Krajan.

♣Katholska protyka♠

za Hornju Łužicu

♣na lěto♠

1877.

Dźeſaty lětnik.

♣J. S.♠

♣W Budyšinje.♠

♣Z nakładom towaŕstwa ss. Cyrilla a Methoda.♠

♣W kommissiji knihaŕnje J. E. Smolerja.♠

♣I.♠ Lěto 1877 ma 365 dnjów a dawaja jomu mjeno po Słóncu.

♣II. Róčne protyčne znamjenja.♠

1) Njedźelſki piſmik: ♣g.♠

2) Złota licžba: 16.

3) Epakty: ♣XV.♠

4) Wobwod ſłónca: 10.

♣III. Zaćmića.♠

1) Słónca: Z tſjoch zacźmicžow ſłónca (15. měrca, 9. aug. a 7. ſept.)
njeje pola nas žane widźecź.

2) Měſacžka: ♣a)♠ 27. februarja, zapocžatk wjecžor w 6 h. 27 m.

♣b)♠ 23. a 24. aug., zapocžatk wjecžor 10 h. 11 m.

♣IV. Štyri lětne časy.♠

1) Nalěcźo zaſtupi 20. měrca popołdnju w 1 hodźinje. Dźeń a nóc ſo
runataj.

2) Lěcźo zapocžnje ſo 21. junija dopołdnja w 9 hodź. Najdlěžſchi dźeń a
najkrótſcha nóc.

3) Nazyma zapocžina ſo 22. ſeptembra w nocy w 12 hodź. Dźeń a nóc ſo
runataj.

4) Zyma ma zapocžatk 21. decembra wjecžor w 6 hodź. Najkrótſchi dźeń a
najdlěžſcha nóc.

♣V. Kwatembry abo suche dny.♠

1) We poſcźe: 21., 23. a 24. februarja.

2) Po ſwjatkach: 23., 25. a 26. meje.

3) Nazymu: 19., 21. a 22. ſeptembra.

4) W advencźe: 19., 21. a 22. decembra.

♣VI. Njebjeske znamjenja zwěrjatnika.♠

boran, law, tſělnik,

byk, knježna, kozoróžk,

dwójnikaj, waha, wódny muž

rak, ſchkorpion, rybje.

♣VII. Póstne dny.♠

1) Połny póſt (†*): za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
woſtajenjom mjaſnych jědźow.

2) Wſchědny póſt (†): ſame woſtajenjo mjaſnych jědźow.

3) Wolóženy póſt (*): za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
dowolnoſcźu mjaſnych jědźow.

♣VIII. Kraje a jich wjeŕchojo.♠

Badenſka: 278 □ mil.; 1,506,531 wob.; arcwójwoda Bjedrich, rodź. 9.
ſept. 1826. Bajerſka: 1377 □ m.; 5,024,832 wob.; kral Ludwik ♣II.,♠
rodź. 25. aug. 1845. Belgiſka: 534 □ m.; 5,336,634 wob.; kral Leopold
♣II.,♠ rodź. 9. hapr. 1835. Cyrkwinſki ſtat: 214 □ m.; 836,704 wob.;
bamž Pius ♣IX.♠ (hrabja Maſtai Ferretti), rodź. 13. meje 1782; wuzwol.
16. jun. 1846. (Jaty.) Danſka: 696 (＋ 4,104) □ m.; 1,861,000 (＋
175,074) wob.; kral Khryſtian ♣IX.,♠ rodź. 8. hapr. 1818. Francowſka:
9,599 (＋ 15,139) □ m.; 36,102,921 (＋ 9,558,940) wob. Grichiſka; 910 □
m.; 1,457,894 wob.; kral Jurij ♣I.,♠ rodź. 24. dec. 1845. Holland
(Nižozemſka): 596 (＋ 32,939) □ m.; 3,673,290 (＋ 22,277,298) wob.; kral
Wilhelm, rodź. 18. febr. 1817. Italſka: 5375 □ m.; 25,964,450 wob.; pod
mocu krala Viktora Emmanuela, rodź. 24. měrca 1820. Jendźelſka: 5763 (＋
246,468) □ m.; 32,737,405 (＋ 207,406,356) wob.; kralowna Viktoria,
rodź. 24. meje 1819. Němſka: 9888 □ m.; 42,757,982 wob.; khěžor Wilhelm
♣I.,♠ wozjewjeny 18. januara 1871. Portugal: 1623 (＋ 34,888) □ m.;
3,996,000 (＋ 11,234,149) wob.; kral Ludwik Filipp, rodź. 13. okt. 1838.
Pruſka: 9396 □ m.; 25,723,754 wob.; khěžor=kral Wilhelm ♣I.,♠ rodź. 22.
měrc. 1797. Rakuſka: 11306 □ m.; 35644858 wob.; (16,212,167 Słowjanow);
khěžor Franc Józef ♣I.,♠ rodź. 18. aug. 1830. Rumunſka: 2,197 □ m.;
4,500,000 wob.; wěrch Korla ♣I.,♠ rodź. 28. hapr. 1839. Ruſka: 377,056 □
m.; 81,912,621 wob.; khěžor Alekſander ♣II.,♠ rodź. 29. hapr. 1818.

Sakſka: 271,<sub>83</sub> □ m.; 2.760,586 wob.; (73,349 katholikow,
52,097 Serbow). Kral Albert, rodź. 23. hapr. 1828, na trón pſchiſchoł
29. okt. 1873, wožeń. 18. jun. 1853 z Karolu wot Waſa, rodź. 5. aug.
1833. — Prynceſna Hilžbjeta, rodź. 4. febr. 1830, wudata wójwodźe
Ferdinandej wot Genua. — Prync Jurij, rodź. 8. aug. 1832 wožen. 11. meje
1859 z Hanu Mariju, ſotru portug. krala, rodź. 21. jul. 1843; jeju
dźěcźi ſu: Mathilda, rodź. 19. měrca 1863; Bjedrich, rodź. 25. meje
1865; Marija, rodź. 31. meje 1867; Jan Jurij, rodź. 10. jul. 1869; Maks,
rodź. 17. nov. 1870; Albert rodź. 13. febr. 1875. — Kralowna=macź
(wudowa njeb. krala Jana) Amalia Auguſta, dźowka baj. krala Makſa
Józefa, rodź. 13. nov. 1801. — Kralowna (wudowa njeb. krala Bjedricha
Auguſta ♣II.)♠ Marija, rodź. 27. jan. 1805.

Serbiſka: 761 □ m.; 1,338,000 wob.; wěrch Milan ♣IV.,♠ Obrenowicź, rodź.
4. aug. 1852. Schpaniſka: 9200 (＋ 7762) □ m.; 16,835,000 (＋ 6,363,297)
wob.; Schwajcaŕſka: 752 □ m.; 2,669,095 wob.; Schwejdowſka: 13,775 □ m.;
5,898,890 wob.; kral Oſkar ♣II.,♠ rodź. 21. jan. 1829. Turkowſka: 38,934
□ m.; 26,973,000 wob.; ſultan Abdul Hamid ♣II.♠ rodź. 22. ſept. 1842.
Würtembergſka: 354 □ m.; 1,881,505 wob.; kral Korla ♣I.,♠ rodź. 6. měrca
1823.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Nowe lěto. — 2. Landtag. — 6. Swj. 3 kralow.

7. Dowolenjo kwaſnych wjeſelow.

25. Ptacži kwas.

♣I. Hermanki.♠

2.—15. Lipſk (nowolěta maſa).

3. Njeſwacžidło (ſk. ln.).

10. Minakał (ſk.).

15. Kinſpórk (ſk.).

29. Lubań (kl. ſk.); Łukow (ſk. kn.).

30. Lubań (kl.); Łukow (kl.).

31. Wulke Zdźary (ſk. kl.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 6. jan. pop. 3 hodź. 15 min.

Młody měſacžk 14. jan. pop. 2 h. 26 m.

Prěni běrtlk 22. jan. pop. 4 h. 51 m.

Połny měſacžk 29. jan. dop. 8 h. 37 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Januar zapocžnje ze zymu, kotraž roſcźe, wot 20. hacž do 27. ſněh, potom
hacž do kónca deſchcź, druhdy źe ſněhom ſo pſcheměnjejo.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom.

5. Do božeje mſchě poſwjecźenjo wody, ſele a krydy. Zapocžatk ſwjecźenja
domow.

6. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Do božeje mſchě ſo woruch a mara ſwjecźi.

19. W Khróſcźanſkej woſadźe a w Róžeńcźe lubjeny póſtny dźeń k cžeſcźi
ſwj. martrarja Boſcźana za zwarnowanjo pſched morom a ſtraſchnej
khoroſcźu.

20. Lubjeny ſwjaty dźeń z nyſchporom w Khróſcźanſkej, Njebjelcžanſkej,
Radwoŕſkej a Kulowſkej woſadźe, w klóſchtrje Marijnej Hwězdźe a w
Róžeńcźe. — W Khróſcźicach a Njebjelcžicach doſpołny wotpuſk bratrſtwa
ſwj. Boſcźana. — W Kulowje titularny ſwjedźeń bratrſtwa „tſělnikow”, z
doſpołnym wotpuſkom za ſobuſtawy bratrſtwa „tſělnikow” a ſkapulira”; tež
ſwjedźeń towaŕſtwa „Jězuſowoho dźěcźatſtwa” z doſpołnym wotpuſkom a
božej mſchu za wotemrjete ſobuſtawy.

21. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. W Khróſcźicach we 8 h. boža mſcha za
bratrſtwo ſwj. Boſcźana.

Wopomnjenja hódne dny:

1 Kralowſke dawki.

13. Póſtnicy. Skóncženjo kwaſnych a toho runjecźa wjeſelow.

14. Popjelna ſrjeda. Zapocžatk póſtnoho cžaſa.

21., 23. a 24. Kwatember abo ſuche dny.

♣I. Hermanki.♠

3. Budyſchin (ſk.).

5. Rychbach (ſk.).

7. Njeſwacžidło (ſk. ln.); Radeberg (ſk.).

12.—13. Zhorjelc (ſk. kl.); Wojerecy (ſk. kl.); Woſtrowc (kl.).

14. Minakał (ſk.); Bjarnacźicy (ſk. kl.).

15. Wulki Hajn (kl.).

19. Biſkopicy (ſk.); Hródk (ſk. kl.).

20. Barſchcź (kl. ſk. kń.).

26. Stołpin (ſk. kl.); Nowoſalc (kl.).

28. Radeburg (ſk.).

♣II. Měsaěkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 5. febr. rano 5 h. 57 m.

Młody měſacžk 13. febr. dop. 9 h. 56 m.

Prěni běrtlk 21. febr. rano 5 h. 13 m.

Połny měſacžk 27. febr. wjecž. 8 h. 12 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

We februarju traje deſchcźojte wjedro hiſchcźe něſchto dnjow; wot 9.—12.
rjenje, na cžož tſi dny ſněh a 16. deſchcźojte; potom zas zyma; 21. zas
deſchcź a potom ſněh a kruta zyma hacž do 28.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. S# dźeń. — Do božeje mſchě ſwjecźen, # ſwěcžkow a wobkhad.

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Po božej mſchi ſwjecźenjo ſwěcžkow k cžeſcźi
ſwj. Błažija a žohnowanjo ſchijow.

4. We Radworju měſacžna njedźela bratrſtwa Jězuſoweje ſmjertneje
ſtyſknoſcźe k wuproſchenju zbóžneje ſmjercźe.

Pſchiſp. Radworſke bratrſtwo „Jězuſoweje ſmjertneje ſtyſknoſcźe” dźerži
zjawnu zhromadnu cyrkwinſku pobožnoſcź:

♣a)♠ kóždy pjatk rano,

♣b)♠ kóždu prěnju njedźelu měſaca popołdnju,

♣c)♠ kóždu njedźelu po ſuchich dnjach popołdnj

♣d)♠ njedźelu po wſchěch duſchach a pjatu njedźelu poſta, na kotrymajž
dnjomaj je doſpołny wotpuſtk.

13. Popołdnju zdali ſo wſchitke wupyſchenjo z wołtarjow.

14. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń; do božeje mſchě ſwjecźenjo popjeła a
potruſchenjo z nim. — Zapocžatk ſchtyrcycźidnjowſkoho poſta a jutrowneje
ſpowjedźe.

18. W Dreždźanach ſerbſke prědowanjo.

24. Swjaty dźeń z prědowanjom.

25. njedźela po ſuchich dnjach.

Wopomnjenja hódne dny:

20. Zapocžatk nalěcźa. Dźeń a nóc ſo runataj.

31. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1. Radeburg (kl.). 3.—5. Žitawa (kl.).

5. Halſchtrow (ſk. kl.); Žitawa (ſk.); Rychwałd (ſk. kl.).

6. Łaz (ſk. kl.); Bart (ſk.); Ruland (ſk.). Eiſenberg (ſk.).

7. Njeſwacžidło (ſk. ln.); Wóſpork (ſk.); Nowe Dreždźany (kń. ſk.).;
Ruland (kl.).

9—10. Zły Komorow (ſk.).

12. Biſkopicy (ſk.); Stare Dreždźany (kl.); Zły Komorow (kl.).

13. Gubin (ſk. kń.).

14. Minakał (ſk.); Wulke Zdźary (ſk. kl.).

17. Łukow (ſk. kń.).

19. Mužakow (ſk. kl.); Półcžnica (ſk.); Lubij (ſk.)

22. Kamjeńc (ſk.); Zhorjelc (ſk.).

24. Budyſchin (kl.).

26. Budyſchin (ſk.); Kulow (ſk. kl.).

27. Barſchcź (kl. ſk. kń.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 6. měrca wjecž. 10 h. 59 m.

Młody měſacžk 15. měrca rano 3 h. 51 m.

Prěni běrtlk 22. měrca pop. 2 h. 7 m.

Połny měſacžk 29. měrca 6 h. 47 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Měrc ma zymne a hrube wjedro hacž do 20.; zyma roſcźe; 22. a 23. jara
zyma; wot 25. do kónca rano mjerznje, wo dnjo taje.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

17. Popołdnju ſo bože martry a ſwjecźata na wołtarjach z fijałkojtej
płachtu zawěſcha.

18. W Radworju titularny ſwjedźeń bratrſtwa „Jězuſoweje ſmjertneje
ſtyſknoſcźe” a doſpołny wotpuſtk.

19. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

25. Do božeje mſchě ſwjecźenjo bołminy a wobkhad. Paſſion ſwj. Matheja.

27. Paſſion ſwj. Marka.

28. Paſſion ſwj. Lukaſcha.

29. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Boža martra z běłej płachcźicžku zawěſchena.
Prěnje ſwj. woprawjenjo dźěcźi. Po „Gloria” zwjazanjo zwonow. Po božich
ſłužbach wotkrywanjo wołtarjow.

30. Boža martra z cžornej płachcźicžku zawěſchena. Ceremonije. Wotkrycźo
a cžeſcźenjo Jězuſowoho ſwj. kſchiža. Prědowanjo. Boža mſcha z
pſchedpſchežohnowanym woporom. Wobkhad z božim Cźěłom k božomu rowej.
Nyſchpor.

31. Do božeje mſchě žohnowanjo wohenja, jutrowneje ſwěcžki a
kſchcźeńſkeje wody. Pſchi „Gloria” wotwjazanjo zwonow. — Wjecžor bože
horjeſtacźo.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Dawk za wopaleńſku pokładnicu.

9. Dowolenjo kwaſnych wjeſelow.

15. Parſchónſki a rjemjeſniſki dawk.

23. Narodny dźeń J. Majeſtoſcźe krala Alberta. (1828).

♣I. Hermanki.♠

3. Schěrachow (ſk. kl.); Dźěže (ſk. kl.).

4. Njeſwacžidło (ſk.).

9. Kinſpórk (ſk.); Wóſpórk (ſk.); Póckowy (kl.); Khocźebuz (kl.).

10. Khocźebuz (kl. ſk. kń.).

11. Minakał (ſk.); Radeberg (ſk. 12. kl.).

16. Pirno (kl.).

19. Woſlink (ſk. kl.).

20.—21. Zły Komorow (ſk.).

23. Rakecy (kl.); Ramnow (ſk. kl.); Zły Komorow (kl.).

24.—5. meje Lipſk (jutrowna maſa).

28. Budyſchin (ſk.).

30. Biſkopicy (kl.); Wojerecy (ſk. kl.); Łukow (ſk. kń.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 5. hapr. pop. 5 h. 27 m.

Młody měſacžk 13. hapr. pop. 6 h. 48 m.

Prěni běrtlk 20. hapr. wjecž. 8 h. 35 m.

Połny měſacžk 27. hapr. pop. 5 h. 34 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Zapocžatk hapryla je zymny; 4. rjenje a cźopło; 8. wětſikojte, tola pak
cźopło hacž do 11.; potom zas ſwětłe wjedro; 18.—23. rjenje, cźopło z
njewjedrami; na to zas jara zyma, woſebje 25. a potom hacž do kónca
młhowe a zymne.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

1. ♣Vidi aquam.♠ Doſpołny wotpuſk.

2. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

3. Swjaty dźeń. Proceſſiony do Róžanta dźeja.

23. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

25. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Wobkhad.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Wałpora. Kralowſke dawki.

7. Kſchižowny tydźeń.

13. Narodny dźeń J. Swjatoſcźe bamža Piuſa ♣IX.♠ (1792).

23., 25. a 26. Kwatember abo ſuche dny.

♣I. Hermanki.♠

1. Bart (ſk. kl.); Łukow (kl.); Ruland (ſk.).

2. Njeſwacžidło (ſk.); Ruland (kl.).

5. Žitawa (kń. ſk.).

7. Kamjeńc (ſk. kl.); Lubij (ſk. kl.); Gubin (kl.).

8. Gubin (kl. ſk. kń.).

9. Minakał (ſk.); Gubin (kl.); Khocźebuz (wóſk.).

12. Eiſenberg (ſk.).

14. Biſkopizy (ſk.); Wóſpork (ſk.); Kinſpork (ſk.); Hródk (ſk. kl.).

15. Kinſpork (kl.); Rychbach (ſk.); Barſchcź (kl. ſk. kń.).

16. Radeburg (ſk.).

17. Khocźebuz (ſk.).

22. Kulow (ſk. kl.); Wołbramecy (ſk. kl.).

31. Khocźebuz (ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 5. meje pop. 12 hodź. 16m.

Młody měſacžk 13. maje dop. 6 h. 27 m.

Prěni běrtlk 20. meje w nocy 1 h. 54 m.

Połny měſacžk 27. meje rano 5 h. 3 m.

♣III. Mǒžne wjedro.♠

Meja zapocžnje z wětrom a ze zymu; 4.—15. rjenje a měrnje cźopło; wot
24. rano lód, wo dnjo rjenje hacž do 27., 28. a 29. zymne a deſchcźojte
wjedro; 30, rano zmjerzło, potom zas deſchcź a ſněh.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

Pſchedſp.: W meji je mejſki nyſchpor we Budyſchinje, Wotrowje, Marijnej
Hwězdźe, Khróſcźicach, Róžencźe a Kulowje.

1. Swjaty dźeń z prědowanjom.

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

7. 8. 9. Wobkhady kſchižownoho tydźenja.

10. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Po ſcźenju zdalenjo horjeſtacźa, jutrowneje
ſwěcžki a zawěſchenoho kſchiža.

18. We Wotrowje rano (po 1/2 6 hodź.) wotkhad proceſiona do Krupki.

19. Wobnowjenjo dupy.

20. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

21. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

22. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

23., 25., 26. Póſt ſuchich dnjów.

26. Kónc jutrowneje ſpowjedźe.

27. Zaſy ♣Asperges me.♠

31. Pſchikazany ſwjaty dźeń ze ſwjecźenjom pſchez 8 dnjów. Swjedźeńſki
wobkhad z božim Cźěłom k ſchtyriom wołtaŕkam

Wopomnjenja hódne dny:

3. J. Swjatoſcź bamž Pius ♣IX.♠ za biſkopa ſwjecźeny w l. 1827.

16. Wuzwoleńſki dźeń J. Swjat. bamža Piuſa ♣IX.♠ (1846).

21. Zapocžatk lěcźa. Najdlěžſchi dźeń z najkrótſchej nocu.

30. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1. Hródk (wóſk.).

4.—5. Zhorjelc (ſk. kl.); Wulki Hajn (ſk. kń. deſk.).

6. Njeſwacžidło (ſk.).

7. Khocźebuz (ſk.).

11. Rychwałd (ſk. kl.); Lubań (ſk. kl.);

12. Lubań (kl.)

13. Minakał (ſk.).

14. Khocźebuz (ſk.).

18. Hucźina (ſk. kl.); Mužakow (ſk. kl.); Halſchtrow (ſk.).

19. Gubin ſk. kń.).

20. Radeberg (ſk.).

21. Khocźebuz (ſk.).

22. Wjelecźin (ſk. kl.).

23. Woſlink (ſk. kl.).

25.—26. Nowe Dreždźany (kl.).

28. Khocźebuz (ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 4. jun. rano 6 h. 9 m.

Młody měſacžk 11. jun. pop. 3 h. 30 m.

Prěni běrtlk 18. jun. dop. 7 h. 22 m.

Połny měſacžk 25. jun. pop. 5 h. 50 m.

♣III. Mǒžne wjedro.♠

Junij zapocžnje ſo rjany ale zymny; 3. wjele deſchcźa; 4.—8. jěre
wjedro; 9. rjenje; 10. zas njewobſtajne, a hacž do 14. khłódne; 15.
deſchcźojte hacž do 19.; 20. zymne; 22. 23. jara cźopło, 24. deſchcź;
25. zas khětrje zyma a hacž do kónca zymny deſchcź.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

7. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń z wobkhadom.

16. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Patrona ſerbſkoho kraja.

24. Swjaty dźeń.

29. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Doſpołny wotpnſtk dla kſcheſcźanſkeje
wucžby.

Wopomnjenja hódne dny:

22. Zapoežatk pſowych dnow.

28. Wuzwolny dźeń budyſchinſkoho tachanta Franea (1875.)

♣I. Hermanki.♠

2. Huſka (ſk. kl.); Zły Komorow (kl.).

3. Bart (ſk.).

4. Njeſwacžidło (ſk.).

5. Khocźebuz (ſk.).

7. Łukow (ſk. kń.).

9. Biſkopicy (ſk.); Bjarnacźicy (ſk.); Rychbach (ſk. kl.); Dźěže (ſk.
kl.).

10. Barſchcź (kl. ſk. kń.).

11. Minakał (ſk.).

12. Khocźebuz (ſk.).

16. Połcžnica (ſk.); Lubij (ſk.).

17. Połcžnica (kl.).

18. Radeburg (ſk.).

21. Žitawa (kń. ſk.).

23. Wóſpork (ſk.).

26. Kamjeńc (ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 3. jul. wjecž. 9 h. 59 m.

Młody měſacžk 10. jul. wjecž. 11 h. 4 m.

Prěni běrtlk 17. jul. pop. 2 h. 10 m.

Połny měſacžk 25. jul. dop. 8 h. 17 m.

♣III. Mòžne wjedro.♠

Tež w juliju hiſchcźe něſchto dnjow zymne; 4. rjenje; 6. zas khětrje
zyma; 7.—18. rjenja cźopło, khłódne nocy; 19.—21. deſchcź a potom wot
22. hacž do kónca cźopło.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

13. Lubjeny ſwjaty dźeń Njebjelcžanſkeje woſady z prědowanjom a z
wobkhadom wokoło polow.

16. Swjedźeń ſkapulira.

22. Swjaty dźeń. Kermuſcha we Schpitalu.

25. Swjaty dźeń.

26. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

28. Wuzwolny dźeń budyſchinſkoho tachanta Franca. (1875.)

30. Rano w 1/2 6 hodź. wotkhad proceſiona z Khróſcźic k ſwjatej Hanje,
do Filipsdorfa a Rumburga.

31. Rano w 1/2 6 hodź. wotkhad proceſiona do Rumburga.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Kralowſke dawki.

23. Kóne pſowych dnow.

♣I. Hermanki.♠

1. Njeſwacžidło (ſk.).

3. Eiſenberg.

4. Budyſchin (kl.).

6. Kulow (ſk. kl.); Budyſchin (ſk.).

8. Minakał (ſk.); Zły Komorow (ſk.).

10. Zły Komorow (kl.).

13. Kinſpork (ſk.).

14. Łaz (ſk. kl.); Bart (ſk.); Gubin (ſk. kń.).

20.—21. Zhorjelc (ſk. kl.); Ruhland (kl.); Ramnow (ſk. kl.).

22. Wulke Zdźary (ſk. kl.); Radeberg (ſk.).

24. Halſchtrow (ſk. kl.); Hródk (ſk. kl.).

27. Wóſpork (ſk. kl.); Lubań (ſk. kl.); Łukow (ſk. kń.); Ruland (ſk.).

28. Lubań (kl.); Łukow (kl.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 2. aug. dop. 11 h. 18 m.

Młody měſacžk 9. aug. rano 6 h. 15 m.

Prěni běrtlk 15. aug. w noc. 11h. 26 m.

Połny měſacžk 24. aug. w noc. 5 h. 13 m.

Poſledni běrtl 31. aug. w noc. 10 h. 13 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Auguſt je hacž do 6. horcy; 7. pokhmurjene a 8. deſchcź; 9.—11.
pſcheměnjate; 13. rjenje; ale zymne nocy, woſebje 15.—16. njewjedro; 17.
zymny deſchcź; 18.—25. rjenje a horco; 26. hrimanjo a hacž do kónca
pſcheměnjate; na to ſo wuwjedri.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. W klóſchrje Marijnej Hwězdźe a w Rumburku doſpołny wotpuſtk
„Porciunkula.”

10. Swjaty dźeń.

14. Rano w 7 hodź. wotkhad proceſiona z Khróſcźic do Wölmsdorfa.

15. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Do božeje mſchě ſwjecźenjo zelow.

19. W Radworju doſpołny wotpuſtk a kermuſchka.

20. W klóſchtrje Mar. Hwězdźe doſpołny wotpuſtk.

24. Swjaty dźeń. W Njebjelcžicach doſpołny wotpuſtk bratrſtwa ſ.
Boſcźana.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Zapocžatk hońtwy (na kurwoty).

19., 21. a 22. Kwatember abo ſuche dny.

22. Zapocžatk nazymy. Dźeń a nóe ſo na wotebjeraeym pucźu runataj.

30. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1.—3. Žitawa (kl.); Kinſpork (ſk.); Barſchcź (kn. ſk.); Wulki Hajn (ſk.
kń. deſk.).

3. Khocźebuz (kl.); Žitawa (ſk.).

4. Wulki Hajn (kl.).

5. Njeſwacžidło (ſk.).

6. Mužakow (ſk. kl.); Rychbach (ſk.).

8. Wołbramecy (ſk. kl.).

10. Nowoſalc (kl.); Biſkopicy (ſk.); Dźěže (ſk. kl.).

12. Minakał (ſk.); Radeburg (ſk.).

13. Radeburg (kl.).

17. Kamjeńc (ſk. kl.); Woſtrowc (kl.); Pirno (kl.).

19. Radeberg (ſk.).

21. Bart (ſk. kl.).

24.—30.—7. oktobra: Biſkopicy (kl.); Wojerecy (ſk. kl.); Gubin (kl.);
Lipſk (Michałſka maſa).

25. Gubin (kl. ſk. kń.).

26. Połcžnica (ſk.); Gubin (kl.).

27. Połcžnica (kl.); Khocźebuz (ſk.).

29. Woſlenk (ſk.); Wjelecźin (ſk. kl.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Młody měſacžk 7. ſept. pop. 1 h. 58 m.

Prěni běrtlk 14. ſept. pop. 12 h. 6 m.

Połny měſacžk 22. ſept. pop. 4 h. 32 m.

Poſledni běrtlk 30. ſept. pop. 7 h. 18 min.

♣III. Móžne wjedro.♠

September je hacž do 4. cźopły; potom njewjedro; hacž do 9. ſwětło a
cźopłe wjedro; 11. měrny deſchcź, tola je zas rjenje; 18.—25.
njewobſtajne wjedro; 27. zas rjenje a cźopło; poſlednje dny mokre
wjedro.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

5. Rano w 1/2 6 wotkhad proceſiona z klóſchtra Mar. Hwězdy do Krupki.

8. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

9. Titularny ſwjedźeń ſerbſkeje cyrkwje we Budyſchinje a kermuſcha.

19. 21. 22. Póſt ſuchich dnjow.

21. Swjaty dźeń.

23. W Dreždźanach ſerbſke prědowanjo.

29. Swjaty dźeń.

30. W Radworjn ſwjedźeń poſwjecźenja cyrkwje a kermuſcha.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Dawk za wopaleńſku pokładnicu.

15. Parſchónſki a rjemjeſniſki dawk.

29. Naſtupny dźeń J. Maj. krala Alberta na trón (1873).

♣I. Hermanki.♠

1.—7. Lipſk (maſa).

1. Rakecy (kl.); Hucźina (ſk. kl.); Huſka (ſk. kl.); Bjarnacźicy (ſk.
kl.); Schěrachow (ſk. kl.); Rychbach (ſk.).

2.—3. Hródk (ſk.); Njeſwacžidło (ſk. lń.)

4. Khocźebuz (ſk.).

6. Kulow (lń.).

8. Kulow (ſk. kl.). Lubij (ſk. kl.).

9. Barſchcź (kl. ſk. kń.).

10. Minakał (ſk.).

11. Khocźebuz (ſk.).

14. Njeſwacžidło (deſki, ſmoła).

15. Biſkopicy (ſk.); Kinſpork (ſk.).

16. Kinſpork (kl.); Zły Komorow (ſk.).

18. Khocźebuz (ſk.).

22. Halſchtrow (ſk.); Stare Dreždźany (kl.); Wóſpork (ſk.); Rychwałd
(ſk. kl.).

24. Radeberg (ſk.).

25. Radeberg (kl.); Khocźebuz (ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Młody měſacžk 6. okt. w nocy 10 h. 56 m.

Prěni běrtlk 14. okt. rano 4 y. 40 m.

Połny měſacžk 22. okt. dop. 8 h. 28 m.

Poſledni běrtlk 29. okt. pop. 3 hodź. 19 m.

♣III. Mòžne wjedro.♠

Oktoberowe prěnje dny ſu rjane, ale zymne; 4. a 5. rjenje cźopło; 7.
wjele deſchcźa; potom hacž do 14. pokhmurjene zymne wjedro; 15.
wětſikojte a deſchcźojte; wot 16. wětr a ſněh; 19. njewobſtajne; 21.—27.
wjele deſchcźa; 28.—29. rjenje; 30. a 31. młhowe a zymne.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

4. Swjedźeń kulowſkeje woſady.

4. Mjeniny biſkopa Franca.

6. Pſchipołdnju wotkhad proceſſiona z Khróſcźic do Kulowa.

7. W Kulowje prěni wotpuſtk a kermuſcha.

14. We Kulowje druhi wotpuſtk.

21. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. We Wotrowje a w klóſchtrje Mar. Hwězdźe
kermuſcha.

28. Swjaty dźeń. W Khróſcźicach kermuſcha.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Kralowſke dawki.

♣I. Hermanki.♠

1. Khocźebuz (ſk.); Hródk (ſk. kl.).

3. Budyſchin (kl.).

5. Budyſchin (kl. ſk.); Łukow (ſk. kń.).

6. Bart (ſk.); Budyſchin (kl.); Łaz (ſk. kl.); Łukow (kl.).

7. Njeſwacžidło (ſk. ln.); Nowe Dreždźany (kń.).

8. Khocźebuz (ſk.).

12. Połcžnica (ſk.); Stołpin (ſk. kl.); Rychbach (ſk. kl.).

13. Gubin (kl. ſk. kń.).

14. Minakał (ſk.); Gubin (kl.).

16.—17. Zły Komorow (ſk.).

17.—19. Žitawa (kl.).

19. Žitawa (kń. ſk.); Zły Komorow (kl.).

26. Wóſpork (ſk. kl.).

28. Wulke Zdźary (ſk. kl.); Radeburg (ſk.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Młody měſacžk 5. nov. dop. 9 h. 46 m.

Prěni běrtlk 13. nov. w noc. 12 h. 42 m.

Połny měſacžk 20. nov. w noc. 11 h. 17 m.

Poſledni běrtlk 27. nov. w noc. 11 h. 3 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

Prěnja połojca novembra ma deſchcźojte dny hacž do 14.; 16. ſněh;
17.—20. ſněhojte a deſchcźojte; wot 21. pak rjenje a jara cźopło.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

2. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

4. W Radworju a Kulowje doſpołny wotpuſtk.

11. W Njebjelcžicach a Zdźeri (tež wokoło Budyſchina) kermuſcha.
Swjedźeń Njebjelcžanſkeje woſady (z prědowanjom a nyſchporom.)

18. W Budyſchinje w tachantſkej cyrkwi wopomnjecźo poſwjecźenja cyrkwje
a kermuſcha.

25. Swjedźeń Ralbicžanſkeje woſady. W Ralbicach kermuſcha.

30. Swjaty dźeń.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Skóncženjo kwaſnych wjeſelow.

19., 21. a 22. Kwatember abo ſuche dny.

21. Zapocžatk zymy. Najkrótſchi dźeń z najdlěžſchej nocu.

31. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1. Budyſchin (ſk.).

5. Njeſwacžidło (ſk. ln.).

10. Dźěže (ſk. kl.).

12. Minakał (ſk.). Eiſenberg.

17. Kulow (ſk. kl.); Mužakow (ſk. kl.); Hródk (kl.).

18. Barſchcź (kl.).

19.—24. Nowe Dreždźany (kl.).

22. Wojerecy (kl.).

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Młody měſacžk 4. dec. w noc. 11 h. 1 m.

Prěni běrtlk 12. dec. w noc. 10 h. 32 m.

Połny měſacžk 20. dec. pop. 12 h. 49 m.

Poſledni běrtlk 27. dec. rano 7 h. 17 m.

♣III. Móžne wjedro.♠

1. a 2. decembra ſněh; hacž do 9. njewobſtajne; 10.—12. jara zyma; 13.
zyma popuſchcźi 14. ſněh a miłe wjedro; 16.—20. ſwětło a zyma; 22. hacž
do kónca ſněh.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. Zapocžatk adventa. We Dreždźanach ſerbſke bože ſłužby.

4. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

6. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

8. Pſchikazany ſwjaty dźeń. W Kulowje titularny ſwjedźeń „ſwjateje
Marijnoho towaŕſtwa knježnow” z doſpołnym wotpuſtkom za ſobuſtawy.

16.—24. W Radworju wſchědnje po Jutnjach „Nowena” k cžeſcźi macźerje
božeje.

19. 20. 21. póſt ſuchich dnjów.

21. Swjaty dźeń.

25. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

26. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Požohnowanjo žitow.

26. Swjaty dźeń. Po prědowanju požohnowanjo a wudźělenjo wina ſwjatoho
Jana.

28. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

♣I. Čas božich słužbow w serbskej Łužicy.♠

Cžas pſcheſtupa božich ſłužbow. Njedźele; ſ. dny. Dźěławe dny.

za njedźele a ſwj. dny. za dźěławe dny. w zymje. w lěcźc. popołdnju. w
zymje. na lěto. w lėcźe. na zymu.

Budyſchin tachantſka 1. hapryla, 1. oktobra. 5 a 9 2 6 a 9 5 a 9 5 a 9 6
a 9

ſerbſka 9 1/2 1

Khróſcźicy 1. njedź. po Jutrach, 24. auguſta. po Jutrach, po Michale. 6
a 9 5 a 8 2 7 6 6 6

Njebjelcžicy po 1. meje, po 29. ſeptembra. ???? 9 8 1/2 2 1/2 8 7, 1/2 7
6 1/2 7, 7

Radwoŕ 1. meje, njedź. po 29. ſeptbr. po 1. novembru, po jutrach. 9 8 2
7 6 6 6

Ralbicy jutry, njedź. pſched 21. ſeptembra. ???? 6 a 9 5 a 8 2 1/2 8, 8
7 1/2 7, 7 7

Schpital 1. meje, 1. oktobra. 9 9 2 8 1/2 7 1/2 7 8

Wotrow ???? 9 9 2 1/2 8 7 1/2 7 7

Marijna Hwězda 1/2 7 a 1/4 10 1/2 2, 1/2 3, 3 6 a 7 a 3/4 9

Róžant jutry, 14. ſeptembra. po 1. novembra, po jutrach. 6 a 9 5 a 9 2 7
1/4 7 1/4 7 7

Zdźeŕ 1. meje, po 29. ſeptembra. 9 8 1/2 2

Brunow 1/2 10 4 3/4 8

Kulow 24. ſebr., jutry, njedź. po 4. ſept., 1. njedź. nov. 5 a 8 2 6 a
1/2 9 1/2 6 a 1/2 9 5 a 8 1/2 6 a 1/2 9

Pſchiſp.: Jutnje ſu w Khróſcźicach rano w 5 hodź. w Ralbicach 6 a w
Róžeńcźe 6. — W ſerbſkej cyrkwi w Budyſchinje na ſrjedach a pjatkach w
poſcźe w 8 rano. — W Ralbicach na pjatkach w poſcźe w 6 a 7 rano. — We
Wotrowje na małych ſwjatych dnjach dopołdnja we 8. — W Marinej Hwězdźe
na ſobotaaj rano 6 a 7 a 8. — W Róžeńcźe na małych ſwjatych dnjach a
ſobotu (pſchez cyłe lěto) we 8. — W Zdźeri je 12 krócź na njedźelach a
kaž w Delnich Sulſchecach, druhdy na dźěławych dnjach boža mſcha. W
Lubiju ſu 12 krócź za lěto njedźelſke bože ſłužby.

♣II. Božesłužby w němskej Łužicy.♠

Grunaw, Königshajn, Nowy Leutersdorf, Reichenaw; Schěrachow, Seitendorf,
Woſtrowc, Žitawa, Marijny Dół.

♣III. Bože słužby w sakskich herbskich krajach.♠

1) Stajne bože ſłužby maja: Dreždźany (dwórſka cyrkej, w pryncowym
hrodźe, Nowe Dreždźany, Friedrichſtadt, Jozefininy wuſtaw), 2 ſchulſkej
khapali, Annaberg, Cwikawa, Khemnicy, Freiberg, Hubertusburg, Lipſk,
Miſchno, Pirna, Plawno, Wechſelburg. 2) Miſionſke bože ſłužby maja:
Auerbach (2 krócź), Bräunsdorf (8 kr.), Döbeln (3 kr.), Frankenberg (2
kr.), Grimma (12 kr.), Großenhajn (6 kr.), Hajnichen (2 kr.), Hohenek (8
kr.), Hohnſtajn (8 kr.), Koldic (2 kr.), Leisnig (2 kr.), Marienberg (12
kr.), Mittweida (2 kr.), Pilnicy (cyłe lěcźo), Reichenbach (2 kr.),
Rieſa (2 kr.), Rochsburg (někotry krócź), Roßwein (2 kr.), Schneeberg (2
kr.), Schwarzenberg (4 kr.), Sonnenſtein (6 kr.), Stollberg (2 kr.),
Waldheim (12 kr.), Altenburg (12 kr.).

♣Zapis duchownych.♠

(Wot novembra 1876.)

♣A.♠ Z budyſchinſkeje diöceſy.

Joho miłoſcź, najdoſtojniſchi Knjes Francistus Bernert, biſkop w Azotus,
japoſchtołſki vikar w kraleſtwje ſakſkim, ♣administrator ecclesiasticus♠
w ſakſkej Hornej Łužicy, tachant kapitla ſwj. Pětra w Budyſchinje atd.,
rodź. w Grafenſteinje w Cžechach 4. hapryla 1811; wuſwjecźeny 4. auguſta
1834, wuzwoleny za tachanta 28. julija 1875, za biſkopa ſwjecźeny 19.
měrca 1876.

1) W Budyſchinje: ♣a)♠ w konſiſtoriu: k. Józef Hoffmann, ♣can. cap.
sen.;♠ k. Jakub Kucźank, ♣can. cap. cant.; b)♠ w ſerbſkej cyrkwi: k.
Michał Hórnik, faraŕ; k. Jurij Łuſcžanſki, kapłan; ♣c)♠ w tachantſkej
cyrkwi: k. Józef Dienſt, dopołdn. prědaŕ; k. Józef Schönberner,
katecheta (ſobu za Lubij); ♣d)♠ na wucžeńſkich wuſtawach: k. Pětr
Schołta, ♣can.♠ a direktaŕ tachant. wucžeŕnje; k. Hermann Blumentritt,
direktaŕ ſeminara.

2) W Brunowje: k. Wylem Kramer, kapłan.

3) W Grunawje: k. Jan Heidrich, faraŕ.

4) W Khróſcźicach: k. Jakub Barth, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jan Nowak, kapłan;
k. Jakub Schołta, kapłan.

5) W Königshainje: k. Pětr Richter, faraŕ; k. Michał Róla, kapłan.

6) W Marijnej Hwězdźe: k. ♣Dr.♠ Jan Chryſoſtom Eiſelt, probſt; k.
Alekſander Hitſchfel, kapłan; k. Tadej Natuſch, kapłan; k. Wjacſław
Toiſcher, kapłan.

7) W Marijnym Dole: k. Niward Köſtler, probſt; k. Othmar Fiſcher,
kapłan; k. Vikt. Jenatſchke.

8) W Njebjelcžicach: k. Mikławſch Smoła, faraŕ; k. Auguſt Kubaſch,
kapłan.

9) W Nowym Leutersdorfje: k. Ernſt Kupky, faraŕ.

10) W Radworju: k. Handrij Ducžman, faraŕ.

11) W Ralbicach: k. Jakub Benſch, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jakub Skala,
kapłan.

12) W Reichenawje: k. Pawoł Reime, faraŕ.

13) W Róžeńcźe: k. Jnnoc. Jawork, adminiſtrator.

14) W Schpitalu: k. Jakub Werner, adminiſtrator.

15) W Seitendorfje: k. Karl Junge, ♣can.♠ a faraŕ; k. Józef Keil,
kapłan.

16) W Schěrachowje: k. Jakub Żur, faraŕ; k. Adolf Brendler, kapłan.

17) We Woſtrowcu: k. Anton Müller, faraŕ; k. Jan Hornig, kapłan; k.
Auguſtin Wuttke, kapłan.

18) We Wotrowje: k. Jakub Herrmann, faraŕ.

19) W Žitawje: k. Franc Kral, faraŕ.

20) We Worklecach: k. B. Walter, hrodowſkikap.

Pſchiſp.: ♣a)♠ w Prazy w ſerbſkim ſeminaru: k. Jozef Pallmann, präſes;
♣b)♠ na wotpocžinku: k. Benno Kral.

♣B.♠ Z dreždźanſkeje diöceſy.

1) W Dreždźanach: ♣a)♠ kralowſke dwórſke duchownſtwo: k. Józef Stěpanek,
dwóŕſki kapłan; k. Engelbert Seul, dwórſki kapłan kral. Marije; k.
Ludwik Wahl, dwórſki prědaŕ; k. Ludger Potthoff, dwórſki prědaŕ. ♣b)♠ W
Starych Dreždźanach: k. Franc Stolle, ♣can.♠ a präſes; k. Anton Dreßner,
kapłan a direktar wucžeŕnje pſchi „Queckbrunnen”; k. Jakub Buk, faraŕ a
konſiſtorialny radźicźel; k. Józef Weis, kapłan a rańſchi prědaŕ; k.
Karl Maaz, kapłan a direktaŕ; k. Anton Buk, kapłan a direktar hłowneje
wucžernje; k. Józef Müller, kapłan a katecheta; k. Emil Hoffmann,
kapłan; k. Hüſch, kapłan. ♣c)♠ W Nowych Dreždźanach: k. Eduard
Machacžek, faraŕ. ♣d)♠ W Friedrichſtadtu: k. Hubert Titlbach, faraŕ.
♣e)♠ W Józefininym wuſtawje: k. Kaspar Brieden, kralowſki kapłan. ♣f)♠
Pola prynca Jurija: ♣Dr.♠ Fritzen; ♣g)♠ privatnaj duchownaj:
Jaſtrzebſkia Miskiewicz.

2) W Annabergu: k. Józef Plevka, adminiſtrat.

3) W Cwikawje: Karl Pětr Will, faraŕ.

4) W Khemnicy: k. Jan Keipert, f.; k. H. Schwittenau, k.

5) W Freibergu: k. Heinrich Salm, faraŕ.

6) W Hubertusburgu: k. Mikławſch Wowcžeŕk (Schäfer), faraŕ.

7) W Lipſku: k. Vincenc Schlegel, faraŕ; k. Józef Juhr, kapłan; k.
Richard Halm, kapłan; k. Strenſki, pomocnik.

8) W Miſchnje: k. Józef Hillebrandt, adminiſtrator.

9) W Pirnje: k. Pětr Krecžmer, faraŕ.

10) W Plawnje: k. Oskar Manfroni, kooperator.

11) We Wechſelburku: k. B. Kuhlmann, hrodowſ. k.

12) W Rothſchönbergu: k. A. Fuhrmans.

Pſchiſp. Na wotpocžinku: k. Pětr Nowak, ♣can.;♠ k. Auguſt Arlt.

♣C.♠ Z wrótſławſkeje diöceſy.

W Kulowje: k. Franc Schneider, faraŕ a duchowny radźicźeŕ; k. Jakub
Wowcz̀eŕk, kapłan; k. Pětr Lipicž, kapłan; k. Heinrich Ledźbor, direktaŕ.

Zapis katholſkich wucžernjow.

1) W ſerbſkej Łužicy: Budyſchin (ſeminar, präparanda, tachantſka
ſchula), Kukow, Khróſcźicy, Marijna Hwězda, Njebjelcžicy, Piſany Dół
(Scheckthal), Radwoŕ, Ralbicy, Róžant, Schpital, Schunow, Worklecy,
Wotrow, Zdźeŕ.

2) W němſkej Łužicy: Blumberg, Grunau, Königshain, Marijny Dół, Nowy
Leutersdorf, Reichenau, Rusdorf, Seitendorf, Schěrachow, Schönfeld,
Woſtrowc, Žitawa.

3) W herbſkich krajach: Annaberg, Cwikawa, Khemnic, Dreždźany (hłowna
ſchula, Queckbrunnen, Friedrichſtadt, Nowe Dreždźany, Józefininy
wuſtaw), Freiberg, Hubertusburg, Lipſk, Miſchno, Pirna.

4) W pruſkej ſerbſkej Łužicy: Kulow, Kocźin, Němcy, Sulſchecy.

Wulki lós,

abo

Kaž dobyte, tak wotbyte.

(Žiwjeńſki wobraz).

1. Pilny tkalc.

„Haj, hdyž zbožu njechaſch ruku ſkicźicź — ſame cźi tak lohcy
njepſchińdźe!” praji pjecźadwacycźi lětny muž z wjeſołym a z cžerſtwym
woblicžom. Tele ßłowa płacźachu joho ſuſodej, kiž ſo wjele ſtarſchi a
tradacy zdaſche bycź; nuza a ſtaroſcź běſchtej jomu jaſne piſmo bjez
wocži zawoſtajiłoj. Te ſłowa ſo jomu njechachu prawje ſpodobacź,
pſchetož wón z hłowu wijeſche a hladaſche hiſchcźe z woknom won, hacž
runjež běſche joho młody ſuſod hižo woteſchoł. Potom pak zbórbota
něſchto, po małn ſchcźipku wzawſchi, a zacžini wokno ſwojeje
njenahladneje khěžki, z kotrymž běſche ſo w naſtawacej cźmicžcy
rozrycžowanjo ſtało.

„Je poliwka hotowa, Hilža?” praſcheſche ſo po khudej ſtwicžcy
pohladawſchi ſwojeje blědeje žony, kotraž runje z wulkim horncom z
durjemi zaſtupi; za blidom pak hižo ſedźeſchtaj joho dwaj ſynkaj a
hladaſchtaj krucźe ſo łžicow pſchimajcy ze ſwětłym wócžkom macźeri
napſchecźo.

„Haj Boſcźijo,” wotmolwi Hilža, „móžeſch pſchec ſpěwacź.”

Nan zaſpěwa pacźerje k jědźi, tež małaj hólcžkaj zas z ławki zlěžeſchtaj
a ſtykniwſchi rucy cžakaſchtaj, dońž ßebi ſtarſchi zas kſchiž
njeſcžiniſchtaj.

Jednora wjecžeŕ wſchitkim zeſłodźa, běſche dźě derje zaſłužena, tež
běſche hłód jara derje kucharił.

„Pohladaj wſchak”, praji po dźakownym pacźerju muž, „hacž je w mojej
lampje žane wjac ſwěcźenjo.”

„Chceſch dha ty dźens zas hiſchcźe pſchi ſwěcy dżěłacź?” wopraſcha ſo
ſtaroſcźiwa žona.

„Haj, moja Hilža, myſlu ſebi, zo za dwě hodźincy tón kruch płatu
dotkaju, a ty móžeſch jón potom jutſje z druhimaj hotowymaj w tworni
(fabricy) wotedacź.”

„Ale, luby Boſcźijo”, ty žno nětkle cyły cžas za dźeń wjac hacž
ſchěſnacźe hodźinow dźěłaſch; to ſo dyrbiſch cžiſcźe ſkóncowacź.”

„Nětkle wſchak ſo runje praſcheja za płatom, a dźakuju ſo Bohu, zo mam
dźěło; pſchińdźe tak, prjedy hacž hiſchcźe budźe mi lubo, cžas, zo dźěła
njezměju, a kak wjeſołaj potom budźemoj, hdyž změjemoj kroſchik
nalutowany.”

„A ty ſo pſchi tym dokóncujeſch.”

„Njeje wſchak tak zlě”, wotmołwi muž, „hdy by Bóh tón Knjez chcył, zo
dyrbju prózdny ſedźecź, by mi cyły měch pjenjes ſkicźił; tak pak je
cžłowjek k dźěłu ſtworjeny.” S tymile ſłowami ſtany a ſyny ſo zas k
zwojim kroſnam. Bórzy zas khodźeſche cžołnk ſpěſchnje jow a tam.

Hilža pak ſo tak khětſje njeſpokoji, dawno mějeſche něſchto na wutrobje.

„Ale Boſcźijo”, znapſchecźiwi wotkrywajo blido, — a z jeje ſłowow běſche
ſłyſchecź, kak njeſpokojna z tamnym wotmołwjenjom běſche — „ty dźě
njewěſch, hacž tebi Bóh tajki měch pjenjez njepoſkicźa? Dóńž wſchak
chceſch ty jenož pſchi ſwojich kroſnach ſedźecź, njebudźe cźi móžno, zo
by naſche wobſtejnoſcźe polěpſchił.”

„Ja drje wěm”, wotmołwi Boſcźij, „ſchto cźi w hłowje khodźi, ty by rady
klamaŕſtwo wotewriła; ale k tomu hiſchcźe doſcź pjenjez nimamy; dyrbimy
hiſchcźe něſchto lět lutowacź a hromadźicź, potom traſch póndźe.”

„Ně, to njeměnju”, wotmolwi Hilža, „ale ty mohł tež junu, kaž naſch
ſuſod Jurij, ſwoje zbožo ſpytacź.”

„Schto? Ja dyrbjał loteriju hracź? To njech Jurij cžini, tón ma ſwoje
dźěło ſam, kotrež joho derje žiwi, a wot nikoho njewotwiſuje, tón wſchak
na tych por ſlěbornych hladacź njetrjeba; tola ja dyrbju ſebi ſwoje
kroſchki tak horcy zaſłužicź, zo by mi jara ſchkoda była, hdy bych žadyn
po darmo dyrbjał z woknom won cźiſnycź.”

„Schtó wě, by mohł tež dobycź, Boſcźijo.”

„To hakle by njezbožo było! Na žane waſchnjo tola Jurjej njepſcheju, zo
by dobył, pſchetož je to dobry ſuſod, a we tajkich pjenjezach žane
žohnowanjo njeje.”

„Ale kak dha móžeſch tola tajkele pſchiwěrki wěricź a rycžecź”, wotmołwi
Hilža, „toleŕ je tola toleŕ”.

Boſcźij ſwětle na Hilžu pohladnywſchi rjekny: „Moja Hilža, to njeje
wěrno. Toleŕ, kotryž ſym ſebi pjenježk za pjenježkom dyrbjał zaſłužicź,
je toleŕ, kotryž ſej ja wažu a kotryž mje wucži dźěło cžeſcźicź. Toleŕ
pak, kiž mi loterija do domu cźiſnje, je toleŕ, kiž ſo runje tak lohcy
zas wudǎ, kaž je ſo dobył, a pſchi kotrymž ſebi myſlu, zo je wěſcźe lóže
dobycź hacž dźěłacź; potom pak mohło ſo mi dźěło woſtndźicź, a ze mnje
mohł njeknicžomny ſlěpc naſtacź, hdyž ſym nětkle jeno khudy muž. A
byrnje tež nětkle nicžo njeměł, dha dyrbi tola kóždy, haj khěžor ſam mje
cžeſcźicź, hdyž takle pſchi ſwojich kroſnach ſedźu a z tymajle rukomaj
žonu a dźěcźi zežiwju.”

Tkalc bě ſo pſchi tychle ſłowach trochu rozhorił, a budźiſche drje
hiſchcźe wjac rycžał, njebudźiſche=li joho kaſchel napominał, zo je
tkanjo dźěło, pſchi kotrymž dyrbi ſebi woſebje wutrobnjo jara na kedźbu
bracź. Mjelcžeſche toho dla, cźim wótſiſcho pak rycžeſche cžołnk, kiž
hiſchcźe ſpěſchniſcho jow a tam lětaſche, a kroſna dumpachu a
ſchcźercžachu tak wótſje, kaž bychu pilnoſcź tkalca dźělicź chcyłe.

Hilža rozhotowa Hawſchtyna a Janka a dowjedźe jeju do łoža; potom ſyny
ſo k lampje pſchi ſwojim mužu, zo by něſchto roztorhaneje draſty
zapłatała. Haj na to dźeržeſche dobra žona, zo by w domje wſcho w rjedźe
było, a byrnje ze ſwojim mužom a z dźěſcźomaj rjana zhotowana
njekhodźiła, njechaſche tola ženje na ſo hańbu pſchińcź dacź, zo by
ſchtó we domje hdy w mazanej abo roztorhanej draſcźe dyrbjał bycź.
Běſche hižo hłuboko w dwanatej hodźinje, hdyž ſkóncžnje ſwěca dźěławoho
tkalca haſny.

2. „Zbožowny” tyſcheŕ.

Tež pola ſuſoda Jurja běſche tak dołho, haj hiſchcźe dlěje ſwěca; tu pak
njeſtejeſche ſprócniwy tyſcheŕ pſchi tružnicy, ale wjeſelo a hara tu
knježeſche.

W Lipſku běſche dźeń prjedy ſo loterija cźahnyła a Jurij, kiž tež hižo
dawno hrajeſche a „hachtlk” bjerjeſche, běſche pſchi wjecžorku,
porycžawſchi z Boſcźijom, hiſchcźe hodźinu daloko do měſta ſchoł, ſo
praſchecź, hacž na joho lós žane dobycźo panyło njeje. Tón krócź pak ſo
po darmo njepraſcheſche. Ze ſwojim woſymym dźělom běſche do wulkoho loſa
pſchiſchoł a z tym něhdźe dźewjecź tyſac toleŕ dobył! To běſche wjeſelo!
Rady budźiſche hiſchcźe pjenjezy zběhnył, tola k tomu běſche hižo jara
pozdźe; tak móžeſche ſo jeno z wjeſołym powjeſtwom wrócźicź a dyrbjeſche
na zajtra zas pſchincź. Tola pjenjezy běchu jomu wěſte, a duž bu nětko
hižo do prědka na nje pite a wužiwane. Schtož běſche we domje,
dyrbjeſche na joho wjeſelu dźěl bracź, a mjez tym zo pola tkalca kroſna
ſchwórcžachu, klincžachu pola ſuſoda ſchkleńcy a pſchi winje bu
wuradźowane, ſchto ma ſo z tajkim na dobo pſchipadnjenym bohatſtwom
zapocžecź. Pſchetož w lěpſchich wobſtejenjach drje Jurij běſche hacž
Boſcźij, tola pak pſchec w tajkich, zo móžeſche ſebi myſlicź, zo je 9000
toleŕ kužoł, kiž ſo ženje wucžeŕpacź njehodźi.

Rozemi ſo, zo na zajtra, kaž dźeń ſwitacź pocža, tež powjeſcź wo tutym
wulkim zbožu Jurja ſo po cyłej wſy rozſchěri. Suſodźina Hilža běſche
jena z prěnich, kotſiž to zhonichu.

Boſcźij bě zhoniwſchi zbožo ſwojoho ſuſoda jara měrny woſtał, nic pak
Hilža. „Hladaj”, porokowaſche ſwojomu mužej, tole zbožo bychmoj mój tež
měcź móhłoj, potom bychmoj dołh zapłacźiłoj, khěžku wuporjedźałoj a
powjetſchiłoj, pěkne klamaŕſtwo załožiłoj, a ſchtož by wyſche woſtało,
na dań dacź mohłoj: ty ſo njeby trjebał dale tak drěcź, a by ſo nam tola
lěpje wjedło.”

„Haj, Hilža”, wotmołwi Boſcźij z waha, „to bychmoj wſcho cžiniłoj,
dokelž dobyłoj njejſmój. Bóh ſam wě, ſchto bychmój cžiniłoj, hdy bychmoj
dobyłoj. Wěŕ jeno mi, w tych pjenjezach žane zbožo a žane žohnowanjo
njetcži. Donjes jeno cžiſcźe z měrom te tſi kruchi płatu do měſta a
pſchinjes mi nowe pſchedźeno, myſli ſebi, zo je mi Bóh rucy dał, zo bych
pjenjezy zaſłužił, a zo je zły duch loteriju wunamakał. Z tymle
njedobrym wunamakanjom njecham žane pjenjezy zhubicź a wjele mjenje
hiſchcźe dobycź.”

Nětko zwjaza tſi kruchi płatu hromadu a pſchepoda je ſwojej žonje. Ta ſo
poda tež na pucź do měſta, hdźež běſche piſaŕnja twornje (fabriki), do
kotrejež jeje muž dźěłaſche. Ducy do měſta pſchec a pſchec zas ſama
pſchi ſebi myſleſche na 9000 toleŕ ſwojoho ſuſoda Jurja a někotra hórka
ſylza padźe z jeje wócžkow na palatu ſchcźežku, zo jeje twjerdy muž ſo
tola na żane waſchnjo njechaſche dacź pſchepokazacź. Tón pak ſyny ſo
doma zas k ſwojim kroſnam a ſprócniwje tkajeſche dale, druhdy pohladujo
na ſwojeju hólcžkow, kotrajž ſej wo jſtwje hrajkaſchtaj.

Hilža bu w piſaŕni pſchecźelnje pſchiwzata. Wažachu ſebi tam pilnoho a
cźichoho dźěłacźerja, kotrohož dźěło běſche kóždy cžas bjeze wſchoho
poroka. W naſchich cžaſach, hdyż maſchina tkaje, ſtaraja ſo mało wjac wo
to; ale pſched tſicycźi lětami, hdyž za wjetſche twornje hiſchcźe tak a
tak wjele tkalcow ze ſwojimaj rukomaj dźěłaſche, wjedźeſche wobſedźeŕ
twornje jara derje dobroho, ſwědomitoho dźěłacźerja wot lohkomyſlnoho
rozeznacź. Tak dha Hilža njetrjebaſche dołho cžakacź, pſchetož płat
dołho njepſchehladowachu, wona doſta ſwoje pjenjezy a proſcheſche ludźi
w piſaŕni, zo bychu ji tak dołho nowe pſchedźeno pſchihotowali, dońž w
měſcźe njepobudźe, zo by wſchelakich nuznych wěcow ſebi nakupiła, a
potom ſebi po pſchedźeno pſchińdźe. To pak por hodźinow trajeſche a dźeń
bližeſche ſo hižo jara k połdnju, hdyž z połnym korbom nakupjenych wěcow
a z cźežkim wacžochom pſchedźena ſo po małn na dompucź poda.

Běſche lědma ſchtwórcź hodźiny ſchła, tu doſcźeže ju knjejſki wóz a
znaty hłós radoſtnje na nju wołaſche: „Hilža, njepocź ſo tola z tajkimle
drěmjenjom, pój, ſyń ſo ke mni do woza!”

Hilža poſtróžena ſo wohladny a wuhlada Jurja, kiž ji jara wjeſele ruku
napſchecźo tykaſche; běſche w nowej draſcźe měſchcźanſkeje módy, a joho
woblicžo pyrjeſche, kaž lute wino, kotrež je do krewje pocžało bicź. Kaž
pſcheradnicy kukachu z wozowoho zaka někotre bleſche. Hižo zhudaſch, zo
bě naſch Jurij w měſcźe pobył, tam pjenjezy zběhnył a nětko na ſwoje
waſchnjo hižo pocža tajke zbožo wužiwacź.

Hilža ſebi njewěrjeſche do woza lězcź; Jurij pak běſche runje na to
nałoženy, zo by ſwojej ſuſodźinje tež pſchecźiwo jeje woli k ſłužbje
był, a duž njeda prjedy měra, dóńž Hilža pſchi nim we wozu njeſedźeſche.
Cźežki korb a pſchedźeno běſche prědku pola pohoncža měſto namakało. Tak
dha ſo ji lohcy domoj dźěſche.

„Na, ſuſodźinka, njemějach prawje, zo ma ſo zbožu ruka ſkicźicź?”

„Ja wſchak to tež pſcheco ſwojomu mužej rycžu, tón pak nicžo wo tym
ſłyſchecź njecha.”

„Za to pak woſtanje tež pſchecy khudy, hubjeny tkalcžk, dyrbi ſo z
hłodom a z nuzu wokoło pracź a njemóže ſebi ani njedźelu karancžk piwa
kupicź. Ale nětk pak dyrbi ſo pola mje wjeſołe žiwjenjo zapocžecź”,
pokracžowaſche Jurij ſebi pſchipijo a tež Hilži porjedźo, „do měſta
pocźahnu a załožu tam wulke tyſcheŕſtwo; to dyrbja mi wotrocžcy dźėłacź
a budu jeno tak w domjacej ſukni wokoło khodźicź a jich dohladowacź. Mam
dźě pjenjezy a to bych tola błazn był, hdy bych ſo dale chcył pſchi
tružnicy kſchiwy a khromy dźěłacź.”

„Ach ja wſchak njecham tak wyſoko,” měnjeſche Hilža, „hdy bych jeno por
ſtow toleŕ měła, zo bych małe klamaŕſtwo papocžecź a potom ſwojomu mužej
trochu k pomocy bycź mohła; wón dyrbi ſo tola pſchez měru jara drěcź a
njepopſcheje ſebi nicžo, jeno zo dźěſcźi žanu nuzu njecźeŕpitej.” A
wboha žona hladaſche zrudnje k zemi.

„Haj, haj”, rjekny Jurij, „por ſtow toleŕ” — a potom pocža ſebi myſlicź.
Pſchi tym njezabu zas a zas do winoweje ſchkleńcy kuknycź, zo by
ſkóncžnje na dnje namakał, ſchtož pytaſche.

„Cžepl!” na dobo ze ſobu torhny, „njedyrbi ſo Jurjej wumjetowacź, zo je
na ſwojich khudych pſchecźelow a ſuſodow zabył, hdyž je wobohatnył.
Boſcźij wſchak je ſtary bórcžak, to je wěrno, ale hdyž móžeſche mi hdy a
hdźe ſchto k woli ſcžinicź, to běſche wón kóždy cžas doma, a byrnje tež
na mnje ſo hórſchił, je tola derje ze mnu měnił. Ruka ruku myje. Wěſch
ty ſchto, ſuſodźina Hilža, pſchekładź ſebi hiſchcźe junu tu wěc a jeli
ſo cźi lubi, woblicž, ſchto móžeſch traſch trjebacź; potom pſchińdź k
Jurjej a budźemy dale hladacź.

Žona ſwětle na Jurja hladajo rjekny: „Wo prawdźe, by to chcył?”

„Wězo chcu! Wój móžetaj mi nizku dań dawacź, a my hižo budźemy widźecź.”

Jurij dojědźe najprjedy k ſwojomu ſuſodej, zo by Hilži dele zlězcź dał,
a Boſcźij zaſta khwilku tkacź, zo by wohladał, ſchto ſo tu wjeze.

„Macź! macź!” poſkocžiſchtaj radoſtnje hólcžecaj, běžeſchtaj won k wozej
a wlecžeſchtaj pſchedźeno nuts, Hilža pak bjerjeſche korb z woza dele.
Boſcźij bě k woknu ſtupił a morſchcźeſche lohcy cžoło, hdyž ſwoju žonu z
woza lězcź a Jurja w nowej draſcźe po najnowſchej měſchcźanſkej módźe
widźeſche.

„Stary bórcžako”, zawoła tón na njoho, „tebi pak je zas wopaki, zo ſebi
kuſk derje dam bycź.”

„Jurjo,” napominaſche Boſcźij, „to k žanomu kmanomu kóncej njeběži. Ja
ſym a woſtanu pſchi tym: Zlě je, ſchtóž w loteriji pſchehraje, ale wjele
hórje hiſchcźe, ſchtož dobudźe.”

„Tu maſch, ſtare kózło, wucźěŕ ſebi tajke myſle z tejle bleſche, je
dobra.”

Tola Boſcźij wobaraſche ſo z woběmaj rukomaj.

„Njecham nicžo darjene měcź a k tajkim wěcam nimam žanych pjenjez.”

„Na Boſcźijo, bjez žorta! Ty móžeſch ſebi tež junu ze ſwojej žonu
dobrotu ſcžinicź, duž wupij tu bleſchu na moju ſtrowotu; ty mi za to
žanoho dźaka winojty njebudźeſch, ale ſcžiniſch mi z tym hiſchcźe
wjeſelo.”

Z tymi ſłowami ſtłócži bleſchu ſtarſchomu hólcej do rukow a wotjědźe k
ſwojej khěžcy.

3. Małe klamaŕſtwo.

Na zajtra rano zmuži ſo Hilža, zo ſwojomu mužej ſwój wotmyſł wo
załoženju klamow a wo požcženju pjenjez wotkry. Dołho Boſcźij tež wo tym
nicžo wjedźecź njechaſche. Za tym hacž běſche Jurij telko pjenjes dobył,
chcyſche ſo joho Boſcźij cžiſcźe zminycź a wjac krócź praji k ſwojej
žonje: „W tych pjenjezach žane žohnowanjo njeje.”

Skóncžnje pak ſo Hilži tola radźi, zo joho zapjeranjo pſchewiny. Wona
jomu pſchedſtaji, zo te pjenjezy na žane waſchnjo zhubjene njejſu, hdyž
chce tola za nje tworow nakupowacź, a zo budźe tele tola na kóždy pad
dróžſcho pſchedawacź móc, hacž je je kupowała; zo dźě po tajkim na to
waſchnjo runje tak ſprawnje pjenjezy zaſłuži, kaž wón pſchi kroſnach.

Tajkomu rozkładźenju wſchak Boſcźij nicžo znapſchecźiwicź njemóžeſche a
duž zwoli do toho, zo joho žona mały poſpyt z klamaŕſtwom ſcžini. W
dwojim naſtupanju pak njeda ſo pſchewinycź; prjedy wſchoho dyrbjeſche
pjenjez, kotryž ſo požcži, tak mały hacž móžno bycź, potom pak
dyrbjeſche ſo wucžinicź, zo hdyž chzyſche Jurij pjenjezy zaſo płacźeny
měcź, dyrbjeſche jim to ſchěſcź měſacow prjedy wozjewicź, „pſchetož,”
praji Boſcźij, „Jurij ſebi po pjenjezy pſchińdźe runje, hdyž nam
njebudźe móžno zapłacźicź.”

Potom woblicžiſchtaj tu wěc hromadźe a měnjeſchtaj ſkóncžnje, zo drje z
dwěmaj ſtomoj toleŕ ſo hodźi zapocžatk cžinicź, hdyž wſchak ſo. žane
wulke lodny zarjadowacź njetrjebaja. Někajke blido ſłužeſche hako
pſchedańſka ławka, a z někotrych deſkow móžeſche Boſcźij ſam někajke
polcy hromadu ſpraſkacź, zo bychu ſo twory na nje kładłe.

Hdyž běſchtaj tak Boſcźij a Hilža pſchez jene pſchiſchłoj, dźěſche Hilža
k Jurjej; z tym pak bu wjele prjedy hotowa hacž ze ſwojim mužom.
Staroſcźiwoſcź ſuſoda tajkich por toleŕ dla ſo jomu tola jara ſmèſchna
zdaſche bycź a chcyſche ſo puknycź ze ſmjecźom.

„Twój muž je ſtary błazn, Hilža”, praji k ſwojej ſuſodźincy, „hdyž mi
tej dwě ſcźě toleŕ zapłacźicź njemóže, dha dźě móžu je jomu dacź. Wſchak
mam pjenjezy k tomu.” Zo pak by tola Boſcźijej wolu ſcz̀inił, zwoli Jurij
do wſchoho a da Hilži dwě ſcźě; wopiſmo ji žane njeda, ale praji, to
wſchak móže ſo pozdźiſcho piſacź.

Nětko ſo Hilža da do ſwojoho dźěła, a běſche, kaž by z pjenjezami
cžiſcźe nowy duch do domu zaſtupił. Pjenjezy wſchak pſchinjeſechu dobru
nadźiju, kotraž Hilži a wſchěm druhim tak rjec nowe mocy da k radoſtnomn
dźěłu a prócowanju. Sebje ſameje dla wſchak to njecžinju”, prajeſche
wboha žona, „ale jenož ſwojoho muža a ſwojeju dźěſcźow dla, zo cźi
njebychu nuzu cźeŕpjeli a k tomu Bóh tež wěſcźe ſwoje žohnowanjo
ſpožcži, byrnjež pjenjezy z loterije pſchiſchłe.”

Jurij běſche, kaž ſo ſamo rozemi, ſwoje tyſcheŕſtwo w małej wjeſcy dale
wjeſcź pſcheſtał. Kak by nětko tež dale chcył ſtare blida a ſtólcžki
płatacź, wokna, durje a ſchpundowanja porjedźecź, hdyž bě tak zbožowny
był! Ně, nětko chcyſche ſo do měſta pſchecźahnycź a tam wulku twarſku a
möblowu tyſcheŕnju załožicź. Dońž pak móžeſche tutón wumyſł wuwjeſcź,
tola khwilu trajeſche a njemějeſche mjez tym nicžo cžinicź, tak zo jomu
cžas dołhi pocža bycź. Dźěſche toho dla ze zažehlenej trubku — a to
njeběſche wjac žana „po kroſchku” — k ſwojomu ſuſodej a pſchihladowaſche
z woknom nuts, kak ſo tón prócowaſche, zo by někajke polcy wudźěłał. Tu
mějeſche Jurij huſto pſchiležnoſcź ſwojomu ſuſodej ze ſwojej tyſcheŕſkej
wědomnoſcźu k pomocy bycź. Tola Boſcźij běſche drje dobry tkalc, ale
njeběſche žadyn tyſcheŕ; byrnje ſo bóle prócował a pocźił, tola nicžo
cyło njechaſche bycź. Skóncžnje běſche ſo tola Jurjej takle
pſchihladowacź woſtudźiło, duž běžeſche dom a wrócźi ſo bórzy zas ze
wſchelakej tyſcheŕſkej pſchiprawu. Nětko dźěłaſchtaj hromadźe a ducy
buchu polcy dokonjane; Jurij pak dźěłaſche nětko darmo tež z tajkej
horliwoſcźu kaž prjedy za pjenjezy ženje dźěłał njeběſche.

Hilža běſche mjez tym do měſta ſchła, zo by tam tworow nakupiła. Wulke
nahromady wſchak ſebi hiſchcźe njemóžeſche pſchecź, tola pak nakupi wote
wſchoho něſchto mało, ſchtož je na wſach trěbne. Hdyž mějeſche nětko
wſcho hromadu, běſche to pſchec nahladna hromada, a Hilža dyrbjeſche ſo
wo wóz ſtaracź. Radźi ſo ji tež, zo lóhki wóz doſta, a duž pſchijědźe
wjecžor dom, hdźež hižo cyłe klamy z polcami pſchihotowane ſtejachu a
Hilżi, tak ſchpatne a jednore hacž běchu, jara wulke wjeſelo cžinjachu.

Hiſchcźe wjecžor buchu twory po polcach a po cyłych klamach rozkładźene,
wſcho zrjadowane, a na druhi dźeń hižo zapocža ſo pſchedawanjo. Tola
Jurij ſo hiſchcźe junu wopokaza hako dobry ſuſod. Za něſchto dnjow
zwjeſeli Boſcźija z wulkej taflu, na kotruž běſche napiſał: „Pſchedań
materialnych tworow Boſcźija Wjeŕby“, ſerbſki a němſki. Tale tafla bu
wyſche duri pſchibita, a nětko dźěſche Jurij ſo trochu na zdala ſtupicź,
zo by widźał, kajki napohlad ma. Běſche cžiſcźe ſpokojeny, pſchetož
wupraji ſwoje pſcheſwědcženjo, zo móže druhi klamaŕ wo wſy, — ſtary a
bohaty wudowc, nětko ſwoje klamy božemje zanknycź.

Po někotrych dnjach bu Jurjowa khěžka w Pyricach pſchenajata, wón ſam
pak zacźahny do měſta, zo by tam wjetſche tyſcheŕſtwo zapocžał.

Hilžine klamaŕſtwo wopokaza ſo hako prawje wuz̀itne. Z pocžatka wſchak
wěc pomału dźěſche, a tež dobytk tak wulki njeběſche — woſebje
dyrbjeſche ſo dźěcźom kuſk wjetſchi pſchidawk dawacź, zo bychu prawje
rady k nowomu klamarjej khodźiłe —, po něcžim pak nabuchu pſchec wjac a
wjac pſchecźelow. Dokelž pak Boſcźij tež dale tkajeſche a ſebi pjenjezy
zaſłuži, móžachu ſo z mjeńſchim dobytkom ſpokojicź, hacž hdyž bychu
dyrbjeli wot klamaŕſtwa ſamoho žiwi bycź. Tež běſche Hilža jara ſprawna
w měrje a wazy, a njeběſche toho dla dźiw, zo pſchec wjac a wjac ludźi
ſwoje potrjeby pola nich bjerjechu. Na druhej ſtronje pak nawukny Hilža
twory lěpje rozeznacź, kotra běſche dobra a kotra ſchpatniſcha, a dokelž
w měſcźe za wſcho zapłacźi, ſchtož bě brała, móżeſche kóżdu khwilu k
druhomu pſchekupcej hicź, hdyž z jenym ſpokojom njeběſche. Tak ſo jeje
klamy zběhachu a ſkoro móžeſche prajicź, zo ji wjac njeſu hacž kroſna
jeje mužej. Tole pſcheměnjenjo jich wobſtejnoſcźow pocža tež bórzy z
wonka ſo pokazowacź.

Na měſcźe njenahladnych polcow ſtejeſche hižo za lěto rjana klamaŕſka
naprawa. Spody tſěchi buſchtej dwě lěhanſkej komorcy natwarjenej a
deleka, hdźež hewak lėhachu, bu Boſcźijowa tkalcžeŕnja. Khěžka bu z nowa
wobělena a doſta z tam prawje pſchecźelny napohlad, kotryž bu hiſchcźe
powyſcheny, hdyž winowe pjeńki, wot Boſcźija na połodniſchej ſtronje
khěžki naſadźane, pocžachu roſcź a po khěžcy ſo rozpſcheſcźeracź.

Nětko běſche ſwójba w dobrym poſtajenju; dyrbjeſchtaj pak wobaj, Boſcźij
a Hilža wot ranja ſahe hacž pozdźe do nocy bjez pſcheſtacźa dźěłacź a
pſchi tym we wſchitkich ſwojich žadanjach měru dźeržecź. To tež
cžinjeſchtaj a mějeſchtaj Boha pſched wocžomaj; hólcžkaj pak, kotrajž
cžiłaj a ſtrowaj roſcźeſchtaj, cžinjeſchtaj jimaj dźeń wote dnja wjac a
wjac wjeſela. W tejle ſwójbje móžeſche ſo nětko wo prawdźe widźecź
wobraz njemucźenoho ſwójbnoho zboža. Po mału móžachu tež na to myſlicź
pocžecź, zo dyrbja ſebi za cžas nuzy kroſchik na bok połožicź, kotryž we
ſwojim pſchekupſtwje runje njetrjebachu. Tajke wuzbytkowane pjenjezy
potom pak Hilža pak Boſcźij ſobu do měſta bjerjeſchtaj a njenoſcheſchtaj
je k kollektenrej, ale do nalutowaŕnje.

4.

Wulke tyſcheŕſtwo.

Pſchiſchedſchi do měſta naſchej pilnaj cžłowjekaj tež ženje
njezakomdźiſchtaj ſwojoho něhduſchoho ſuſoda Jurja wopytacź. Tón běſche
ſebi nětko na jenej hłownej drozy wulku tyſcheŕnju wotnajał a mějeſche 5
abo 6 wotrocžkow. Hižo wulkotne, pſchez cyłe twarjenjo doſahace napiſmo
kóždoho kedźbnoſcź na ſo ſcźahny. Z wulkimi piſmikami ſtejeſche tu:
„Twaŕſke a möblowe tyſcheŕſtwo Jurja Khmjela;“ tež ſerbſki běſche to dał
napiſacź, ſchtož ſo woſebje joho Pyricžanſkim znatym jara ſpodobaſche.
Jedyn ſkhód wyſoko mějeſche kraſne a bohacźe zarjadowane wobydlenjo.
Jurij běſche nětko cžiſcźe tak žiwy, kaž běſche ſebi prjedy wotmyſlił;
wón da ſwojim wotrocžkam dźěłacź, ſam pak pſchihladowaſche w dołhej
róžicžkatej ſukni abo pſchehladawſchi jich dźěła khodźeſche po ſwojich
zawjeſelenjach a lóſchtach. Rozymi ſo, zo ſo tajke knjejſke žiwjenjo
Jurjej jara ſpodobaſche. Bėſche pſchec w ſwojich myſlach žiwy, zo wſchak
ma pjenjez doſcź, a duž wjele wjetſche wudawki cžinjeſche, hacž jomu
joho tyſcheŕſtwo njeſeſche; k tomu pak, zo by wudawki a dokhody
pſchirunał a po tym tež ſwoje hoſpodaŕſtwo a žiwjenjo zarjadował, k tomu
běſche mało pſcheklepany a, móže ſo prajicź, pſchemało rozomny. Myſlo,
zo je tajki pjenjez kužoł, kiž ſo wucžerpacź njehodźi, běſche ſtajnje
bjez ſtaroſcźe wjeſele žiwy, njezapowje ſebi žane pſchecźo, žane wjeſelo
a njeſtaraſche ſo kuſka wo pſchichodnoſcź. Cžim dróžſche něſchto běſche,
ſchtož chcyſche widźecź abo měcź, cźim lubſcho jomu bě, mějeſche dźě
pjenjez doſcź.

Hilža zawidźeſche pſchi wſchěm ſamotnym zbožu ſkoro jomu joho dobre dny,
Boſcźij pak wijeſche huſto z hłowu a prajeſche wjac krócź, zo dyrbjałe
po joho zdacźu te dźewjecź tyſac toleŕ ſkoro wſchě bycź, zo je prawje
ſchkoda toho Jurja, kiž je pſchec tak dobry ſuſod był a tež jim telko
dobrotow wopokazał. „Tola, njewě ſo,“ pſchiſtaji po tajkich
rozpominanjach Boſcźij, „ſchto joho wěc njeſe.“

Tak ſo miny něſchto lět. Boſcźij bě poſledni dźěl dołha, kiž na joho
khěžcy hiſchcźe běſche, zapłacźił. Joho hólcaj běſchtaj hižo pěknje
wotroſtłoj, tak zo móžeſche wjetſchi, Hawſchtyn, jomu pſchi kroſnach a
tež w klamach pomhacź. Duž móz̀eſche Boſcźij nětko tež na to myſlicź, zo
mohł ſebi něſchto pola wotnajecź, dokelž mějeſche tajkoho pomocnika;
běſche wſchak tež dawno hižo ſpóznał, kak jara drohe ſu wſchě potrjeby
za žiwjenjo, a chcyſche něſchto žita a nepli ze ſamowobdźěłanoho pola
dobycź. Młódſchi Jank khodźeſche hiſchcźe do ſchule, dyrbjeſche pak za
lěto k prěnjomu ſwjatomu woprawjenju hicż; tón drje njemóžeſche hiſchcźe
telko pomhacź, dokelž dyrbjeſche tež doma za ſchulu pilnje dźěłacź a
woſebje katechismus wuknycź, na cžož macź jara dźeržeſche. Hdźež pak
jeno móžeſche, běſche macźeri we wjele wěcach k rucy. Tak dha běſche
ſwójba po něcžim do cžiſcźe dobrych wobſtejenjow pſchiſchła, a
njetrjebaſche ſo runje žaneje wulkeje nuzy bojecź.

Dołho nětko wjac njetrajeſche, a zhoni ſo tež, ſchto Jurjowe dźěło
njeſe.

Junu pſchińdźe Hilža zas do měſta a nakupiwſchi ſebi, ſchtož běſche
wuſchło abo hewak trěbne, chcyſche po ſwojim waſchnju Jurja wopytacź.
Joho wobydlenjo pak běſche zamknjene a zapjecžatowane.

„Je dha Jurij wumrjeł?“ praſcheſche ſo cyła naſtróžana muža, kotrohož w
dworje wuhlada.

„Wumrjeł?“ wotmołwi muž na to, „ſchtož ma ſo powěſnycź, to njewumrje we
łožu. Skaženy je tón ſlěpc cz̀iſcźe a nětk je cźeknył, hdyž je wſchěm
ludźom pjenjezy winojty woſtał; nětk móža hladacź, kak ſwoje pjenjezy
zas dóſtanu.“

Hilža rozdajiwſchi hubu ſtejeſche a njemóžeſche ſłowa prajicź.
Njemóžeſche wopſchimnycź, kak je tajke něſchto móžno, a tón muž běſche
ju dawno hiz̀o ſamu woſtajił, zo by za ſwojim dźěłom ſchoł, a hiſchcźe
tam wona ſtejeſche, kaž by ju ſtróženjo woproſtnjenu k zemi pſchibiło.

Doma powjedaſche ſpodźiwnu nowinku Boſcźijej; tón pak ſo jara
njedźiwaſche, ale rjekny, zo je tajke něſchto wote wſchoho zapocžatka
wocžakował, a hdyž je Jurij pſched dwěmaj lětomaj ſwoju khěžku w
Pyricach pſchedał, je ſo wón kóždy dźeń tejele nowinki bojał.

5.

„Schtož ſebi nadrjebiſch, to dyrbiſch zjěſcź.“

Zas minychu ſo někotre lěta, a Boſcźij bèſche ſo pomału pſchec dale a
wyſche wudźěłał. Wobdźěłowaſche ze ſwojimaj ſynomaj polo, kotrež bèſche
z pocžatka jenož najate měł, kotrohož pak běſche nětko ſchwarny kruch
hižo hako ſwoje kupił. Nětko ze ſwojimaj ſynomaj jeno w zymje tkajeſche,
hdyž ſo na polach njedźěłaſche. Ze ſamoſtejaceje khěžki bèſche nětk
naſtał rjany dwórcžk, pſchetož Boſcźij bě hródź a bróz̀nicžku dał
pſchitwaricź. W hródźi pak ſtejeſchtej dwě rjanej kruwicžcy, kotrejž
woſebje Hilži wulke wjeſelo cžinjeſchtej; pſchi tym trajeſche jich
pſchekupſtwo dale, a dokelž Hilža na to myſleſche, zo by wěcy na
pſchedań pſchec rozmnožiła, njewotebjerachu dokhody, ale pſchibjerachu
lěto wot lěta. Bóh žohnowaſche widźomnje jich prócowanjo.

Wo Jurju pak za cyły cžas nicžo ſłyſchecź njeběſche; běſche ſo zhubił, a
nichtó njewjedźeſche, hdźe je ſchoł.

Tak běſche ſo zas po mału nazymjo pſchibližiło; zymny njelubozny wětr
dujeſche a drějeſche poſledni kuſk liſcźa ze ſchtomow, kotrež běſche
hacž dotal ſo zahuby wobarało. Wſchitko dopominaſche na blizku zymu, a
njenadźicy zahe wſchitke jeje póſły jedyn za druhim pſchikhadźachu.
Woſebje dźenſniſchi wjecžor běſche zymny, a Boſcźij wjeſeleſche ſo ze
ſwojej žonu a ze ſynomaj, zo móža w cźopłej ſtwě bycź, ſpominachu drje
tež, kak wjele ludźi pak ſo njebudźe móc wohrěcź a njezměja nicžo cźopło
do žołdka. Pſchetož pſchi wſchěm derjehicźu njeběchu Wjeŕbec ženje na
khudych zabyli, ale wjac mějachu a wjac dawachu.

Tu ſo wocžinichu durje do klamow, a zwóncžk z jaſnym hłoſom
napominaſche, zo chce něchtó poſłužene měcź. Hilža ſtanywſchi dźěſche
won. Lědma bě do klamow ſtupiła, wuſłyſcha Boſcźij jn zawołacź: „Nó
Jurjo, ſy ty to wo prawdźe? Ale Božo pomhaj, kajki tola ſy!“

Boſcźij to wuſłyſchawſchi zlecźa z ławki a běžeſche do klamow. Haj wo
prawdźe, Jurij tu ſtejeſche, ale nic wjac tamón ſtrowy, wjeſeły Jurij,
kajkohož běſche joho prjedy znał, móžeſche ſo prajicź, zo je jenož kaž
joho ſcźěn. Pſchetož zdaſche ſo połſtalětny muž bycź a tola njemóžeſche
Jurij wjac hacž 35 lět mècź. Běſche ſuchi a blědy, włoſy ſo pocžachu
bělicź, cyła joho poſtawa běſche ſcźiſchcźana a pokhilena, a roztorhaua
draſta klumpotaſche ſo jomu wokoło ſtawow. Wyſche toho běſche jomu
wěſcźe prawje zyma, pſchetož zuby jomu klepotachu a zymica z nim
tſchaſeſche.

Spłóſchiwje hladajo powita Boſcźij ſwojoho něhduſchoho ſuſoda, a běſche
widźecź, kak joho Jurjowy zrudny napohlad hnujeſche.

„Ty drje ſy tola khory, Jurjo?“ zhraba ſo ſkóncžnje Hilža ze ſwojoho
dźiwanja.

„Dajcźe jeno mi kuſk palenca“, wotmołwi Jurij, „potom hižo budźe mi zas
lěpje; njejſym za wjele njedźel nicžo cźopłoho jědł a ſym pod ſchtomami
ſpał; nocy pak ſu hižo jara zymne pocžałe bycź.“

„Ně, Jurjo, palenca cźi žanoho njedam,“ rjekny Boſcźij, „ale pój do
jſtwy, cźopłu poliwku dyrbiſch doſtacź a za khachlemi ſedźo ſo wuhrěcź,
to budźe lěpje hacž palenc picź.“

Z tymi ſłowami nucźeſche Jurja do jſtwy, zawoła na ſwojeju ſynow:
„Dźitaj prjecž wot khachli a cžeſcźujtaj muža, kiž je naſche zbožo
załožił.“

„A ſwoje zanjerodźił!“ Jurij hórcy pſchiſtaji.

„To ja njebych prajił, Jurjo, tebi wſchak ſo njeje radźiło z twojimi
pjenjezami; to ſebi njeſměſch tak hłuboko myſlicź a nětko dyrbiſch ſo
tróſchtowacź, hdyž hinak njeje.“

„Khowaj ſebi, Boſcźijo, tajki tróſcht! Njewozm mi jenicžku wucžbu,
kotruž ſym ze ſwojoho hubjenſtwa dobył. Ty wſchak ſy prawje měł: tajke
pjenjezy k zbožu njeńdu. Hdy běch njedobył, dha bych hiſchcźe dźenſa w
njeboh nanowej khěžcy měrnje ſedźał, bych dźěłał kaž ty, a by ſo mi tež
traſch derje ſchło, kaž tebi.“

„To dyrbiſch nětko wzacź hako něſchto, ſchtož je Bóh dopuſchcźił, a
dyrbiſch tež kaž muž znjeſcź, ſchtož je cźe potrjechiło. Ale praj jeno
mi, cžoho dla dha dawno hižo zas k mam njejſy pſchiſchoł? Twoje pjenjezy
tu leža pſchihotowane, a hdy by ty tyſcheŕſtwo wjac zapocžecź njechał,
wſchak bych cźi ja mohł dźěło dacź, a ſpuſchcź ſo na to, zo bych
poſledni kuſk khlěba z tobu dźělił!“

„Hlaj Boſcźijo,“ wotmołwi Jurij, „to wſchak je wſcho derje a rjenje, ale
ty njewěriſch, kak lohcy ſo na knjejſke žiwjenjo nawucžiſch a kak cźežko
ſo zas k dźěłu wrócźiſch. Nic zo bych ſo dźěła bojał, pſchetož wěŕ mi,
zbožowniſchi ženje njeběch, hacž hdyž cyły dźeń pſchi tružnicy ſtejo
rězach, truhach a hěblowach, hacž tſchěſki a truženki lětachu, — haj
tehdom běch wjele zbožowniſchi, hacž hdyž pozdżiſcho w měſcźe ſwojim
wotrocžkam pſchihladujo nicžo njecžinjach a dźěłu wotwuknych, — ale
hańbował ſo ſym dźěła, a duž ſym pſchec dale ſo zapadował hacž do
tonidła ſlěpcowſkoho njeknicžomnoho žiwjenja. A ty tola tež pſchiſłowo
znajeſch: „„Hdyž ſo pohoncžej kſchudźiſchcźo a proſcherjej kij w rucy
zhrěje, dha žadyn lohcy njepuſchcźitaj.““ Hdy budźichu mje tehdy, hdyž
pocžach wokoło cźahacź, hnydom doſahnyli, do dźěłacźeŕnje tykli a z
kijom do dźěła honili, budźiſche za mnje derje było; ale mějach zbožo we
ſwojim njeduſchnym ſlěpcowanju.“

Boſcźij hiſchcźe junu ſo wopraſcha: „Ale cžoho dla dha njejſy hnydom k
nam pſchiſchoł?“

„Sym wotſal ſchoł połny hordoſcźe a ſamocžucźa a nětko dyrbjach ſo
wrócźicź hako proſcheŕ? Boſcźijo, Boſcźijo! ty wſchak njewěſch a
njewěriſch, kak zlě to cžini. Wrócźicź móžach ſo hakle, hdyž běch tak
daloko pſchiſchoł, zo ſo ani wjac njehańbowach; k tomu dyrbjach hiſchcźe
tak prawje doſcź hłód cźeŕpjecź a zymu mrěcź, potom hakle cźěrjeſche mje
najwjetſcha nuza po cźmje do mojeje wóteneje wjeſki k tebi, hacž ſwojoho
ſtaroho ſuſoda hiſchcźe znajeſch. A ſchtož pjenjezy naſtupa — wěſch, zo
žane wopiſmo wo nich nimam.“

„Schto?!“ zawoła Boſcźij a dyri z pjaſcźu na blido, „za koho dha mje
maſch, Jurjo?“

„Sym cźi tehdom te pjenjezy požcžił, dokelž je na žane waſchnjo darjene
měcź njechaſche, ja pak cźi je dach, zo bych je tebi darił, pſchetož
myſlach ſebi, zo ſym tak bohaty, zo je to za mnje jara mała mólicžkoſcź,
a nětk hladaj, kak daloko hiz̀o ſym pſchiſchoł, zo wo darje rycžu, hakoz̀
by požcžeńka była!“

„Ja ſym pjenjezy pſchec za požcžene měł,“ wotmołwi Boſcźij trochu
změrowany, „nětko hižo dawno w nalutowaŕni za tebje pſchihotowane leža a
ſu ſo na pěknu ſummu nadaniłe; jeli chceſch, móžeſch kóždu khwilu zas
ſwoje dźěło zapocžecź, a trjebaſch-li hiſchcźe wjac pjenjez, Boſcźij
ma.“

„Haj to hiſchcźe by pobrachowało, zo cźi twoje ſelene kroſchki z rukow
wudrěju.“

„Wo to nic rycž. Hdy by ſto tyſac toleŕ mohł w loteriji dobycź z jenym
pjenježkom, ja bych cźi tón pjenježk zapowjeł; chceſch pak ſo k dźěłu
wrócźicź, potom mi trjebaſch jeno rjec, ſchto cźi pobrachuje. Pſchetož
widźiſch, Jurjo: Kaž dobyte, tak wotbyte. Podłožk wſchoho domjacoho
zboža a žohnowanja je zrjadnoſcź a dźěławoſcź, a wěŕ mi, hdyž ſebi k
rjadej bjerjeſch, ſchtož ſy ſebi ze ſwojej prócu zaſłužił, ſy kóždy cžas
zbožowniſchi a tež bohatſchi, hacž hdyž maſch tyſacy, bjeze wſcheje
prócy zaſłnžene, kotrymž je jeno cžaſa trěbne, zo bychu ſo wſchė
zminyłe, kaž kur.

Mjez tym Hilža z poliwku nuts pſchińdźe, a Jurij zas po wjele njedźelach
ſwojomu žołdkej dobrotu ſcžini.

6.

Woſtań doma a žiw ſo ſprawnje.

Rozymi ſo, zo Jurij pola Boſcźija pſchez nóc woſta; ale tež nazajtra
njechaſche Boſcźij wo žanym Božemje nicžo wjedźecź, hdyž Jurij ze
ſwojich rycži ſpóznacź da, zo by najradſcho zas dale cźahnył. „Bóh cźi
tajku blizku pſchiležnoſcź zas njepoſkicźi,“ rjekny k njomu, „zo mohł ſo
k ſwojomu dźěłu wrócźicź. Woſtań pola mje, wſchak nichtó wjedźecź
njetrjeba, kak a w kajkich wobſtejenjach ſy ke mni pſchiſchoł. Wob
ſtaram cźi pſchiſtoinu draſtu, dale trjebaſch jſtwu a dźěłaŕnju, za
kotruž ſo tež poſtaram, a prjedy hacž ſo poł lěta minje, njebudźe nichtó
wjac na to ſpominacź, kak je ſo cźi zeſchło.“

„To drje bych chcył“ — łacžeſche ſo Jurij.

„Top, dha njech je tak!“ zawoła Boſcźij ſwojomu ſtaromu ſuſodej ruku
ſkicźo, „hórje ſo cźi tola hicź njemóže, hacž nětkle runje, ale wjele,
wjele lěpje. Něſchto ſebi tola zaſłužiſch, a njecha-li ſo cžiſcźe nicžo
radźicź, woſtanje pſchec měſta doſcź za tebje pſchi mojim blidźe a za
khachlemi.“

Jurij zwoliwſchi do wſchoho běſche kaž wuſwobodźeny z hroznoho
wotrocžſtwa; běſche jomu, kaž by kamjeń z joho wutroby wzaty był.

Prjedy hacž bě ſo tydźeń minył, ſtejeſche tamón woſebny měſchcźan Jurij
zas pſchi ſwojej tružnicy, hakož by ženje zbožowny wobſedźeŕ dźewjecź
tyſac toleŕ njepobył. Wo prědka drje ſo ludźo jara dźiwachu a ſebi z
cźicha do wuſchow ſcheptachu; za poł lěta pak běchu wſchitcy wo wſy
tyſcherja Jurja zas tak ſwědomi, zo ſebi nichtó na nicžo wjac
njemyſleſche. Jurij ſam běſche rozoma a krutoſcźe nabył a njehněwaſche
ſo wjac na Boſcźija, „ſtaroho bórcžaka“, hdyž nicžo wo loteriji a
tajkich wěcach wjedźecź njechaſche. Nawopak, ſam běſche ſo nětko wo tym
pſchepokazał, zo je najlěpſcha loterija za njoho tružnica, kotraž drje
tak wulke dobytki njedawa, kaž tamna, tola pak wěſcźiſche; a tajke
dobytki maja wjac wužitka.

A z tymile zaſadami je z Jurja zas wužitny ſobuſtaw cžłowjeſkoho
towaŕſtwa naſtał. Tež ſo jomu radźi, zo móžeſche za něſchto lět zas ſwój
wótcny dom ſej kupicź; z tym pak bě ſo joho najhorcyſche pſchecźo
dopjelniło.

Boſcźij a Hilža pak běſchtaj dale zbožownje žiwaj; cyłe wobſtejenja
polěpſchachu ſo pſchec bóle, tak zo ſebi wjac njepſchejeſchtaj. Swojimaj
ſynomaj pak zaſadźiſchtaj hłuboko do wutroby a zawoſtajiſchtaj hako
najlěpſchi namrěwk złotu wucžbu:

„Spěwaj a dźěłaj!“

Kak je jendźelſki lord Spencer k ſpóznacźu katholſkeje wěry pſchiſchoł?

Prjedawſchi anglikanſki prědaŕ, nětko katholſki měſchnik a japoſchtoł
ſwojoho kraja, Spencer, powjeda ſam ſwoje wrócźenjo do kathołſkeje
cyrkwje.

Hako młody prědaŕ bu wot wſchelakich dwělowanjow na wěrnoſcźi ſwojeje
(jendźelſkeje) wěry pſcheſcźěhany. Dźěſche toho dla k jenomu
anglikanſkomu biſkopej a prajeſche jomu: „Mje wobcźežuja cžwilowace
dwělowanja a zda ſo mi, zo zapocžatk jendźelſkeje ſtatneje cyrkwje ſtary
njeje a myſlu ſebi, zo ſu ſo do naſcheje wěry wſchelake pſcheměnjenja
naměſchałe. Zo bych ſo změrował, ſym zwólny, wótcow prěnich lětſtotykow
a ſtare piſma cyrkwinſkich ſpiſowarjow prěnich cžaſow cyrkwje cžitacź.“

„To wam njeradźu,“ znapſchecźiwi anglikanſki biſkop, „wěm, zo wſchitcy,
kiž z tym zapocžachu, pſcheſtachu z tym, zo do katholſkeje cyrkwje
zaſtupichu.“ —

„Tele wuznacźo,“ pſchiſtaji Spencer, „je za mnje ſwětła pruha była, a
dyróju pſchedwidźomnoſcź božu khwalicź, kotraž je z toho pohnuwacu
pſchicžinu mojich ſtudiow a zapocžatk k mojomu wobrocźenju ſcžiniła.“
♣P. T.♠

Kak ma ſo howjazy ſkót z picu wobſtaracź?[1]⁾

Pola ſycźenja ſkotu dyrbi ſo na dwoje hladacź: dyrbi ſo cyroba ſkicźicź,
zo prawje roſcźe w twaru koſcźow a zo ſo tež w mjaſu wudoſpołnja.
Woſebje w prěnich joho lètach dyrbi ſo ſkocźecźu tajka pica (Futter)
dawacź, kotraž koſtny twar prawje ſpěchuje. Koſcźowy twar pak wobſteji z
wjetſcha z fosforſkeje kiſaliny (Phosphorſäure) a z kalka.

Teho dla dyrbi ſkocźo w prěnich lětach woſobnje tajku picu doſtacź,
kotraž ma tejle dwě drnžinje w nadobnej měrje we ſebi; k tajkej picy
ſłuſcha mjez druhim dobre ſyno, potom tež ſłoma, pſcheńcžna, žitna,
jecžna a wowſna, bunaca, hrochowa a wokowa. Wjele fosforſkeje kiſaliny
maja wſchelake zorna, tež rapſowe tykancy a ſłodźizny.

K roſcźenju w mjaſu a pola kruwow k dobromu dojenjn dyrbi ſo pica
dawacź, kotraž wjele duſyka (Stickſtoſſ) we ſebi wopſchimnje. Najlěpſche
k tomu je zas dobre ſyno. Cźelatam abo druhomu młodomu ſkotej dyrbi ſo
tež wjele mloka dawacź.

Kajku cyrobu młode ſkocźo hacž k ſwojomu doroſcźenju trjeba, to móže
ſcźěhowaca tabella wužitnje pokazacź, kotraž je wot muža, w rólniſtwje
jara wucženoho zdźěłana.

Ma kruwa cźelo, dha ſłuſcha prěnje mloko cźelecźu. Jeno tehdy móže ſo
něſchto wotdejicź, hdyž je wumjo pſchez měru połne. Najlěpje je, hdyž
cźelo njedaloko kruwy pſchebywa, tola nic cžiſcźe pſchi kruwje, zo ſo
njeby wobſchkodźiło. Je-li cźelo pſchecy pola kruwy, dha ſo cźežcy
wotwucži. Cźelo ma pola kruwy 4 hacž do 6 njedźeli woſtacź. Jeno tak
wjele ſmě ſo wotdejicź, ſchtož cźelo njetrjeba. Njecha ſo kruwa dacź
dejicź, hdyž ma cźelo, ſo najlěpje k tomu zwucži, zo ſo na jenej ſtronje
deji, na druhej pak cźelo cyca. Někotre ſtwjelcžko dobroho ſyna móže ſo
pſchi tym cźelecźu dacź.

Je cźelo 4—6 njedźeli ſtare, doſtanje wudejene, ale hiſchcźe cźopłe
mloko, kaž wjele hacž picź zechce. Potom ſo poł khany wudejenoho mloka
wſchědnje wozmje, ſo wuwari a z runje wudejenym mlokom pſcheměſcha kaž
tež za 4 lutami wuwarjenoho lanoho ſymjenja. Tak dyrbi ſo pomału
wſchitke wudejene mloko z tajkim pſcheměnicź, wot kotrohož je ſmjetana
wzata. Tak doſtanje 9—10 njedźeli ſtare cźělo jeno wuzběrane mloko
pſcheměſchane z 1—1¼ puntom roztołcženoho a wuwarjenoho lanoho ſymjenja.
Tež može ſo pódla něſchto dobroho ſyna dacź. Woſebje tež dyrbi ſo tajke
cźelo druhdy won na cžerſtwy powětr puſchcźecź.

Wot nětka pak doſtanje cźelo, hdyž je něſchto ſtarſche, kóždej 2 abo 3
dny poł khany mloka, 1½ punta lanoho ſymjenja a 1½ punta wowſnoho
ſchrota; tež dobre, woſebje dźecźelowe ſyno, tola jeno tak wjele, kaž
cźelo na junkrócź trjeba.

Je cźelo poł lěta ſtare a waži wokoł 250 puntow, doſtanje wſchědnje: 5
puntow ſyna, 1 p. laneje muki, 1 p. wowſnoho ſchrotu, ½ p. lanoho
ſymjenja, 4 pp. runklicy abo rěpy.

¾ lěta ſtarej jałojcžcy dyrbi ſo wſchědnje dawacź 8 puntow ſyna, 10 pp.
runklicy, 3 pp. wowſnych pluwow, 5 pp. wowſneje ſłomy, 1 p. rapſneje
muki, 1 p. wowſnoho ſchrotu. — Wſchědnje dyrbjał ſo tajki młody ſkót na
někotre hodźiny do khłódneje zahrody puſchcźicź.

Ma kruwa 700—800 puntow žiweje cźežkoſcźe, doſtanje wſchěduje: 10 pp.
ſyna, 5 pp. wowſneje ſłomy, 5 pp. wowſnych pluwow, 20 pp. runklicoweje
rěpy, 1 p. rapſneje muki a 1 p. pſcheńcžnoho woměſchka.

Sucźelnym kruwom dyrbi ſo wjac ſucheje picy dawacź; wſchědnje dyrbjała
tajka kruwa doſtacź: 10 pp. ſyua, 5 pp. ſuſchenoho dźecźela, 5 pp.
wowſnych pluwow, 20 pp. runkle abo rěpy, 1 p. pſcheńcžnoho woměſchka a 1
p. laneje muki.

Pica za kruwy po cźelecźu.

Njeſmě ſo pſchcz měru wjele zelenoho dawacź, pſchetož je to za - kruwu a
cźelo ſchkódne. Měſto pſcheńcžnych wotrubow ma ſo tołcžene abo warjene
laue ſymjo poſkicźicź. Kruwje z cźelecźom ſłuſcha wſchědnje: 10 pp.
ſyna, 5 pp. ſuſch. dźecźela, 5 pp. wowſnych pluwow, 10 pp. runkle, 1 p.
lanoho ſymjenja, 1 p. laneje muki.

Kruwje po cźelecźu ſłuſcha: 4 pp. ſyna, 8 pp. ſuſchenoho dźecźela, 8 po.
wowſneje ſłomy, 2 pp. wowſnych pluwow, 30 pp. runklicy, 1 p. laneje
muki, 1 p. rapſneje muki, 1 p. pſcheńcžnych wotrubow. Tež njezabudź do
wſchoho hromadźe 2 lutaj ſele změſchecź.

Zymne a ſuche picowanjo ma wjele za ſo, tež nawucža ſo kruwy za 2
njedźeli no tajku zymnu cyrobu. Pſchez zymne picowanjo zalutujeſch wjele
dźěła a drjewa. ♣P. T.♠

Marija, ſtrowjo khorych.

Honorat Niquet, měſchnik z towaŕſtwa Jězuſowoho, powjeda ſcźěhowacy
ſpodźiwny podawk, kotrohož ſwědk je wón ſam był. Wón piſa w ſwojim
piſmje „Słužownik Marije“:

Njemóžu ſej zapowjeſcź tudy powjedacź, ſchtož je ſo w Normandźe, w lěcźe
1622 z Marhatu z Hainville (wjeski 2 hodź. wot měſta Rouen zdaleneje)
ſtało. Tale holcžka doſta w ſwojim dźeſatym lěcźe jětra; tale khoroſcź
běſche tak zła, zo ta holcžka za 7 njedźeli jazyk wupluny; běſche ſo
mjenujcy na jazykowy korjeń jětro ſynyło. Nanej, kiž zrndny woſud
ſwojeje dźowcžicźki do prědka widźeſche, chcyſche ſo wutroba puknycź.
Jenoho dnja, hdyž w ſwojich myſlach zrudnje za płuhom na polu
khodźeſche, pſchińdźe jomu na dobo, kaž woſebite ſwětło z njebjes, ta
myſlicžka, zo chce njebjeſkoho Wótca proſycź: wón chcył na zaſtupnu
próſtwu najzbóžniſcheje Knježny, kotraž je „ſtrowjo khorych,“ jeho
wbohomu dźěſcźu rycž zas wrócźicź abo njezbožownu holcžku bórzy k ſebi
wzacź. Hdyž běſche tule nutrnu modlitwu, kaž móže wěrna nanowa wutroba
ſo modlicź, dokonjał a zas ſo domoj wrócźił, njeſpodźiwaſche ſo mało, zo
joho holcžka ze zrozymliwym hłoſom joho poſtrowi a k njomu rycžeſche.

Dobry rólnik wuži prěnju pſchiležnoſcź, zo by Bohu a najzbóžniſchej
Knježnje, za tule njeſměrnu dobrotu w kapałcy „naſcheje lubeje Knjenje“
w Lieſſe, ſwój dźak wotłožił.“

Niquet pſchiſtaji: „Marhata běſche hiſchcźe w l. 1660 žiwa, w kotrymž
lěcźe mějach ja zbožo ju widźecž. Tónle ſpodźiwny podawk je w cyłym
kraju znaty, a kóždomu je dowolene, ſo wo tym pſchepokazacź. Wona dowoli
druhdy, kaž je to tež mi dowoliła, pſchepytacź, hacž wo prawdźe jazyka w
horcźe nima. Njemějo tón ſu jeje ſłowa tak zrozemliwe a tak derje
wuprajene, zo nichtó, kiž wo tym dźiwje njewě, nicżoho tajkoho ſo nadźał
njeby, hdyž Marhatu rycžecź ſłyſchi.“

Njepraj kóżdemu, ſchtož maſch na jazyku!

Schtó hiſchcźe ſo njewě dopomnicź na žałoſtnu hrózbu, kotraž w cžěſkej
wójnje 1866 na dobo ludźi pſchewza? Cźěkachu ze ſkotom do lěſow, wožachu
ſwoje najlěpſche a najwažniſche zmachi do khowankow a pincow,
zaſypowachu potom durje a dźěry z pěſkom a z hlinu, zamurjowachu wſchè
wokneſchka, zo tola pruſki wojak khowanku wuſlědźił njeby. Huſto běſche
hara: Za hodźinu budźa tu Pruſcy! Ale hodźina zańdźe, a nichtó
njewohlada žanoho wojaka.

Tak ſebi tež w P....... ſtara macźeŕka po twarjeuju ſwoju najkmańſchu
nadobu ze ſtrachom hromadu ſpytawſchi pſched khěžu na karu kładźeſche,
zo by ſebi ju pola dobreje znateje ſkhowała. Cżiſcźe pſchepocźena wza
nětko wuzdu na ramjeni a dokelž mějeſche pſchewjele cžapra a wyſche toho
wſcho jara na noſydła zmjetane, wodźeſche ju kara khětrje po pocźu.
Njeběſche pak hiſchcźe na poł pucźa, a tu pſchihnachu ſo ji po drozy z
dobom napſchecźo tſjo pruſcy hulanojo!

Smjercź naſtróžana z tſchepotacym hłoſom ſtara macźeŕka praji: „Mój
Božo! wy tu hižo ſcźe a ja hakle ſebi ſwoje wěcy do khowanki wjezu!

Hulanojo pak woſchcźerjachu ſo, zo móhli ſo puknycź, a cźěrjachu runu
ſchcźežku ze wſy.

♣J. B.♠

♣Směški a wšelkizny.♠

Wbohi „Krajan.“

Serb: „Mój Krajanko, mój Krajanko! Schto dha tebi tola je, zo lětſa tak
hubjenje ſtupaſch a klacaſch; ty dźěn ſy hewak pſchec ſtrowy a młódny
był.“ Krajan: „„Khory wſchak drje njejſym, ale nowe ſchkórnje ſu mi
dali, a te je mi nowy ſchewc tak wuzke wudźěłał, zo mje nohi pala.
Dyrbju ſebi ſchkórnje wuteptacź, potom traſch póndźe.““

Mjeza podwolnoſcźe.

Hrabja Rocheſter, kiž běſche runjež tak žortniwy a wjeſoły, kaž lózyſki,
zetka něhdy mathematika Barrowa, kotryž ſo na cźichim měſcźe
pſchekhodźowaſche, a zawoła: „Dobry dźeń, knjez doktor! Sym Waſch
ſłužownik hacž do ſrjedź zemje!“ — „A ja Waſch“, wotmołwi Barrow, „hacz̀
zas na druhi kónz zemje.“ „Wy mje njedyrbicźe pſchetrjechicź“, zawoła
Rocheſter, „ja ſym Waſch ſłužownik hacž do hele!“ — „Haj tam, hnadny
knježe, dyrbju Was ſtejo woſtajicź“, praji Barrow a dźěſche dale.

Je to móžno?

Jedyn zemjan khwaleſche ſo w bjeſadźe hajnikow, zo je ſchěſnacźerohato
jelenja do wucha a do zadneje nohi na dobo tſělił. Wſchitcy ſo dachu do
ſmjecźa.“ „Jano“, rjekny k ſwojomn hajnikej, „njeje to wěrno?“ „Jn,
wotmołwi hajnik, kulka runje trjechi, hdyž ſo jeleń ze zadnej nohu zady
wucha drapaſche.“ Po khwili praji Jan mjelcžo ſwojomn knjezej:
„Njełžicźe mi druhi krócź tak daloko rózno; ſkoro to njeběch mohł
hromadu ſpleſcź.“

Njeje ženje lěpje w žiwjenjn.

Dołho prócuje a cžwiluje ſo cžłowjek, zo mohł ſebi ſwój khlěb zaſłužicź.
A hdyž ſkóncžnje tak daloko pſchińdźe, zo móhł jón we mėrje a ſpokojom
jěſcź, nima žane znby wjac jón kuſacź.

Malchowe wucho.

Schcźipalcec Jank běſche k Božomu dźěſcźu nowy teſtament doſtał; z njej
pſchińdźe prěni krócź do ſchule a dyrbjeſche z njoho cžitacź. Cžitaſche
pak ſo runje zapocžatk ſtawizny cźeŕpjenja. Jank nětko cžita: „Pětr
wotrubny jemu wucho.“ Na to wobrocźi łopjeno; dokelž pak ſo runje dwě
łopjenje hiſchcźe hromadźe dźeržeſchtej, pokracžowaſche: „A wón wumrje.“
Wucžeŕ ſo rozhněwa: „Hłupy hólcže, tak tam tola njemóže ſtacź.“ Jank:
„Ju pak, ſteji tu tak. Wucžeŕ wozmje teſtament a namaka wobrocźiwſchi,
zo tu wo prawdźe tak ſteji, a praji ſam za ſo: „To je ſo dyrbjał zymny
woheń pſchiwdacź.“

Lěpje wobhladacź, dyžli pokhwatacź.

Do hoſcźeńca w Mnichowje pſchińdźe pſchiſtojnje zhotowany cuzbnik a
jědźeſche a pijeſche, ſchtož jeno joho wutroba požada; njemóžeſche pak
ſkóncžnje zapłacźicź. Hoſcźeńcaŕ ſo na to tak rozzłobi, zo cuzbnika
rucže ſuknje ſlecže, jomu ſwój ſtary domjacy pjezlk da a z nim joho ze
jſtwy cźiſny. Jara pozdźe ſo ze ſtróženjom dopomni, zo je tam w ſtarym
pjezlku za 50 markow papjerjanych pjenjez tcžacy woſtajił!

Schto na ſwěcźe najdlěje dźerži?

Takle praſchachu ſo něhdy rozomnoho, nawjedźitoho muža. „Wěra a ſwěra“,
wotmołwi wón, „pſchetož tej nětkle ludźo najmjenje trjebaja.“

Stare włoſy a młoda broda.

„Korla“, wopraſcha ſo Michał ſwojoho dobroho znatoho, kiž z měſta na
wopyt pſchińdźe, „kak dha ſo ma, zo ſu twoje włoſy hižo tak ſchědźiwe, a
broda je hiſchcźe cžiſcźe cžorna?“ „„To njeje žadyn dźiw,““ wotmołwi
Korla, „„moje włoſy ſu dwacycźi lět ſtarſche hacž broda.““

Do Měrcźina dyrbi kał domoj bycź!

Jeno ſo njeſtróž!

Rubježnik: „Pjeujezy abo žiwjenjo!“

Pucźowaŕ: „Wěſch ty ſchto? Woſtaj mi pjeujezt, a ẇozm ſebi ty žiwjenjo.“

Zjednaj ſo ze ſwojim njepſchecźelom.

W jenym měſtacžku Wuherſkeje wumrje pſched někotrym cžaſom ſtary knjez,
kiž běſche pſchewulki pſchecźel wina a hižo wjac lět dołho žaneje
krjepki wody wjac njewopta. Hdyž cžujeſche, zo z nim k kóncej běži,
žadaſche ſebi ſchkleúcu wody a wupi ju prajicy: „Prjedy hacž wumru, chcu
ſo ze wſchèmi ſwojimi njepſchecźelemi zjeduacź.“

Njeſebicžnoſcź.

Macź: „Mój Pětrko, to ſo mi njelubi, zo ſy tole lěto tak wjele niže
pſchiſchoł. Lonſche lěto, hdyž bě ty prenje měſto doſtał, kajku mějach
tehdy radoſcź!“ Pětrk: „Ale hladaj macźi, jena druha macź chce tola junu
tole wjeſelo měcź.“

Budź zrjadny!

Wórſcha: „Kmótra, mój Jank budźe tola něhdy prawje ródny a zlutniwy.
Najprjedy dha ſebi jabłuka bělicź, a pozdźiſcho zežerje tež hiſchcźe
bělizki.

Nowa měra.

Profeſſor: „Hora Cžimboraſſo (w južnej Amerizy) je tak wyſoke, zo ſebi
lohcy pſchedſtajicź njemóžecźe. Chcu wam toho dla to z pſchirunanjom
pokazacź. Myſlicźe ſebi, zo delaka, hdźež ſo hora zapocžina (na jeje
korjenju), honacž zaſpěwa; toho na to hnydom zarězaja. Dha hiſchcźe,
hdyž je tónle honacź zjědźeny, runje połpjata minuty zańdźe, prjedy hacž
je joho „kikrijkij“ na wjeŕſchku hory ſłyſchecź.“

Nowe zbožopſchecźo.

Michał (krawc): „Ty, Jano, tajkule kołbaſu mohł mi ty dźens k mojomu
narodnomu dnjej dacź.“

Jan (rěznik): „Tak, tak, dźens maſch narodny dźeń? Na dha cźi z wutrobu
wjele zboža pſcheju, zo by pſchec ſtrowy a tak dołho žiwy był, hacž cźi
ja tu kołbaſu dam.“

Drohe cžaſy.

Knjez w krótkej wuzkej draſcźe: „Cžepl, ſchto dha ſcźe tola cžinili,
moje kholowy a ſuknja ſu mi pſchez měru krótke a wuzke!“

Krawſki: „Haj, mój luby knježe, wſcho je nětkle dróžſche a khlěb
mjeńſchi, to ſo njemóže draſta wjac tak ſchěroka a dołha ſchicź, kaž
prjedy — praji naſch miſchtr.“

Krótſchi pucź.

Faraŕ: „Ale, Hanſo, ty dźě ſy neple z mojoho pola kranył; ty tola wěſch,
zo jeno mi trjebaſch prajicź, hdyž je cźi nuza.“

Hans: „Haj, knjez fararjo, to wſchak ja wěm, a runje toho dla ſej
myſlach: Wón cźi je tola da, a duž móžeſch hnydom ſam po nje hicź.“

Zrudny troſcht.

Zemjank: „Pſchecźelo, ſchto ſy tak zrudny?“

Załožeŕ (Gründer): „Njedyrbjał zrudny bycź? Hladaj, nětkle drje ſym
millionaŕ, ale myſlicžka, zo traſch móžu hako proſcheŕ wumrjecź, mje
njepſcheſtajnje pſcheſcźěha.“

Zemjank: „To njebudź zrudny. Ty móžeſch hako proſcheŕ hiſchcźe žiwy
bycź.“

Zjewjenja najzbóžniſcheje knſežny Marije w Lourdes-u.[2]⁾

Lourdes je dźenſniſchi dźeń najſławniſche hnadowne měſto Francowſkeje a,
móžemy prajicź, cyłoho ſwěta. Pſchikhadźuja tam nic jeno ze wſchelakich
dźělow Francowſkeje ſtajnje próceſſiony, ale tež z druhich krajow, ze
Schpaniſkeje, Italſkeje, Němſkeje, Jendźelſkeje, ſamo pſchez wulke morjo
ze zdaleneje Ameriki pſchikhadźeja ſwěrni cžeſcźerjo macźerje Božeje do
Lourdes-a. Dla mnohoſcźe a wulkoſcźe próceſſionow ſu na železnicy, wot
Pariza do Pyrenejow wjedźacej woſebite cžahi za pobožuych pucźowarjow do
Lourdes-a zarjadowane.

Tutu ſwoju ſławu dźakuje Lourdes wubjernej miłoſcźi macźerje Božeje,
kotraž je ſo tudy 18 krócź 14lětnej holcžcy, z mjenom Bernadetta,
zjewiła a wěrnoſcź ſwojich zjewjenjow pſchez njelicžomne dźiwy
wobkrucźiła.

Wopiſamy tudy najwažniſche zjewjenja najzbóžniſcheje knježny, k
dalſchemu rozmnoženju jeje cžeſcźe mjez naſchim „Marijanſkim
Serbowſtwom.“

Běſche to 11. małeho róžka 1858, hdyž tſi holcžki z Lourdes-a khwatachu,
zo bychu pſched měſtacžkom ſuche drjewo pytałe. Jena z nich běſche blěda
a ſłabuſchka, a cźežkoho dycha dla zwoſta bórzy zady ſwojeju
towaŕſchkow. We jeje luboznym woblicžu błyſchcźeſche ſo njewinowatoſcź
cžiſteje duſche; jeje cyłe waſchnjo běſche pſchiſtojne a ponižne. Tuta
holcžka rěkaſche Bernadetta Soubirous. Druha běſche jeje młódſcha ſotra
Marija a tſecźa ſuſodowa dźowka, z mjenom Johanna. Tute tſi dźěcźi
pſchińdźechu ſkońcžnje do blizkoſcźe wulkeje ſkały, kotruž tamniſchi
ludźo we ſwojej rycži „Maſſabielle“ t. r. „Staru Skału“ mjenuja, a
kotraž ma we ſebi tſi próznjeńcy. Ležeſche na ſkale wjele ſuchoho
drjewa; holcžki dyrbjachu pak, zo bychu hacž k njej dóſchłe, prjedy
wodu, tam nimo běžacu pſchekrocz̀icź. Marija a Johanna pſchekrocžiſchtej
ju hnydom, mjez tym zo Bernadetta, kotraž bě ſwojeje khorowatoſcźe dla
zwobuwana, ſo ſkhili, zo by ſo zuła. Tu běſche ji, hako by nadobo ſylny
wětr zadunył. Wona ſo wohladny; tola hałžki na ſchtomach ſo njehibachu.
„Mi traſch je ſo něſchto zezdało“ pomyſli ſebi a ſkhili ſo zaſy. Běſche
pak ji k druhomu razej, hako by tónſamy ſylny wětr zadunył. Wona
pozběhny hłowu a we tymſamym wokomiknjenju pocža na cyłym cźěle
tſchepotacź a ržecž a padźe na ſwoje kolena. Widźeſche wyſche ſo w jenej
tych tſjoch próznjencow „Stareje Skały,“ pſched kotrejž jeje towaŕſchcy
drjewo zběraſchtej, błyſchcźatu knježnu ſtejo, wobdatu z njebjeſkej
ſwětłoſcźu. Swětłoſcź pak běſche miła, tak zo móžeſchtaj ju wocži
Bernadetty znjeſcź. Knježna bě ſrjedźneje wulkoſcźe; jeje ſchtałtnoſcź
běſche docyła wobmjezowana runja druhej žónſkej ſchtałtnoſcźi a
rozdźěleſche ſo wot tuteje jenož pſchez ſwětłoſcź a ſwoju njebjeſku
rjanoſcź. Na kraſnym woblicžu knježachu tomu rjec zjenocźene rjanoſcźe
ſchtyrjoch hłownych dźělow cžłowſkeho žiwjenja: Dźěcźaca njewinowatoſcź,
knježniſka cžiſtota, macźeŕna luboſcź, a mudroſcź, nadobniſcha hacž
mudroſcź wſchěch wulkich mudrych tutoho ſwěta. Tola k cžomu tutu wěcžnu
kraſnoſcź połnu majeſtoſcźe pſchirunacź ſpytacź z cžłowſkimi
rjanoſcźemi, kotrež ſu tola njedoſpołne a wot prěnjoho hrěcha ſem
ſkažene, zacźěmnjene a hinite? Schtož je Bernadetta widźała, to wona na
tyſacore praſchenja tež po wudoſpołnjenju ſwojich duchownych mocow njeje
doſpołnje wopiſacź mohła. K tomu jeje macźeŕna rycž, njedoſahaſche; k
tomu naſcha, k tomu žana tež najzdźěłaniſcha rycž njedoſaha.

Draſta bójſkeje knježny bě dołha, a běła kaž ſněh; nozy zwoſtaſchtej
deleka wot tuteje dołheje, po zemi ſo wlecženeje draſty njewodźetej a
wotpocžowaſchtej na ſkalea zhibowaſchtaj hałžku dźiwjoho róžowoho
pjeńka. Na kóždej nozy ležeſche pótajna róža, žołta kaž złoto. Wokoło
paſa mějeſche knježna módry bant, kotryž bě w prědku do jednoroho ſuka
zwjazany, a joho kóncaj doſahaſchtaj ſkoro hacž do kolen. Wot hłowy pak
zmahowaſche pſchez ramjenja dele dołhi běły ſchlewjeŕ. Pacźerje, běłe
kaž krjepki mloka, wiſachu na złotobłyſchcźatym rjecźaſku mjez
ſtyknjenymaj rukomaj.

Knježna njepraji tón krócź ani ſłowa; ale pozdźiſcho ſu jeje ſłowa a
mnohoſcź dźiwow dopokazałe, zo běſche wona njewoblakowana knježna a
macźeŕ Jězuſa Khryſtuſa, wumožnika ſwěta. Jeje ſwjatej wócžcy, módrej
kaž njebjeſa, hladaſchtej luboſcźiwje na Bernadettu, kotraž bě, kaž ſmy
prajili, cyle zaſtróžena na ſwoje kolena padnyła. Holcžka běſche hnydom
woprědka ſwoje rózarije wucźahnyła a bě chcyła ſwoje cžoło ze znamjom
ſwj. kſchiža woznamjenicź. Wona pak tak tſchepotaſche, zo njemóžeſche
ani ruku zběhnycź. Tu ſcžini ſwj. knježna ſama, kaž by njebjo a zemju
požohnowacź chcyła, znamjo ſwjatoho kſchiz̀a, a ruka Bernadetty ſo
zběhny, kaž podepjerana wot teje, katraž „Pomocnica kſcheſcźijanow“
rěka, a ſcžini ſwjate znamjo. Dźěcźo ſo wjacy njebojeſche. Połna
radoſcźe, tola z khwilami njewjedźo, hacž ſo ji jenož dźije abo hacž je
wěrnoſcź, ſpěwaſche wona ponižnje ſwoje rózarije. Hdyž bě je ſkóncžiła,
zhubi ſo nadobo njebjeſka knježna.

Hdyž Bernadetta zaſy trochu k ſebi pſchińdźe, dha běſche ji, hako by w
njebjeſach pobyła, tam pſchi krónje macźerje Božeje; a zemja zdaſche ſo
ji mjenje rjana hacž prjedy, wody rěcžki cźěmniſche, jeje pluſkotanjo a
jeje hołkot dźiwiſchi. Próznjeńca, runje hiſchcźe wobſwětlena wot
njebjeſkeje jaſnoſcźe, bě cźmowa a prózdna; ani to najmjeńſche na
ſpodźiwne zjewjenjo njedopomnjeſche. Towaŕſchcy hiſchcźe pſchecy měrnje
drjewo zběraſchtej. Nětk ſo Bernadetta wuzu, pſchekrocži wodu a
pſchińdźe k nimaj. Wonej běſchtej widźałej, kak Bernadetta ſo
poklaknywſchi pacźerje ſpěwaſche; tola to pola dźěcźi pyrenejſkich
horow, Bohu dźak! nicžo žadne njeje, a wonej mějeſchtej tež pſchejara
nuzne, hacž zo byſchtej na nju kedźbowałoj. — „Njejſtej wój nicžo
widźałoj?“ wopraſcha ſo Bernadetta. „Ně“, wotmłowiſchtaj zymnje Marja a
Johanna. „A ſy traſch ty ſchto widźała?“ — Bernadetta njechaſche
woprědka wo ſpodźiwnym podawku powjedacź, kaž dźě wſchitcy wo prawdźe
ponižni cžłowjekojo njerady wo woſebitych hnadach a darach, jim wot Boha
toho Knjeza ſpožcženych rycža. Tola jeje towaŕſchcy ju na dompucźu
prjedy na pokoj njewoſtajiſchtej, dóńž jimaj njebě wſchitko wupowjedała
a zjewjenjo wopiſała. Skóncžnje jeju proſcheſche, zo njebyſchtej nikomu
wo tym ſłowcžka rycžałoj.

Marija a Johanna njedwělowaſchtej na wěrnoſcźi Bernadetcźinych ſłowow;
pſchetož njewinowata duſcha dźěſcźa je ſama wot ſo wěriwa; tola jeju
napadźe wulki ſtrach. — „To traſch je něſchto, ſchtož chce nam kſchiwdu
cžinicź. Njeńdźmy wjacy na tuto měſto, Bernadetta!“ —

Hdyž běchu dźěcźi domoj doſchłe, njemóžeſche ſo Marja zdźeržecź a
wupowjeda wſchitko macźeri. Tola tuta wijeſche ſtaroſcźiwje z hłowu a
rjekuy: „Tebi je ſo něſchto zezdało, Bernadetta. Ty ſy ſebi jenož
myſliła, zo nėſchto widźiſch, a njejſy nicžo widźała.“ — Bernadetta pak
woſta pſchi tym, zo je ſo ji wo prawdźe běłozdraſcźena błyſchcźata
knježna zjewiła. „Njech je tomu, kaž chce: njeńdź tam wjac; ja cźi
njedam.“

Bernadetta poſłnchaſche macź a njeńdźeſche dwaj dnaj zaſobu, pjatk a
ſobotu, k próznjeńcy, hacž runje bě jeje žadoſcź wulka knježnu zaſy
wohladacź. Nětk pſchińdźe njedźela, ſłóncžko bě rjenje zeſkhadźało a
wjedro běſche kraſne. Po kemſchach proſcheſchtej Bernadetta a Marja z
Johannu a dwěmaj abo tſjomi druhimi dźěcźimi tak dołho macź, dóńž jim,
byrnjež njerady, njedowoli, zaſy k próznjeńcy hicź. Tak dha podachu ſo
dźěcźi na pucź a dźěchu najprjedy do cyrkwje ſo pomodlicź. Běchu pak
ſebi wotrycžałe, zo bleſchku ſwjecźeneje wody ſobu woznu, a zo budźe
Bernadetta, je-li ſo ji zaſy něſchto zjewi, zjewjenjo ze ſwjecźenej wodu
pokrjepjo prajicź: „Pſchińdźeſchli wot Boha, dha pſchibliž ſo;
pſchińdźeſch-li pak wot złoho ducha, wotſal ſo.“ Mała bleſchka bu w
cyrkwi ze ſwjecźenej wodu napjelnjena; potom khwatachu dźěcźi hromadźe k
„Starej Skale.“ Woprědka ſo nicžo njepokazowaſche. „Chcemy rózarije
ſpěwacź“ praji Bernadetta. Dźěcźi pocz̀achu, ſo poklaknywſchi, kóžde ſamo
za ſo rózarije ſpěwacź. Tu pſchekraſni ſo z dobom woblicžo Bernadetty;
pſchetož zjewi ſo jej z nowa ſpodźiwna knježna, runje tak zdraſcźena kaž
prěni raz.

„Hladajcźe,“ praji Bernadetta, „Tu je wona“. Ale, woblicža tutych dźěcźi
njeběchu pſchekraſnjene, kaž Bernadetcźine, a wone njewidźachu, kaž
tuta, ze ſwojimaj ſmjertnymaj wocžomaj njebjeſku poſtawu. Hdyž pak
pſcheměnjene woblicžo Bernadetty wuhladachu, běchu pſcheſwědcžene, zo za
nju próznjeńca cźmowa a prózna njejo. Jene z tych dźěcźi poda
Bernadetcźe bleſchku ze ſwjecźenej wodu. Bernadetta ſtany, wokrjepi
ſpodźiwnu knježnu ze ſwjecźenej wodu, a prajeſche: „Pſchińdźeſch-li wot
Boha, dha pſchibliž ſo.“ A wo prawdźe bližowaſche ſo knježna. Bernadetta
woſpjetowaſche teſame ſłowa, njezwěri pak ſebi pſchiſtajicź:
„Pſchińdźeſch-li wot złoho ducha, wotſal ſo!“ Wona wſchak we ſwojej
wutrobje cžujeſche, zo ma tuta kraſna a luboſcźiwa knježna w njebjeſkim
raju ſwoju wěcžnu domiznu. Potom ſo zaſy poklakny a doſpěwa rózarije. Tu
ſo błyſchcźata knježna zhubi, zaſy bjez toho, zo by ſłowcžka rycžała.

Tónſamy dźeń rozſchěri ſo powjeſcź wo ſpodźiwnych podawkach na „Starej
Skale“ ſpěſchnje kažwulka woda po cyłym měſtacžku. Wſchndźom ſo wo tym
rycžeſche; někotſi wěrjachu, druzy mějachu z tym ſwoje ſměchi, zaſy
druzy wudawachu wjacy, hacž bě wo prawdźe wěrno; mało běſche jich,
kotſiž docyła zymni ſo wo to njeſtarachu.

Njedźelu a prěnje dny nowoho tydźenja pſchińdźe wjele ludźi Bernadettu
ſo napraſchowacź. Wona wotmołwjeſche na wſchitke praſchenja bjes
rozmyſlowanja a komdżenja; a wopiſowaſche ſpodźiwne zjewjenjo tak derje,
hacž móžeſche jeno to ze ſłowami wuprajicź. Wſchitcy kiž ju ſłyſchachu a
widźachu, buchu do cyła pſcheſwědcženi, zo je ſo jej na ſpodźiwne
waſchnjo něſchto zjewiło.

Naſta pak bórzy praſchenjo: Schtó je ſo Bernadetcźe zjewił? Je to
jandźel ſwětła abo cźmy, dobry aby zły duch? Njeje traſch to khuda
duſchka, kotraž ſebi žada, zo bychu zawoſtajeni za nju pacźerje ſpěwali
abo Božu mſchu dźeržecź dali? Abo jo ſnadź to wotemrjety, kiž je jara
ſwjate z̀iwjenje wjedł a nětk, hnydom po ſmjercźi do njebjes pſchiwzaty,
w krajinje, hdźež je ſwój běh dokonjał, ſwoju kraſnoſcź wopokazuje? Wěra
a tež pſchiwěra wukładowaſchtej, kóžda ſama za ſo, tu wěc na wſchelakore
waſchnjo.

Tak pſchińdźe dźeń 18. małoho róžka, a bě to ſchtwórtk po popjelnej
ſrjedźe. Móže drje bycź, zo buſchtej pſchi zrudnych cyrkwinſkich
ceremonijach popjelneje ſrjedy a dla běłeje draſty zjewjenja dwě
pobožnej žónſkej z Lourdes-a we tej myſli wobkrucźenej, zo je to khuda
duſchka, kiž ſo Bernadetcźe zjewja a kiž ſebi pacźerje abo Božu mſchu
žada. Jena z tuteju žónſkeju běſche knježna Antonetta Peyret-ec, kotraž
do bratſtwa „dźěcźi ſwj. Marije“ ſłuſcheſche. Tuto zjenocźeńſtwo
pobožnych knježnjow jo w Lourdes-u a jeho wokołnoſcźi jara rozſchěrjene.
Joho ſobuſtawy njeſmědźa mjez druhim ſwětne wjeſela wopytowacź, hdźež ſo
nabožna myſl zhubi a wutupi. — Druha žónſka bě knjeni Millet-owa. Wonej
dźěſchtej k Bernadetcźe a prajeſchtej: „Wopraſchej ſo teje knježny,
ſchtó je a ſchto chce. Njech cźi to rozpowjeda; abo dokelž traſch ty to
njeby zrozemiła a wopſchimnyła, dha cźi to njech napiſa.“

Bernadetta, we ſwojej wutrobje na potajne waſchnjo k tomu nucźena,
dźěſche, hdyž bě ſebi wot ſwojeju ſtarſcheju k tomu dowolnoſcź
wuproſyła, ſchtwórtk 18. małoho róžka, rano z knježnu Antonettu Peyretec
a knjenju Milletowej k próznjeńcy. We ſwojej horcej žadoſcźi za
njebjeſkim zjewjenjom khwataſche Bernadetta tak jara, zo tej dwě žónſkej
za njej dońcź njemóžeſchtej; zdaſche ſo, kaž by wot ſwojoho cźežkoho
dycha na khwilu wuſwobodźena była. Wona bě teho dla tez̀ prěnja pola
próznjeńcy. Poklakny ſo, a pocža ſwoje rózarija ſpěwacź. Tu ſo z dobom
próznjeńca rozjaſni: Bernadetta ſłyſcheſche ſwoje mjeno mjenowacź;
błyſchcźata knježna tu zaſy bě. Wona kiwaſche z ruku Bernadettu k ſebi.
Nětk dóńdźeſchtej tež Antonetta a knjeni Milletowa a wuhladaſchtej
pſchekraſnjene woblicžo Bernadetty, ſamej pak w próznjeńcy nicžo
njewidźeſchtej. — „Wona tu je“, praji Bernadetta k nimaj, a kiwa mi, zo
bych bliže pſchiſchła.“ „Wopraſchej ſo jeje, hacž jej njelnbo, zo ſmój
tu mój z tobu. Je-li tomu tak, dha bychmój ſo wotſaliłoj.“

Bernadetta hladaſche na knježnu, njewidźomnu za kóždoho druhoho,
poſłuchaſche khwilku a wobrocźi ſo zaſy k žónſkimaj a prajeſche:
„Móžetej tu woſtacź.“

Antonetta a knjeni Milletowa poklaknyſchtej ſo z boka dźěſcźa a
zaſwěcźiſchtej ſebi kóžda ſwjecźenu ſwěcźku. Potom prajeſchtej k
Bernadetcźe: „Dźi bliže k njej, hdyž cźi kiwa. Wopraſchej ſo, ſchtó jo a
kajkeje winy dla ſem pſchikhadźa. Hacž je khuda duſcha z cžiſcźa, kiž
ſebi žada, zo bychu ſo za nju pacźerje ſpěwałe abo Boža mſcha dźeržała?
Proſch ju, zo by na tule papjeru napiſała, ſchtož ſebi žada. Mój
zamóžimój wſchitko cžinicź, ſchtož je za jeje měr a wotpocžink nuzne.“

Dźěcźo wozmy papjeru, pjero a tintu, a bližeſche ſo zmužicźe knježnje.
Tej dwě žónſkej dźěſchtej z njej, zo byſchtej, je-li móžno, ſłyſchałoj,
ſchto knjeżnna Bernadetcźe wotmłowi. Tola Bernadetta, ſnadnje napominana
wot zjewjenja, ſcžini bjez toho zo by ſo wobrocźiła, znamjo, zo
njeſmětej z njej hicź. Cyle zatraſchenej ſtupiſchtej ſo wonej z boka
próznjeńcy. Nětk prajeſche Bernadetta k ſpodźiwnej knježnje: „Moja
knjeni, maſch-li mi ty ſchto wozjewicź, dha chcyła tak dobra bycź a
napiſacź, ſchtó ſy a ſchto ſej žadaſch.“ Knježna ſo na nju poſměwaſche a
rjekny: „Njeje trjeba, zo napiſam, ſchtož mam tebi prajicź. Wopokaž mi
jeno tu luboſcź a pſchińdź 14 dnjow za ſobu na tuto měſto.“ „Ja cźi to
ſlubju“, praji Bernadetta.

Knježna ſo znowa na nju poſměwaſche a rjekny: „A ja cźi lubju, zo cźe
zbožownu ſcžinju, nic we tutym ſwěcźe, ale we tym druhim.“ Potom
hladaſche zbóžna knježna dołhu khwilu luboſcźiwje na Antonettu.
Bernadetta ji to prajeſche. Duž bu Autonetta hłuboko hnuta; a
wopomnjecźo na to tróſchtowaſche ju we jeje dalſchim žiwjenju pſchi
wſchěch pſchecźiwnoſcźach a cźerpjenjach. Skóncžnje prajeſchtej žónſkej
Bernadetcźe: „Wopraſchej ſo jeje, hacž by jej to napſchecźiwne było, hdy
bychmój mój pſchichodnje dźeń wote dnja z tobu ſem pſchiſchłoj.“
Bernadetta ſo wopraſcha. „Wonej móžetej z tobu zaſy pſchińcź“, wotmołwi
knježna, „wonej a hiſchcźe druzy. Ja chcu tudy widźecź ludźi.“
Wuprajiwſchi tute ſłowa, zhubi ſo wona. Jenož ſwětłoſcź ju wobdawaca
zwoſta hiſchcźe mału khwilu, dónž tež njezańdźe. A to běſche pſchecy
tak: prjedy hacž ſo ſwj. knježna zjewi, rozjaſni ſo próznjeńca, a hdyž
bě ſo knježna zhubiła, zwoſta hiſchcźe na khwilu próznjeńca rozſwětlena.

Powjeſcź wo tſjoch zjewjenjach rozſchěri ſo tón dźeń cźim dale, dokelž
běſche runje w Lourdes-u hermank, na kotryž bě wjele ludźi z wokołnoſcźe
pſchiſchło. Pſchi ſchtwórtym zjewjenju bójſkeje knježny 19. małoho róžka
běſche hižo na ſto ludźi pſchitomnych, a pſchi pjatym zjewjenju 20. m.
r. wokoło pjecźich ſtow. Zawěrno ſpodźiwna wěc to! telko ludźi tu
pſchikhadźeſche, a njewidźachu tola nicžo dale, hacž khudu holcžku, kiž
do próznjeńcy, za wſchitkich cźmowu, hladajo ſo modleſche, a kotrejež
woblicžo ſo na khwilu pſchekraſni. Wjetſchina tych pak, kotſiž tute
pſchekraſnjene woblicžo widźachu, dźěchu wěriwi domoj. Za nich bě to
mócne dopokazmo, zo jo wſchitko, ſchtož Bernadetta wo zjewjenjach
powjeda, wěrno.

Pſchi ſchiwórtym a pjatym zjewjenju, kotrejž běſchtej runje tak kraſnej
kaž prěnje tſi, bójſka knježna zaſy mjelcz̀eſche, pſchi ſchěſtym pak
wupraji wažne napominanjo — napominanjo, kotrež ſo cžaſto doſcź
voſpjetowacź njehodźi a kotrež ſo hiſchcźe tak mało wobkedźbuje.

Běſche to prěnju njedźelu poſta. Bernadetta pſchińdźe k próznjeńcy
pſchewodźana wot jenoho ſwojich domjacych. Jeje ſtarſchej buſchtaj
mjenujcy pſchi ſchtwórtym abo pjatym zjewjenju, hdyž pſchekraſnjene
woblicžo ſwojeje dźowki widźeſchtaj, tež wěriwaj.

Holcžka dźěſche bjeze wſcheje hordoſcźe, ale tež bjez ſtracha a bojoſcźe
pſchez mnohoſcź zhromadźenoho ludu. Zdaſche ſo, kaž by njewidźała, zo
tyſacy cžłowjekow — pſchetož tak wjele jich běſche — na nju hladaja.
Pſched próznjeńcu ſo poklaknywſchi pocža ſwoje rózarije ſpěwacź. Mału
khwilku na to widźachu zhromadźeni, kak ſo jeje cžoło pócžnje
błyſchcźicź. Wſchitke žiłki jeje woblicža buchu pſchewzate wot zbóžnoho
zacžucźa a njebjeſkeje radoſcźe. Jeje wócžcy ſo njehibaſchtej. — Hdyž tu
Bernadetta takle klecžeſche, ponurjena do napohlada, ji ſamej ſo
ſkicźacoho, bě wona, tomu rjec, jandźel njewinowatoſcźe w cžłowjeſkej
podobje. Cźi, kotſiž ſu ju tudy wohladali, ſu wopomnjecźo na to krucźe w
ſwojej wutrobje zakhowali a wjele lět pozdźiſcho hiſchcźe z hłubokim
hnucźom wo tym powjedali. —

Swjata knježna hladaſche tež tón raz z njewuprajitej luboſcźu na
Bernadettu. Z dobom pak wotwobrocźi ſwojej miłej wócžcy wot njeje, a
zdaſche ſo, kaž by nadobo wſchěch cžłowjekow zemje pſched ſobu widźała.
A pſchi tym pokhmuri wulka zrudoba jeje lubozne woblicžo. Hdyž pak
Bernadetta za winu tuteje zrudoby ſlědźeſche a ſo praſcheſche, ſchto
dyrbi cžinicź, wotmołwi macźeŕ Boža: „Proſch za hrěſchnikow!“ — Tu
napadźe tež Bernadettu wulka ſtruchłoſcź, a z jeje wócžkow, pſchecy
hiſchcźe ſo njehibaceju, kuliſchtej ſo na lica dele dwě ſylzy. Holcžcyne
woblicžo pak bu po małej khwili zaſy radoſtne; pſchetož běſche wěſcźe
ſwj. knježna miłoſcźiwoho njebjeſkoho wótca wo pſchelutowanjo
hrěſchnikow proſyła a mnohim hnadu nakazanja wuproſyła. Potom ſo wona
zhubi, próznjeńcu zaſy na khwilu rozjaſnjenu zawoſtajiwſchi.

Nazajtra 22. małoho rȯžka khwataſche Bernadetta zaſy k. „Starej Skale“ a
ſpěwaſche ſwoje rózarije. Tola tak nutrnje hacž tež ſpěwaſche, bójſka
knježna ſo jej njezjewi. Wona chcyſche Bernadettu pruhowacź, kaž ma
kóždy ſprawny cžłowjek pruhu ſwojeje luboſcźe a ſwěry k Bohu tomu
Knjezej wotpołožicź. A Bernadetta wobſta tutu pruhu: wona dźěſche drje
jara zrudna domoj, tola jeje nadźija ſo njezmiuy, zo wſchak pſchichodnje
zaſy bójſku knježnu wohlada. Z tutej dowěru pſchińdźe 23. małoho róžka
zaſy k próznjeńcy. A hlej! lědyma bě ſo poklaknyła, dha zjewi ſo ji
znowa ſwjata knjez̀na, a zdaſche ſo, kaž by hiſchcźe z wjetſchej
luboſcźiwoſcźu na nju hladała, hacž hdy prjedy.

„Bernadetta!“ „Tu ſym“, wotmołwi holcžka. „Mam cźi za tebje ſamu něſchto
tajne rjec, ſchtož jenoż tebje naſtupa. Slubiſch mi, zo to nikomu wo
tutym ſwěcźe nihdy njewozjewiſch?“ — „Ja cźi to ſlubju“, praji
Bernadetta. A hdyž bě tajnu wěc zhoniła, rjekny bójſka knježna dale: „A
nětk, moja dźowka, dźi, dźi měſchnikam prajicź, zo ja chcu, zo by ſo mi
tudy khapala natwariła.“ Potom ſo zhubi.

Zhromadźeny lud cźiſchcźeſche ſo wokoło Bernadetty a ze wſchěch bokow
praſchachu ſo: „Schto jo cźi wona prajiła?“ — „Wona jo mi něſchto za
mnje ſamu prajiła, a něſchto za měſchnikow; ja póńdu na měſcźe k nim.“

Holcžka ſo jara dźiwaſche, zo njebě nichtó rozmołwu tež tón dźeń kaž
prjedawſche dny ſłyſchał a zo nichtó wjac, hacž wona, knježnu njewidźi.
„Knježna powjeda wótſje doſcź,“ praji Bornadetta, „tak zo ji derje
rozemju. A tež ja powjedam, kaž hewak pſchecy.“ Tola lud bě jenož
widźał, zo ſo huba Bernadetty hiba, njebě pak ani zynka zaſłyſchał.

Bernadetta dźěſche do Lourdes-a ſo wrócźiwſchi najprjedy k
měſchcźanſkomu fararjej.

Wyſokodoſtojny knjez Peyramale — tak rěkaſche faraŕ — běſche prawy
měſchnik, kotryž zahorjeny za cžeſcź Božu a njedźiwajo na woſobu wſchej
njepóccźiwoſcźi zmužicźe a z krutymi ſłowami napſchecźo ſtupaſche. Pſchi
tym mějeſche wulku luboſcź k ſobucžłowjekam, a mnohich dobrotow dla,
kotrež khudym a hubjenym wopokazowaſche, bě w cyłym měſcźe tež wot
ſwojich pſchecźiwnikow cžeſcźeny.

Tutomu ſłužownikej toho Knjeza bě, tomu rjec, pſchinarodźena horca
žadoſcź za wěrnoſcźu; za njej wón we wſchitkich wěcach z njewuſtawacej
prócu ſlědźeſche. Hdyž toho dla wo podawkach na „Starej Skale
ſłyſcheſche, wotmyſli ſebi wocžakowacź, dóńž ſo zjawniſcho njepokaza, zo
tudy wo prawdźe Boža móc na ſpodźiwne waſchnjo ſkutkuje, a duchowna
wyſchnoſcź wo tym ſo njewupraji. Duchownſtwu, jomu poddatomu, zakaza k
próznjeńcy hicź; jenož někotſi rozomni ſwětni ludźo mějachu tu wěc
ſwědomnicźe pſchepytowacź a jomu wſcho wozjewicź.

Hdyž nětk Bernadetta k njomu do jſtwy zaſtupi, prajeſche wón: „Njejſy ty
Bernadetta, młyńkowa dźowka?“ (jeje nan bě mjenujcy młyńk). „Haj, knjez
fararjo, to ja ſym, wotmołwi ponižnje holcžka. „Schto chceſch?“
praſcheſche ſo dale faraŕ, krucźe na nju hladajo. „Knjez fararjo, ja du
póſłana wot knjejnje, kotraž ſo mi wo próznjeńcy „Stareje Skały“ zjewja
..“

Měſchnik njeda ji dale rycžecź, ale pocža krucźe: „Wſchěch ludźi chceſch
narycžecź, zo maſch zjewjenja. Schto je ſo z tobu ſtało? A ſchto je na
tych podawkach, kotrež ſy wſchudźom roznjeſła, mjez tym zo je nihdy
dopokazacź njemóžeſch?“

Njewinowata holcžka, njedawſchi ſo zatraſchicź, dokelž bě ſebi ſwojeje
wěcy wěſta, powjedaſche nětk ſwěru wſcho, ſchtož bě widźała, a faraŕ bu
wo prawdźe hunty. Dwělowaſche pak tola hiſchcźe, hac ž je wſchitko to
wěrno, a wobknježiwſchi ſo, prajeſche z prjedawſchim krutym hłoſom: „A
ty njewěſch mjeno tuteje knjenje?“ „Ně,“ wotmołwi Bernadetta, „wona mi
prajiła njeje, ſchtó je.“

„Cźi, kotſiž tebi wěrja,“ rjekny měſchnik, „ſebi myſla, zo je to ſwjata
knježna Marija. Ale njewěſch traſch ty, zo ju ty ženje w njebjeſach
njewohladaſch, jeli łžiſch, a zo budźeſch potom w cžwilach hele wěcžnje
wot njeje wotſalena?“ — „Njewěm, knjez fararjo, hacž je to ſwjata
knježna,“ znapſchecźiwi měrnje holcz̀ka. „Ale ja tu knjeni widźu, kaž
tudy Was widźu, a wona zo mnu powjeda. A du Wam wot njeje prajicź, zo
chce wona na „Starej Skale“ khapalu twarjenu měcź.“

Po tutych ſłowach, ze wſchej dźěcźacej ſwěru wuprajenych, njewjedźeſche
faraŕ woprědka, ſchto dyrbi ſebi myſlicź. Bě drje nětk pſcheſwědcženy,
zo holcžka zełhaŕna njeje; móžeſche pak tola bycź, zo běſche ſo ji
něſchto zezdało. Zo by tohodla na wěſte ſchoł, rjekny po krótkim
rozmyſlenju dobrocźiwje: „Je-li knjeni, wo kotrejž ty powjedaſch, wo
prawdźe njebjes kralowna, bych rady po ſwojich mocach ſobu ſkutkował, zo
by ſo ji khapala natwariła. Ale njejſym winowaty, tebi wěricź. Njewěm,
ſchtó tuta knjeni je, a prjedy hacž budu ſo ja wo to ſtaracź, ſchtož
ſebi wona žada, chcu wjedźecź, hacž ma prawo k tomu. Rjekń ji tohodla
pſchichodnje, zo by na někajke waſchnjo ſwoju móc wopokazała. Wona ma,
kaž ty powjedaſch, pod nohomaj dźiwi róžowy pjeńk. Chce-li khapalu
twarjenu měcź, dha njech róžowomu pjeńkej nětle we małym róžku zakcźěcź
da.‘“

A da holcžcy hicź.

Wona 24. małoho róžka zaſo k njomu pſchińdźe. Hdyž ju wuhlada, prajeſche
wón: „Sy dha dźenſa knjenju widźała, a ſchto je cźi prajiła?“ „Ja ſym
zjewjenjo widźała,“ wotmołwi Bernadetta, „a ſym ji rjekła: „„Knjez faraŕ
žada ſebi dopokazmo twojeje wěry, na pſchikład, zo by dźiwjomu róžowomu
pjeńkej, kotryž maſch pod nohomaj, zakcźěcź dała; pſchetož moje ſłowa
ſame měſchnikam njedoſahaja.““ Wona jo ſo poſměwała, pſchi tym pak
mjelcžała. Potom je mi prajiła, zo dyrbju proſycź za hrěſchnikow, a je
mi kazała po kolenach hacž horje k próznjeńcy lězcź. A wona je tſi krócź
zawołała: „„Pokutu! pokutu! pokutu!““ ſchtož ſym ja woſpjetowała. A hdyž
běch hacž k próznjeńcy po ſkale dolězła, je mi hiſchcźe něſchto druhe za
mnje ſamu wozjewiła a ſo na to zhubiła.“

„A ſchto ſy pſchi próznjeńcy namakała?“ — „Njejſym nicžo dale widźała,
hacž tu ſkału a někotre ſtwjelcžka zela, kotrež běchu mjez prochom
wuroſtłe.“ — „Chcemy hiſchcźe wocžakowacź,“ prajeſche faraŕ ſam pſchi
ſebi.

* * *

Nětk pſchińdźe wažny dźeń 25. małoho róžka. Bernadetta dźěſche rano w
ſwojim cžaſu k próznjeńcy. Njelicžomna mnohoſcź ludu bě ſo pſchi „Starej
Skale“ zhromadźiła, njewěriwi a wěriwi, a tež tajcy, kotſiž běchu jeno
wcźipnoſcźe dla pſchiſchli. Hdyž Bernadettu wuhladachu, naſta wulka
cźiſchina, a wſchitcy wotkrychu ſebi hłowu. Mnozy poklaknychu ſo nadobo
z holcžku. Tu zjewi ſo bójſka knježna a prajeſche: „Moja dźowka, ja chcu
za tebje ſamu hiſchcźe něſchto tajne cźi dowěricź, ſchtož jenož tebje
potrjechi, a ſchtož dyrbiſch hiſchcźe krucźiſcho, hacž druhej dwě
tajnoſcźi, we wutrobje zakhowacź; nikomu na tym ſwěcźe wo tym
njepowjedaj.“ — A hdyž bě ji wozjewiła, prajeſche dale: „A nětk dźi k
ſtudni picź a ſo mycź, a jěz zelo, kotrež z boka roſcźe.“

Bernadetta pohlada wokoło ſo, žadyn kužoł tu njeběſche, a njebě ženje
žadyn na tutym ſuchim měſcźe ſo namakał. Dźěſche tohodla, ſwjatu knježnn
z wocžow njepuſchcźo, k nimo běžacej rěcžcy Gave.

„Tam njeńdź,“ prajeſche ſwjata knježna, „njejſym rjekła, zo dyrbiſch z
Gavy picź; dźi k ſtudni, wona je tudy.“

A wupſcheſtrjejo ſwoju ruku pokaza dźěſcźu z porſtom na prawym bokn
próznjeńcy cžiſcźe wuſuſcheny kucźik, ke kotromuž bě Bernadetta hižo
dźeń prjedy po kolenach lězcź dyrbjała.

A hdyž bė nětk Bernadetta zaſy po kolenach na woznamjenjene měſto
dolězła, njenamaka tam nicžo wot żaneje ſtudnje. Pak napominana wot
ſwjateje knježny, pak ſama znutſkownje nucźena, ſkhili ſo a pocža ze
ſwojimaj rukomaj do zemje hrjebacź. Hdyž bè mału dźěru wuhrjebała, pocža
zemja włóžna bycź. Kapka po kapcy pſchińdźe potajna woda pod
Bernadetcźinymaj rukomaj ze zemje a wupjelni po krótkim cžaſu wudźěłanu
dźěru. Tuta nowa woda měſcheſche ſo z pjerſchcźu a běſche tohodla cyła
mazana. Podarmo ſpyta Bernadetta na tſi razy něſchto wot njeje wupicź.
Skóncžnje pak, zo by ſwjatej knježnje poſłuſchna była, ſo pſchewiny:
wona pijeſche, myjeſche ſo, a jědźeſche horſtku wot zela, kotrež pódla
roſcźeſche.

Nětk wuſtupi woda ze ſwojoho žłobika a běžeſche w cźencžicžkim
promjeſchku pomału k rěcy Gave. Hłódna zemja pak wſchitku wuſrěba, tak
zo běſche wjecžor jenož dołha włóžna ſmuha widźecź.

Hdyž bě Bernadetta wſchitko ſcžiniła, ſchtož běſche ji ſwjata knježna
kazała, pohladny tuta hiſchcźe z woſebitej luboſcźu a ſpokojnoſcźu na
nju a potom ſo zhubi.

Kużoł cźěrjeſche bórzy ſylniſcho, a promjo wody bě nazajtra tak tołſte
kaž porſt, po někotrych dnjach kaz̀ dźěcźaca ruka. Hdyž bě ſebi woda
hrjebicžku wudrěła, bu tež do cyła cžiſta.

Tak dha bě nětk macźeŕ Boža wo prawdźe zjawnje ſwoju móc wopokazała.
Dźiwjomu róžowomu pjeńkej njebè drje wona zakcźěcź dała; pſchetož tón bě
bórzy zaſy pſchekcźěł; ale ze ſucheje zemje pocža woda kužolicź, kotraž
hiſchcźe dźeńſa — po 19 lětach ſylnje běži a drje běžecź budźe hacž do
ſudnoho dnja.

* * *

Dźewjecź krócź hižo bě ſo zbóžna knježna Bernadetcźe zjewiła, a powjeſcż
wo tym rozſchěri ſo z kóždym dnjom dale, wot jeneje krajiny do druheje.
Bernadetta, kotraž bě njeznata wjele lět w ſamotnoſcźi na pyrenejſkich
horach wowcy paſła a tak ſwoju dźěcźacn ponižnoſcź a njewinowatoſcź
zdźeržała, bu nětk nadobo cyłomn měſtu Lonrdes-ej a daloko a ſchěroko
znata a wſchudźom wulcy cžeſcźena. Hdyž wona 26. małoho róžka k
próznjeńcy pſchińdźe, prajachu zhromadźeni ludźo — běſche jich wokoło
ſchěſcź tyſac — mjez ſobu, tola tak, zo móžeſche wona ſłyſchecź:
„Hlajcże! ta ſwjata dźe!“

Ale macźeŕ nizkich a ponižnych nochcyſche, zo by tuta njewinowata duſcha
ſpytowanjam podležo wot ſwětneje cžeſcźe a ſławy ſo zaſlepicź dała.
Podarmo cžakachu tohodla zaſy zhromadźeni na ekſtazu (pſchekraſnjenjo
woblicža Bernadetty), a holcžka prajeſche, potym hacž bě dołho ſo
modliła, zrudnje, zo ſwjatu knježnu widźała njeje. Wona dyrbjeſche k
druhomu razej ſpóznacź, zo ſama ze ſebje pſchez ſwoje nutrne pacźerje
nicžo njezamóži, njeje-li wola bójſkeje knježny, ſo ji zjewicźi, — a
tuta myſl zdźerža ju ponižnu.

* * *

Pſchichodne dny zjewi ſo bójſka knježna zaſy Bernadetcźe, kužoł
cźěrjeſche wſchědnje ſylniſcho, a hižo buchu někotſi khori wot tuteje
wody wuſtrowjeni; prěni bu jedyn na prawe wócžko ſkoro do cyła
woſlepjeny muž z Lourdes-a, z mjenom Ludwik Bourriette.

Druhoho měrca poda ſo Bernadetta znowa k měſchcźanſkomu fararjej, zo by
w mjenje bójſkeje knježny z nim rycžała.

„Wona chce, zo ſo ji khapala natwari, a zo bychu proceſſiony k
próznjeńcy pſchikhadźałe,“ prajeſche holcžka. — Po naſtacźu kužoła a po
mnohich ſpodźiwnych wuſtrowjenjach njedwělowaſche faraŕ wjacy na
wěrnoſcźi Bernadetcźinych ſłowow. Knježna Bernadetcźe ſo zjewjaca njebě
drje hiſchcźe prajiła, ſchtó je. Tola měſchnik běſche ju ſpóznał na jeje
macźeŕſkich dobrotach, a wěſcźi pſchiſtajeſche wón hiz̀o k ſwojim
litanijam: „Swjata Marija Lourdes-ſka, proſch Boha za nas.“ Tutn
radoſtnu myſl, zo kralowna njebjes runje w joho woſadźe ſo zjewja a na
woſebite waſchnjo ſkutkuje, zakhowa pak hiſchcźe dołhi cžas pſchi ſebi,
zo njeby do cžaſa na klětcy abo we wſchědnym žiwjenju wo tym rycžał.

„Ja cźi wěrju“, praji wón holcžcy. Tola ſchtož ſebi ty wote mnje žadaſch
w mjenje ſpodźiwneje knježny, to wote mnje njewotwiſuje. To je wěc
knjeza biſkopa, kotromuž hižo ſym ja wſchitko wozjewił. Chcu jomu tež
wozjewicź, ſchtož ſy mi dźenſa prajiła.“

* * *

Tſecźoho měrca bě ſchtyrnate zjewjenjo macźerje Božeje a ſchtwórtoho
měrca pjatnate. Swjata knježna kazaſche Bernadetcźe zaſy, kaž tež
prjedawſche dny, ze ſtudnje picź, z wodu ſo mycź a wot zela jěſcź. Potom
dyrbjeſche holcżka znowa k měſchnikam hicź a jim prajicź, zo by ſo
khapala natwariła a proceſſiony pſchikhadźałe.

Tak bě ſo nětk 14 dnjow minyło, na kotrychž bě Bernadetta ſwjatej
knježnje ſlubiła k „Starej Skale“ pſchińcź.

Hakle 25. měrca, na ſwjedźenju pſchizjewjenja ſwj. Marije, wucžu wona
zaſy znutskowne nucźenjo, k próznjeńcy khwatacź. Holcžka bě połna
nadźije, zo ſo dźenſa zaſy, tomu rjec, wěcžne wrota njebjeſkoho raja
pſched njeju wotewrja a zo hordoſtnu kralownu wſchitkich ſwjatych, pychu
njebjes a zemje, wohlada.

Móže pak ſebi kóždy myſlicź, zo wona na haſy dołho njewobkedźbowana
njewoſta. Z dobom běſchtej mnohich wocži na nju złoženej, a wſchudźom
rěkaſche: „Bernadetta k próznjeńcy dźe!“ Ze wſchěch domow walachu ſo
ludźo a běžachu po wſchěch haſach, haſkach, pucźach a ſchcźežkach k
„Starej Skale.“

W dolinach bě ſněh hižo někotre dny roztaty, wjeŕſchki horow pak ſo
hiſchcźe bělachu, wobſwětlene wot prěnich pruhow ſkhadźacoho ſłóncžka.
Wjedro bě kraſne, ani jena mrócžałka njepłowaſche na njebjeſkej
módrinje.

Radoſtna nadźija Bernadetty ſo dopjelni. — Zbóžna knjez̀na
wopuſchcźiwſchi trón ſwojeje majeſtoſcźe bu zaſy w khudobnej próznjeńcy
jeje wobhnadźenymaj wocžomaj widomna. Kaž kóždy raz prjedy bě wona tež
dźeńſa wobdata wot miłeje njebjeſkeje ſwětłoſcźe, zdraſcźena do
ſněhběłeje dołheje draſty z wuzkimi rukawami a rjanymi ſałdkami wokoło
ſchije, a ſněhběły ſchlewjeŕ zawodźewaſche do cyła włoſy, tak zo je
holcžka tón raz a ženje prjedy abo poſledy wohladała njeje. Wopaſana bě
knježna z módrym bantom a na nohomaj ležeſchtej dwě žołtej róži. Rucy
mějeſche nutrnje ſtyknjenej, a jeje woblicžo kraſujeſche ſo w
njeſkóncžnej zbóžnoſcźi.

Bernadetta we ſwojej ekſtazy pocža nětk zaſy, kaž tež hižo prjedawſche
dny, ſpodźiwnu knježnu proſycź, zo by ji prajiła, ſchtó je. Na tſi razy
wupraji ſwoju próſtwu a njedóſta wotmołwjenja, pſchetož cžas njebě
hiſchcźe pſchiſchoł — zdaſche ſo jeno, kaž by ſo woblicžo knježny
pſchecy bóle a bóle w radoſcźi a zbóžnoſcźi błyſchcźiło. Hdyž pak bě
Bernadetta ſwoju próſtwu z prawje wulkej nutrnoſcźu hiſchcźe junu
woſpjetowała, pſchińdźe ſkóncžnje wokomiknjenjo wuſłyſchenja. —

Spodźiwna knježna rozcžini ſwoje ſtyknjene porſty a da pacźerjam ſo po
rukawje dele ſunycź. Potom wupſcheſtrje ſwojej rucy nad zemju, ſwojej
cžiſtej knježniſkej rucy, kotrejž w tutym dole ſylzow tak mnohe dobroty
ſkutkujetej. Na to pozběhny jej z nutrnoſcźu, a hladajo k tamnym
wyſokoſcźam, z kotrychž bě něhdy na tutym dnju jandźel Gabriel ji
wjeſołe póſelſtwo pſchinjeſł, wupraji wona z njewuprajitej dźakownoſcźu
tute ſłowa:

„Ja ſym njewoblakowane podjecźo.“

Potom ſo zhubi, a holcžka mějeſche, runja zhromadźenomu ludej, cźmowu
próznjeńcu pſched ſobu.

Bójſka knježna prajiwſchi wo ſebi, zo je njewoblakowanje podjata,
wobkrucźi pſchez to zjawnje najnowſche, wot Piuſa ♣IX.♠ wozjewjene dogma
t. r. wucžbu, kotruž ma kóždy katholik pſchipóznacź, jeli chce ſobuſtaw
katholſkeje cyrkwje bycź a zwoſtacź: Schtóž njewěri, zo je ſwjata Marija
njewoblakowana t. r. bjez herbſkoho hrěcha, je z cyrkwje wuzamknjeny.

Bernadetta ſłyſcheſche k prěnjomu razej ſłowa: „njewoblakowane podjecźo“
a njewjedźeſche, ſchto ma ſebi pſchi tym myſlicź. Zo pak by je
njezabyła, woſpjetowaſche je ſtajnje, wot „Stareje Skały“ k knjezej
fararjej khwatajo. Wona jomu wupowjeda, ſchtož bě zhoniła, a tón wozjewi
to knjezej biſkopej.

* * *

Cžas poſta ſo kóncej bliz̀eſche. Hnucźi wot ſpodźiwnych podawkow běchu
mnozy hrěſchnicy ſo nakazali, hdyž běchu prjedy pokutu hižo dołhe lěta
wotſtorkowali; wjele paduchow a jebancow zarunachu ze ſwobodneje wole
nacžinjenu ſchkodu, wrócźiwſchi njeprawe kubło. Lourdes-ſka a wokolne
woſady khodźachu nětk pilniſcho hacž prjedy k ſpowjedźi a k božomu
blidu.

Jutrownu póndźelu, 5. hapryla, wucžu Bernadetta zaſy znate nutſkowne
napominanjo, a wona dźěſche, wobdata po małej khwilcy wot njelicžomneje
ſyły ludu, k próznjeńcy. Tam pak zjewi ſo jej, nětk hižo k ſydomnatomu
razej, ſwjata Marija w ſwojej kraſnoſcźi a majeſtoſcźi. Pſchi tutym
zjewjenju wohladachu zhromadźeni zjawny dźiw. Swěcžka, kotruž bě ſebi
Bernadetta ſobu pſchinjeſła abo kotruž traſch bě ji něchtó darił, běſche
jara dołha. Poklaknywſchi zeprě ju wona na zemi a pſchidźeržowaſche ju
na druhim kóncu z rukomaj. Swjata knježna ſo zjewi. Holcžka, w ſwojej
ekſtazy ſo modlo, pozběhny nadobo trochu rucy a pocža ſo, njekedźbujo na
to, ſwěcy dótkacź; płomjeſchko, z wětſikom ſo hibotajo, wobdawaſche nětk
tu a tam něžne porſty, a ſwěcžka paleſche ſo dale dele do rukow,
njewotſmudźi pak ani koſmika. Dźěcźo woſta takle dlěje hacž ſchtwórcź
hodźiny klecžo, ponurjene do njebjeſkoho napohlada. — Hdyž bě zjewjenjo
ſo zhubiło, pſchepytowachu někotſi Bernadetcźinej rucy: wonej běſchtej
wo prawdźe do cyła njewobſchkodźenej.

* * *

Smy prajili, zo ſo powjeſcź wo ſpodźiwnych podawkach daloko a ſchěroko
rozſchěri. Zaſłyſcha wo nich tež bórzy ſwětna wyſchnoſcź, a tuta pocža
hnydom napſchecźo nim wuſtupowacź. Hižo po ſchěſtym zjewjenju bu
Bernadetta pſcheſłyſchowana a ji z jaſtwom hrožene, jeli zaſy k
próznjeńcy dźe. Zwoſta drje pſchi hroženju; za to pak bu po zjewjenju,
wo kotrymž ſmy najpoſledy rycželi, druhi ſrědk wuſlědźeny, kiž mějeſche
nic jeno holcžku, ale tež pobožny lud wot wopytowanja „Stareje Skały“
wotdźeržowacź. Horliwi cžeſcźowarjo macźerje božeje běchu próznjeńcu ze
ſwjecźatkami, pacźerjemi, róžemi a druhimi rjanymi wěcami wudebili,
ſwěcžki ſwěcźachu ſo tu wo dnjo a w nocy. Po porucžnoſcźi ſwětneje
wyſchnoſcźe bu wſchitko to wotewzate, a ſkóncžnje zakazane, k próznjeńcy
khodźicź a wodu nowoho kužoła picź. We wokołnoſcźi „Stareje Skały“ buchu
wěſte mjezy wottykane; ſchtóž je pſchekrocži, dyrbjeſche pjenježnu
pokutu zapłacźicź.

Dokelž ſo ludźo cžiſcźe pſchi próznjency na lěwym brjozy rěcžki Gavy
wjacy modlicź njeſmědźachu, ſpěwachu ſwoje pacźerje na prawym brjozy,
hdźež drje běchu wot próznjeńcy trochu wotſaleni, ju pak tola pſched
wocžomaj mějachu.

16. julija, na ſwjedźenju ſwjateje Marije na horje Karmelu, bu
Bernadetta wot znutſkownoho hłoſa napominana, tež na prawy brjóh Gavy ſo
modlicź hicź. Běſche wjecžor we woſymich. Lèdyma bě dźěcźo ſo
poklaknywſchi rózarije ſpěwacź zapocžało, hako ſo ſwjata knježna zjewi.
Woda, kiž holcžku wot próznjeńcy dźěleſche, bě za tutu, tomu rjec,
pſcheſtała bycź. Bernadetta widźeſche jeno žohnowanu ſkału, a w
próznjeńcy njewoblakowanu knježnu, kotraž ſo luboſcźiwje poſměwaſche,
kaž by nadźiju na rjeńſchi pſchichod zbudźicź chcyła. Wona ani ſłowa
njepraji. Na dobo pokłoni ſwoju ſwjatu hłowu, kaž by holcžcy „Božemje“
prajicź chcyła, a potom ſo zhubi. To bě woſymnate a poſlednje zjewjenjo.

* * *

Dwanacźe dnjów po tutym zjewjenju poſtaji Tarbes-ſki biſkop,
Bertrand-Sévère-Laurence, do kotrohož diöceſy Lourdes ſłuſcheſche,
komiſſiju, kiž mějeſche pſchepytowacź a rozſudźicź: 1) hacž maja
wuhójenja, kotrež běchu ſo hižo pſchez nałožowanjo wody nowoho kužoła
ſtałe, pſchenaturſke winy a zakłady? 2) hacž je Bernadetta wo prawdźe
bójſke zjewjenja měła, abo hacž je traſch wona na duchu khora? 3) hacž
je ſebi zjewjenjo ſchto žadało? hacž je holcžka to po pſchikazni
zjewjenja wozjewicź dyrbjała a komu? a ſchto je žadane? 4) hacž je kužoł
hakle 25. małoho róžka naſtał abo hacž je tu prjedy był?

Mjez tym zo komiſſija wſchitko to ſwědomicźe pſchepytowaſche,
wobrocźichu ſo arcibiſkop z měſta Auch a druzy nahladni mužojo, pola
miniſterſtwa pomoc njenamakawſchi, na khěžora Napoleona ♣III.♠ ſamoho z
próſtwu, zo by wěriwym dowolił, bjez zadźěwka zaſy k próznjeńcy khodźicź
a tam ſo modlicź. A Napoleon ♣III.♠ tomu pſchizwoli. Pſchińdźe depeſcha
do Lourdes-a, zo ma ſo pobožnomu ludej ſwobodna wola woſtajicź.

Naſpomnjena komiſſija rozſudźi po dlěſchim cžaſu, zo ſo mjeze wſchitkimi
wuhojenjemi 16 z nałožowanjom naturſkich ſrědkow docpěcź njehodźa. Tež
Bernadetta bu za ſtrowu na duchn ſpóznata. A w lěcźe 1862 poſtaji
duchowna wyſchnoſcź, zo ma ſo njewoblakowanej knježnje na „Starej Skale“
ſwjatnica natwaricź.

Woporniwy francóſki lud ſkładowaſche bohate dary a nahromadźi pſchez
dwaj millionaj frankow, za cžož bu nadobna cyrkej natwarjena. ♣K.♠

Statiſtika ſerbſkich katholſkich woſadow.

Najwjetſcha farſka woſada je Khróſcźanſka. Wopſchija 3847 katholikow; z
nich bydla 3282 w do Khróſcźic zafarowanych wſach, 565 pak w tam
pſchipokazanych wſach. Zafarowane wſy ſu: Khróſcźicy, kotrež maja 503
katholikow, Worklecy 326, Kukow 300, Hórki 198, Smjecžkecy 162,
Miłocżicy 136, Marijna Hwězda 135, Pancžicy 133, Nowa Wjeſka 136, Wudwoŕ
128, Swinjarna 115, Jawora 100, Hora 87, Kanecy 84, Nuknica 64, Bacźoń
68, Cžaſecy 60, Kozaricy 55, Stara Cyhelnica 60, Zyjicy 54, Wěteńca 51,
Hrańca 50, Prawocźicy 50, Lejno 48, Pozdecy 47, Cžornecy 42, Haty 38,
Kopſchino 30, Liboń 14 a Łuh 5. Do druhich lutherſkich farow zafarowane
wſy, z kotrychž pak ſu katholikojo do Khróſcźic pſchipokazani, ſu tele:
Jaſeńca, kiž ma 189 katholikow, Dobroſchicy 104, Łuſcž 48, Sulſchecy 32,
Haſlow 37, Bóſchicy 31, Cžěžkecy 17, Banecy 25, Wutołcźicy 18, Nowy
Łuſcž 8, Nowe Bóſchicy 18, Łahow 12, Wětrow 7, Wucžkecy 9, Zarěcž 8,
Njeſwacžidło 9 a Liſcha Hora 5.

Do Budyſchina ſłuſcheja 2805 katholikow. Zafarowani ſu 2222 z Budyſchina
a ze ſcźěhowacych wſow: z Budyſchina 1547, ze Židowa 299, z Khelna 120,
ze Słoneje Borſchcźe 46, z Dźěžnikec 41, z Hrubjelcžic 41, z Bělcžec 34,
z Cźemjeric 33, z Dalic 22, z Něwſec 13, ze Stróžiſchcźa 21, z
Mniſchonca 3 a z Hrubocźic 2. Pſchipokazane ſu tele wſy, w kotrychž
hromadźe 583 katholikow bydli: Hajnicy 193, Budyſtecy 34, Bobolcy 30,
Raſchow 12, Zajdow 20, Małſecy 15, Huſka 14, Miłkecy 9, Hornja Kina 15,
Wulki Wjelkow 17, Horni Hunjow 12, Cžorne Noſlicy 15, Bozankecy 10,
Njezdaſchecy 5, Hucźina 5, Wulke Debſecy 6, Hornja Hórka 9, Ratarjecy 4,
Dźěchorecy 11, Libuchow 3, Delna Kina 2, Hodźij 4, Cźichońcy 4, Mały
Wjelkow 9, Małe Bobolcy 12, Mała Borſchcź 3, Lejno 10, Małe Debſecy 6,
Delna Hórka 3, Horna Borſchcź 2, Słónkecy 3, Maleſchecy 5, Bónjecy 2,
Błohaſchecy 1, Bolborcy 1, Delni Hunjow 4, Hnaſchecy 4, Kobjelń 1,
Jeńkecy 2, Nadźanecy 4, Hownjow 9, Smochcźicy 3, Tſělany 8, Scźijecy 2,
Wawicy 1, Budyſchink 1, Bart 4, Boſchecy 1, Brězna 7, Bórk 2, Demicy 14
a Bójſwecy 10.

Do Ralbic ſłuſcheja 1499 katholikow a to 1254 zafarowanych a 245
pſchipokazanych. Zafarowane ſu: Ralbicy, kiž maja 237 katholikow,
Schunow 220, Konjecy 201, Róžant 146, Smjerdźaca 118, Nowoſlicy 118,
Sernjany 127, Łaſk 70 a Nowa Smjerdźaca 17. Pſchipokazane ſu Koſlow, kiž
ma 71 katholikow, Wóſlink z piſanym Dołom 77, Rakecy 28, Jitk 34,
Trupino 17, Wyſoka 9, Debricy 3, Jitro 3 a Skaſkow 3.

Radwoŕſka woſada ma 1063 katholikow; z nich ſu 833 w zafarowanych wſach,
230 pak w pſchipokazanych. Zafarowane wſy ſu: Radwoŕ, kiž ma 488
katholikow, Kamjenej 98, Bronjo 81, Boranecy 64, Měrkow 54, Lutowcž 40,
Łupoj 5 a Łupjanſka Dubrawa 4. Pſchipokazane ſu tele wſy: Zdźeŕ, kiž ma
77 katholikow, Brěmjenjo 61, Khaſow 34, Łuh z nowym Łuhom 26, Kſchiwa
Borſchcź 13, Wulka Dubrawa 6, Pſowje 6, Holeſchow 2, Kupoj 1, Khróſt 2,
Minakał 1 a Klukſch 1.

Do Wotrowſkeje woſady ſłuſcheja 683 katholikow a to 377 zafarowanych a
316, kiž w pſchipokazanych měſtnach bydla. Zafarowane wſy ſu: Wotrow,
kiž ma 252 katholikow, Žuricy 78, Neuhof a Nowe Měſto 8. Pſchipokazane
ſu: Biſkopicy, kiž maja 98 katholikow (Biſkopicy ſłuſcheja po prawym do
Pirna, licžimy je pak tudy, dokelž ſu po měſtnje Wotrowej najbliz̀ſche),
Halſchtrow 15, Połcžnica 36, Kaſchecy 53, Krjepjecy 35, Porchow 13,
Jělca 6, Protecy 15, Smělna 12, Brětnja 13, Jědlow 7, Brězeń 9, Wujezd
2, Wałowy 1 a Palow 1.

Do Njebjelcžic ſłuſcheja 589 katholikow; z nich ſu 572 zafarowanych a 17
pſchipokazanych. Zafarowane ſu: Njebjelcžicy, kiž maja 241 katholikow,
Serbſke Pazlicy 168 a Pěſkecy 163. Pſchipokazane jenož Němſke Pazlicy,
kiž maja 16 katholikow a Cžornow 1.

Do Schpitala pod Kamjencom ſłuſcheja: Kamjeńc, kiž ma 280 katholikow,
Brunjow 38, Schpital 24, Kinsƀork 20, Gersdorf 10 a Biſchheim 5.
Hromadźe po tajkim 377 katholikow.

Kak daloko je z wotmyſlenej nowej cyrkwju w Serbach?

Tale wutrobna naležnoſcź nimale wſchitkich katholſkich Serbow je w tutym
lěcźe ſo dale ſpěchowała a nětko zaſy ſwojomu wuwjedźenju ſo bóle
pſchibližiła. Nawdaty kapital z danju wucžini po cžiſle 23. naſchoho
Poſła hižo 30,000 markow. Pſched doſpěcźom tejele nahladneje ſummy bě ſo
wubjerk z piſnej próſtwu na hnadnoho k. biſkopa wobrocźił, zo by 1. po
pſchepytanju wěcy wuſudźił, kaž ſebi wubjerkowe ſtatuty žadaja, hdźe ma
wotmyſlena cyrkej ſtacź. Wón je ſo za Bacźoń wuprajił. Wubjerk žadaſche
2., zo by k. biſkop dowolnoſcź k twarjenju cyrkwje pola ſakſkoho
knježeŕſtwa a pola łužiſkich ſtawow wobſtarał, kaž tež 3., zo by k.
biſkop wopory, kotrež ſo kóžde lěto w cyrkwjach a khapalach ſerbſkeje
krajiny za ſ. Bonifacijowe towaŕſtwo ſkładuja (na ſ. Józefowe běchmy
zabyli!) twarjenju noweje cyrkwje w Serbach pſchipokazał. Poſlenjej
próſtwje ſlubi k. biſkop a z nim tachantſke konſiſtorium dopjelnicź,
hdyž ſo hiſchcźe někotre pſchedběžne wěcy a piſma wobſtaraja, z kotrychž
ſu tele najwažniſche: Najprjedy dyrbja ſo cžeſcźomne ſlubjenja
dobrocźiwych dawacźerjow měſtna abo pola tež wyſchnoſtnje wobkrucźicź!
To chcedźa Bacźońcženjo hnydom cžinicź. Potom dyrbi ſo patronat abo
kollaturſtwo wobſtaracź; to ſame drje klóſchtr Marijneje Hwězdy, kiž bu
hižo z deputaciju 4. decembra wo to proſcheny, najſkerje na ſo wozmje.
Dale žada ſo dowolace piſmo khróſcźanſkoho k. fararja k twarjenju
cyrkwje w joho woſadźe, kotraž dyrbi wězo najprjedy filialna bycź, zo by
pozdźiſcho pſchi doſtacźu zakładnoho kapitala farſka z njeje naſtacź
mohła. Knjez kanonik Barth je tule dowolnoſcź hižo dał.

Po dokonjenju tychle požadankow budźe ſo ordinariat ze wſchej móžnoſcźe
prócowacź, zo by naſch „dobry ſkutk“ ſpěchował. Daj Bóh, zo by ſo jomu
joho prócowanjo w Dreždźanach a w Budyſchinje derje radźiło, tak zo
bychmy zakładny kamjeń noweje cyrkwje w Bacźonju na 21. meje 1877, na
biſkopſkim jubileju Piuſa ♣IX.♠ woprawdźe połožicź móhli. K tomu daj Bóh
zbožo! ♣M. H.♠

Serbſke knihi a pisma.

Duchowna Róžownja

ſwjateje Marije macźerje božeje a pſchecy cžiſteje knježny. Handrij
Ducžman. 1872. — 518 ſtronow. ♣VIII.♠ — Płacźizna: W rjanej wjazbje 6
mk. — W ſrěnjej wjazbje 4 mk. 25 np. — Zeſchita 3 mk. 50 np.

Pobožnoſcź na ſwjatym Skhodźe.

Z pſchidacźom dweju Litanijow wudał Michał Hórnik. 1870. — 32 ſtronow.
♣VIII.♠ — Płacźizna 20 np.

Krótke rozwucženjo wo někotrych bratſtwach ſwjatoho ſkapulira.

♣P.♠ Arnold Werner, duchowny ciſterciſkoho rjadu w Oſſegu. 1873. — 35
ſtronow. ♣VIII.♠ — Płacźizna 15 np. — Wunoſchk tuteje knižki je hako
Pětrowy pjenježk za ſwjatoho Wótca poſtajeny.

katholſki katechismus

z krótkimi ſtawiznami nabožniſtwa. Po Deharbe’owym pſchełožił Jurij
Łuſcžanſki. 1874. — 232 ſtronow. ♣VIII.♠ — Płacźizna 77 np.

Pobožnoſcź kſchižowoha pucźa.

Porjedźeny wudawk z nowym pſchidawkow. Michał Hórnik. 1874. — 32
ſtronow. ♣VIII.♠ — Płacźizna 20 np.

Žiwjenja Swjatych.

Po rjedźe cyrkwinſkich ſtawiznow ſpiſał Handrij Ducžman. 1864—1872. —
Dotal 12 zeſchiwkow (864 ſtronow). ♣VIII.♠ — Płacźizna 6 mk. — Jenotliwe
zeſchiwki po 50 np.

Biblijſke ſtawizny

ſtaroho a nowoho zakonja. Za katholſke wucžeŕnje wobdźěłał Michał
Hórnik. 1870. — 188 ſtronow. ♣VIII.♠ — Płacźizna 65 np.

Spěwy

za ſerbſke ſchule. Wudawk za katholſke ſchule. Z nakładom „Macźicy
ſerbſkeje.“ 1873. — 48 ſtronow. ♣VIII.♠ — Płacźizna 20 np.

katholſki Poſoł.

Ludowy cžaſopis. Dwójcy w mèſacu. Redaktor Jurij Łuſcžanſki. 1874. —
Płacźizna za ſobuſtawy 1 mk. 50 np. Na póſcźe 1 mk. 70 np.

Prěnja cžitanka

za ſerbſke katholſke wucžeŕnje w Hornjej Łužicy. Druhi rozmnoženy
wudawk. M. Hórnik. 1874. — 144 ſtronow. ♣VIII.♠ — Płacźizna 55 np.

Kak dołho domjacy ſkót noſy.

Zapocžatk. Cžas wuńdże. Pſchiſpomnjenja.

konje:

48 tydź. 4d.

abo

340 dnjów.

(330-349) kruwy:

40 tydź. 5 d.

abo

285 dnjów

(240-321). wowcy, kozy:

22 tydź.

abo

154 dnjów

(146-158). ſwinje:

17 tydź. 1 d.

abo

120 dnjów

(109-133).

1. januara 6. decbr. 12. oktbr. 3. junij 30. hapr.

6. — 11. — 17. — 8. — 4. meje

11. — 16. — 22. — 13. — 10. —

16. — 21. — 27. — 18. — 15. —

1. — 26. — 1. novbr. 23. — 20. —

26. — 31. — 6. — 28. — 25. —

31. — 5. jan. 11. — 3. julij 30. —

5. februara 10. — 16. — 8. — 4. junij

10. — 15. — 21. — 13. — 9. —

15. — 20. — 26. — 18. — 14. —

20. — 25. — 1. decbr. 23. — 19. —

25. — 30. — 6. — 28. — 24. —

2. měrca 4. febr. 11. — 2. aug. 29. —

7. — 9. — 16. — 7. — 4. julij

12. — 14. — 21. — 12. — 9. —

17. — 19. — 26. — 17. — 14. —

22. — 24. — 31. — 22. — 19. —

27. — 1. měrc 5. jan. 27. — 24. —

1. hapryla 6. — 10. — 1. ſept. 29. —

6. — 11. — 15. — 6. — 3. aug.

11. — 16. — 20. — 11. — 8. —

16. — 21. — 25. — 16. — 13. —

21. — 26. — 30. — 21. — 18. —

26. — 31. — 4. febr. 26. — 23. —

1. meje 5. hapr. 9. — 1. oktbr. 28. —

6. — 10. — 14. — 6. — 2. ſept.

11. — 15. — 19. — 11. — 7. —

16. — 20. — 24. — 16. — 12. —

21. — 25. — 1. měrc 21. — 17. —

26. — 30. — 6. — 26. — 22. —

31. — 5. meje 11. — 31. — 27. —

5. junija 10. — 16. — 5. nov. 2. oktbr.

10. — 15. — 21. — 10. — 7. —

15. — 20. — 26. — 15. — 12. —

20. — 25. — 31. — 20. — 17. —

25. — 30. — 5. hapr. 25. — 22. —

30. — 4. junij. 10. — 30. — 27. —

Kak dołho domjacy ſkót noſy.

Zapocžatk. Cžas wuńdże. Pſchiſpomnjenja.

konje:

48 tydź. 4d.

abo

340 dnjów.

(330-349). kruwy:

40 tydź. 5d.

abo

285 dnjów.

(240-321). wowcy: kozy:

22 tydź.

abo

154 dnjów

(146-158). ſwinje:

17 tydź. 1d.

abo

120 dnjów

(109-133.)

5. julija. 9. junij 15. hapr. 5. decbr 1. nov.

10. — 14. — 20. — 10. — 6. —

15. — 19. — 25. — 15. — 11. —

20. — 24. — 30. — 20. — 16. —

25. — 29. — 5. meje. 25. — 21. —

30. — 4. julij 10. — 30. — 26. —

4. auguſta 9. julij. 15. meje. 4. jan. 1. decb.

9. — 14. — 20. — 9. — 6. —

14. — 19. — 25. — 14. — 11. —

19. — 24. — 30. — 19. — 16. —

24. — 29. — 4. junij 24. — 21. —

29. — 3. aug. 9. — 29. — 26. —

3. ſeptbr. 8. aug. 14. junij 3. ſebr. 31. dec.

8. — 13. — 19. — 8. — 5. jan.

13. — 18. — 24. — 13. — 10. —

18. — 23. — 29. — 18. — 15. —

23. — 28. — 4. julij 23. — 20. —

28. — 2. ſept. 9. — 28. — 25. —

3. oktobra 7. ſept. 14. julij 5. měrc 30. jan.

8. — 12. — 19. — 10. — 4. febr.

13, — 17. — 24. — 15. — 9. —

18. — 22. — 29. — 20. — 14. —

23. — 27. — 3. — 25. — 19. —

28. — 2. oktb. 8. — 30. — 24. —

2. nov. 7. oktb. 13. aug. 4. hapr. 1. měrc

7. — 12. — 18. — 9. — 6. —

12. — 17. — 23. — 14. — 11. —

17. — 22. — 28. — 19. — 16. —

22. — 27. — 2. ſept. 24. — 21. —

27. — 1. nov. 7. — 29. — 26. —

2. decbr. 6. nov. 12. ſept. 4. meje 31. měrc

7. — 11. — 17. — 9. — 5. hapr.

12. — 16. — 22. — 14. — 10. —

17. — 21. — 27. — 19. — 15. —

22. — 26. — 2. — 24. — 20. —

27. — 1. decb. 7. — 29. — 25. —

31. — 5. — 11. — 2. junij 29. —

[1] ⁾ Nawjedźitym rólnikam a hoſpodarjam k pſchecžitanju. Spytaj, a
da-li Bóh zbožo, budźeſch widźecź, kajki změjeſch ſkót.

[2] ⁾ Original, po kotrymž je tutón naſtawk piſany, je kniha:
♣„Notre-Dame de Lourdes“♠ wot ♣Henri Lasserre,♠ kotraž jo w lècźe 1869
prėni raz wudata, loni (1876) hižo w ſwojim pjecźawoſomdźeſatym nakładźe
wuſchła. Dokelž ſmy wſchitcy wo Lourdes-u wjele ſlyſcheli a cžitali,
budźe wèſcźe wſchitkim tuto drobniſche wopiſanjo naſtacźa ſławnoho
hnadownoho měſta witane. Sprócniwemu ſpiſarjej budź dźak. ♣J. S.♠
