnoſcże wěry
wjedżecż dyrbjał, kak mało prawowěriwych kſcheſcżanow by tež bjez
ſchtudowanymi było? Ně, tak njemiłoſcżiwy załožeŕ naſcheje wěry z nami
njewobkhadża; wȯn je pokład cyłeje wěry podał naſchej ſwjatej cyrkwi a
jej porucžił, tuſamu wěriwych wucžicż. Z tuteje wot cyrkwje podateje
bȯjſkeje wucžby dyrbi katholſki kſcheſcżan pod nawjedżenjom cyrkwje tak
wjele cžeṙpacż, hacž joho naturſke a wudobyte dary dowoluja a wſchelake
wobſtojenja joho powołanja to žadaja (z krȯtka tak wjele, hacž je jomu
mȯžno, pſchetož njemȯžne Bȯh wot nikoho nježada). To pak, ſchtož wȯn wot
božeje wěry do pomjatka wzacż njemȯže, njetrjeba drje wjedżecż, dyrbi je
pak tola wěricż, dokelž je wěſty, zo cyrkej wot Jězuſa Khryſtuſa
załožena a wot ſwj. Ducha regirowana mylicż njemȯže; wȯn pak to wěri,
hdyž wſchitkim tymle jomu hiſchcże njeznatym bȯjſkim wucžbam z wjeſołej
zwȯlniwej wolu a wutrobu pſchihłoſuje a huſto, kaž ſwj. Hawſchtyn piſa,
praji: „Ja wſcho wěrju, ſchtožkuli moja, mi wot Boha pſchipokazana macż
a wucžeŕka, cyrkej, wěri a k wěrjenju prědkſtaja.“ Ja jej wſcho na ſłowo
wěrju, hacžrunje njezamȯžu, cyłu jeje wucžbu wulkoho wopſchijecża dla do
pomjatka wzacż, dokelž ſym wěſty, zo je Jězus Khryſtus ju załožił, zo je
wȯn jej ſwoju ſwj. wucžbu k wucženju podał a zo wona we wucženju wěry
mylicż njemȯže a dokelž wěm, zo je wȯn ſam njewidżownje pola njeje hacž
do kȯnca ſwěta (Matej. 28, 20.) (1. Tim. 3, 15.), zo ſwjaty Duch jeje
prědkſtojerjow regiruje (Jan 14, 16; 16, 13) hacž do kȯnca ſwěta <pb
n="134"/>a zo by błud cyrkwje dyrbjał nuznje na Jězuſa bȯjſkoho
załožerja wrȯcżo padnycż, ſchtož njeje mȯžne. Tak zamože katholſki
kſcheſcżan pſchi wſchej wulkoſcżi wopſchijecża božoho wozjewjenja
pſchezcyłnu wěru wobkhowacż, a nichtȯ nemȯže zaprěcż, zo je tajka wěra
wěſcżiſcha a bȯle zaſłužbna, hacž wěra cžłowjeka, kiž po ſwojej ſamſnej
woli a luboſcżi z božoho wozjewjenja a z wěry ſebi wubjera, ſchtožkuli
chce a to z njeje wucżiſnje, ſchtož ſo jomu njecha. — Njejſmy podarmo
horjeka prajili, zo dyrbi kſcheſcżan ſebi z božoho wozjewjenja tak wjele
cžeŕpacż, kaž zamože t. j. hacž joho dary a druhe wobſtejenja to dowola;
pſchetož cžim wjacy darow, cžim wjacy pſchiležnoſcże atd., cżim wjacy
dyrbi wȯn wot wopſchijecża wěry do pomjatka a we wutrobje zakhowacż. Tu
rěka: „Komuž je wjele date, wot toho budże tež wjele žadane.“ Njech ſej
to tohodla kȯždy k wutrobje wozmje! Někotryžkuli kſcheſcżan ma wjele
talenta, cžaſa a pſchiležnoſcże, ſwoju wědomoſcż we wěrje wobohacżicż;
běda jomu, hdyž wȯn to njerodnje zakomdżi, a tak drohi cžas na prȯzne,
haj druhdy hrěſchniwe waſchnjo pſchecžini; tajki njemȯže prajicż, zo wȯn
wſcho wěri, pſchetož tajkomu to hiſchcże brachuje, ſchtož móhł wȯn z
wěry lochko nawuknycż, ſwojeje lěnjoſcże a njerodnoſcże dla pak je
nawuknycż zakomdżił; joho lěnjoſcż we najwažniſchej wěcy, budże junu k
joho zahubjenju. — K prawej wěrje ſłuſcha, nic jenož wſcho wěricż,
ſchtožkuli je Bȯh zjewił a cyrkej k wěrjenju pſchedſtaja, ale tež
krutoſcż, tak zo wěriwy kſcheſcżan:

2) Wſcho to tež krucże wěricż a za wěrno dżeržecż dyrbi, ſchtož je Bȯh
zjewił a katholſka cyrkej prědkſtaja. Cžohodla dyrbi wȯn to krucże
wěricż, to ſo lochcy dowidżi. Wſchak jo tȯn ſamy, kiž nam wěru zjewi,
Bȯh wěcżneje wěrnoſcże, kiž zełhacż a zjebacż njemȯže, cyrkej pak, kiž
nam wěru poſkicża, je załožena krutoſcż wěrnoſcże (1. Tim. 3, 15).
Hlejcże, tu je winy doſcż, zo bychmy naſchej wěrje hacž na najkrucżiſcho
pſchiwiſowali a k njej krucże dżerželi. Twoje woko a wucho mȯžetej tebje
druhdy zjebacż, tak zo ty we wuhladnjenju jeneje wěcy abo pſchi jeje
zaſłyſchenju ſo ſamoho wojebaſch, twoja wěra pak njemȯže tebje ženje
jebacż, pſchetož Bȯh pſchecy wěrnoſcżiwy ju tebi zjewi a cyrkej, wot
njoho załožena a k wucženju poſtajena, tebi ju podawa; tohodla mȯžeſch
ſo na ſwoju wěru ſkerje ſpuſchcżecż, hacž na ſwoje ſamſne
pſcheſwědcženjo pſchez ſwojej wocži a wuſchi. Kruta wěra dyrbi ſo pak
tež hako tajka pokazacż, a to pſchez to:

♣a)♠ zo wona žane cwofle njedopuſchcża,

♣b)♠ zo kſcheſcżan ju wſchudżom wuznaje a

♣c)♠ zo wona w cžaſu pruhowanja wutraje,

♣d)♠ zo wona, dokelž krucże załožena, tež płody pſchinjeſe.

♣a)♠ Nabožny a ſobu derje rozwucženy kſcheſcżan je ſwobodny wot
wſchitkich dwělow wěry; dwěle we wěrje najbȯle jenož naſtanu pola
njewědomnych, kotſiž we wěrje njejſu ſami rozwucženi abo jenož pola
lochkomyſlnych a złych kſcheſcżanow, kotſiž ſu wina na tutych dwělach.
Wohladnjemy ſebi dwělowarjow, tak dyrbimy ſkoro wſchitkich do
poſleńſcheje klaſſy pſchinjeſcż a licžicż. „Tȯn njemudry praji w ſwojej
wutrobje, zo njeje Bȯh“, pak piſa hižom nabožny kral David. Schtȯ je pak
tutȯn njemudry, chcemy-li joho ſłowa wukłaſcż? Nichtȯ druhi hacž
lochko<pb n="135"/>myſlny, zły, bjezbožny kſcheſcżan, kiž bohazabycżiwe
žiwjenjo wjedże; tȯn praji we wutrobje, zo njeje žadyn Bȯh, a dwěluje. Z
rozomom wȯn mjenujcy derje ſo dohlada, zo dyrbi Bȯh bycż, ale joho
wutroba je zła, bjezbožna, hołduje hrěcham, tohodla joho zła wutroba
narycži, zo žadyn Bȯh njeje, potajkim tež žana ſchtrafa a zo je
dżěcżace, ſchtrafy hrěchow dla ſo bojecż. Jomu tohodla dwěle ſłuža k
změrowanju joho złoho ſwědomja a k tomu, zo mohł bjeze wſcheje bojoſcże
dale hrěſchicż. Na ſpocžatku njeje drje tež pola lochkomyſlnoho khětrje
dołhi cžas žadyn dwěl, kaž dołho mjenujcy rozom a joho wutroba ſo
hrěſchenja wobara, cžim dlěje pak je wȯn lochkomyſlnje žiwy, cżim
mȯcniſche budże te zło we wutrobje, wutroba ſama budże ſkȯncžnje tak wot
złych nakhilnoſcżow wobknježena, zo wona tež rozom natyknje a jȯn
narycži, zo ſo cžlowjek nicžoho bojecż njetrjeba. Tak wuroſtuje potajkim
najwjacy dwělow z lochkomyſlneje wutroby a dwěle ſame budża tak wulke,
zo ſo wone pſchewobrocżeja do „njewěry“. — Cyrkej, praji potom tajki
kſcheſcżan, nima žanu duchownu mȯc, něſchto pſchikazacż abo zakazacż, a
tohodla ja njetrjebam jej poſłuſchny bycż, njeje žana hela a ja mȯžu
tohodla žiwy bycż kaž chcu atd. — Dobry kſcheſcżan tajke dwjele
njeznaje, dokelž pola njoho ſu wſchě mocy, rozom, wutroba a ſwjedomjo
tajke, kaž wone pola kſcheſcżana bycż dyrbja, wěrnoſcżi wotewrjeny
rozom, wutroba nabožna a zwȯlniwa k dobromu, ſwědomjo pak dȯtkliwe a
cžiſte.

Tak někotryžkuli kſcheſcżan je pak ſam tež wina, zo jomu dwěle w
naſtupanju wěry pſchińdu. Wȯn wopytuje towaŕſtwa, we kotrychž ſo wo
wěrje jara zwjeŕſchnje mudruje, wȯn wobkhadża z njewěriwymi a
pſchitowaŕſchi ſo wuwołanym njepſchecżelam wěry, wȯn cžita piſma a knihi
njewěriwych, kiž ſu połne łžow a hanjenja pfchecżiwo cyrkwi a wſchomu
ſwjatomu. Tu njemȯže hinak pſchińcż, hacž zo ſo tež na nim dopjelni
ſłowo ſwjatoho piſma (Ekkl. 3, 27): „Schtȯž ſo rady do ſtracha poda, tȯn
ma we nim zahubjenjo.“ Kſcheſcżan ſłaby we wěrje zdaluj ſo ſpomnjenych
winow, pytaj lěpſche towarſtwa a piſma, a dwěle ſo zhubja. — Njejſu pak
jenož dwěle, na kotrychž je kſcheſcżan huſto doſcż wina, ſu tež tajke,
kiž cžłowjeka druhdy bjeze wſcheje winy domapytaja, hdżež wȯn woprawdże
pſchi najlěpſchej woli njewě, ſchto dyrbi we wěſtym padu za wěrnoſcż
dżeržecż a wěricż. K zdalowanju tajkich dwělow njepomha nicžo hacž
rozwucženjo a nutne modlenjo. Dżi k ſwojomu ſpowjednikej a zjeẇ jomu
ſwȯj dwěl, daj ſo rozwucžicż a dowěr ſo wucžacej cyrkwi; wubudż dale
huſto pocžink wěry a wuproſch ſebi k pſchewinjenju ſwojich dwělow pomoc
wot Boha; pſchetož dwěl nabožnych duſchow pſchińdże wot djaboła, kiž
jich we wěrje mylicż ſpytuje, zo by jich do bojoſcże zawjedł a do
zadwělowanja na ſpomoženju jich duſchow. Kruta wěra dyrbi pak nic jenož
ſwobodna bycż wot wſchitkich dwělow, ale, kaž prajachmy:

♣b)♠ tajka bycż, „zo ju katholſki kſcheſcżan wſchudżom wuznawa. Tele
wuznawanjo wěry je jara trěbne, dokelž Jězus Khryſtus (pola Mateja 10,
32) praji: „Schtȯž mje ſpȯznaje pſched cžłowjekami, toho chcu ja tež
ſpȯznacż pſched mojim Wȯtcom, kiž we njebjeſach je a ſchtȯž mje zaprěje
pſched cžłowjekami, toho chcu ja tež zaprěcż pſched mojim Wȯtcom, kiž w
njebjeſach je“, a ſwjaty Pawoł to<pb n="136"/>ſame žada prajicy (Romſk.
10, 10) „Z wutrobu wěri ſo k ſprawnoſcżi, z hortom pak ſo ſtanje
wuznawanjo k zbȯžnoſcżi.“ Z toho hodżi ſo derje dowidżecż, zo njeje
doſcż, wěru we wutrobje měcż, ale zo dyrbimy tule wěru tež wſchudżom
pſched cžłowjekami wuznawacż. Tele wuznawanjo žada pak wot kȯždoho
katholika dwě wěcy, mjenujcy: „wěru ženje njezaprěcż“ a, jelizo trěbne,
ſo tež z hortom za katholika wuznacż. Swoju wěru zaprějeſch, hdyž pſchi
druhich (woſobnje cuzowěriwych) pſchebywajo něſchto prajiſch abo
cžiniſch, z cžohož woni zjawnje ſo dohladacż mȯža, zo ſo ty ſwojeje wěry
hanibujeſch a ju zaprěwaſch. Pſched tajkimi n. pſch. prajicż: Ja njejſym
žadyn katholik, ja njewěrju do ſpowjedże, cžeſcżenja ſwjatych atd. abo
jim k luboſcżi něſchto pſchecżiwo ſwojej wěrje cžinicż hako: na božich
ſłužbach cuzowěriwych dżěl bracż, ſo po nich w naſtupanju poſeżenja abo
zwonkownoho nabožnoho zadżerženja złožowacż, to a wſchelake podobne
cžinjenjo je zjawne zaprěcżo ſwojeje katholſkeje wěry a zaſłuži tamnu
ſchtrafu wot Khryſtuſa wuprajenu: Schtȯžkuli mje pak zaprěje pſched
cžłowjekami, toho chcu atd. Zo je katholſka cyrkej zaprěcżo wěry,
kajkežkuli je, pſchecy tamała a z najkrucżiſchimi ſchtrafami khoſtała,
pokazuja nam cyrkwinſke ſtawizny kȯždoho lětſtotka, woſobnje na
ſpocžatka załoženja cyrkwje. Su mjenujcy w tymle cžaſu, hacž krawne
pſcheſcżěhanja kſcheſcżanow žadyn kȯne wzacż njechachu, někotſi byli,
kotſiž ſo wot dracžowſkich rukow pſchez to wumožicż chcychu, zo ſebi wot
nižſchich pohanſkich ſudnikow piſmowſke ſwědcženja kupichu, hako bychu w
potajnym wěru zaprěli a pohanſkim pſchiboham woprowali. Byrnje to pak
woprawdże njecžinili a ſo pſchez tule leſcż chcyli jenož wot
najſurowiſcheje ſmjercże wumȯžicż, cyrkej tola wſchitkich tych, kotſiž
to cžinjachu, ze ſwojoho klina wuſtorka a jim najcżežſche pokutniwe
ſkutki za ſchtrafu napołoži, hacž do jich ſmjercże. Tomu napſchecżiwo je
cyrkej wot cžaſa ſwojoho załoženja hacž do naſchoho cžaſa wſchitkich
tych jara wyſoko wažiła, haj jich mjena do mjenow ſwjatych božich
pſcheſtajiła, kotſiž ſo na žane waſchnjo pohnuwacż njedachu ani pſchez
ſlubjenja ani pſchez hroženjo najſurowiſcheje ſmjercże ſwoju wěru
zaprěcż. Wubjerny pſchikład tamnoho 90 lětnoho ſchědżiwca ze ſtaroho
zakonja (2. Makkab. 6, 18.) je ſo w naſchej cyrkwi tak huſto
woſpjetował, kaž huſto ſwj. maŕtraŕ abo wuznawaŕ za ſwoju katholſku wěru
cżeŕpjeſche a wumrje. — Wěrny katholik njeje, kiž tele rjane pſchikłady
kſcheſcżanſkeje zmužitoſcże widżi, a jich njerodżi, haj we wěrje
khabłacż ſpocžina, jelizo joho wěry dla kuſk hańby wocžakuje abo
najmjeńſche pſcheſcżěhanjo. — Hdyž je zakazane wěru zaprěcż; dha je wot
druhoho boka zaſy pſchikazane, ſwoju wěru runje ze hortom wuznawacż,
woſobnje tehdom, hdyž to žada Bohu winowata cžeſcż abo wužitk
bližſchoho. Prěniſche ſo ſtawa, hdyž nas n. pſch. kaž něhdy
Khryſtuſowych wucžownikow (japoſch. ſtawiz. 4.) ſwětna wyſchnoſcż ſo
praſcha, poſledniſche pak, hdyž naſche wuznacżo, zo ſmy katholikowje a
do katholſkeje wěry wěrimy, někajki duchowny wužitk ma za naſchoho
bližſchoho a joho, je=li liwki wohańbuje, poſylnuje, pſchewobrocżi a
wěrje zaſy pſchikhilenoho cžini. Tomu napſchecżiwo zaſy njeje
pſchikazane, naſchu wěru kȯždomu druhomu cžłowjekej, kiž nas ſnadż jenož
weżipnoſcże dla a z toho wotpohladanja ſo praſcha, zo by nas potom wěry
dla wuſmjał abo pſcheſcżěhał, <pb n="137"/>wuznacż (t. j. prajicż, zo
ſmy katholikowje) woſebje potom nic, hdyž ſo ſłabych cžujemy ſwoju wěru
derje zaſtupicż a pſched wonjecženjom wobarnowacż. Wotmołwjenjo: „To je
moja wěc, abo to was nicžo njeſtara“, a woteńdżenjo wot tajkich
wcżipnych praſcherjow je najlěpſche, ſchtož mȯžemy cžinicż. Tak my wěru
njezaprějemy, ale pokazujemy pſchez naſche woteńdżenjo zjawnje doſcż, zo
my njejſmy jich wěry, ale katholſkeje. Měſta a towaŕſtwa pak, na
kotrychž je naſcha wěra ſtajnje ſpytowana, njedyrbimy naſtupicż, dokelž
mȯže tež we wěrje najſylniſchi ſwojej wěrje wotkhileny bycż, liwki,
błudej pomału pſchiwucženy, hdyž tajke měſta wopytuje, wothladane wot
pohorſchka, kiž wȯn ſwojim wěrybratram dawa. Płacżi pak tudy ſłowo
japoſchtoła: „Khecaṙſkoho cžłowjeka zdaluj ſo, pſchetož ty wěſch, zo je
tajki wot Boha wotwobrocżeny a hrěſchi a ſo ſamoho k zatamanju
wotſudżi.“ Hdże tajke ſtraſchniwe měſta za kȯždoho ſu, to dyrbi kȯždy ze
ſamotnoho zhonjenja a we wobkhadżenju z druhimi z wěſtoſcżu wjedżecż, zo
wȯn njeby wſchudżom pſchecżiwnikow a njepſchecżelow ſwojeje duſche
widżał a wot wobkhadżenja z druhimi cyle wottraſcheny był a wotdżeržany,
kȯždomu luboſcż wopokazacż tež cuzowěriwomu.

Pſchiſpomnjenjo redaktora. Wo tutej wažnej wěcy poda naſch cžeſcżeny
ſobudżěłaŕ w nowym lětniku z cžaſami pokracžowanjo.

Hdy maſch kſchižik?

Nabožny nan ſpocžina mrěcż. Hdyž bě ſwojomu ſynej, ſtaromu Tobiaſej
runje najwužitniſche napominanja dał, wucżehnje mału zazyglowanu tyſku a
praji: „Tule ſkhowaj, a jenož w najwjetſchej nuzy ju wotcžiń a namakaſch
pomoc. Hacž ſyna woprawdże po někotrych lětach wulka nuza trjechi,
wotcžini wȯn z wulkim docžakanjom tyſku a ſchto namaka? W tyſcy běſchtej
dwaj kruſchkaj drjewa; jedyn mějeſche napiſmo: „To je boža wola“, druhi:
to je twoja wola.“ Pȯdla ležeſche liſcżik; na nim bě z ruku njeboh nana
ſcżěhowace piſane: „Jelizo ty ſwoju wolu božej woli naprěki połožiſch,
potom maſch kſchižik; jelizo twoja wola po božej woli runje běži,
nimaſch žadyn kſchižik. — A tak to tež je. Cžłowjek je we mnohich wěcach
kowaŕ ſwojoho ſamotnoho zboža, kaž němſke pſchiſłowo praji, ale runje
tak wěſte je: „zo je cžłowjek ſwojoho ſamotnoho kſchiža cżěſla“,
pſchetož najwjacy kſchižikow a najwjetſche kſchižiki ſej cžłowjek ſam
cžini, pak pſchez napſchecżoſtajenjo ſwojeje wole pſchecżiwo mudrej woli
božej (pſchez cżežki hrěch a znjoho wukhadżace ſchtrafy a njezbožo) pak
pſchez napſchecżoſtajenjo ſwojeje wole pſchecżiwo božej woli w cžaſu
božoho pruhowanja a domapytanja; dokelž bjez napſchecżoſtajenja ſwojeje
wole w prěnim padże njejſu žane ſchtrafy, w druhim padże žane kſchižiki;
— kſchižiki pſcheſtanu kſchižiki bycż, jelizo cžłowjek ſo do božeje wole
poda a to, ſchtož pſcheměnicż njemȯže, rady na ſo wozmje a ſcżeŕpliwje
po pſchikładże wumožnika znjeſe. To, ſchtož rady a z luboſcże božeje
pſchenjeſeſch, zhubi ſwoju hȯrkoſcż a wobcżežnoſcż, haj budże ſłȯdke
brjemjo, k kotrohož njeſenju Bȯh luby Knjez mȯc da a ſwoju hnadu. —

<pb n="138"/>

Pokhěrluſchk wo S. Khatyrnje.[54]⁾

„Khatružinka, chceſch ſej ty krala wzacż

A chceſch ſo ty Khryſtuſa wotrjeknycż,

Abo zwoliſch ty k wumrjecżu?

„„Krala ſej ja nihdy njewozmu,

Khryſtuſa ſo nihdy njewotrjeknu,

Radſchi zwolu ja k wumrjecżu.““

Jeje nan, tȯn tyran tyranſki,

Dał je ju druhi krȯcż pſched ſo pſchiṅcż,

Tu ſwjatu Khatyrnu.

„Khatružinka, chceſch ſej ty krala wzacż

A chceſch ſo ty Khryſtuſa wotrjeknycż,

Abo zwoliſch ty k wumrjecżu?

„„Krala ſej ja nihdy njewozmu,

Khryſtuſa ſo nihdy njewotrjeknu,

Radſchi zwolu ja k wumrjecżu.“

Jeje nan, tȯn tyran tyranſki,

Dał je jej dżěłacż koleſo

Wot noži a britewi.

Tehdom pak běſche jara rjany dżeṅ,

Njebě nihdże žana mrȯcžałka;

Tola pſchiſchło je njewjedro.

Pſchiſchło je bože njewjedro,

Rozrazyło je to koleſo

Tej ſwjatej Khatyrnje.

Jeje nan, tȯn tyran tyranſki,

Dał je jej hłowu wotrubacż,

Tej ſwjatej Khatyrnje.

Hdżež je ta hłowa zlecżała,

Tam je boži jandżel zaſpěwał

K cžeſcżi ſwjatej Khatyrnje.

Tam na tej horje Sinai,

Tam je jeje cżěło hrjebane,

Teje ſwjatej’ Khatyrny.

Tam běži wolij a woda won,

Je tež ludżom k ſtrowoſcżi,

K cžeſcżi ſwjatej’ Khatyrnje.

<pb n="139"/>

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Wȯndanjo je ſo knjez vikar Herrmann, njedżelſki prědaŕ w
tachantſkej cyrkwi do Schěrachowa podał, zo by tam na někotry cžas w
duchownſkim zaſtȯjnſtwje wupomhał, dokelž žanoho kapłana nimaja. Potom
pſchińdże na te měſto zaſy młody duchowny z Kölna, kiž je k
najmjeńſchomu pſchilubjeny. Duž ſo nuza wo dnchownych pola nas pſchecy
bȯle pokazuje!

Z Dreždżan. Prěnju njedżelu adventa mějeſche knjez faraŕ Kucżank z
Budyſchina ſerbſke prědowanjo w dwȯrſkej cyrkwi, kiž bě jara wopytane.
Spowjednych Serbow bě tež tȯjſchto. Bohužel nochce ta ſtara mȯda
cżahanja za Dreždżany t. r. woſebje na wſy wotebjeracż; někotre tolerjo
zdy, kotrež ſnadż cželedż tam wjacy doſtanje, ſo z pucżowanjom tam a jow
a pſchiwucženjow wſchelakoho pſchecžinjenja huſto rozbroja. Tych, kiž
tam wjele nahromadża, je mało a tych, kiž ſej něſchto njecžeſne zaſłuža
abo njepěknoſcżam pſchiwuknu, zawěrno wjacy. Stare prajenjo, zo dyrbi ſo
za Dreždżanami němſcy wuknycż, je nětko njelepe, dokelž ſo w ſchulach
němſka rycž wucži a w bližſchich ſłužbach tež dowuknje. Toho runja njeje
to žane njezbožo a njeſchkodżi zbožnoſcżi, byrnje kȯžde ſłowo němſki
prawje njewuprajał (ſchtož ani kȯždy za Dreždżanami ſłužacy
njenawuknje!) a tam, hdżež ſo wo ſwětne zbožo jedna kaž pſched
wyſchnoſcżu, mȯžeſch ſej bjez bojoſcże w Sakſkej a Pruſkej ſerbſke
pſchełoženjo a wułoženjo žadacż. W poſledniſchim naſtupanju ſu naſchi
Serbjo, woſebje hdyž ſo jim protokolle cžitaja, huſto njerozomnje
bojazni! Nicžo zajzło, zo pſchi pſchiležnoſcżi na taike wěcy ſpominam,
ale radżu z druhimi duchownymi ſtarſchim a zaſtaracżerjam, zo bychu ſej
derje rozmyſlili, prjedy hacž ſyna abo dżowku ſcżełu na ludżace wiki abo
pſchez wſchelakich najimarjow po tej — ſtarej mȯdże!

Z Lipſka. Dżeń 24. novembra buchu w katholſkim cžitaŕſkim towaŕſtwje
rozprawy dawane wo wſchěch katholſkich zjednocżenjach w Lipſku. Po tych
ſamych mějeſche žȯnſke towaŕſtwo za lěto 212 tol. dokhodow a 228 tol.
wudawkow; z poſledniſchich nałoži ſo 49 tol. na zdraſcżenjo khudych, kiž
prěni krȯcż k Božomu blidu dżěchu, 11 tol. 15 nſl. na jědż za 4
ſchuleŕki, 15 tol. no zaſtaranje khoreje holcžki, 37 tol. za wſchelake
ſchaty, 104 tol. k Božomu dżěſcżn za holcžki. Towaŕſtwo S. Vincenca je
bjez druhim k Božomu dżěſcżu za hȯlcžatow 110 tol. nahromadżiło.
Towaŕſtwo (rjemjeſniſkich) towariſchow bě w tym lěcże wjele wſchelakich
rozwucženjow a tež wjacy ſwjedżenjow dyžli druhe lěta. Hilžbjecżine
towaŕſtwo za khude, nakhwilnje bjezſłužbne holcy bě tež wjele dobroho
ſkutkowało. Ze wſchoho je widżecż, zo w Lipſku za katholſke žiwjenjo
zhromadnje dżèłaja.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Italſka. We Veronje wumrje 14. oktobra rycżeṙ Perego, redaktor nowinow.
Joho nowiny běchu w poſlednich měſacach žałoſnje njepſchecżelſke
pſchecżiwo wſchitkomu kathoſkomu; woſebje hanjeſche wȯn katholſkich
biſkopow, duchownych a mnichow. Wſchitko, ſchtož je nam katholikam
ſwjate a cžeſcżomne, <pb n="140"/>womaza wȯn z hrubymi ſłowami. Dokelž
wȯn w tym njepſcheſta a žane woſebite napominanjo njepoſłuchaſche,
běſche tamniſchi biſkop, monſignor Canoſſa, nuzowany, w auguſtu joho
nowiny w paſtyŕſkim liſcże zacżiſnycż a wot jich cžitania wotradżecż.
Perego ſo roznjemdri a piſaſche wjacy wȯtrych naſtawkow tež pſchecżiwo
někotrym druhim biſkopam. Bjez tym wozjewichu wſchitcy biſkopja
Italſkeje rakuſkeje dżělby zhromadne zakazanjo tſojich nowinow:
♣Giornale di Verona, Messagiere di Roveredo, Rivista Friulana.♠ Tuta
zakaznja bu we Venedigu 4. oktobra wozjewjena a to dyrbjeſche ſo na
ſcżěhowacej njedżeli (11. oktobra) tež we Veronje ſtacż we wſchitkich
cyrkwjach. Prjedy hacž njedżela pſchińdże, běſche Perego wo tym zhonił;
duž wuda dwaj dołhaj wȯtraj napſchecżiwnaj artiklej a mějeſche tu
khrobłoſcż, Boha zapſchiſahacż, zo by tola tutȯn joho proteſt pſchecżiwo
njeſprawnej biſkopſkej zakazni k wědomoſcżi wzał. Na ſpomnjenej njedżeli
ſta ſo we wſchěch farſkich cyrkwjach to wozjewjenjo. Nazajtra wuńdże w
Peregowych nowinach prěni kruch naſtawka pod napiſmom ♣„Le Situazione“♠,
w kotrymž z hanjacymi ſłowami pſchecżiwo biſkopſkej zakazni rycžeſche;
pokracžowanjo joho naſtawka pak njewuńdże. Redaktor runje we wudawaŕni
na nim dżěłaſche, hdyž joho Boža rucžka tak mȯcnje zaja, zo wȯn bȯrzy
njedaloku ſmjercż cžujeſche. Dokelž bě joho bydło daloko wot redakcije,
bu bȯrzy tudy łožo pſchihotowane, kotrež wjacy žiwy njewopuſchcżi.
Hnydom dżěchu po lěkarja a wjacy druhich pſchiběža, ale podarmo. Tež
khwatachu po duchownoho, po wěſtoho mnicha P. Franca Jȯzefa z Brixena
rodżenoho; k tomu běſche Perego někotre dny prjedy rjekł, zo ſej joho,
ale jenož joho pomoc žada, hdy by na ſmjercż ſkhorił. Duchowny pſchińdże
a njewopuſchcżi lěhwo mrějacoho wjacy. Žałoſne běchu cžwile Peregowe a
ſtraſchne žałoſcżenjo bě ſłyſchecż; miłoſcżiwy Bȯh pak da jomu hiſchcże
doſahacu khwilu a jaſne wokomiknjenja, zo mohł ſo z jara wot njoho
hanjenej cyrkwju, ſwojimi pſchedſtajenymi a z Bohom wujednacż. Wȯn
pſchińdże k ſebi a prěnje, ſchtož cžinjeſche bě, zo ſam ze ſwojoho
rozmyſlenja ſpomnjenoho duchownoho žadaſche, kotromuž ſwjatocžnje
wobkrucżi, zo chce hako katholik a wujednany z cyrkwju wumrjecż. Wȯn
proſcheſche veronſkoho biſkopa wo wodacżo, žadaſche joho pſchi ſwojim
łožu widżecż a cžinjeſche w pſchitomnoſcżi ſwědkow wotproſchenjo a
wotwołanjo za dawany pohorſchk, wobnowi tele wotmyſlenja wjacy krȯcż w
ſwojej krȯtkej khoroſcżi a wumrje ſrjedu 14. oktobra w rukomaj ſwojoho
ſpowjednika w ſtarobje 32 lět. — Veronſki biſkop je pſchi pſchiležnoſcżi
želnoſcżiweje ſmjercże rycżerja Perega paſtyŕſki liſt wudał. Na ranjo
toho dnja, na kotrymž Perega Boža rucžka zaja, cžujeſche ſo biſkop, kiž
někotre hodżiny wot Verony pſchebywaſche, pſchez nutskowny hłȯs
napominany, zo by za ſwojich njepſchecżelow, woſebje za redaktora Perego
ſo modlił. Wȯn wobrocżi ſo w tajkich myſlach k ſ. Mariji, k wucżekej
hrěſchnikow. Hdyž bě ſo do měſta wrȯcżił, ſłyſcheſche wo khoroſcżi
Perega. Joho modlitwa bě wuſłyſchana. Redaktor da biſkopa wjacy krȯcż wo
wodacża proſycż a wumrje — kaž biſkop w liſcże praji — z Bohom doſpołnje
wujednany.

Pelplin. Kaž w lěcże w Pȯznjanſkej tak budże nětko tež w chełmnſkej
(Kulm in Weſtpreußen) diöceſy, wot Polakow a Němcow (po tajkim <pb
n="141"/>měſchanej kaž pola nas!) wobydlenej, 1000 lětne jubileum
wobrocżenja nawjecžornych ſłowjanſkich ludow pſchez ſwjateju biſkopow
Cyrilla a Methoda ſwjecżene. Wyſokodoſtojny knjez biſkop w Pelplinje je
wot bamža za ſwoju diöceſu wotpuſk wuproſył a piſa wo jubileju w ſwojim
paſtyŕſkim liſcże takle: „Swjecżimy to k dżakej za doſtate wulke
dobroty; pſchetož tamnaj ſwjataj mužej běſchtaj za naſche krajiny wȯtcaj
ſwjateje wěry, dokelž běſchtaj takrjec duchownaj nanaj ſwjatoho
Adalberta, kotrohož hiſchcże hako patrdna ſ. wěry cžeſcżimy, a tak tež w
naſchej diöceſy žonopowe zornjeſchko zaſyſchtaj, pod kotrohož khłȯdkom
mamy pſchiſtup k žohnowanjam cyrkwje. „Jubilej ſpocžina z prěnjej
njedżelu adventa a kȯncži ſo ze ſwjedżenjom ſwjatoho Schcżěpana. Dżeń
pſched ſpocžatkom ma ſo w cyłym biſkopſtwje ze wſchěmi zwonami poł
hodżiny zwonicż. Pſched wulkej božej mſchu 1. adventſku njedżelu wuſtaji
ſo Bože Cżěło, požohnowanjo ſo wudżěli a ♣Veni Creator♠ ſo zaſpěwa. Na
wſchěch njedżelſkich a ſwjatych dnjach ſwjatoho cžaſa wuſtaja ſo
najſwjecżiſchi ſakrament pſchi Božej mſchi. Tutȯn jubilejſki cžas
ſkȯncži ſo ze ſwjatocžnej proceſſiu po nyſchporje a ze ſpěwanjom
khwalbnoho khěrluſcha (♣Te Deum♠) a ſwjatocžnym požohnowanjom. Potajkim
ſu lětſa ſſ. ſłowjanſkeju japoſchtołow Cyrilla a Methoda nic jenož we
Morawſkej a Cžěſkej, nic jeno bjez južnymi Słowjanami (Serbami a
Khorwatami), ale tež w njezbožownej (na tȯn cžas) Pȯlſkej pruſkoho dżěla
z dżakom wopominali a cžeſcżili. Polakam pod krutym ruſowſkim
knježeŕſtwom njebě mȯžno, lětſa tajke wopomnjecżo ſwjecżicż.

Bajerſka. Prjedawſchi kral Ludwik je Ludwikowomu miſſionſkomu towaŕſtwu,
kiž woſebje katholſke miſſionſtwo w połnȯcnej Americy podpjera, kapital
100,000 ſchěſnakow pſchepodał, zo by daṅ po joho wotemrjecżu wot
towaŕſtwowoho wubjerka za němſke miſſiony rozdżělena była. Tež je wyſoki
dobrocżeŕ někotrym němſkim woſadam w Americy a wjacorym miłoſcżiwym
wuſtawom w Bajerſkej wjacy tyſacow (Tauſend) ſchěſnakow darił; k
wutwarjenju wěžow (tȯrmow) kraſneje hłowneje cyrkwje w Regensburgu je
lětny pſchinoſchk 20,000 ſchěſnakow pſchilubił.

Frankfurt nad Majnom. W tutym měſcże, hdżež bě lětſa tak wjele němſkich
zhromadżiznow, bě 24. a 25. oktobra tež zhromadżizna cyrkwinſkich
„reformvereinow“ (t. r. cžrjȯda njewěriwych, němſkich tak mjenowanych
katholikow a nowych židow) pod pſchedſydſtwom bankrotnoho Rongi. Bě to
wulka hara, ale mały kwas; žadławych a hanjacych rycži bu doſcż
rycžanych, ale za ſwoju wěc tamni rycžnicy nikoho dobyli njejſu, kohož
hižom njemějachu.

Z Osnabrüka. Dżeń pſched Wſchitkimi Swjatymi wotpołoži w ſeminarſkej
khapali tudy dotalny proteſtanſki prědaŕ Hanſen z Fjelſtrupa w połnȯcnym
Schleswigu katholſke wěrywuznacżo a doſta nazajtra tam ſwjate
woprawjenjo a firmowanjo. Danſke nowiny a tež hamburgſka „Börſenhalle“
ſo wo tym pſchewobrocżenju hižom piſałe a wobrocżenomu wſchitku cžeſcż
dałe. Pſchi wſchelakej njeſtajnoſcżi proteſtantſkeje wucžby a jeje
pſchecy pſchibjeracej njewěſtoſcżi khabłacy pſchińdże wȯn po
ſtaroſcżiwym pſchepytowanju a ſchtudowanju k ſpȯznacżu katholſkeje hako
praweje wěry a wobzamkny pſchi wſchitkich cżežkich cžaſnych <pb
n="142"/>woporach, kotrež tale krocžel žadaſche, k naſchej cyrkwi ſo
wrȯcżicż. Na joho prȯſtwu puſchcżi joho danſke knježeŕſtwo bȯrzy we
hnadże ze ſłužby. Wot ſwojich prědkſtajenych, ſwojich zaſtojniſkich
bratrow a woſadnych, hdżež bě dotal hako prědaŕ ſkutkował, jenak
cžeſcżeny wopuſchcżi wȯn Fjelſtrup, ſwoje wunoſchne měſto potomnikej
zawoſtajo. W krȯtkim poda ſo hako katholik zaſy do wȯtcžiny.

Hannoverſka. W měſcże Hannoveru trjebaja katholikojo druhu cyrk ej a
ſchulu. K twarjenju tutych jaraj trěbnych twarjenjow maja hižom wulki
kapital nahromadżeny, ale měſchcżanſka rada, kiž je wobſedżeŕka
měſtniſchcżow za ſpomnjene twarjenja, žada ſej jara wulke ſummy za
wotſtupjenjo tych ſamych, tak zo by ſo ſpomnjeny kapital na to wudał.
Katholikojo w měſcże dawachu dotal z proteſtantami jenajke dawki a
njejſu hiſchcże ženje pjenježne pſchinoſchki doſtali, kajkež tola
proteſtantojo pſchi twarjenju ſchulow a cyrkwjow doſtawaja z pokładnicy,
da kotrejež tola katholikojo tež ſobu płacża. Něhdże druhdże je něſchto
cyle podobne. Jenož rune prawo wſchitkim!

Francowſka. Wjacori francowſcy biſkopojo ſu paſtyŕſke liſty wudali, w
kotrychž lud zbudżuja k modlitwam za dobycżo pȯlſkeje wěcy, za zakitanjo
njeſprawnje wot ruſowſkoho knježeŕſtwa martrowanoho a za woſwobodżenjo
njezbožownje potłocženoho naroda. Woſebje razny je liſt biſkopa w
Autunu. Wȯn wopomina, ſchto je Pȯlſka za kſcheſcżanſtwo była a je a
kajki dżak potajkim wot katholikow zaſłužuje; khwali dale z horliwymi
ſłowami pȯlſku luboſcż k wȯtcžinje pokazujo na tamnoho pȯlſkoho zemjana,
kiž je njepſchecżelam rjekł: „Mȯžecże mi žiwjenjo wzacż, ale njeje
nihdże tak bohaty tyran, kotryž by mje kupicż zamohł, ani žadyn tak
mȯcny, zo by mje mohł zatraſchicż“, kaž tež na druhoho, kiž praji: „Ja
ſwobodu lubuju wyſche wſchitkich kubłow tohole ſwěta, ale katholſku wěru
hiſchcże bȯle lubuju dyžli ſwobodu.“ Dale piſa biſkop: „Kajka je to
hiſchcże wěra žiwa w duſchi tohole (pȯlſkoho) naroda! A tajka wot ſtow
lět ſem wȯjna z mȯcnym njepſchecżelom, kajkiž je ruſke ſchisma! Kajka je
to ſtraſchna a leſcżiwa wȯjna! Kajke je to paſmo tych ſurowoſcżow a
wohidnoſcżow k tomu kȯncej dokonjanych, zo by wukorjenjena była Pȯlſka a
katholſka cyrkej. (Pſchiſpomnjenjo redaktora. Runje cžitamy, zo je
porucžene, wopuſchcżene dżěcżi katholſkich wuhnancow a wotſudżenych w
ruſowſkej wěrje rozwucžecż a wocżahnycż dacż!) Toho dla ſmy nětko
ſwědkojo ſtraſchnoho dżiwadła, hdyž ſo prȯcuja cyły narod wukorjenicż.
Ruſowſka njemȯžo jȯn ze ſobu zjenocżicż chcyſche jȯn zanicžicż. —
Podarmowſke to ſony! Njeje to ſmjercż naroda, ſchtož ſo bliži, je to z
morwych ſtawanjo! A duž modlmy ſo, najlubſchi bratſja! za dobycżo wěcy,
kotruž zakituja martrarjo a kotrychž žohnuje Pius ♣IX.♠ Modlmy ſo za
wuſwobodżenjo a wobnowjenjo khatholſkeje zdżěłanoſcże pȯlſkoho
kraleſtwa. Ale lubi=li ſo Bohu cžas pruhowanjom hiſchcże podlěſchicż,
proſchmy za cżeŕpjacych bratrow, zo bychu ſtajnje zakhowali,
pſchezjenoſcż we wěrje, kotruž žane ſpytowanjo njezłama a žana pſchemoc
njepodcżiſnje.“

Holſteinſka. Katholſka woſada w Kielu je wot francowſkeje khěžorowny
2000 frankow doſtała.

Schwajcaŕſka. Khěža bludnowěriwoho Kalvina we Genfje, dotal hako <pb
n="143"/>woſobnoſcż wot cuznikow wopytowana, je wot njedawna
wobſedżenſtwo katholſkich miłoſcżiwych ſotrow.

Z Roma. Tudy je w tu khwilu hiſchcże dobry měr, Francowzojo dżerža dobry
porjad. W druhich kȯncach Italſkeje pak ſo ſylnje wari a w nalěcżu
chcedża wȯjnu zapocžecż.

Z Roma. Bamž je na pſcheproſchenjo francowſkoho khěžora k zhromadżiznje
wſchěch europiſkich wjeŕchow, kiž dyrbi wſchelake zwadne naležnoſcże
europiſkich narodow we měrje wujednacż, nětko wotmołwił, zo chce ſo tež
wȯn zaſtupicż dacż. Hłowna wěc, kotrejež ſo někotſi druzy wjeŕchojo
boja, zo dyrbja ſo mjenujcy wucžinjenja z lěta 1815 we Winje zběhnycż,
njeſchkodżi bamžej nicžo. Tehdomniſchi winſki měr joho njeje wobohacżił,
ale pſchikrotſchił; pſchetož wjacore wobſedżenſtwa na lěwym brjohu rěki
Po je bamžowy kraj tehdom zhubił, pſchecżiwo cžomuž běſche kardinal
Conſalvi proteſtirował.

Z Loretto. Kak mało je ſo italſki lud pſchez namocowanja ſardinſkoho
knjež eŕſtwa a pſchez prȯcowanja proteſtantiſkeje propagandy wot ſwojeje
katholſkeje wěry wotwobrocżicż dał, dopokazuje bjez druhim wopytowanjo
hnadnoho měſta Loretto. Kaž ſo do ♣„Correspondence de Rome“♠ piſche,
pſchińdże tam w jenicžkim měſacu ſeptembru pſchez 50,000 pucżowarjow ze
wſchěch kȯncow Italſkeje; dżewjecżadwacycżo ſpowjednikojo mějachu wot
ranja do nocy dżěłacż. K ſwjatomu woprawjenju pobu 40,000 duſchi.

Bołhaŕſka. Tudy ſo katholſke miſſionſtwo woſebje z Roma a Francowſkeje
podpjera. Njedawno wotjědżechu, kaž pȯlſki ♣„Tygodnik katolicki“♠
piſche, z Roma zaſy tſjo miſſionarjo do Carjohroda a Bołhaŕſkeje:
Domaſch Brzeſka ze Schlezyſkeje, Anton Amatori, prjedy miſſionaŕ w
Americy, a bratr Franc Karyntczyk, kotryž je jenicžki žiwy z
pſchedpoſlednjoho wotpoſłanja do Chartuma w Africy. Cżile tſjo wzachu
tež wſchelake powucžne bołhaŕſke knihi, kharty, zběrki njeroſtow
(mineraliow), roſtlinow a zwěrjatow ſobu za katholſke ſchule bjez
bołhaŕſkimi Słowjanami.

Amerika. Wot wſchitkich w zjenocżenych ſtatach (krajach) połnȯcneje
Ameriki bydlacych Indianow je něhdże dżeſaty dżěl katholſki t. r. 46 —
54,000. Z toho pſchińdże na biſkopſtwo Monterey w Kaliforniſkej 20,000,
na biſkopſtwo Santa ♣Fé♠ w New=Mexiku na 9000, na Nesqualy 6000, na
Wyſchſchi Michigan atd. 4000. Zbytkni bydla w diöceſach Kanſas,
Nebraska, Minneſota, Milwaukee, Detŕoit, Portland a Oregon=City. Pjecż
abo ſchěſcż miſſionow bjez Indianami wobſtaraja jeſuitojo, jedyn
oblatojo S. Marije z Marſeille; tež někotſi franciſkanojo w Monterey
ſkutkuja woſebje bjez Indianami, wſchitcy druzy miſſionarojo bjez
Indianami ſu w tu khwilu ſwětſcy duchowni najbȯle z Němcow a ze
wſchelakich rakuſkich (khěžorſkich) krajow.

Z Alexandrije piſaja, zo tam hako ſobuſtaw miſſionſtwa w ſrjedżnej A
fricy tyrolſki duchowny J. Sonnweber pſchebywa; njemȯže dale pucżowacż
dla lětuſchoho pſchewulkoho powodżenjo rěki Nila; železnica bjez
Alexandriu a Kahirom je cyła pod wodu. Biſkop egiptowſki ſej pſcheje, zo
by ſpomnjenomu miſ<pb n="144"/>ſionſtwu nětko pſchedſtajeny był k. W.
Kiechl ze Schwatza w Tyrolſkej, kiž bě prjedy hako guardian w Alexandrii
a nětko w Jeruzalemje pſchobywa.

Japanſka miſſia. Z Yokamy w Japanſkej piſche miſſionar do ♣Tyogdnika
katolickeho:♠ Budże Wam lubo ſłyſchecż, zo je ſkȯncžnje naſcha cyrkej w
Yokamje po 14 měſacžnym cżežkim dżěle dotwarjena. Je to prěnja cyrkej,
kiž ſo pozběha k cžeſcżi prawoho Boha w japanſkim kraju, hdżež bě wot
300 lět naſcha wěra najkrucżiſcho zakazana. Njedżelu 12. hapryla bě
ſwjatocžne ſwjecżenjo tejele ſwjatnicy w pſchitomnoſcżi wjele cuznikow
wſchelakich wuznacżow a narodnoſcżow. Pſchitomnoſcż francowſkoho
pȯſłanca ze wſchěmi zaſtojnikami a druhich woſobnych ludżi, kotrychž bě
wȯn pſcheproſył, powyſchi tule ſwjatocżnoſcż. Naſcha cyrkej je na
wjeŕſchku debjena z rjanym złotym kſchižom. Styl (waſchnjo twarby) je
zjenocżenjo gothiſkoho z japanſkim. Japanſcy njemȯža ſo dodżiwacż nad
tymle twarjenjom. Prajachu nam, zo ſo cyrkej Japanſkim tak lubi, zo ſo
bȯrzy potom joho wotznamjenjenjo w Yeddo we wjele wocżiſchcżach
pſchedawaſche a tež po cyłym kraju. — Naſcha miſſia njewoſtanje bjez
ſcżěhwkow, hacžrunje železna ruka knježerſtwa zahorjenoſcż poduſchuje, z
kotrejž lud za naſchej wucžbu žada. Dajcże nam ſwobodu a tyſacy wěriwych
nam pſchipadnu.

(Bȯh njeda ſo za ſměch měcż!) Něhduſchi wojak pſchi Garibaldiu, kiž bè w
měſcże Cagliari w hoſcżencu ſtwu wobcżahnył, pytny tam drjewjanu
drjewjanu Božu martru. Tu pocža hroznje zakliwacż; wza te ſwjate znamjo
wot ſcżěny, rozbi je z dżiwjoſcżu do kruchow a cżiſny je potom do
wohnja. Tſi dny pozdżiſcho namakachu joho morwoho w tutej joho ſtwě;
cżěło bě nimo měry nadute a cžorne kaž wuhlo. — We wſy blizko Cotrone w
Kalabriſkej hanjeſche w cžaſu dyrjenju błyſka wěſty muž ze zatraſchnym
zakliwanjom Boha a tež bamža hako joho ſłužownika. Wȯn njebě hiſchcże
doklał, zjědże druhi błyſk, kiž joho zarazy a joho khěžku ſpali.
Zaſtroženi wjeſni bèchu cyły ſcżěhowacy dżeń w cyrkwi a modlachu ſo ze
ſylzami. — Woſobna knjeni Eugenia de Belgiojoſo zaſtupi njedawno do
rjadu k cžeſcżowanju najſwjecżiſchoho ſakramenta we Monza. Cžrjȯda
młodych hȯlcow z Milana pſchińdże do toho měſta a wuſypa pſched
klȯſchtyrſkimi wrotami a pſched ſeminarom, hdżež duchowny bydleſche,
hrozne zakliwanja. Hdyž ſo wrȯcżichu, wumrje jich wjednik nahle a joho
cżěło tłajeſche tak ſpěſchnje, zo dyrbjachu je prjedy pohrjebacż, hacž
je hewak waſchnjo. Tež tȯnle podawk je na ludżi jara ſkutkował.
(♣Correspondance de Rome.♠)

Należnoſcże towaṙſtwa.

Swȯj pſchinoſchk na l. 1863 ſu dale zapłacżili: kk. kaplan Jan Nowak z
Njebjelcžic, zahrodnik Jakub Kral z Hory, Madlena Pjetaſchowa z
Budyſchina; Jȯzef Chociszewſki něhduſchi redaktor Nadwislanina a
Przyjaciela Ludu w Chełmnje (Kulm), Mikławſch Kral, wuměnkaŕ we Wěteńcy,
Jurij Bjenſch, wobſedżeŕ kupjele pola Smjecžkec, Jakub Žur, braſchka w
Nowej Wjeſcy, Mikł. Henig, ſchewc w Smjecžkezach, Jurij Cyž, kubleŕ w
Smjecžkecach, Pětr Žur, krawſki we Worklecach, Mikł. Bryl, braſchka we
Wudworje, Jakub Běr, kubleŕ w Libonju, Mikł. Žur, zahrodnik z Hory. Pětr
Schołta, pokładnik.

[1] ⁾ Schtȯž njeje ſobuſtaw, płacżi za cžaſopis ſamȯn 10 nſl.

[2] ^(*)) Wo tych budżemy w krȯtkim wobſchěrniſcho rycžecż.

[3] ⁾ Wobſchěrniſchu knižku wo tym pſchihotuje redaktor, a poda tu ſamu
wubjerkej k wudacżu za ſobuſtawow naſchoho towaṙſtwa na lěto 1863.

[4] ⁾ Pſchirunaj ♣Ticinus: Epitome Historiæ Rosenthalensis. Pragæ♠ 1692.

[5] ⁾ Mějeſchtaj drje wobaj klóſchtraj dla receſſa, kiž je pſchi
wotſtupjenju Łužicy wot Cžěſkeje 30. meje 1635 ſcžinjeny a dla
konſtituciſkeje liſcżiny wot 19. decembra 1832 a 17. novembra 1834 prawo
ſwojoho wobſtacża, ale ſchto je druhdy najwjetſche prawo, jelizo chcedża
ludżo je ranicż abo wotſtronicż? Najnowiſchi cžas je nas w tymle
naſtupanju zrudne wěcy wucžił! Bóh je po prawym jenož wobkedżbowaṙ
prawa, dokelž je Knjez cžłowjeſkich wutrobow.

[6] ⁾ Tutȯn klȯſchtyr wobſedżi w Pruſkej 1 měſto a 8 wſow a w Sakſkej 1
měſto 39 wſow a wot 17 wſow wjetſche abo mjeńſche dżěle wobſedżenſtwa.

[7] ⁾ Bu 1295 pſchewobrocżeny do ſchpitala.

[8] ⁾ Tak rěkaſche prěni klóſchtyr tutoho rjada.

[9] ⁾ Hdy budża ſerbſke gmejny, katholſke kaž lutherſke, na to myſlicż,
zo bychu ſerbſki „amtsblatt“ žadałe? Wſchak je pſchi kóždym ſudniſtwje,
do kotrohož Serbja ſłuſcheja, po prawje a prawdże ſerbſki tołmacžeṙ; ſu
po tajkim ſerbſke ſudniſke wozjewjenja njemóžne? Wo tajke něſchto
proſycż je dowolene! Někotryžkuli prědkſtejeṙ nima, wothladujo wot
wſchoho druhoho, ani khwile te wulke němſke pſchehladowacż! Kedżbujcże
wy, cžeſcżeny knježe dopiſowarjo! na kamjenſki amtsblatt, my ſami chcemy
druhim na porſty hladacż. Redaktor.

[10] ⁾ Rjane napiſmo, w cžiſle 2. ſobudżělene, je z pſchehladanja hako
napiſmo „wopomnika“ wotcżiſchcżane; je to wot jeſuity Ticina a namaka ſo
jenož w joho hiſtoriji. Na wopomniku je jenož wobraz załožerja, dżeṅ a
lěto joho ſmjercże a datum 21. hapryla 1629, na kotrymž buchu joho
powoſtanki z nowa do rjeṅſchoho wopomnika podate.

[11] ^(*)) Pokazuje-li tež wjeṙchny kamjeṅ na rjanym wopomniku datum 11.
oktobra 1321, dha njedyrbimy zabycż, zo bu tele napiſmo hakle w
prjedawſchim lětſtotku pod abbatiſſu Kordulu wobſtarane wot někoho, kiž
prěnju liſcżinu njeznajeſche.

[12] ⁾ Mariny Doł bu 1427 wot huſitow cyle ſpaleny a zapuſcżeny, a
knježny dyrbjachu 30 lět dołho w Zhorjelcu bydlicż, ſkoro wſchě
klóſchtyrſke twarjenja buchu tſikrócż wotpalene, dyrbjachu z nowa
natwarjene bycż a maja ſwoje naſtacżo hakle wot lěta 1683 ſem.

[13] ⁾ Dokelž tuto wujaſnjenjo w cžaſu, hdżež bu to prědowanjo dżeržane,
njebě znate, dyrbjeſche ſo z najmjeṅſcha w cżiſchcżanym prědowanju
porjedżicż.

[14] ⁾ Na pſchiſtupnym wobrazu widżiſch někotre cyrillſke piſmiki; to ſu
ſłowa: ♣Sti♠ (ſkrȯtſchene měſto ♣swjęti♠) ♣Methodij i Kyril, apli♠
(měſto ♣apostoli, t. r. japoštoł aj) Słowjan♠ (t. r. ♣Słowjanow♠).

[15] ⁾ Molitor rodż. 1596 bě 16 lět we ſławnym jeſuitſkim rjedże žiwy,
bu z rektorom kutnohorſkoho a pražſkoho kollegia a potom pſchiṅdże do
Brna, hdżež juliusbergſki konvikt za młodżencow wjacore lěta wjedżeſche
a tam na kȯneu lěta 1661 wumrje.

[16] ⁾ To poſledniſche je zaſy zmylk; hrodżiſchcża ſu z pohanſkich
cžaſow.

[17] ^(*)) Dokelž tutȯn podawk, kaž někotre druhe pozdżiſcho pod
napiſmom „Dżiwy pſchez zaſtupnu prȯſtwu ſwj. Marije w Rȯžencże ſo
wopakazace“ ſobudżělene, naſchim cžitarjam ſo ſnadż wurjadne a
wyſchenaturſke zdacż budża, wozjewjam hižom tudy, zo njetrjebaja tele
dżiwy hako wot japoſchtołſkoho ſtoła pruhowane a approbirowane
wobhladowacż, ale jenož kaž druhe pſchez wažne winy a pſchicžiny
podpjerane powjedanja ze ſtawiznow, kotrež njecham nikomu nanucżicż.
Njech tohodla tež wſchitcy cžitarjo tu wjedża, zo chcu w tutych
ſtawiznach ♣decretum sanctæ inquisitionis♠ wot l. 1625 a 1634 runje kaž
wukładżenjo ♣Urbana VIII.♠ wo tutym dekrecże tudy dopjelnjeny měcż.
[Derjerozwucženy a nabožny njezacżiſnje je tohodla tola cžiſcże hako
bajki!]

[18] ⁾ Schtȯž chce ſo wo tym dale rozwucžicż, cžitaj Tecelinowu knihu:
Tżeſcżeṅo tėch Sẇatéch. ♣Budissæ♠ 1834. Te ſame ſu hiſchcże w Rožencże
na ſkładże.

[19] ⁾ Litanije k ſſ. Cyrillej a Methodej a druhe pſchiſprawne modlitwy
pſchełoži a wobſtara redaktor hiſchcże w prawym cžaſu.

[20] ⁾ Cyła cyrkej bě po Ticinu (♣pag.♠ 85) 36 łochcżow dołha, doſta
1688 wot ſpomnjeneje abbatiſſy tež nowy jara rjany wołtaṙ, na kotrymž
rjenje wurězane ſkoro 7 ſtopow wyſoke ſ. Marine ſwjecżatko ſtojeſche po
modelle hnadnoho ſwjecżatka w khapałcy. K wotdżerženju luda bě wołtaṙ a
pomjenowane preſbyterium pſchez železnu lěſycu wot tutoho wotdżěleny.
Namakaſchtaj ſo tež we łȯdżi (Schiff) dwaj małaj wołtarjej; jedyn k
prawicy, kotryž 1629 natwaricż da khrȯſcżanſki faraṙ Jakub Lebza, druhi
k lěwicy ze ſwjecżecżom ſchwikanoho wumožnika, kotryž klȯſchtyrſki
propſt Guilielm Seemüller w lěcże 1689 poſtaji na tym ſamym měſcże,
hdżež 1619 khrȯſcżanſki faraṙ Jurij Kokel wołtaṙk ſwj. Madleny natwaricż
da. Cyrkej mějeſche tež dwě wěži (tȯrmaj) a bě po powjetſchenju hižom
tak wulka, zo mějeſche po Ticinu wjele ludżi w njej ruma.

[21] ⁾ Jara rjenje ſw. Hawſchtym (♣De civ. lib. 22. cap.♠ 5.) tajkim
njewěriwym pſchiwoła: „Abo wěricże, zo ſu k wobkrucżenju katholſkeje
cyrkwje dżiwy cžiujene abo nic? Wěricże=li to, dha je trěbne tež za
wěrno dżeržecż, zo je jeje wěra prawa a wot Boha pſchiṅdże;
njewěricże=li pak, potom njech ſo wam to hako jenicžki dżiw a wulki
doſcż wozjewi, zo je cyły ſwět tule wěru, kotraž ſo mjaſu a krewi tak
pſchecżiwja, bjez dżiwow pſchijał. —

[22] ⁾ To ſtawa ſo hiſchcże nětko, a móža w Rȯžencże wſchelake dary
pokazane bycż, woprowane wot tych, kotſiž móc najſwjecżiſcheje knježny
pak hižom zhonichu, pak hakle jeje zaſtupjenjo pola Boha ſej zawěſcżicż
chcychu.

[23] ⁾ W lěcże 1270. da biſkop Wittigo koſcże ſw. Benna z chora, hdżež
bě ſo wȯn pohrjebacż dał, won wzacż, z winom wumycż a do ſrjedż cyrkwje
pohrjebacż, a row ze železnym płocżikom wobdacż. Z tym winom buchu
wjacori khori pomazani a wuſtrowjeni.

[24] ⁾ Prjedy piſachu ſo budyſcy tachantojo ♣„Administrator episcopatus
Misnensis per utramque Lusatiam,”♠ po dżělenju Sakſkeje a wottorhnjenju
někotrych hornjołužiſkich katholſkich farow jenož ♣Adm. ep. Misn. per
Lusatiam Superiorem ditionis Saxonicæ.♠

[25] ^(*)) Wěm derje, zo ſo ſ. ♣Donatus♠ w někotrych ſerbſkich knihach
„Natuſch” mjenuje, ale poſledniſche mjeno je ſkerje poſerbſchcżene
♣Mathæus;♠ pſchirunaj cžěſki ♣Matouš,♠ pȯlſki ♣Mateusz.♠ Donat
pſchikhadża tež cžaſto hako ſwȯjbne mjeno.

[26] ⁾ Někotromużkuli mohło ſo dżiwno zdacż, zo je w naſchich ſcżeṅſkich
knihach (bohužel hubjenje ſerbſkich!) lekcijon a ſcżenjo na dżeṅ ſ.
martrarja a romſkoho měſchcżana Bonifacija, 14. meje. Tutȯn je mjenujcy
druhotny patron kulowſkeje cyrkwje, w kolrejż ſu joho ſ. powoſtanki a
hdżež ſo jara rjenje a ſwjatocžnje ſwjecżi.

[27] ⁾ Powjeda ſo tola po wſchěch legendach wot Loretta, zo ſu
jandżelojo cyłu ſ. Marinu khěžku. w kotrejž junu w Nazarecże bydleſche,
1291 ze Paläſtiny do Dalmatſkeje pſchenjeſli, wottudy 1294 do lěſa
wokoło Ankony w Jtalſkej a ſkȯncžnje do Loretta blizko Macerata
pſcheſadżili, — hdżež je ſkoro 6 lětſtotkow dla dżiwow po cyłym
katholſkim ſwjecże wuwołana a wopytana. Mȯžeſche ſo ze ſ. Marinej khěžku
to ſtacż dla powjetſchenja jeje cžeſcżowanja (pſchetož Turkowje w
Paläſtinje ju njerodżachu), cžohodla njemohło ſo něſchto podobne ſtacż
ze ſ. Marinym ſwjecżatkom?

[28] ⁾ W ſtarej khapałcy bě, kaž ſpiſaṙ ſłyſcheſche, wjele kijow a
wocżežkow k widżenju, kiž běchu wot wſchitkich tych tam ſtajene, kotrymž
bu pſchez ſwj. Marine zaſtupjenjo we khromoſcżi abo zekſchiwjenoſcżi
pomhane. Bjeze wſchoho dwěla najrjeniſchi wopomnik a debjenſtwo za kȯžde
tajke hnadne měſto, kȯždomu wopytarjej žiwe pſched wocži ſtajace wulku
mȯc zaſtupneje prȯſtwy bȯžeje macżerje abo druhich ſwjatych pola božoho
Syna.

[29] ^(*)) Wotpołoženjo ſlubow je pſchecy wopor naſcheje ſwobodnoſcże;
my ſo zwjazamy pſchez ſluby k něcžomu, ſchtož hewak njejſmy winojcżi, my
woprujemy z tym k cžeſcżi božej dżěl naſcheje ſwobodnoſcże, ſchtož dyrbi
Bohu ſo jara lubicż.

[30] ^(**)) Stawa ſo to njedżele a ſwjate dny po prědowanju.

[31] ⁾ Zo ſpiſaṙ naſtawka njeje ſam z tutych knihow z nowoho abo z
najnowiſchoho cžaſa pſchikłady ſpodżiwnych wuſtrowjenjow atd. mjenował,
njebudże nikomu dżiwne, kiž tele knihi ſame kaž jich cyłe zarjadowanjo
ſpóznaje. Wone njewobdżeržuja žane mjeno, powołanjo, a wſchelake
wobſtojenja khoroſcże a wuſtrowjenja (dokelž lubjacy ludżo to měcż
njechadża), ale jenož krótke ſpomnjenja: ſplaha, khoroſcże a
dżakprajenja za wuſtrowjenjo wot njeje; ſchtož je jara mało k drobnomu
wozjewjenju tutych podawkow. Hakle lětſa bu zapiſowarjej lubjenjow a
dżakprajenjow (róžencżanſkomu wucžerjej) porucžene, woſobnje ſpodżiwne
wotkhorjenja a pomocy na kóncu tutych knihow poznamjenicż z napiſanym
połnym mjenom, powołanjom, měſtom pſchebywanja atd.

[32] ⁾ Wón (Bóh) žanoho ſpodobanja nima na njemudrym ſlubjenju
(♣Eccles.♠ 5, 3.)

[33] ^(*)) Tež cyrkwinſke draſty (kaſule) a wjele cyrkw inſkich
płatowych ſchatow.

[34] ⁾ Wot tychle ſwjecżatkow ſu hiſchcże někotre na adminiſtraturje
widżecż. Wone ſu wſchitke bjez ſchkleṅcy do cžornoho abo cžeṙwjenoho
wobłuka zaſadżene, druhdy wulke hacž 5’ wyſoke, a pokazuja ſkoro
wſchitke ſymbolſke wotznamjenja teje wědomnoſcże, z kotrejež buchu
daricżerjo pruhowani, na kromje pak te praſchenja, mjeno diſputanta atd.

[35] ⁾ W Ralbicach hižom w praſtarym cžaſu farſka cyrkej wobſtojeſche, a
to hacž do krawnych huſſitſkich wójnow, hdżež bu wot tutych ſpalena
wokoło lěta 1427; móžno, zo je potom tamna ſtara róžencżanſka cyrkej
natwarjena była, zo by brachowanju božich ſłužbow we něcžim wotpomhała.

[36] ^(*)) Po wotpuſknym liſcże Piuſa ♣VI.♠ 27. ſept. 1785.

[37] ^(**)) Poſwjecżenjo cyrkwje (♣benedictio♠) ſo ſta 4. nov. 1778 k
cžeſcżi ſwj. Marije a ſwjatoho Prokopija a joho wopomnjecżo ſo kóžde
lěto njedżelu prjedy ſwjecżi.

[38] ^(***)) Po wotpuſknym liſcże bamža Piuſa ♣VII.♠ 24. aug. 1801.

[39] ⁾ Str. 89, hdżež je wot ſtołpa rycž, je lěto 1692 wuwoſtajene.

[40] ⁾ Po tajkim dyrbi ſo porjedżicż, ſchtož je ſtr. 80 w Pȯſle prajene,
hdżež dyrbi rěkacż: wot najprěniſchoho ſtajnoho duchomnoho, nic
ciſterciſkoho.

[41] ⁾ Někotſi měſto toho ſpěwaja „batowacż.”

[42] ^(*)) T. r. rany.

[43] ^(**)) Helebarta (Helmbarte, Helmbeil) = hlebija ze ſekeru,
ſekerojtej hłowu. Njeznajo to ſłowo ſpěwaju: heleportami, z wjele
ſortami atd.

[44] ^(***)) Druzy: batujcżo!

[45] ⁾ T. r. wotwobrocż že=dżě, wſchak.

[46] ⁾ Druzy: pſchirychtwany.

[47] ^(*)) Schpotowany.

[48] ⁾ To je pſchi korrekturje jara lochcy móžno, dokelž rozſudżane
prědowanjo w ſwojej bibliothecy njemějach. Redaktor.

[49] ⁾ To najbȯle wobžaruju, dokelž ma k. ♣P. L.♠ wulke zaſłužby wo
Serbow hako duchowny, wudawaṙ a rozſchěrjeṙ ſerbſkich knihow, ſobudżěłaṙ
K. Póſła atd. Red.

[50] ⁾ Miſſionſki Poſoł na to tež ſpomina w 8. cž. 1863 ſtr. 118 prajo,
zo ſu dla tež towaṙſtwa za rozpſchěſcżeranjo evangelſkeje wěry we
podjanſkich krajach. — Luby Poſoł najſkerje njewě, zo je ſchkoda
pjenjez, kiž ſo tohodla wudawaja; k najmjenſchomu zaṅdżeny měſac „Pilger
f. Stadt und Land“ to tak piſaſche, a to je Pilger tež pſchiſtajił, zo
tele wuprȯcowanja za „rospſcheſcżeranje” evangelſkeje wěry wot
jendżelſkeje cyrkwje wuṅdże, woſobnje we Italſkej. Kak mȯže wȯn to,
ſchtož ſtr. 118 praji, za zaſłužby „lutherſkeje evang. cyrkwje”
wudawacż, njewěm. Wón móže pak wſchudżom derje licžicż (rachnowacż) a
wſcho na ſwoju rachnunku pſchinjeſcż; tak praji tež ſtr. 124: W Romje ſu
48000 kardinalow, duchownych a „ſłužownikow duchownych”. — Žałoſnje —
huhu — chcył tola hiſchcże jedyn krócż do ſchule hicż a tam nawuknycż,
zo ſo jenož „gleichbenannte Zahlen zu gleichbenannten” addiruja.

[51] ⁾ W tu khwilu nima ciſterciſki rjad žanoho Serba ani w theologii,
ani w noviciacże ani aſpiranta na khomotawſkim gymnaſiu!

[52] ⁾ Po druhich měnjenju je klóſchtyr tu khapałku twarił, dokelž na
adminiſtraturje buchu a ſu klucže k njej khowane.

[53] ⁾ Wothladamy wot toho, zo je Syn Boži japoſchtołam ſwj. Ducha
poſłał zo tutȯn Duch ſwjaty we jich zaſtupnikach cyrkej dżens hiſchcże
regiruje, zo Khryſtus ſam pola njeje je a zo ſo wona tohodla mylicż
njemóže.

[54] ⁾ Dowolam ſej jȯn z ♣Časopisa towaŕstwa Maćicy Serbskeje♠ wuwzacż a
z wocżiſchcżenjom w tutym cžaſopiſu zas naſchomu ludej w pomjatku
wobnowicż.
