Katholſki Poſoł.

Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaŕſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

Redaktor: Michał Hórnik.

Tſecżi lětnik.

W Budyſchinje 1865.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak.

Wopſchijecżo.

Str.

Pucżpokazaŕ za nowe lěto 1.

Swjaty Ansgar, japoſchtoł Skandinavije 3. 18.

Swět pſchcd Khryſtom 6.

Něſchto wo bibliji a jeje cžitanju 13. 25.

Zapocžatk kſcheſcźanſkeje cyrkwje a jeje rozſchěrjenjo w japoſchtołſkim
cžaſu. 30. 41.

Kſcheſcźanſke miſſionſtwo 37. 61. 114. 121. 161.

Jakub Wornacž 43.

Michał Buk 44.

Jakub Bryl 46.

Pſcheſcżěhanjo kſcheſcźanow wot pohanow 53. 65. 76.

Swjecżi cžeſcżowarjo najſwjecżiſchoho ſakramenta 73.

Proceſſion z Božim Cźěłom w cžaſu cyrkwinſkeje zhromadżizny w Triencże
81.

Załoženjo klóſchtra Marijneje Hwězdy a Bernard z Kamjenca 89.

Schto je pacżeṙ k jědżi 96.

Wo kſcheſcźanſkej doſpołnoſcżi 97.

Kſcheſcźanſke poſtrowjenjo 123.

Pius ♣IX.♠ hako bamž a hako kral 105. 113.

Statiſtika katholikow w Sakſkej 107.

Cyrkwje a wuſtawy we Warſchawje a Krakowje 124. 129. 137. 145. 161.

Na dżeṅ wopomnjenja wſchitkich duſchow 131.

Stare prawidła mudroho žiwjenja 153.

Stajne rubriki: Z Łužicy a Sakſkeje.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Wozjewjenjo.

Katholſki Poſoł budże w nowym lěcże dale z nakładom towaŕſtwa
wukhadżecż.

Katholſki Poſoł

Enrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje.♠

♣Redaktor: Michał Hórnik.♠

♣Płaćizna na póstach 12½ nsl. lětnje.♠

♣Čisło 1. Budyšin, 14. januara 1865. Lětnik 3.♠

Pucżpokazaṙ za nowe lěto.

Prjedy wſchoho pſchejemy wſchitkim cžitarjam Poſoła wutrobnje: „Wjele
zboža na nowe lěto“! Zbožo dyrbi pak z najwjetſcha pſchińcż wot Boha
luboho Knjeza; pſchetož kȯždy dobry a dokonjany dar pſchińdże z
wyſokoſcże dele wot Wȯtca ſwětła, pola kotrohož njeje žane wotměnjenjo
(Jak. 1, 17). Tak tež zbožo nowoho lěta za nas pola Boha ſteji. Nowe
lěto budże połne „zboža“ abo „njezboža“, zatymhacž tȯn Knjez to za nas
dobre namaka. Duž njemȯžemy tež hinak hacž wſchitkim pſchecżelam a
cžitarjam naſchoho Poſoła na ſpocžatku nowoho lěta pſchiwołacż:
„Spocžinaj tole nowe lěto kaž kȯždy ſwojich ſkutkow z Bohom a w mjenje
Khryſtuſowym, a wuproſch ſebi k tomu bože žohnowanjo.

Zbožo nowoho lěta njeſteji pak jenicžcy pola Boha, wone ſteji ſobu we
rukomaj cžłowjeka. Cžłowjek je, kaž pſchiſłowo praji, kowaŕ ſwojoho
ſamſnoho zboža a tak wotwiſa tež wot njoho zbožowny pſchichod žiwjenja.
My znajemy drje ſłowo pſalmiſty: „Jelizo Knjez dom njetwari, dha dżěłaja
podarmo, kotſiž jȯn twarja“ (126); my wěmy pak tež, zo Knjez jenož tym
dżěłacżerjam pſchi twarjenju (ſkutkowanju) pomha, kotſiž ſami rucy
ſwojomu dżěłu pſchiłožeja a ſami ſwěrnje a pilnje z Bohom ſobu ſkutkuja.
Bȯh budże z nami, ale tež my dyrbimy z Bohom bycż (t. j. z joho hnadu
ſobu ſkutkowacż), chcemyli zbožowne lěto wocžakowacż. We tymle
naſtupanju leži tohodla zbožo nowoho lěta, luby cžitarjo, tež we twojei
rucy. Hlej cyłe lěto pſched tobu leži ze ſwojimi hodżinami, ze ſwojimi
dnjami, ze ſwojimi tydżenjemi a měſacami; kaž ty ſkutkujeſch a ſo
zadżeržujeſch, tak budża tele hodżiny, tele dny, tele tydżenje, tele
měſacy nowoho <pb n="2"/>lěta — zbožowne abo njezbožowne, zatymhacž ty
ſam chceſch a zapocžnjeſch. Chceſch ty te prěnje, na cžimž ja
njedwěluju, ſchto dyrbiſch pak cžinicż? Chcu tebi to na ſpocžatku lěta
prajicż — cžiń to, ſchtož Jězus praji: „Wzmicże na ſo mój ſpſchah (t. j.
dżeržcże moje kaznje) a wy změjecże wotpocžink za waſche duſche.“
Chceſchli tohodla, zo dżeń nowoho lěta zbožo za tebje ſobu pſchinjeſe a
wotpocžink a měr za twoju duſchu, dha dżerž bože kaznje, bjeŕ na ſo
ſpſchah Khryſtuſowy a ſłuž jomu tole lěto, kaž ſwěrny ſłužownik ſwojomu
Knjezej. To je tȯn pucż, na kotrymž ty we běhu nowoho lěta wjele zboža
nadeńdżeſch cžaſnoho a wěcžnoho, we tymle a tamnym žiwjenju. Khodż
potajkim kaž we wěrje doroſcżeny na pucżu božich kaznjow. Schtož je jim
napſchecżo, to dżerž za najwjetſche zło, za měrrubjace, toho ſo woſtaj,
tak cżežko hacž to tebi pſchecy bycż mohło! Schtož pak wone kazaja, to
dżerž za jenicžke žȯrło wěrnoho zboža, to cžiń a dopjelń! Pas ſo ſwojich
złych nakhilnoſcżow, twojeje wyſokomyſłnoſcże, zmyſłojtoſcże,
njepoměrneje ſtaroſcże za te cžaſne wěcy, ſebicžnoſcże, nahłoſcże atd.,
pſchetož to ſu prawi rubježnicy wſchoho wěrnoho zboža: měrnoho ſwědomja,
luboſcże božeje a zbȯžnoſcże. Hlej tutȯn pucż, wěra jȯn tebi pokazuje!
Cžim ſwěrniſcho, cžim nuterniſcho, cžim doſpołniſcho ty wſcho to
cžiniſch a dżeržiſch, cżim połniſchi budże we nowym lěcże měr twojeje
wutroby, cżim wjetſche we nim twoje zbožo, cżim wjacy tež ty
pſchinoſcheſch k ſwojomu zbožu we wěcžnoſcżi. Skoro cyłe lěto hiſchcże
pſched tobu leži, a hiſchcże we twojej mocy ſteji, ſej we nim tole zbožo
pſchihotowacż, duž nieſkomdż; nětk, hdżež hiſchcże cžaſa maſch, twoje
wěrne zbožo ſpȯznacż a ſkutkowacż; tȯn cžas ſo minje, tȯn cžas je
ſpěſchniſchi dyžli tȯn błyſk, kiž z mrȯcželow dele zjědże a ſylny dub do
tyſac kruchow poraža. Tȯn cžas na ſwojim ſpěſchnym běhu wſcho ſkȯncuje,
prjedy hacž ſo wohladaſch, tež twoje žiwjenjo. Duž wužiwaj jȯn, pſchetož
pſchińdże ta nȯc, hdżež nichtȯ wjacy dżěłacż njemȯže.“

Tola ty ſo komdżiſch, tele ſłowa dopjelnicż? Cžohodla? Chcu tebi to
prajicż; tebje wabja wjeſołoſcże tohole žiwjenja, cžaſne kubła a
bohatſtwa, cžeſcż a cžaſny wužitk — tele wěcy ty za ſwoje zbožo
dżeržiſch, a njedohladaſch ſo, zo ſy z nimi zjebany. Abo njejſy hiſchcże
ſpȯznał, zo ſu wſchě tele błyſkotace wěcy lute nicžo a zo ſy z nimi ſo
hiſchcże ženje zbožowny a ſpokojeny njenamakał? Samotne nazhonjenjo je
najlěpſchi wucžeŕ. Ty ſy ſnadż hižom 20, 30, 40 lět žiwy; — ſu wſchě
cžaſne wěcy tebi prawy měr twojeje wutroby dałe? Połož ruku na ſwoju
wutrobu a ty wěſcże žane „haj“ wuprajicż njemȯžeſch, ale zrudne (byrnje
wěrne) „ně.“ Hlej! kaž to bě we zandżenych lětach, tak budże to we nowym
lěcże — nicžo cžaſne, byrnje to cyły ſwět był, njezamȯži naſchu wutrobu
wupjelnicż a jej prawy měr a zbožo dacż, khiba Bȯh luby Knjez, joho
luboſcż, joho ſpodobanjo. Budż tohodla mudry a dopomń ſo na ſpocžatku
tohole lěta, zo je wſcho cžaſne para a kur, wokomiknjenjo widżowne a
pſchi wobhladanju hižom ſo zhubi. Nic zbokow toho pucża božich kaznjow
kcżěje cžłowjeſke zbožo, ale jenožn a tymle pucżu, a to cżim
nadobniſcho, cžim ſwěrniſcho a krucżiſcho ty na tymle pucżu wutrajeſch.

Ale njeje to cżežko, ty prajiſch, cžas žiwjenja ſo wſchoho cžaſnoho
wot<pb n="3"/>rjec a ſtajnje ſebje zaprěcż a bože kaznje dżeržecż? Na to
dyrbju hiſchcże wotmołwicż. Mȯžno, zo to za tebje cżežko budże (byrnje
jenož na ſpocžatku), ale hdże je na zemi hižom někajke zbožo, ſchtož by
cžłowjek bjez prȯcy doſtał? Widżiſch ty tamnoho pucżowarja, we
najwjetſchej horcocże, na kamjeńtnym pucżu mile daloko pucżowacż; a hlej
tola je wȯn wjeſoły a njehlada na horcotu a ſchkropawy pucż; cžohodla?
Dokelž dołho njetraje a wȯn do lubeje domowizny k ſtarſchimaj dȯńdże —
to wȯn wě a tohodla zabudże wſcheje cżeže a wſcheje nuzy. Tež twȯj pucż,
luby cžitarjo, tȯn pucż božich kaznjow wjedże do domowizny, do wěcžneje
zbȯžneje domowizny, joho dżěło a prȯca a wobcżežnoſcż na nim změje tež
bȯrzy kȯnc a ſcżěhuje na to wěcžny ſwjatok, wěcžny wotpocžink,
njewuprajomne myto. Tohodla dyrbi tež tebi wſcha twoja prȯca a kȯždy
wopor w tymle žiwjenju mały bycż, hdyž na te myto hladaſch, z kotrymž
Bȯh wupłacża. Ale cžohodla ty ſkȯržiſch a cżežkoſcże božich kaznjow dla
ſo zamołwjeſch: Pucż božich kaznjow je tež połny trȯſchta, měra a
„zboža“ za wſchitkich, kiž ſwěrnje na nim khodża. Wȯn je jenož na
ſpocžatku wuzki a ſchkropawy; wobzanknje pak něchtȯ ſylnje, na nim
krocžicż, dha budże pſchecy lȯžſchi, pſchecy lubozniſchi, pſchecy
wjeſelſchi. Jenož na ſpocžatku je cżežko Bohu ſłužicż; tȯn pak, kiž je
junkrȯcż zapocžał, namaka we ſwěrnej ſłužbje ſwoje wěrne zbožo, božu
hnadu a z njej wſchě kubła, kiž cyły ſwět dacż njemȯže, tȯn měr a prawe
zbožo ſwojeje duſche. Hlej to njech je za tebje tȯn pucżpokazaŕ za nowe
lěto. Njejſy-li dotal zbožomny był, tak leži wina na tebi, dokelž njejſy
hiſchcże tȯn pucż ſchoł, kiž ſym tebi runje pokazał. Horje pozběhń
potajkim ſwoju myſł a wutrobu; podaj ſo na pucż měra, kotryž ſy hacž
nětk wopuſchcżił a khodż na nim, kaž to njejſy hiſchcże cžinił, z
krutej, ſtajnej, ſwěrnej, wjeſołej myſłu a ja zawěſcżu tebi „wjele zboža
za nowe lěto!“ ♣P. L.♠

Swjaty Ansgar, japoſchtoł Skandinavije, arcybiſkop Hamburgſki, † 3.
februara 865.

Kaž ſu w lěcże 1863 Słowjenjo 1000lětne jubileum ſwojeju japoſchtołow
ſwjateju Cyrilla a Methoda ſwjatocžnje ſwjecżili, tak hotuja ſo lětſa
ludy połnȯcneje Europy — Danojo, Schwejdojo a zdżěla tež Němcy k
podobnomu ſwjedżenju; woni pak njeſwjecża pſchikhad ſwojoho wobrocżerja
ſwjatoho Ansgara ale ſkȯncženjo joho japoſchtołſkoho dżěła a joho
ſmjercż, kotraž ſo 3. februara 865 ſta. Nic jeno katholikojo chcedża
tutoho ſwojoho ſwjatoho cžeſcżicż; tež proteſtantojo napominaja ſo k
ſwjecżenju jubileja. Tak piſche proteſtantſki ſtawiznaŕ Münter wo ſ.
Ansgaru: „Cyrkwje a klȯſchtry buchu jomu poſwjecżene, ſwjate dny a
ſwjedżenje k joho cžeſcżi ſwjecżene; a hacžrunje ſu rozpanyłe we cžaſu
(lutherſkeje) reformacije joho wołtarje: njeſmě tola zahinycż
wopomnjecżo muža, kotryž bu kaž mało druhich dobrocżeŕ wjele
lětſtotkow.“

Ansgar narodżi ſo 8. ſeptembra 801 w Pikardiji (w nětcžiſchej
Francowſkej) <pb n="4"/>wot woſobneju ſtarſcheju, kotrajž běſchtaj z
blizkoho pfchecżelſtwa frankſkich khěžorow. Wȯn mějeſche te zbožo, zo
prěnje wocżehnjenjo wot macżerje doſta, kotraž ze wſchěm prawom zaſłuži
macżerjam druhich Swjatych porno ſtajana bycż. Jeje luboſcżiwa ſtaroſcż
a hłuboka pobožnoſcż zbudżiſchtej we nim zahe bohabojaznoſcż. Hdyž pak w
ſcheſtym lěcże ſwoju wubjernu macż zhubi, pȯſła joho nan do ſławneje
ſchule klȯſchtra Stareje Korbeje njedaloko měſta Amiens. Pod dobrymi
wucžorjemi wuznamjeni ſo młodżene pſchez pobožnoſcż a njewuſtawacu
pilnoſcż we wědomnoſcżach. Ansgar mějeſche w młodoſcżi widżenja, kotrež
ſwojim towarſcham powjedaſche a kotrež na joho pſchichodne powołanjo w
miſſionſtwje pokazowachu. Hižom w pjatnatym lěcże ſwojeje ſtaroby da ſo
woblec do draſty rjada ſwjatoho Benedikta a wotpołoži ſwjatocžne ſluby;
tež zaſtara dlěſchi cžas wucžerſke měſto pſchi tamniſchej klȯſchtyrſkej
ſchuli z pſchecżelom Vitmarom. Hdyž bu pozdżiſcho podobny klȯſchtyr Nowa
Korbeja njedaloko Paderborna we Weſtfalſkej załoženy, zo by w tamniſchej
hiſchcże pohanſkej krajinje kſcheſcżanſka wěra ſo rozſchěrjała, bu tam
Ansgar z někotrymi druhimi benediktinami pſcheſadżeny. Nětk bu za
měſchnika wuſwjecżeny a za wjedżicżerja klȯſchtyrſkeje ſchule a za
prědarja poſtajeny.

Tehdom běchu w połnȯcnej Europje Danſka, Schwejdſka a Norwegſka hiſchcże
w najhȯrſchim pohanſtwje; bě tam wěra do prȯznych, cżěmnych pſchibohow.
Měſto toho, zo měła wěra cžłowjeka k dobromu zbudżowacż, potorhowaſche
joho k hroznoſcżam. Woprowachu pſchiboham nic jeno ſkȯt, ale tež ludżi,
kotſiž dyrbjachu prjedy wot popow zabicżi bycż. Haj ſta ſo, zo nan ſam
ſwojoho ſyna woprowaſche wocžakujo pſchez to podlěſchenjo ſwojoho
žiwjenja abo dobycżo we wȯjnje. Tež cžinjachu wſchelake wohidne
kuzłaŕſtwo. A hdy by tole wſchitko ſo wotſtroniło, k cžomu bě tymle
ludam žiwjenjo wužitne, kotrež pſchecžinichu we wȯjnſkim cżahanju, w
nuzy, bjez ſwětła wěry a bjez Boha? Woni běchu nic jeno ſebi ſamym k
zahubjenju, ale hako namȯrſcy rubježnicy rubjachu a kȯncowachu,
hdżežkuli dopadźechu. Jich njepſchecżelſtwo bu tak djabołſke, zo khěže
palachu, w kotrychž běchu hiſchcże wobydlerjo. Nanojo tepjachu ſwoje
noworodżene, hdyž ſo jim ſłabe abo nic doſcż rjane zezda, abo hdyž
mějachu hižom wjele dżěcżi; tež je z hłodom kȯncowachu abo dżiwim
zwěrjatam cżiſnychu. W Grönlandże (Zelenſkej) a Islandże bu žiwe dżěcżo,
kotrejež macż zemrje, z macżerju ſobu pohrjebane. Njewȯlnicy (ſklavojo)
buchu do płuha pſchahani, a jich knjez mȯžeſche jich po ſwojim wuzdacżu
ſkȯncowacż. Kaž w tamnych krajinach dołha nȯc a tſchěſkaca zyma knježi,
tak zacżeže do tychle ludow cżěmna nȯc a do jich wutrobow ſurowoſcż a
zymne hidżenſtwo. Běchu drje někotſi miſſionarojo (kaž biſkop Ebbo,
Halitgar) w Danſkej kſcheſcżanſku wěru prědowali, ale wona njemȯžeſche
ſo dotal wobkrucżicż. Runje bu tehdom danſki kral Harald (Heriold) z
ſwojoho kraja wuhnaty a pſchińdże na dwȯr němſkoho khěžora Ludwika
Pobožnoho, zo by pola njoho pomoc pytał. Tudy bu na kſcheſcżanſku wěru
wobrocżeny, a pſchija z cyłej ſwojej ſwȯjbu a z pſchewodżeŕſtwom ſwjatu
kſchcżeńcu. Kral chcyſche jomu wuſtojnoho duchownoho ſobu dacż, kotryž
by joho we wěrje wobtwjerdżował a ju w Danſkej rozſchěrjał. Ale
njeběſche lohko, tajkoho duchownoho nadeńcż, <pb n="5"/>kotryž by w
kraju dżiwich pohanow zbožownje ſkutkował. Hdyž ſo wo tym na khěžorſkim
hrodże jednaſche, praji abt Wala, zo ma bjez ſwojimi mnichami jenoho,
kiž by ſo derje k tomu hodżił. Bě to Ansgar. Hdyž bu tam powołany a jomu
namjet wozjewjeny, wotmołwi Ansgar: „Tu mje macże, wotpȯſcżelcże mje!“
Joho pſchecżelojo a znacżi pytachu joho wot tajkoho wotmyſlenja
wotwobrocżicż a pſchedſtajachu jomu, zo je to njerozomne, k cuzym dżiwim
ludżom hicż, a jenož hubjenſtwo, dżěło a ſtrach wuzwolicż: ale Ansgar
wjedżeſche, zo tak na ſwoje prawe dżěło dże a woſta pſchi ſwojim
zamyſłu. Młody mnich zemjanſkoho rodu z mjenom Autbert poſkicżi ſo jomu
za towaŕſcha.

W lěcże 826 wotjědżeſchtaj po Rajnje z kralom Haroldom do Danſkeje. W
ſpocžatku bě kral pſchecżiwo nimaj ſurowy a njewjedżeſche, kak ma ſo ze
ſłužownikami Khryſtuſa wobkhadżecż; po cžaſu pak nawukny ſej jich wyſoko
wažicż. Harald zaſydli ſo na mjezach Jütlanda, pſchetož dale do kraja
ſebi njezwaži. Wot tam ſpytowaſche Ansgar po mȯžnoſcżi ſwoje
japoſchtołſke dżěło. Pſchede wſchim załoži ſeminar za pſchichodnych
duchownych. Harald dari jomu k tomu kȯncej někotrych hȯlcow, najſkerje
njewȯlnikow; druhich nakupi ſebi Ansgar ſam. Harald zapocža wȯjnu a
poraženy dyrbjeſche zaſy cżeknycż, a z nim tež Ansgar, kiž bu wot
khěžora do wȯtcžiny powołany. Luby towarſch Autbert wumrje bȯrzy po
ſwojich miſſionarſkich wuprȯcowanjach w Korbeji. Tajke njehody bychu
najwutrobicżiſchoho wottraſchiłe; ale Ansgar woſta na naſtupjenej drozy
a da ſo tam z nowa wupȯſłacż.

Ze Schwejdſkeje pſchińdże w lěcże 829 wotpȯſłanſtwo pſchekupcow k
khěžorej Ludwikej z powjeſcżu, zo ſu w jich kraju někotſi cžeſcżerjo
Khryſtuſowi, a zo by to kral Björn rad widżał, hdy bychu tam
miſſionarojo pſchiſchli. Ludwik wobzankny tam Ansgara pȯſłacż. Wȯn bu na
khěžorſki dwȯr powołany, a dȯſta tam potrjebnu połnomȯc a tež dary za
ſchwejdſkoho krala. Na danſke pomjezy wotpȯſła abt Wala zaſy druhoho
mnicha. W towaŕſtwje Witmara, wjedżicżerja Korbejſkeje ſchule, naſtupi
nětko Ansgar daloki pucż. A ſtupi na łȯdż (Schiff) jenoho pſchekupca,
kotrohož pak na pucżu rubježnicy nadpanychu. Ansgar wobkhowa z
towaŕſchom jenož žiwjenjo; wſcho druhe bu jimaj wzate. Po wulkich
wobcżežnoſcżach dojědżeſchtaj ſkȯncžnje 830 do tehdomniſchoho hłownoho
měſto Birki (Björkö) pſchi jězoru Melarſkim, hdżež jeju kral Bjoru
pſchecżelnje powita. Wȯn da jimaj dowolnoſcż, zo byſchtaj prědowałoj po
ſwojej woli. Wulka radoſcż naſta bjez kſcheſcżanſkimi jatymi, kotrychž
bě tehdom wulka mnohoſcż we Schwejdſkej, zo mȯžachu zaſy kſcheſcżanſkej
božej ſłužbje pſchitomni bycż. Ansgar prědowaſche kȯždy dżeń,
kſchcżijeſche a dżeržeſche wucžbu; wjele woſobnych Schwejdow bu
kſchcżenych, jena cyrkej natwarjena. Po połdralětnym japoſchtołſkim
ſkutkowanju wrȯcżi ſo Ansgar do wȯtcžiny a pſchinjeſe khěžorej Ludwikej
piſmo wot Bjorna. Schto je w nim ſtało, da ſo z toho zhudacż, ſchtož ſo
nětko ſta. Ludwikej woprawdże Pobožnomu zaležeſche wjele na tym, zo by
ſo kſcheſcżanſka wěra na ſewjeru (połnocy) Europy rozſchěriła. Wȯn
wobzamkny, pſchi wuliwje Łobja arcybiſkopſki ſtoł załožicż, kotromuž
dyrbi wobrocżenjo połnȯcnych krajow a zrjadowanjo nowych cyrkwjow
dowěrjene bycż. Za ſydło wuz<pb n="6"/>woli wȯn Hamburg a za prěnjoho
paſtyrja, kaž ſo ſłuſcheſche, Ansgara; tȯn bu hnydom za biſkopa
ſwjecżeny (833) z pſchizwolenjom bamža Hrjehorja ♣IV.,♠ pola kotrohož
běſche prjedy pobył, a kotryž joho romſkoho legata za ſewjer mjenowaſche
pallium (arcybiſkopſku draſtu) jomu podawſchi; joho wokrjeſej podſtaji
bamž wyſche ſewjernych Germanow tež tamniſchich Słowjanow.

Nowe biſkopſtwo ſ. Ansgara bě tehdom najwjetſche w kſcheſcżanſkej
cyrkwi, pſchetož wot Hamburga cżehnjeſche ſo pſchez Danſku, Schwejdſku a
Norwegſku; ale to wſcho dyrbjeſche hakle dobywane bycż, dokelž w tym
wulkim pſcheſtrjenſtwje wjele ſtow ſchtyrirȯżknych mili bě jenož mała
cžrjȯdka kſcheſcżanow a jenož ſchtyri farſke cyrkwje. Bě to potajkim
wobcżežne poſtajenjo, ale ſ. Ansgar tȯn cyły kraj za Khryſtuſa dobu; a
to nic z hrimotanjom ſtraſchnych tſělbow, z kȯncowanjom a palenjom kaž
wȯjnſcy dobywarjo, ale z cżichej pȯccżiwoſcżu a ſwětłom ſwjatoho
evangelija. Ansgar bě ſławny dobycżeŕ, kotryž ludy wokoło zhromadnoho
ſtoła w Romje zhromadżi. Tež naſchi bratſja Słowjenjo pſchi delnim Łobju
běchu tehdom pod Ansgarom, hdyž ſwjataj Cyrill a Method w Morawſkej ze
žohnowanjom dżěłaſchtaj. Kaž wonaj tak pſchinjeſe tež wȯn prawu jich
zdżěłanoſcż a ſwobodu, jenicžcy wozbožacu wěru do Jězuſa Khryſta. —

(Pokracžowanjo.)

Swět pſched Khryſtom[1]⁾.

Cžłowjek kaž wȯn z ruki ſwojoho bȯjſkoho ſtworicżerja wuńdże, bě
doſpołny na cżěle a duſchi. Wſchelake njedoſpołnoſcże a kiproſcże, we
kotrychž joho nětko namakamy, ſu ſcżěhwki cžłowjeſkeje
niepoſłuſchnoſcże. We rjanym haj njeſmjertnym cżěle ſpȯzna wȯn z jaſnym
rozomom ſwojoho najdoſpołniſchoho ſtworicżerja a lubowaſche wyſche
wſchoho wȯtca, kotryž bě joho hako ſwoje lube dżěcżo wocżahnył. Wo tutym
ſtawje zbožowneje njewinwatoſcże powjedaja nam nic jeno prěnje ſtrony
ſwjatoho piſma, ale tež piſowne wopȯmniki druhich ſtarych ludow. Cžim
ſtarſche ſu tute baſnje a powjedańcžka, cżim jaſniſcho rycža wo wěſtym
złotym cžaſucżim podobniſche jenicžcy wěrnym powjedanjam ſwjatoho piſma.
Tola cžohodla a hdy zhubi cżłowjeſtwo tutȯn rajſki ſtaw? Kſcheſcżanſtwo
nam wotmłowi: pſchez hrěch prěnjoho cžłowjeka. Hadam zawjedżeny wot
hada, roztorhny pſchecżelniwy zwjazk mjez bohom a cžłowjekom, a torhny
pſchez to cżežke khoſtanje na cyłe ſwoje potomſtwo. Zrudne ſcżěhwki ſu
tute hiſchcże za nas, tola wjele zrudniſche běchu za cžłowjeſtwo we
ſtarych cžaſach.

Hdyž bě cžłowjek wot ſwojoho Boha wotpanył, zacżěmni ſo joho nětko wot
cżěła wobknieženy duch tak jara, zo wȯn ſwojoho ſtworicżerja wjacy wot
pſchirody (natury) rozeznawacż njewjedżeſche a ſo k tutej modleſche. We
pſchirodże pak zjewuja ſo wſchelake mocy, a zabłudżeny cžłowjek pytaſche
ſkoro pod kȯždej z tu<pb n="7"/>tych wſchelakich mocow druhoho boha.
Prěni namaka joho pod někajkim kamjenjom, druhi we roſtlinje, tſecżi we
zwěrjecżu, ſchwȯrty we měſacu abo we ſłȯncu abo druhich hwězdach. Na
tajke waſchnjo naſtachu wſchelakore pohanſke pſchibojſtwa. We
zabłudżenym cžłowjeſkim rozomje njemȯžeſche ſo wěra do jenicžkoho boha
wjacy zdżeržecż, ale wſchobȯjſtwo abo mnoh obȯjſtwo (pſchiwzacżo wjele
bohow) zapocža we ſwěcże knježicż. Wěru do jenoho Boha zhubiwſchi zaby
cžłowjeſtwo tež na ſwoje ſempſchińdżenjo, zaby, zo je cžłowjeſki ſplah
jena jenicžka ſwȯjba a tohodla njezbȯžna njepſchezjednoſcż, wěcžne
pſchekory mjez ſtarymi ludami.

Pohanſcy bohojo we pſchirodże ſo namakajo, njeběchu lucżi duchojo,
njeběchu tež wſchohomȯcni, ale ſtejachu pod wyſchſchej mocu, kiž woni
♣„fatum“♠ (woſudżenjo) mjenowachu. Pozdżiſcho drje hladaſche cžłowjeſki
rozom, ſo tutoho pſchirodoknjejſtwa hańbujo po druhej podobje za ſwojich
bohow, a gŕichſki lud, najzdżěłaniſchi mjez ſtarymi ludami, namaka ju we
cžłowjeku, we najdoſpołniſchim ſtworjenju. Tucżi cžłowjeſcy bohojo
mějachn te ſame mocy jeno we wyſchſchej měrje, te ſame pocžinki a
njepocžinki, běchu tym ſamym njehodam podcżiſnjeni, kaž druzy ludżo.

Runjež tak błudnje kaž ſebi pohan ſwojoho boha pſchedſtajowaſche, tak
njeho dnje ſudżeſche tež wo cžłowjeſkej doſtojnoſcżi. Swojim boham
mȯžeſche wȯn jeno cyle zwonkownje ſłužicż, wo prawej wutrobnej
pobožnoſcżi ſo rycžecż njehodżi. Pſchinjeſechu drje wopory, haj bjez
měry wulke wopory, tola jeno ſnadż zo bychu ſwojich bohow wo něſchto
proſyli, abo zo bychu jich ſurowy hněw wot ſebje wotwobrocżili, pſchecy
jeno ze ſwȯjſkich wotpohladanjow. We cyłym pohanſtwje njenamakamy žadyn
pſchikład ponižnoſcże, haj woni za tutȯn pocžink ani ſłowo njeznajachu.
Jeno za tutu zemju běchu žiwi, nadżija njeſmjertnoſcże jeno ſo porědko
pola nich pokazuje, a to jeno pola někotrych wucženych hako mȯžna
myſlicžka, ženje pak njepſchedoby ſo k ſprȯſtomu ludej hako wucžinjena
wěrnoſcż. Tohodla bě njeſměrna bojoſcż pſched ſmjercżu, a powſchitkowna
njeſpokojnoſcż z cžłowjeſkim wotſudom. Jeno kaž kȯžda druha wěc wažeſche
ſo cžłowjek, dokelž na joho wažne woſebitoſcże a doſpołnoſcże pſched
druhimi ſtworjenjemi ſo njekedżbowaſche; z toho da ſo žadławe
wotrocžſtwo wujaſnicż, kotrež bě wſchudżom po pohanſkim ſwěcże
rozſchěrjene, z toho da ſo wujaſnicż, zo mȯžeſche někotry bohaty pohan z
tyſacami cžłowjeſkich žiwjenjow kaž z hrajkami wobkhadżowacż, haj jedyn
z najſławniſchich romſkich ſenatorow njehańbowaſche ſo, młodych rjanych
njewȯlnikow tunjo kupowacż, jich potom trochu wocżahnycż a potom droho
pſchedawacż. Mȯže ſnadż ſo cžłowjeſkej doſpołnoſcżi hiſchcże wjetſcha
kſchiwda cžinicż? Cžłowjek njewjedżo wo njeſmjertnoſcżi #wojeje duſche,
njeznajeſche ſwoje wyſoke powołanje, a tohodla tež nic ſwoju
doſtojnoſcż, njewažeſche ju tohodla tež pola ſwojoho bližſchoho. — Pȯdla
tutoho wulkoho zabłudżenja cžłowjeſkoho ſplaha we pohanſtwjo, bě ſo tola
tam a ſem někotra wěrnoſcż cžiſta zdżeržała wot błuda. Tež pohan
mějeſche rozom, hacž runje pſchez hrěch zeſłabjeny. Wobraz boz̀i drje bě
pola pohana zacżěmnjeny, tola nic cyle znicženy. Wěrjachu dżě k
najmjeńſchomu do bohow; hižom to dopokaza, zo wěra do Boha, drje
zkažena, ſo tola njeje cyle zhubiła. Haj někotſi pohanſey mudrowcojo
pſchińdżechu k lěpſchomu nabožniſkomu ſpȯznacżu; pſche <pb
n="8"/>ſwědcžachu ſo wo njedoſlědnoſcżi pohanſtwa, wſchelakorych błudach
jich wěry, wo wulkej zahubje jich žiwjenja. Woni radzachu drje,
naſtupjeny pucż wopuſchcżicż; tola nowu ſchcżežku, na kotrejž by
zabłudżene cžłowjeſtwo z wulkeje cżmy k jasnomu ſwětłu pſchińcż mohło,
tutu njemȯžachu pokazacż a wopiſacż. We tutej cżmě pak tola cžłowjeſtwo
ſtejo woſtacż njemȯžeſche, a tola njebě tu zaſy nichtȯ, kiž by wěrnoſcż
wucžił. Tohodla žadyn dżiw, zo wulki dżěl cžłowjeſtwa zadwělowa a ſo
bjezbȯžnomu wotſudej dowěri, to za najwjetſchu zbȯžnoſcż dżeržo, ſo
žaneje zbȯžnoſcże dale nadżecż. Mudrowcojo zahnachu ſebi ſtrach pſched
pſchitomnoſcżu pſchez wſchelake wupytane wopacžne wuſudki ſwojoho
rozoma, ſprȯſty lud pak njepſchińdże k prawomu ſpȯznacżu ſwojoho
njezboža, tohodla njemějeſche tež žadyn ſtrach pſched pſchichodnoſcżu.

Druhi dżěl pak tola nadżijeſche ſo lěpſchoho pſchichoda. Spȯznajo, zo je
cžłowjeſki rozom ſłaby a wſchelakim zmȯlkam podcżiſnjeny, zo to ſchtož
je cžłowjek ſam wunamakał, joho njeſpokoji, wobrocżi wȯn ſwojej wocži k
njebjeſam, ſo nadżijo, zo wottud „bȯjſke ſłowo“ wuńdże a joho wo tym
powucži, za cžimž joho wutroba tak krucże žada, wo Bohu, wo
njeſmjertnoſcżi cžłowjeſkeje duſche, wo jeje wyſokim powołanju atd. Dale
bě kȯždy wot toho pſchepokazany: ma-li nad nami lěpſchi duch we
cžłowjeſtwje knježicż zapocžecż, dyrbi tutȯn nětcžiſchi ſtary hrěſchny
ſtaw pſcheſtacż, ſwět pohanſkich bohow dyrbi panycż, wot druheje drje
njeznateje tola wyſchſcheje mocy pſchemoženy; a dale bě k najmjenſchomu
we romſkim ſwěcże powſchitkomnje znata wěc, zo kral tuteje noweje mocy
ze židowſtwa pſchińdże.

Mjez narodami pſched Khryſtom běſche jenicžki Iſraelſki, kiž prawomu
Bohu ſłužeſche. Běſche to wuzwoleny lud, ſrjedżicżeŕ mjez padom a
wumoženjom cžłowjeſkoho ſplaha. Pola tutoho zdżerža ſo pſchez woſebite
bȯjſke wjedżenjo wěra do prawoho Boha. Židowſtwo bě tak rjec kraj, na
kotrymž wſchěm narodam rajſka kwětka zakcże a ſchtom wumoženja wuroſcże.
Pȯdla božich zjewjenjow, Iſraelſkomu ludej dowěrjenych, namakamy we jich
ſwjatych knihach abo ſwjatym piſmje drohe a jara wažne powoſtanki
ſtarych podawkow, kiž zapocžatk cžłowjeſtwa, a zcyła cżěmne potajnoſcże
najprěniſchich cžaſow wuſwětluja, wo kotrychž nam ſwětne ſtawizny nicžo
powjedacż njemȯža. Kak bu ſwět ſtworjeny, kak cžłowjek? kajki bě joho
rajſki ſtaw, a kak jȯn zhubi? Kajka nadżija padnjenomu cžłowjekej woſta,
a kak ſpodżiwnje Bȯh wſcho wjedżeſche, zo by tutu nadżiju na wumožnika
zdżeržał. Zcyła ſtawizny tutoho luda ſu ſtawizny pſchihotowanja
padnjenoho cžłowjeſtwa k wumoženju. My ſo tudy zetkamy z Abrahamom,
kotromuž bě prěnje ſlubjenjo date, zo z joho potomſtwa zbȯžnik ſwěta
pſchińdże. Abrahamowe ſlubjenja wobnowjachu a wuwijowachu ſo pola joho
potomnikow Iſaaka a Jakuba. Wobrězowanjo bě zwonkowne znamjo ſluba mjez
Bohom a mjez Abrahamom a joho potomſtwom. Na horje Sinai dȯſtachu
potomnicy Jakubowi, we Egiptowſkej k mȯcnomu ludej zroſcżeni, pſchez
Mȯjzeſa ſwoje kaznje, kiž dyrbjachu woſebicże na Khryſta pſchihotowacż.
We tutym zakonju widżeſche Žid kaž we ſchpihelu licžbu a wulkoſcż
ſwojich zawinjenjow a joho ſwědomjo, z hrěchami wonjecžiſcżene, žadaſche
za wotmycżom winy. Zakoń ſam njemȯžeſche cžłowjeka z Bohom wujednacż — a
dołhe, dołhe lěta dyrbjeſche lud na woprawdżite wujednanjo cžakacż.
Wjele <pb n="9"/>mějeſche cżerpicż wot ſuſodnych ludow, wot ſwojich
ſamotnych kralow we Aſſyrſkim a Babylonſkim pſchecżehnjenju. Tola nihdże
njewopuſchcżi bȯh jich. A hdyž bě Babylon, tamne horde hrěſchne měſto
padnyło, dowoli jim kral Cyrus do lubeje wȯtcžiny ſo wrȯcżicż a templ
boži zaſy twaricż. Profetaj Haggai a Zacharias pohonjowaſchtaj Židow we
tutym ſwjatym dżěle, a wěſchcżeſchtaj, zo budże tutȯn nowy templ pſchez
Salomonſki, dokelž tȯn wot wſchěch ludow wocžakowany a trȯſcht wſchěch
pohanow budże do njoho khodżicż. Nětko zapocža ſo mjez Židami zaſy nowe
narodne žiwjenjo, mějachu dżěn nětko ſwoju ſrjedżinu, templ, ſwȯj
narodny wyſchſchi ſud (ſynedrinm), ſwojoho wyſchſchoho měſchnika. Haj na
krȯtki cžas bě ſame židowſke kralowſtwo we mjezach, kiž pod kralom
Davidom a Salomonom mějeſche, wobnowjene, tola jeno na krȯtki cžas, po
kotrymž bu Židam cyłe knjejſtwo wzate, a cuzomnik Herodes bě wot
dobycżeŕſkich Romjanow hako židowſki kral wuwołany. Tak bě pſchiſchoł
cžas, wo kotrymž bě patriarcha Jakub na ſmjertnym łožu wěſchcżił,
ſceptaŕ bu wot Judy wzaty. Blizko bě nětko cžas, we kotrymž dyrbjeſche
ſo ſwěta zbȯžnik zjewicż. Židża a pohanjo joho jenak žadoſcżiwje
wocžakowachu; — hlej wȯn pſchińdże, tola nic po wocžakowanju Židow a
pohanow. ♣J. Ł♠.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Wutoru 20. decembra 1863 bu w Khrȯſcżicach njeboh
penſionirowany duchowny k. kapłan Michał Rjencž hrjebany. Wȯn wumrje 12.
decembra dopołdnja na pſcheraženjo krewje w khěži khorych w dreždżanſkim
Friedrichsſtadtu. Dokelž běſche njebocżicžki žadał do Khrȯſcżic
pohrjebany bycż, dopjelni joho bratr kubleŕ w Khrȯſcżicach tule žadoſcż
a daſche cżěło do Khrȯſcżic pſchiwjezcż. W Dreždżanach bu bjez tym cżěło
požohnowane a do hale na pohrjebniſchcżo ſtajene. Na ſpomnjenym
pohrjebnym dnju wotſpěwachu zhromadżeni duchowni (wſchitcy kk. fararjo z
wokolnoſcże a dwaj klȯſchtyrſkaj) najprjedy ♣officium pro defunctis♠ w
cyrkwi. Potom dżěchu ze ſchulſkimi dżěcżimi, wot woſadnych kk. wucžerjow
wjedżenymi, po cżěło do Wicżazec kubła. Jara wjele ludu bě na
pſchewodżenjo pſchiſchło a pſchizankny ſo žarowanſkomu cżahej. Cżěło bu
do cyrkwje donjeſene a wyſokodoſtojny k. ſenior Pjech z Budyſchina
dżeržeſche ſpěwane ♣Requiem.♠ Na to bě pohrjeb a potom mějeſche
wyſokodoſtojny k. kanonik faraŕ Barth ſpěwanu Božu mſchu. Njeboh k.
duchowny běſche w Khrȯſcżicach ſtajnje wulke pſchecżelſtwo namakał,
woſebje hdyž kȯžde lěto někotry cžas tam bydleſche, zo by kupjele w
Marinej Studni wužiwał; to bě jena wina wjacy, zo chcyſche ſo mjez
ſwojich wȯtcow hrjebacż dacż. Bȯh daj jomu wěcžny wotpocžink a wěcžne
ſwětło ſwěcż jomu! — Njebohi běſche rodżeny w Cżěſchkecach 28. novembra
1807. Po wuſchtudowanju w Prazy doſta wȯn 12. oktobra 1833 měſchniſku
ſwjecżiznu, a to w Khrȯſcżicach wot njeboh biſkopa a tachanta Ignaca
Bernharda Mauermanna. Hako duchowny bě wȯn najprjedy druhi kapłan w
Budyſchinje a wobſtara hako tajki tež Bože ſłužby w Zdżeri. Dokelž
běſche wȯn dobry wucžeŕ, poſtaji joho <pb n="10"/>biſkop 1837 za
direktora zjenocżeneje noweje tachantſkeje ſchule, hdżež je wȯn wjele
dobroho ſkutkował. Na ſwoju žadoſcż pſchińdże w lěcże 1843 za
hrodowſkoho kapłana do Strahwaldy pola Lubija a woſta tam hacž do lěta
1859, hdżež ſo khorowatoſcże dla penſionirowacż da. Někotry cžas
bydleſche potom w Budyſchinje, 1861 ſcżahny ſo do Dreždżan, hdżež na
poſledku na farje w Friedrichsſtadtu bydło doſta a hdżež ſmjercż joho
khoroſcżi kȯnc ſcžini.

Z Budyſchina. Pjatk 23. decembra běſche w pſchitomnoſcżi hnadnoho k.
biſkopa, duchownych a druhich ludżi w ſalu tachantſkeje ſchule
wobradżenjo Božoho dżěſcża za ſchulſke dżěcżi. Wſchelacy dobrocżerjo
běchu ſo na pſchihotowanju tajkoho wobradżenja wobdżělili, bjez druhim
běſche k. K. muku k wulkej mnohoſcżi kołacžow darił. Pſchez 150 dżěcżi
doſta wſchelake draſty abo wobucżo abo knižki atd. Schulſki direktor k.
Schołta mějeſche pſched tym pſchihodnu rycž.

Ze Žitawy. W tutym měſcże je po poſlenim licženju 1365 katholſkich
wobydlerjow, pſchez 500 wjacy hacž pſched 3 lětami. Z toho je widżecż,
zo je naſche tachantſtwo wulki a wažny ſkutk zapocžało, hdyž je njedawno
ležomnoſcż k cyrkwi, farje a ſchuli za 6000 toleri kupiło. Bȯh daj, zo
by ſo pſchedewzacżo bȯrzy wuwjeſcż mohło; dokelž dotal maja žitawſcy wot
dweju lět jenož kȯždu druhu njedżelu bože ſłužby, wot kapłana ze
Strahwaldy wotdżeržane. Njedżiwaj ſo nichtȯ, zo ſo za tejko katholikow
njeje prjedy cyrkej załožiła; pſchetož to njebě dowolene, a ſmědżachu z
dowolenoſcżu wyſchnoſcże jenož kȯždy měſac jedyn krȯcż zjawne Bože
ſłužby bycż.

Z Dreždżan. Z cžěſkoho měſta Brandyſa je zrudna powjeſcż do Draždżan
pſchiſchła, zo je tam zwudowjena wȯjwodowa Marija z Toſkanſkeje, ſotra
naſchoho krala Jana, 3. januara dopołdnja po krȯtkej khoroſcżi wumrjeła.
Wona bě rodżena 1796. Kralowſka ſwȯjba je pſchez to cżim bȯle zrudżena,
dokelž mějeſche 10. t. m. wěrowanjo prynceſny Sofije z bajeŕſkim wȯjwodu
pryncow Korlu Theodorom bycż.

Z Dreždżan. We wſchelakich tudomnych katholſkich ſchulach běſche pſched
hodami ſwjatocžne wobradżenjo Božoho dżěſcża.

Z Lipſka. Na ſ. Schcżěpana wjecžor dawaſche towaŕſtwo katholſkich
towaŕſchow koncert a druhu zabawu, na kotruž běchu wſchelakich hoſcżi
pſcheproſyli.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Ze Hornjeje Schlezynſkeje. Po ſtatiſtiſkich pſchehladach mějeſche
Schlezynſka ze wſchěch pruſkich krajinow wob lěto najwjacy złȯſnikow
wotſudżenych. Wokrjeſy na lěwym brjohu Wȯdry (Oder) pak mějachu zaſy
dżeſacż krȯcż wjacy złȯſnikow dyžli pȯlſke wokrjeſy na prawym brjohu. Z
cžoho to pſchińdże? ♣Gwjazdka Cieszyńska♠ podawa wažnu pſchicžinu; je to
nahłe pſcheněmcžowanjo. Schule prȯcuja ſo njemudrje doſcż ze wſchěmi
ſrědkami wo němſku rycž a nałožuja wſchitkȯn drohi cžas jenož na
poněmcženjo pȯlſkich dżěcżi, tak zo pſchi tym <pb n="11"/>cžas njedoſaha
k wutwarjenju rozoma a wutroby. Wutroba woſtanje zanjerodżena, pſchetož
z cuzej rycžu njemȯžeſch do wutroby młodoſcże rycžecż a w dżěſcżu
nadobne zacžucża wubudżicż. Młodoſcż tam rycži lěpje němſki, ale dokonja
pſcheco wjetſche złȯſcże: falſchne pſchiſahi, ſodomſki hrěch, modaŕſtwo.
Poněmcženjo njeje rozomne wocżehnjenjo a njecžini zbȯžnych!

Z Prahi. Towaŕſtwo, kotrež chce hłownu cyrkej ſwjatoho Vita porjedżecż a
wutwarjecż, je k tomu kȯncej wȯndy wot khěžorowej Hilžbjety 1000 a wot
prjedawſcheje khěžoroweje Karoliny Auguſty tež 1000 ſchěſnakow doſtało;
kȯžde lěto hromadżi ſo k tomu tež po cyłych Cžechach. Měſchcżanſka rada
w Prazy je wulku ſummu 3000 ſchěſnakow za nutskomne wuporjedżenjo
tejnſkeje cyrkwje, hłowneje na Starym měſcże, pſchizwoliła.

Z Morawy. Khěžor je profeſſora Franca Suſchila, wo cyrkej a cžěſki narod
jara zaſłužbnoho, za cžeſtnoho kanonika kapitla we Brünje pomjenował.
Cyłe duchownſtwo w Morawſkej je ſo nad tym jara zwjeſeliło a
powyſchſchenomu knjezej zbožopſchejacy ſpěw pſchepodało.

Schwajcaŕſka. W Saignelegieru pola Berna je 90 lětny faraŕ Contin,
kotrohož kapłan k. Marquis je 81lět ſtary. Poſledniſchi woprowaſche cyłe
ſwoje zamoženjo 25,000 frankow (nȯrtow) tamniſchej khěži khorych.

Italſka. Nowiny wozjewjeja proteſt 26 arcybiſkopowa biſkopow a 12
generalnych vikarow we Markach a Umbriſkej (krajiny bamžej prjedy
ſłuſchace) pſchecżiwo wukazej miniſtra kulta, z kotrymž porucža, zo
dyrbi ſwětne knježeŕſtwo inſpekciju nad duchownſkimi ſeminarami wjeſcż.
Woni zaſtorkuja tȯnle zakoń hako mocowace měſchenjo do cyrkwinſkich
prawow.

Z Roma. Bamž je 8. decembra 1864 zjawny liſt (encykliku) podpiſał a
potom z dwěmaj dodawkomaj rozpȯſłacż dał. W prěnim dodawku tama wȯn
wſchelake wopacžne wucžby nowoho cžaſa a w druhim wozjewja miłoſcżiwe
(jubilejſke) lěto. Někotre ſwětne knježeŕſtwa njedowola biſkopam liſt z
klětki wozjewicż (kaž Ruſowſka) a druhe dopuſchcża jeno wozjewjenjo
někotrych kruchow.

Bamž je w pſchitomnoſcżi kardinalow porucžił wobzanknjenjo wozjewicż, zo
ma ſo k ſwjatoprajenju 19 japanſkich martrarjow, wot Klemensa hižom
zbȯžnoprajenych, nětko pſchikrocžicż.

Z Roma piſche ſo do khrowatſkich nowinow ♣„Zagrebački katolički list“:♠
Katholſcy Polacy, bjez nimi tež duchowni pſchikhadżeja ſkoro kȯždy dżeń
do Roma; najwjacy wot nich podawa ſo do Francowſkeje, kotrejež lud je
Polakam pſchecżelny ... Powjedachu, zo chcedża někotſi pȯlſcy duchowni
hako miſſionarojo do Bołhaŕſkeje hicż a zo k tomu kȯncej pilnje
bołhaŕſkoſłowjanſku rycž wuknu. Bamž je za Bołharjow rjany zwȯn kupił a
požohnował, kotryž jim z tymile miſſionarami pȯſcżele. Njedawno
prajeſche mi duchowny, kiž bě w Bołhaŕſkej miſſion wjedł, zo tamniſchi
lud wožiwjena hiſtorija ſwjateju Cyrilla a Mcthoda jara zajima, kaž tež
wukopanjo a pytanjo koſcżow ſwjatoho Cyrilla w cyrkwi ſ. Klimanta w
Romje.

Z Pariza. Bjez prědarjemi poſlenjoho adventa je woſebje karmelit k.
Hyacinth w cyrkwi ſ. Marije wjele poſłucharjow měł. Tudy je wjele nowych
<pb n="12"/>cyrkwjow w poſlenich lětach naſtało; ale wopytowarjo Pariza
praja, za ſu na ſwjatych dnach wſchitke pſchepjelnjene.

Z Warſchawy. Nětko ſu tež ſchtyri z pjecż grichiſkokatholſkich
klȯſchtrow zběhnjene. Grichiſkokatholſka cyrkej licži w Pȯlſkej wokoło
300,000 wuznawarjow najwjacy w Lublinſkej guberniji. Sydło jich biſkopa
je mèſto Chełm. Mniſcha ze zběhnjenych klȯſchtrow maja ſo pſcheſydlicż
do jenicžkoho warſchawſkoho abo klȯſchtyrſkoho žiwjenja ſo wotrjec abo
do wukraja cżahnycż. — Dżěl romſkokatholſkich mnichow je ſo do wukraja
wuwjeſcż dał.

Z Algirſkeje. Algirſki biſkop ma nětko 300 duchownych, bjez nimi wjele z
arabſkoho naroda. W loni je nowu cyrkej we Blidachu poſwjecżił.

Amerika. W zjenocżenych ſtatach buſchtaj lětſa dwě pȯlſkej cyrkwi
załoženej, jena we Wiscouſinſkej a druha we Mineſotſkeje. Załožeŕ je
duchowny Buczyńſki. Pſchi cyrkwjomaj budża tež pȯlſke ſchule. Tež
katholſcy Cžechowje w Chikago a Saint-Louisu załožuja narodne ſchule a
cyrkwje.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu ſwój pſchinoſchk (poł tolerja) zapłacżili: kk.
ſcholaſtik Buk, faraŕ Kucźank, ſchulſki direktor Schołta, kapłan Hórnik,
vikar a dopołdniſchi prědaṙ Herrmann, regiſtrator Jurij Banda, Jakub
Wenka, Jan Koplanſki, Jan Bětka, Jakub Spann, Auguſt Mróz, ſpěwaŕ Michał
Maj, Mikławſch Kubica, Marija Pjetaſchec, cźěſla Korl Pjetſchka, Khata
Ducżmanec, wſchitcy w Budyſchinje, Marija Ducžmanec z Hrubjelcžic,
kubleŕ Pětr Ducžman z Bozankec, Handrij Najcž z Bělcžec, pſchekupc
Hórnik z Khróſcźic, žiwnoſcźeŕ Jan Haſcha ze Zajdowa, ♣Dr.♠ Lotza z
Lipſka, bratr Jurij z rjada kapucinow z Rumburga, kubleŕ Michał Jawork z
Miłocźic, duchowny knjez Marian Suchi z Różanta, faraŕ Jakub Bjeńſch z
Ralbic, ſchewc Michał Bjedrich ze Smjerdźaceje, blidaŕ Michał Kuba z
Pěſkec, kubleŕ Mikławſch Miklicž z Pěſkec, kubleṙ Mikławſch Cžornak z
Ralbic, faraŕ Schneider z Kulowa, wucžeŕ Jakub Schołta z Khocżiny,
kapłan Jakub Wels z Königshaina, klamar Michał Polan z Mniſchonca, H.
Haderkowa ze Židowa. (Pſchichodnje dale.)

Dobrowólne dary: kk. kanonik kantor Józeſ Hoffmann tudy 2 tolerjej;
♣Dr.♠ Lotze w Lipſku 15 nſl.; dwě ſotſje D. 10 nſl.; Michał Bjedrich ze
Smjerdżaceje 5 nſl. Auguſt Mróz z Budyſchina 15 nſl.

Wozjewjenjo.

Jeli ſo mnohoſcż wotebjerarjow w tutym lěcźe powjetſchi, wudamy za měſac
liſtno a to z druhim ſchtwórtlětom dwójcy za měſac po połliſtnje (8
ſtronow). Tohodla njech dotalni wotebjerarjo Póſła a tež ſobuſtawy
towaŕſtwa ſſ. Cyrilla a Methoda ſwěrni woſtanu, a njech ſo dobrocżiwje
prócnja tych kedżbnych ſcžinicź, kotſiž wo naſchim towaŕſtwje hiſchcże
nicžo zhonili njejſu. Redakcija ſo poſtara z pomocu dobrych pſchecźelow
wo polěpſchenjo Póſła a budźe druhoſłowjanſke cžaſopiſy trjebajo huſto
tež wěcy podawacż, kiž w němſkich nowinach na wobpucźach wjele
pozdźiſcho pſchińdu.

Wot redakcije.

Modleŕſke knižki: „Duchowna brónjeṙnja“ wot Prokopa Hancžki ſo za wěſtu
knihownju pytaja a móža ſo za pjenjezy pola redaktora wotbycź.

☞ Spis za ſobuſtawy ſłubjeny wuńdźe w měreu.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoł. Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje.♠

♣Redaktor: Michał Hórnik.♠

♣Płaćizna na póstach 12½ nsl. lětnje.♠

♣Čisło 2. Budyšin, 4. februara 1865. Lětnik 3.♠

Něſchto wo bibliji a jeje cžitanju.

Wloni je Poſoł wo wěrje powjedał a lětſa chce wȯn tež najnuzniſche wo
žȯrłach naſcheje wěry rozpowjedacż Naſcha wěra ſo cžeŕpa z dweju žȯrłow:
ze ſwjatoho piſma a ze japoſchtołſkeje cyrkwinſkeje tradicije
(podawizny). Prěnje žȯrło nam katholikam proteſtantowje płacżicż dawaja,
jenož z tej wſchelakoſcżu, zo ſwjate piſmo za jenicžke žȯrło wěry
płacżicż dadża a praja, zo dyrbi kȯždy ſam z tutoho žȯrła cžeŕpacż, kaž
ſo jomu lubi t. j. zo dyrbi kȯždy ſam ſwjate piſmo abo bibliju cžitacz a
ſebi ſam wukładowacż Zo tajka wucžba we naſchej cyrkwi nicžo njepłacżi,
haj zo je dawno wot njeje tamana była, je ſnadż znate; ale runje tak
znate je ſwarjenjo proteſtantſkich nowinow a cyrkwinſkich traktacżikow,
kiž woni tuteje winy dla wudawaja, tak huſto hacž wone wo tutej wěcy
piſaja. Waſcha cyrkej, tak wone najbȯle praja, je njepſchecżelnica
wſchoho rozwucženja we wěrje a boji ſo, zo by lud, hdy by bibliju
cžitał, k ſwětłu wěrnoho evangelija pſchiſchoł, dale wſchelake
bjezwužiwanja we waſchej cyrkwi ſo dohladał a porokował kaž bamžowy
regiment a cyłe biſkopſke regirowanjo atd. atd., a tohodla zakazuje wona
ludej bibliju.

Tele wumjetowanjo je cyle proteſtantſke, pſchetož njeje ženje prjedy 16.
lětſtotka cžinjene było. Tehdom pak, hdyž proteſtantismus ſpocža,
ſpocžinachu tež tele wumjetowanjo cžinicż, wone je tohodla hižom
podhladne a nowotne we naſtupanju ſwojoho naſtacża. We ſpomnjenym cžaſu
chcychu mienujcy někotſi wotpadnjeni duchowni, kotſiž wudawachu, zo
chcedża cyrkei reformirowacż, cyle nowe wucžby do cyrkwje zawjeſcż: kaž
wot wotpuſka, wot cyrkwinſkeje mocy, ſwjatych ſakramentow atd. Zo ſo
woni pſchi tym kaž wſchitcy błudnicy na bibliju <pb n="14"/>powołachu,
hodżeſche ſo myſlicż. Ale tež naſcha cyrkej, kiž ſwjate piſmo we kȯždym
cžaſu njezranjene wobkhowaſche, ſtajeſche jim bože ſłowo ze ſwjatoho
piſma napſchecżo, a to tak, zo buchu jich błudy pſchez cyrkwinſke
wukładżenjo a dopokazanjo za cyle ſchkȯdne ſpȯznate a wotpokazane.
Dokelž pak cyrkej a jich prědkſtojicżerjo ſwjate piſmo wot tutych
wotpadnjenych ſkepſowacż njedachu, rozſchěrjachu cżile a jich
pſchiwiſarjo (zo bychu dotalne wukładżenjo biblije cyrkwi wutorhnyli a
ſej ſami po ſwojich wumyſlenych błudach wukłaſcż mȯhli): zo bamž a
biſkopowje ſo boja bibliju do rukow dacż, zo by lud jenož dale hiſchcże
we cżmje njewěry ſedżał, zo ſu woni cżi najprěniſchi, kiž ſu piſane bože
ſłowo we bibliji zaſy k płacżenju pſchinjeſli, haj zo njeje nichtȯ
prjedy wot biblije wjedżał atd.

Hněw a klubucžinjenjo bě cyła wina, zo ſu tajke rycže we horcże ludu
naſtałe a hacž do naſchoho cžaſa ſo dżeržałe. Cyrkej njebě ludej ženje
powſchitkomnje biblije zakazała; najzjawniſche wopokazmo tohole
wuprajenja je to: zo je wona we 80 lětach po wunamakanju cżiſchcżenja
hacž do cžaſa tak pomjenowaneje reformacije 800 wudawkow biblije (bjez
nimi běchu nimale 20 němſkich[2]⁾ wukhadżecż dała. Wona je jenož
zakazała, falſchne ze zmylkami pſchełožene biblije cžitacż a tajke z
khecarſkimi wukładżenjemi a pſchiſpomnjenjemi. We wſchim druhim pak chce
wona měcż, zo by biblija jenož wot tych cžitana była, kiž ju tež
rozemicż mȯža a wužitk wot jeje cžitanja změja; tym pak, kotſiž
pſchihotowani njejſu k cžitanju biblije (pſchez wjetſchu wědomoſcż a
woſebitu ſwěrnoſcż, a kotſiž bychu pſchez cžitanjo ſnadż jenož ſchkodu
měli), njetyka wona bibliju kaž proteſtantſke cyrkwje do ruki, haj
tajkim wotradża wona cžitanjo biblije. Zo wona tohodla jeje cžitanjo
kȯždomu bjez wuwzacża njedowoli, je cyle mudrje, pſchetož cyrkej wě,
zo 1) powſchitkomne cžitanjo biblije ženje dowolene njebě, a 2) zo je
biblija cżežko k rozemjenju, na mnohich mèſtach cżěmna a potajna, haj
njewucženych do błudow a ſtrachow za jich duſche zawjeſcż mȯže.

Zo cžitanjo ſwjatych piſmow njeje ženje powſchitkomnje a kȯždomu bjez
wſchoho wuwzacża dowolene było, pokazaja nam ſtawizny ſtaroho a nowoho
zakonja tak zjawnje, zo by wulku njewědomnoſcż pſcheradżiło, to zaprěcż
abo złomyſłnje pſchehladacż. Mojzes bě tȯn najprěniſchi ſwjaty ſpiſaŕ,
wȯn piſaſche pſchez woſebite bože nutsdawanjo pjecż knihow. Hacž runje
pak tohodla piſaſche, zo by wot židowſkoho ludu cżmu njewěry zahnał a
lud rozwucžił, njechaſche wȯn tola ſwoje knihi do kȯždoho rukow dacż. We
31. ſtawje deuteronomium porucža wȯn, zo maja ſo joho knihi z boka
ſlubnoho kaſchcża wobkhowacż a we 17. ſtawje, zo oyrbi kȯždy, kiž
njekajki dwěl (cwofl) ma we zakonju, k jenomu měſchnikej hicż a ſebi
pola njoho zakoń wukłaſcż dacż. Kȯžde ſydme lěto jenož dyrbjachu tele
knihi ludej prědkcžitane bycż, zo njeby lud we njewědomoſcżi zakonja
woſtał. Joho knihi njeſmědżachu tež wotpiſane bycż a do ludu
rozſchěrjene; zjawne wopokazma, zo joho ſwjate piſma njeſmědżachu ludej
podate bycż a zo bě jich prědkcžitanjo a wukładżenjo jenož wěc
židowſkich měſchnikow. Po jenej <pb n="15"/>hebrejſkej tradiciji je
Mojzes wukładowanjo ſwojich pjecż knihow ſwojomu zaſtupnikej Joſuej
hortnje podał a po tutoho ſmjercżi je wone hacž do babylonſkoho zajecża
wobkhowane było we horcże 70 Starſchich. Hakle Esra (467 pſched
Khryſtom) je po babylonſkim zajecżu a zaſywrócżenju zakonja wſchě ſwjate
knihi, kiž wot Mojzeſa hacž do joho cžaſa piſane běchu, zhromadżił, je
do 70 zwjazkow pſchinjeſł a je tak pſched zahubjenjom wukhował; tola tež
tehdom njepſchińdżechu tele knihi ženje do rukow ludu, ale woſtachu we
rukach židowſkich měſchnikow. Esra ſam wukładowaſche ludej tele knihi a
poſtaji woſebite wuſtawy (ſynagogi mjenowane), kiž pſchikhadżacomu ludej
boži zakoń wukładowachu. Wot tajkich ſynagogow je tež rycž we 15. ſtawje
japoſchtołſkich ſtawiznow. Zo potajkim tehdom ſwjate knihi hiſchcże we
ludżacej rycži wotpiſane njeběchu, njetrjeba dopokazane bycż. Hakle
pſchez egiptowſkoho krala Ptolomäa (245) ſu ſw. piſma, kiž hacž dotal
jenož we hebrejſkej rycži běchu, z pomocu 70 tołmacžerjow
(pſchełožerjow), kotrychž wȯn z Jeruzalema pſchincż da, do grichiſkeje
rycže pſchełožene byłe, kotruž rycž pak jenož jara mało wucženych židow
tehdom znajeſche. Cżi pak, kotſiž ju znajachu, běchu pſchepokazani, zo
bě to najwažniſche nic te pſchełoženjo bibliſkoho texta, ale te ſtare
ſynagogiſke podawizny a wukładżenjo, tak zo we Khryſtuſowym cžaſu, kaž
ze ſwjatoho piſma nowoho zakonja widżimy, wukładżenjo a hortna podawizna
wot piſmawucženych ſkoro wjacy płacżeſche dyžli ſwjate piſma ſamo. Zo by
tohodla njewucženy lud we ſtarym zakonju ſwjate piſma cžitał a ſej
wukładował (kaž dżens proteſtantſki lud) njeſtoji ze žanym piſmikom we
tymle zakonju a ſtawizny ſwjatych piſmow ſtaroho zakonja to zjawnje
pokazuja. — Ale my njejſmy židża, mohł něchtȯ prajicż, my ſmy
kſcheſcżenjo a kȯždomu kſcheſcżanej, kiž cžitacż mȯže, dyrbi cžitanjo
ſwjatych knihow dowolene bycż, woſobnje piſma nowoho zakonja. Na to
wotmołwju: Cyłe zadżerženjo Khryſtuſowe a waſchnjo ſtareje cyrkwje hacž
do 16. lětſtotka to tež njepſchidatej. Kajke měnjenjo Jězus Khryſtus ſam
we naſtupanju ſwjatoho piſma mějeſche, hodżi ſo lochko dohladacż ze 13.
ſtawa ſcżenika Mateja. Tam praſchachu ſo wucžownicy Knjeza, cžohodla wȯn
k ludej pſchez pſchirunanja rycži; na cžož wȯn wotmołwi: Wam je date, zo
byſchcże potajnoſcże božoho kraleſtwa wjedżeli, tym pak njeje date.
Pſchetož z widżacymaj wocžomaj woni njewidża a ze ſłyſchacymaj wuſchomaj
woni njeſłyſcha, pſchetož woni je njerozemja; — wutroba toho ludu je
ſtwerdnjena a jich wocži drěmataj, zo njebychu něhdy ze ſwojimaj
wocžomaj widżeli a ze wutrobu rozemili ...... ale zbȯžne ſu waſche
wocži, zo widża a waſche wuſchi, zo ſłyſcha. Z tych ſłowow, praji ſwj.
Hieronymus, je zjawnje widżecż: zo ſpȯznacżo kſcheſcżanſkich wěrnoſcżow
njeje wulkej mnohoſcżi ludu date, ale jenož japoſchtołam. Haj junu
prajeſche Syn Boži: Zo by wȯn tež tymle hiſchcże wjele k prajenju měł,
zo woni pak to hiſchcże znjeſeż t. j. rozemicż njemȯhli. Hdyž Jězus
hižom ſwojim japoſchtołam, ſtołpam ſwojeje cyrkwje, wſcho dowěricż
njechaſche, kak mohła cyrkej ſo zwažicż, ſwjate piſma, najdrȯžſchi
pokład, kiž je doſtała, do rukow njewědomnych, ſłabych, njedoſpołnych a
huſto doſcż njekhmanych kſcheſcżanow połožicż, kiž wažnoſcż tychle
knihow njeſpȯznaju? Ale nježada Khryſtus ſam pola Jan. 5., wumjetuju
proteſtantowje: <pb n="16"/>zo lud ſwjate piſmo cžitacż dyrbi?[3]⁾ Zo
tele joho ſłowa napominanjo k cžitanju ſwjatych piſmow wobdżeržeja,
njechamy zaprěcż, ale kȯždy widżi tež: zo Syn Boži tele ſłowa njeje k
tomu ludej rycžał, ale k tym prědkſtejerjam a piſmawucženym, kiž ſwojoho
zaſtojnſtwa dla ſwjate piſmo znacż dyrbjachu a je znali njejſu. Hiſchcże
zjawniſcho pak budże to kȯždomu, zo Jězus k tymle rycžeſche, dokelž je
tam ſobu prajene, zo chcychu cżile joho ſkȯncowacż. Zo je cyła
Khryſtuſowa rycž tohodla na fariſejerjow a piſmawucženych měrjena, kȯždy
dowidżi, kiž ſpomnjeny ſtawcžk pola ſwjatoho Jana cžita. Schtȯž
ſkȯncžnje hiſchcże pſchiwozmje, zo je Jězus Khryſtus ſam huſto do templa
a do ſynagogow khodżił (Luk. 2; Matej. 4, 12. 13; Mark. 1, 3. 6; Luk. 4,
13; Jan. 6, 12. 18.), zo je tam bjez wucžerjemi ſedżał a na nich
poſłuchał, cžitanjo a wukładżenjo ſwjatych piſmow ſłyſchał a tele piſma
ludej ſam wukładował, tȯn dyrbjał kaž ſlepy bycż, hdy by wobkrucżił: zo
je Syn Boži hižom ſamotne cžitanjo a wukładżenjo ſwjatych piſmow wot
ludu žadał. Ně, Jězus je pſchez ſwoje zadżerženjo a pſchikład runje to
napſchecżiwne wucžił, haj wȯn kaza ludej, kaž to hižom w Mȯjzeſowym
cžaſu bě, piſmawucženych a měſchnikow pytacż (Matej. 23, 2. 3.) a wot
nich ſo rozwucžecż dacż. „Na Mȯjzeſowym ſtole ſedża piſmawucženi a
Fariſejſcy. Wſchitko tohodla, ſchtož woni wam praja, to dżeržcże a
cžińcże.“ Piſmawucženi a Fariſejſcy, a po Jězuſowej ſmjercżi
japoſchtołojo mějachu te ſwjate piſma po woli Khryſtuſowej we rucy, lud
pak dyrbjeſche na nich poſłuchacż. Wot biblije w ludu žana rycž njeje
wothladane wot toho, zo hakle piſma ſtaroho teſtamenta wobſtojachu. —
Tȯn ſamy porjad je pak tež tehdom dżeržany był, hdyž bě Jězus Khryſtus
hižom wumrjeł a do njebjes ſpěł, w cžaſu prěnjeje cyrkwje.

Japoſchtołojo a ſcżenikowje piſachu z wuwzacżom ſwjatoho Mateja, kiž
ſwoje ſcżenjo hebrejſcy piſaſche, wſchitcy pak grichiſcy pak łacżonſcy,
hacžrunje we wſchěch tehdomniſchich kſcheſcżanſkich krajach hinajſche
rycže po wſchelakoſcżi tutych krajow wobſtojachu. Swjaty Pawoł
njepiſaſche ſwȯj liſt Romſkim we romſkej (łacżonſkej rycži), ale we
grichichſkej. Cžohodla to? Dokelž wȯn kaž wſchitcy druzy ſwjecżi
ſpiſarjo chcyſche, zo bychu piſma na žane waſchnjo ludej do rukow
njepſchiſchłe, ale jenož derje wucženym a tajkim, kotſiž bychu we nich
wobkhowane potajnoſcże wopſchijecż mȯhli. Swjaty Matej piſaſche ſwoje
ſcżenjo za Jeruzalemſku woſadu hebrejſcy, ale po ſtarej hebrejſkej
rycži, kiž židowſki lud wjacy njeznajeſche; ſwjaty Markus piſaſche ſwoje
ſcżenjo w Romje, pod khěžorom Klaudiuſom, zjawnym njepſchecżelom
grichiſkeje rycže, ze žaneje druheje winy hacž z tuteje, dokelž wȯn měcż
njechaſche, zo bychu romſcy pſchewobrocżeni kſcheſcżenjo joho ſcżenjo
cžitali. Zjawne znamjo, zo ſwjecżi ſpiſarjo ludu dla a cžitanja dla
ſwoje piſma njepiſachu, bě tež to, zo ſu tele piſma woſobnje liſty jenož
pſchiležnoſtnje piſali, jenož jednotliwym kſcheſcżanſkim woſadam
pſchipoſłali a zo je cyły nowy teſtament po kruchach a dołho po <pb
n="17"/>ſmjercżi Khryſtuſowej hakle dopiſany był. Matej piſaſche 15 lět
po Khryſtuſowym donjebjesſpěcżu, Markus hiſchcże pozdżiſcho, Lukaſch
khecarjow dla hakle na kȯncu prěnjoho lětſtotka. By to tehdom hižom
winowatoſcż była, zo dyrbjeli kſcheſcżenjo ſwjate piſma cžitacż, dha by
Khryſtus a japoſchtołojo (ſwj. piſarjo) wopaki cžinili; Khryſtus, zo wȯn
njebě jim pſchikazał zdobom po joho ſmjercżi abo pſchi joho žiwjenju
piſacż, a japoſchtołojo pak, zo njejſu ſami tak wjele rozoma měli a joho
wucžbu napiſali. Woboje pak by wulka kſchiwda była za Khryſtuſa a za
japoſchtołow. Khryſtus je ſwojim wucžownikam, kaž ſwjate piſmo zjawnje
praji, porucžił prědowacż t. j. hortnje joho ſwjatu wucžbu wucžicż a to
woni kaž zaſy jich wucžownicy cžinjachu, tak zo je ſo wjele lětſtotkow
minyło, prjedy hacž mȯžachu ſo wſchě piſma nowoho zakonja we wſchelakich
rycžach wſchelakich kſcheſcżanſkich krajow. Swjaty Hawſchtyn praji, je
ſwjate piſmo we ſwojim cžaſu t. j. we ſchtwȯrtym lětſtotku jenož we
tſjoch rycžach a zo žana wot tutych rycžow tajka njebě, kiž by zwjetſcha
znata była. Dyrbjała to tohodla biblija kaž proteſtantowje wudawaja
„cžitanka“ bycż za cyły lud, cžohodla njejſu japoſchtołojo abo jich
wucžownicy ze biblije tajku knihu ſcžinili?? Wſchak ſo proteſtantowje
ſkoro we kȯždej małej wěcy na ſtaru japoſchtołſku cyrkej powołaja,
cžohodla chcedża woni tudy waſchnjo ſtareje prěnjotneje cyrkwje
zacżiſnycż? Runje we japoſchtołſkim cžaſu, hdżež ſo Khryſtuſowa wucžba
hortnje wucžeſche, by jena wotpiſana abo cżiſchcżana biblija jara
wužitna była khecarjow dla, kiž falſchne wucžby we falſchnych piſmach
rozſchěrjachu, a tola wobſwědcžeja wſchitcy cyrkwinſcy Wȯtcowje a
ſpiſarjo tamnoho cžaſa, zo tehdom hiſchcże žana biblija njebě a zo bu
ſwjate piſmo jenož na božich ſłužbach cžitane a we tajkej rycži, kiž
dyrbjeſche ludej derje wukładżena tycż. Někotre kraje woſtachu 400, 500,
haj někotre 800 lětſtotkow dołho bjez pſchełoženja ſwjatoho piſma a tola
wobſtojeſche tehdom we wſchěch krajach bjez biblije hižom taſama
kſcheſcżanſkokatholſka wěra, kaž we naſchim cžaſu hdżež mamy biblije wot
wſchěch krajow a rycžow. Zo je biblija pozdżiſcho do mnohich rycžow
pſchełožena była, to my rady pſchidamy, ale my njeſměmy zabycż, zo
cyrkej to ženje rady njewidżeſche, dokelž z kȯždym pſchełoženjom ſo tež
wjacy zmylkow do pſchełoženych biblijow měſchachu a dokelž lud, kiž
bibliju we ſwojej rycži cžita, tuſamu drje cžita, ale zwjetſcha
njerozemi, haj huſto doſcż pſchez ſamotne wukładowanjo tejeſameje do
błudow a khecarſtwow zawjedżeny bycż mȯže. Za dopokaz ja jenož jowle
wobkrucżam, zo ſu wſchitcy khecarjo kȯždoho cžaſa ſo na bibliju
powołali, byrnje taſama biblija, prawje cžitana a wukładżena wſchitke
jich khecarſtwa zatamała. Tohodla praji hižom ſwj. Hawſchtyn jara derje,
zo ſo z tej bibliju runje tak ſtaroſcżiwje wobkhadżecż dyrbi, kaž z euch
ariſtiju (ze najſwjecżiſchim ſakramentom). Bože blido ſtoji kȯždomn
pſchihotowane k trȯſchtej a k wokſchewjenju, tak tež ſwjate piſmo. Tola,
praji wȯn, dyrbi wone kaž najſwjecżiſchi ſakrament jenož doſtojnym a
khmanym podate bycż, kotſiž bychu k joho wužiwanju doſpołnu wědomoſcż
měli a doſpołnu pȯccżiwoſcż. Žadyn dżiw, zo naſcha cyrkej jenož tajkim
cžitanjo ſwjatoho piſma dowoli a powſchitkomne cžitanjo biblije bjez
wukładowanjow nochce.

(Pſchichodnje ſkȯncženjo.)

<pb n="18"/>

Swjaty Ansgar, japoſchtol Skandinavije, arcybiſkop Hamburgſki, † 3.
februara 865.

(Skȯncženjo.)

W Hamburgu natwari nětk ſwjaty Ansgar biſkopſku cyrkej a pſchihotowaſche
młodych Danow a Słowjanow na miſſionarſtwo. Ale na druhe lěto (837)
mějeſche wȯn wulke pruhowanja pſchecżeŕpjecż. Normanſki wȯjnſki lud,
tehdom na wſchěch europſlich pobrjohach ſtraſchny, nadpadże Hamburg a
ſpali měſto z klȯſchtrom, cyrkwju a knihownju; Ansgar ſam wuńdże ze
ſwojimi duchownymi lědma ze žiwjenjom. Bȯrzy na to pſchińdże zrudna
powjeſcż, zo je biſkop Gosbert pſchi zběžku luda ze Schwejdſkeje wuhnaty
a zo je tež kſcheſcżanſka wěra tam wuzanknjena. Sydom lět njeſmědżeſche
kſcheſcżanſki duchowny do Schwejdſkeje, hacž jim tam zaſy Ansgar jenoho
putnika pȯſła, kotryž zawoſtajenych kſcheſcżanow do małeje woſady
zjenocżi. K tomu bu hiſchcże klȯſchtyr w Turholtu pola Brügge,
hamburgſkomu biſkopſtwu wot khěžora darjeny, Ansgarej wzaty. Tu
ſtejeſche wȯn nětk khudy kaž Job a duchowni dyrbjachu joho wopuſchcżicż,
dokelž jich wjac ani zežiwicż njemȯžeſche. W tej nuzy pytaſche wucżek
pola ſuſodnoho biſkopa Ludericha we Bremenje; bu pak wot njoho
wotpokazany, dokelž tȯn załoženjo arcybiſkopſtwa w Hamburgu rad
njewidżeſche. Skȯncžuje ſmili ſo pobožna žȯnſka nad khudym
arcypaſtyrjom; woſobna wudowa Jkia dari jomu dwȯr blizko Hamburga; wot
tudy pocža Ansgar zaſy ſwȯj zapuſcżeny wokrjes wopytowacż. Nowomu
němſkomu kralej pſchiſłuſcheſche, ſo lěpje poſtaracż wo wokhudżenoho
arcybiſkopa. Pſchiležnoſcż k tomu poda ſo pſchi ſmjercżi biſkopa w
Bremenje. Kral chcyſche tele biſkopſtwo z Hamburgom zienocżicż a
Ansgarej wotedacż. Ale pſchecżiwo tomu zběhaſche ſo biſkop we Verdenje a
wobkrucżowaſche, zo ma ſtarſche prawo na to. Skȯncžnje pak pſchipadże
tola Bremen k Hamburgej a Verdenſki biſkop doſta jenož někotre kruchi
hamburgſkeje diöceſy. Hdyž bě tȯn zadżěwk wotſtronjeny, naſta druhi.
Arcybiſkop w Kölnje nochcyſche pſchidacż, zo by Bremen z Hamburgom
zjenocżeny był, dokelž je prjedy ke Kölnej ſłuſchał. Ale němſki kral
nochcyſche, zo by biſkop joho kraja pod arcybiſkopom cuzoho kraja ſtał;
a bamž Mikławſch poſtaji, zo matej biſkopſtwje Bremen a Hamburg
zjenocżenej bycż (858). Němſki kraj mějeſche nětk tſi arcypiſkopſtwa:
Mainz, Salzburg a Hamburg=Bremen. Ansgar bě hižom prjedy do Bremena
pſchecżahnył.

Hdyž tele zwady trajachu a tež pozdżiſcho pokracžowaſche Ansgar we
ſwojim prȯcowanju, zo by połnȯcnu Europu za Khryſtuſa dobył. Tehdom
knježeſche w Danſkej ſamoſtatnje kral Erich. Pſchi někotrych
wopytanjach, kotrež bě jomu Ansgar hako wupȯſłanc němſkoho krala
ſcžinił, dobu ſej Ansgar tajku cžeſcż, zo joho Erich w najwažniſchich
wěcach k wuradżenju powoła a wſcho po joho žadoſcżi cžinjeſche.
Hacžrunje kral, bojo ſo najſkerje pohanſkich popow, pohan woſta, dowoli
tola, zo by we tehdomniſchim hłownym měſcże Schleswiga (Hadeby) cyrkej
natwarjena a fara załožena była. Ale w lěcże 854 bu wot njepſchecżelow
kſcheſcżanſtwa zběžk pſchihotowany, w kotrymž bu Erich z trȯna cżiſnjeny
a morjeny. <pb n="19"/>Wſchitcy pſchikhilnicy Ansgara padżechu z Erichom
w tſidnjowſkim wojowanju. Krȯna pſcheńdże na dżěcżo z mjenom Erich ♣II.♠
a joho zaſtaracżerjo běchu tež ſurowi njepſchecżelojo kſcheſcżanſtwa. Na
te zbože njetrajeſche pſcheſcżěhanjo dołho. Hdyž ſo ſwjaty Ansgar na
pucż do Danſkeje hotowaſche, zo by tamniſche rokocżenjo změrował, doſta
powjeſcż, zo je młody kral najhȯrſchoho zaſtojnika wotehnał a zo je
Khryſtuſowej wěrje pſchikhileny. Bȯrzy pſchińdże tež z Danſkeje
pȯſelſtwo z prajenjom, zo ſej Erich ♣II.♠ joho pſchecżelſtwo a hnadu
Khryſtuſa zaſłužicż pſcheje. Pſchewodżany wot nadobnoho hrabje (grofy)
Burkharda khwata zwjeſeleny arcypaſtyŕ ſam do Danſkeje (856). A jomu
poradżi ſo nic jenož prjedawſche dobre poměry wobnowicż, ale tež nowe
ſpěchowanjo doſahnycż. Cyrkej w Schleswigu bu zaſy data a wyſche toho
wužiwanjo zwonow dowolene, ſchtož bě prjedy hako kuzłaŕſtwo zakazane. We
měſcże Ribe (w Jütlandże) załoži kral nowu faru a cyrkej. Prjedy hacž
naležnoſcże w Danſkej tak zbožownje ſo wobrocżichu, ſcžini Ansgar we
Schwejdſkej wažne krocžele.

W lěcże 861 naſtupi ſwoje druhe miſſionaŕſke pucżowanjo do Schwejdſkeje;
a bě w tym kraju druhi krȯcż z pſchizwolenjom němſkoho Ludwika. Ansgar
pſchiṅdże runje w prawym cžaſu; pſchetož tehdom jednaſche ſo na narodnym
ſejmje wo to, zo by kſcheſcżanſke nabožniſtwo cyle zakazane było. Z
bohatymi darami dobu Ansgar najprjedy pſchecżelſtwo wjeŕcha Olafa,
kotryž pak jomu zjewi, zo wo tym ſam wobzanknycż njemȯže, ale zo dyrbja
potom ſwjate loſy (pſchibohow) praſchane bycż. A ſta ſo tak. Loſy
wuprajichu ſo za kſcheſcżanſku wěru a tak wobzankny tež narodny ſejm, zo
ſmě kȯždy po ſpodobanju Khryſtuſa cžeſcżicż. Tak tu nětko we Schwejdſkej
Ansgar dwě lěcże ze žohnowanjom ſkutkowaſche. Wotedawſchi zarjadowanjo
cyrkwje Erimbertej, bratrowcej mjenowanoho Autberta, poſtaji joho za
fararja w Bircy, hdżež kral Olaf pſchihodne měſto za nowu cyrkej
pſchipokaza a wrȯcżi ſo zaſy do ſwojoho arcybiſkopſkoho ſydła Bremena.

Tak minychu ſo lěta w japoſchtołſkim prȯcowanju a w mniſchſkim žiwjenju.
Ansgar běſche ſebi pſchecy pſchał, zo by ſměł ſwoju krej pſchelecż za
Khryſtuſowu wucžbu; ale tele pſchecżo njebu dopjelnjene. Wȯn wumrje na
ſwojim łožu. Hdyž widżeſche zo budże dyrbjecż pſchez pſchirodżenu
ſmjercż ze ſwěta hicż, zdychowaſche wȯn: „Ach, we tym ſu moje hrěchi
wina, zo martraŕſku hnadu njedoſtanu“. Po ſchtyriměſacžnej khoroſcżi
wumrje 3. februara 865 w 65. lěcże ſwojeje ſtaroby a w 32. ſwojoho
arcybiſkopſkoho zaſtojnſtwa. Cžeſcż wote wſchěch joho znajacych
pſchewodżeſche joho do rowa.

Wȯn bě kruty pſchecżiwo ſebi ſamomu, wodnjo a w nocy noſcheſche na cżěle
drapatu draſtu, a wužiwaſche jenož tak wjele, zo mohł žiwjenjo hubjenje
zdżeržecż. Běſche jenicžcy wot khlěba a wody žiwy. Zwucženy na ſtajnu
dżěławoſcż wobſtara pſalmy ſpěwajo wſchelake rucžne dżěło, a zo by na
pucżach nikomu wobcżežny njebył, pytaſche ſebi z plecżenjom ſycżow
(ſakow) ſwoje zežiwjenjo, cyle po prawidle ſwjatoho Benedikta doſpołnu
khudobu zakhowajo.

Napſchecżo tomu twarjeſche ſchpitale za khorych, khudych a cuzych
pſchikhadnikow, wjedżeſche dary hromadżicż za wjeŕchow a zajatych
wukupowacż, a ſtaraſche ſo jara za wudowy a ſyroty. Hako biſkop
wopytowaſche pilnje fary, wuradżo<pb n="20"/>waſche z duchownymi,
twarjeſche nowe cyrkwje a z trěbnymi wěcami je zaſtara, k cžomuž
najwjetſchi dżěl ſwojich dokhodow poſwjecżi. Hdżežkuli pſchińdże,
prědowaſche ſam. Zo by ſo kſcheſcżanſtwo mohło pſchecy bohacżiſcho
rozwijecż, załožowaſche ſwjaty Ansgar na wſchelakich měſtach klȯſchtry a
podobne wuſtawy. Tu wuwucži a wottudy wupȯſła duchownych tym, kiž běchu
kſcheſcżenjo, a miſſionarow k tym, kiž běchu hiſchcże pohani.
Staroſcżiwje ſcżeleſche do dalokich krajinow ſwojeje diöceſy duchownych
a miſſionarow a napominaſche jich, zo njebychu wot pohanow nicžo žadali,
zo by kſcheſcżanſka wěra cżim ſkerje wot nich pſchijata była. Tohodla
dawaſche jim bohate dary na pucż ſobu z dżěla k zežiwjenju, z dżěla, zo
bychu ſej z darami pſchecżelſtwo pohanow dobyli.

Hibanjo hordoſcże, kotrež mȯžeſche ſo lochcy pſchi wobdżiwanju luda
zběhacż, wjedżeſche wȯn we naſtawanju poduſycż. Wſchudżom běſche
měnjenjo, zo Ansgar dżiwy cžini a khorych z dȯtknjenjom wulěkuje. Ale
wȯn to njerady powjedacż ſłyſcheſche. Junu prajeſche jenomu ſwojich
pſchecżelow: „Hdy bych woſobnoho dara hȯdny był, bych Boha proſył, zo by
tȯn dżiw na mni cžinił a mje do dobroho cžłowjeka pſcheſtworił“. Pſchez
znutskowny hłȯs, wo ſnje a we widżenju ſpȯzna do prědka, ſchtož
dyrbjeſche pſchiṅcż a po tym tež wſchelake wucžby dawaſche.

Dobroty wopokazowacż, běſche radoſcż joho žiwjenja. Wȯn rozdawaſche
pſchecy dżeſaty dżěl ſwojich dokhodow khudym. W Bremenje natwari
ſchpital, do kotrohož ſam kȯždy dżeṅ khodżeſche a hdżež ſam cžaſto
khorym ſłužeſche. Joho luboſcż ke khudym njeznajeſche mjezy; najwjetſcha
radoſcż za njoho bě, jim nohi wumywacż a pſchi blidże jim poſłužecż.
Jatych je jara wjele wukupił; a tež na cuze kraje pſcheṅdże joho
dobrocżeŕſtwo.

Hrabjowje w połnȯcnej Albingſkej, k joho biſkopſtwu ſłuſchacej,
pſchedawachu popadnjenych njewȯlnikow (ſklavow). Ansgar njepopſcha ſej
měra, doniž cżile rubježnicy jomu ſwjatocžnje njeſlubichu ſo ſwojoho
rjemjeſła wotrjec; woni dyrbjachu wſchitkich ſwojich zajatych
(njewȯlnikow) puſchcżicż.

Tȯnle muž, hewak tak cżichi, pokaza, hdżež złȯſcż a twjerdu wutrobu
pytny, mȯc a raznoſcż. Mȯcni a bohacżi, kotſiž njemějachu dobre
ſwědomjo, tſchepotachu pſched nim, bjeztymzo ſrěni ſtaw we nim bratra
nadeńdże a khudy kaž nana. Ansgar běſche w tym cžaſu žiwy, hdżež bě
kralowſka mȯc ſpanyła a nowy porjad naſtawaſche. Kaž druzy biſkopojo tak
tež wȯn zakitowaſche lud pſched nowej pſchemocu. A pſchi wſchim tym
mějeſche tȯn ſwjaty muž tak małe měnjenjo wo ſebi, zo ſo w ſwojej
poſlenjej khoroſcżi cžaſto ſtaroſcżiwje praſcheſche, hacž je tola wſchě
ſwoje pſchiſłuſchnoſcże dopjelnił, a myſleſche ſej, zo Bȯh njeje z nim
ſpokojom, dokelž joho njeje dał hako martrarja wumrjecż. Praſchany,
ma=li ſwojoho pſchecżela Rimberta za khmanoho naſtupnika w
arcybiſkopſtwje, wotmołwi wȯn: zo je Rimbert hȯdniſchi arcybiſkop bycż,
hacž je wȯn ſam hȯdny najnižſchu ſwjecżiznu doſtacż. Mrějo zdychowaſche:
„Božo, budż mi hnadny hubjenomu hrěſchnikej.“

Ansgar ſkutkowaſche tež hako ſpiſowaŕ, hacžrunje bě z tejko dżěłami
ſwojoho arcybiſkopſkoho zaſtojnſtwa wobcżeženy. Z joho piſmowſkich
dżěłow pak ſu ſo <pb n="21"/>nam jenož wukhowałe ♣„Pigmenta“♠ (modlitwy
po pſalmach) a žiwjenjopis biſkopa Willehada. Druhe ſpiſy a liſty ſu
zhubjene.

Za ſwjatoho wupraji Ansgara hižom joho naſtupnik a pſchecżel Rimbert a
bamž Mikławſch ♣I.♠ potwjerdżi to ſwjatoprajenjo. Hacž do cžaſa tak
mjenowaneje reformacije woſta ſwjaty Ansgar jedyn z prěnich patronow
europſkeje połnocy a dotal noſy wjele měſtnow w delnjej ſtarej Sakſkej
joho mjeno, kaž na pſchikład: Ansgarowe wrota w Bremenje a t. d.

O zo by na prȯſtwu ſ. Ansgara w tamnych krajinach, hdżež prěnju cyrkej a
kath. biſkopow hidża, ſwětło katholſkeje wěry zaſy wſchudżom wožiwiło a
tak poſlenja wȯjna, kotruž ſtaj němſkaj knježerjej za němſku narodnoſcż
zapocžałoj byłoj, tež Khryſtuſowej wěrnej cyrkwi dobycżo wuſkutkowała!
Po „Hlasu.“

Z Łužicy a Sakſkeje.

Ze Schěrachowa. Tudomna pſched 100 lětami rjenje twarjena cyrkej
najſkerje w bližſchich lětach pſchiſtojnu pychu doſtanje, pſchetož nětko
ſo ſylnje na to dżěła, zo byſchtej wobej wěži (tȯrmaj), jenož do
cyrkwineje tſěchi hotowej cyle dotwarjenej byłej. Knjez faraŕ Žur je tu
wěc woſebje ſpěchowacż pocžał a nětko pſchecy wjacy podpjery namaka.
Prěni kapital 2000 toleri k tomu kȯncej je pſched někotrymi lětami
njeboh ſchěrachowſki młynk Kunze darił. Wloni pſchipokaza k. faraŕ k
tomu dwaj hewak jomu ſłuſchacaj woporaj, na kotrejž ſo wokoło 150 toleri
nawda. Tež bu koncert k lěpſchomu ſpomnjenoho wutwarjenja dżeržany. Na
to je k. faraŕ dwȯr wot dwora małe a wulke dary hromadżił, pſchi cžimž
ſo někotſi po 100 a 50 tolerjach podpiſali a darili, tak zo ſo wulka
ſumma 2,400 toleri nawda (w Schěrachowje ſamym 2000 tol.). To ſu rjane
dopokazma luboſcże k božomu domej!

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Prahi. Na prěnju duchownſku zhromadżiznu 17. januara zeṅdże ſo, kaž
♣Blahověst♠ piſche, nimale 70 duchownych pod pſchedſydſtwom
najdȯſtojniſchoho knjeza kardinala arcybiſkopa. We prěnim poſedżenju
rycžeſche ſo wo prědaŕſtwu we hłownym měſcże a w druhim wo zawjedżenju
40 hodżinſkeje pobožnoſcże. — Njedżelu 22. doſta 55 ſeminariſtow a
klȯſchtyrſkich klerikarjow tonſuru a 29. wudżěleſche arcybiſkop nižſche
ſwjecżizny.

Z Prahi. Swjaty dżeń ſſ. Cyrilla a Methoda bu, kaž najnowſche cžěſke
nowiny piſaja, po žadoſcżi kardinala arcybiſkopa z pſchizwolenjom bamža
tež za cžěſku cyrkwinſku provincu ſpocžinajo z tutym lětom na 5. julija
pſchepołoženy. W Morawje a khrowatſkich biſkopſtwach je hižom tak.

Z Wina. Tu wumrje pſched někotrym cžaſom hrabja Hartig, něhduſchi
pȯſłanc a ſtatny miniſter. W ſwojej poſlenjej woli wotkaza wȯn 1000
ſchěſnakow krajnej <pb n="22"/>pokładnicy, dokelž je pſchikhadżejo z
cuzby do Rakuſkeje za někotre malicžkoſcże na mjezach cło zapłacżicż
zakomdżił, zo by ſpěſchniſcho dale pucżowacż mohł. Nochcyjo krajne
dokhody pſchikrȯtſchicż poda takle doſahace zarunanjo. Woprawdże žadna
ſwědomitoſcż!

Z Lublany. Redakcija „Zgodnjeje Danicy“ (po ſerbſku „Jutnicžki“) je w
krȯtkim cžaſu 3000 frankow za ſwjatoho wȯtca nahromadżiła ze wſchelakimi
podpiſami a pſchecżemi daricżerjow. Tutȯn dar bu ze ſłowinſkim a
łacżanſkim liſtom bamžej pſchepodaty, kiž je pſchi tej ſkładnoſcżi
dawacżerjam a cyłomu ſłowinſkomu narodej žohnowanjo wudżělił.

(Miłoſcżiwi bratſja.) Po cyłej Europje ſu rozpſcheſtrjeni miłoſcżiwi
bratſja, kotrychž hako praktiſkich zaſtupnikow kſcheſcżanſkje luboſcże
kȯždy cžeſcżi. Po najnowiſchim pſchehladu je we 99 jich klȯſchtrach a
domach w Jtalſkej, Francowſkej, Schpaniſkej, Rakuſkej, Pȯlſkej,
Bajerſkej a Pruſkej wob lěto 62,727 khorych wothladanych było. Rjad
mějeſche 1159 ſobuſtawow, z kotrychž je 75 duchownych, 71 lěkarjow a 78
lěkarnikow (haptykarjow).

(Wobrocżenja.) Proteſtantſki zemjan k. von Puckow we Meklenburſkej bu
pſchez cžitanjo knihow Paderbornſkoho biſkopa „Ein biſchöfliches Wort an
die Proteſtanten“ tak hnuty, zo ze zamyſłom do Paderborna pucżowaſche
biſkopej ſo dżakowacż a pſched krȯtkim w Speieru pſched biſkopom
katholſke wěrywuznacżo wotpołoži. — Jendżelſki hrabja (graf) Bochan je
ſo do katholſkeje cyrkwje nawrȯcżił. — We Wegbergu w pruſkej rajuſkej
provincy bu židowka kſchcżena, kotrejež dżowka je hižom w nalěcżu
kſchcżeńcu doſtała.

Z Kölna. K lěpſchomu wutwarjenja tȯrmow kraſnoho nětko nimale
dotwarjenoho doma (cyrkwje) je loterija wot wyſchnoſcże dowolena a
pſchedawaja ſo po wſchej Němſkej loſy k tomu. Mjeṅſchi dżěl nawdatych
pjenjez nałoži ſo k dobytkam. — Za nowoho biſkupa w Trieru bu barlinſki
probſt Pelldram, rodżeny ze Schlezynſkeje, wuzwoleny.

(Dowěrna prȯſtwa.) Pſched lětami běſche w francowſkim měſcże Tours
pobožny duchowny Pasquier žiwy, kotryž ſo woſebje za wopuſchcżene
ſyrotki ſtaraſche. Wodnjo a nocy pſchemyſlowaſche ſej wȯn, kak mohł
wbohe dżěcżi wſchelakim ſtraſchnoſcżam wutorhnycż, pſchetož wȯn ſam
mějeſche lědom tak wjele, zo mȯžeſche ſo naſycżicż. Tola wobzankny wȯn
khěžu za ſyrotki natwaricż a wza najprjedy 10 ſyrotkow do njeje, kotrež
buchu tam w rjemjeſłu (handwerk) rozwucžene. W dowěrje na Boha
powjetſchi wȯn po cžaſu khěžu, do kotrejež pſcheco wjacy dżěcżi
pſchińdże a kotraž bu cžaſto na ſpodżiwne waſchnjo wot dobrych ludżi
podpjerana. Ale pſchiṅdżechu tež dny wulkeje nuzy, a hdyž bě ta ſama
prawje cżežka, dha dżěſche pobožny duchowny do prěnjeje lěpſcheje
cyrkwje, zakłapa na tabernakel a prajeſche: „Luby zbȯžniko, twoje
dżěcżatka nimaja dżenſa žanoho khlěba!“ A kȯždykrȯcż da jomu tȯn
zbȯžnik, prjedy hacž ſo dżeń miny, nowe dopokazmo, zo je joho kłapanjo
wuſłyſchał; kȯždykrȯcż pſchindżechu zaſy dobri ludżo z khlěbom a druhimi
darami za ſyrotki.

(Zamurjowane durje.) Gerard z Kempisa, bratr ſpiſowarja złotych knihow
„wot krocženja za Khryſtuſom,“ běſche jara kraſne twarjenjo natwaricż
<pb n="23"/>dał a pſcheproſy po joho dokonjenju ſuſodnych zemjanow k
hoſcżinje. Bjez tym zo joho najbȯle wſchitcy hoſcżo khwalachu joho
bohatſtwa dla, praji jedyn z nich: „Wězo je twoje twarjenjo jara
wuſtojnje twarjene, ale jene durje we nim dyrbjałe zamurjowane bycż.“ „A
kotre durje?“ praſcheſche ſo Gerard. „Te,“ wotmołwi tamny, „z kotrymiž
budżeſch něhdy won njeſeny, zo by pohrjebany był.“ Tele ſłowa pohnuchu
hordoho muža tak jara, zo do ſo dżěſche, ſwojich hrěchow ſo kajeſche a
ſo do tajkoho cžłowjeka pſcheměni, kotryž ſwoje bohatſtwo a ſwoju
zbȯžnoſcż jenicžcy w Bohu ſamym pytaſche.

(Ty hinak njemȯžeſch.) Jedyn faraŕ mějeſche w ſwojej woſadże wopiłca,
kotryž na žane joho napominanjow njedżiwaſche. Něhdy cžumpaſche ſo tȯn
ſamy zaſy jara napity z korcžmy a prajeſche k fararjej, kiž joho zetka:
„Haj, knježe, tak dyrbi to kȯždy dżeṅ hicż.“ Faraŕ poklepa tomu mužej na
ramjo a prajeſche jenož: „Prawje maſch, ty tež hinak njemȯžeſch!“ Schto?
Myſleſche tȯn pjany, ja hinak njemȯžu? to chcemy tola widżecż. Wȯn
chcyſche ſo nětk fararjej klubu polěpſchicż. Ale to njeńdżeſche; pſchi
wſchěch ſwojich wotmyſlenjach zapadże pſchecy zaſy do ſwojeje ſtareje
złȯſcże; a tola njedaſche jomu fararjowe wuprajenjo: „Ty hinak
njemȯžeſch!“ žanoho měra a paleſche joho takrjec na wutrobje. Skȯncžnje
dżěſche k fararjej a powjedaſche jomu ſwoje wotmyſlenjo, a kak cżěžko
jomu je te ſame wuwjeſcż. Tu pokaza joho faraŕ na ſwjaty kſchiž,
napominaſche joho k doſtawanju ſwjateju ſakramentow, a potom bu tȯn
wopiłc wot palencowoho wotrocžkowſtwa wumoženy.

Z Roma. Po božich ſłužbach na ſſ. tſjoch kralow wozjewi bamž we
pſchitomnoſcżi kardinalow dekret, w kotrymž ſo ſwjatoprajenjo 19
martrarjow z Niederlandſkeje poſtaja. Geuſowje („tamniſcha proteſtantſka
ſtrona“ w cžaſu krala Filipa ♣II.♠) zajachu tychſamych we twjerdżiznje
Gorkum (Gorinchen) a wobjeſychu jich w Brielu 1572. Bjez tutymi
martrarjemi běchu ſwětni duchowni a mniſcha ze ſchtyri rjadow. —
Wubjerny miſſionar jeſuita de Smet je w Romje pobył. Wloni bě wȯn w
połnȯcnej Americy 700 ludżi kſchcżił. —

Z Roma. Bamž je porucžnoſcż dał, zo maja ſo pſchihotowanja cžinicż k
ſwjatoprajenju 137 martrarjow z Japanſkeje, Korea a Chineſiſkeje, kotſiž
ſu w 17. lětſtotku žiwjenjo woprowali, kaž tež Leonarda z Porto=Mauricio
a zbožnoho Jȯzafata z Pȯlſkeje. To ſtanje ſo z wulkej ſwjatocžnoſcżu w
meji. Tehdom budże tež zbȯžnoprajenjo neapolitanſkeje klȯſchtyrſkeje
knježny Franciſki „wot pjecż ranow“ mjenowaneje.

Z Roma. Encyklika (wokolny liſt za biſkopow), kotraž je woſebje wot
proteſtantow z tajkej haru witana, njeje tudy nikoho pſchekhwatała,
dokelž je ſo hižom dwě lěcże wo njej rycžało. Wona bu mjenujcy z
wjetſchoho dżěla hižom 1862 w Romje zhromadżenym biſkopam pſchi
ſwjatoprajenju japanſkich martrarjow pſchedpołožena. Tudy a tež druhdże
praja ſamo ſwobodomyſlni ludżo: Hdyž my prawo za ſo žadamy, zo ſměli
ſwoje myſle wo tym a druhim zjewicż, cžohodla njedyrbjał tež wjeŕch
katholſkeje cyrkwje prajicż, ſchto wȯn a cyrkej wo tym abo druhim za
prawe dżerži. Katholſke nowiny wſchěch krajow pak khwala ſwojoho
wjeŕcha, zo je tak wutrobicże pſchecżiwo ſwojim njepſchecżelam wuſtupił.
<pb n="24"/>— W cżiſchcżerni a z nakładom Propagandy wuda ſo, kaž
♣Zagrebački katolički list♠ piſche, z nowa porjedżeny miſſal (kniha
pſchi Božej mſchi) a brevir we ſtaroſłowjanſkej rycži ze glagolſkimi
piſmikami, kajkež knihi ſo wjele ſtow lět hižom bjez druhim w ſeńſkim
biſkopſtwje (Zengg) nałožuja. Pſchi wuporjedżenju rycže budże tež
pomhacż ſławny biſkop diakowarſki Stroſſmayer (Khrowat).

Wuheŕſka. Po winſkich nowinach zdżeržuje ſo w Temeſchwaru ſekta tak
mjenowanych Nazarejſkich; policajſtwo napaduje w nocy jich zhromadżizny
a rozecżěrja je. Měſchcżanſka rada je ze ſchtrafu 50 tolerjow pohrozyła
kȯždomu khěžerjej, kiž by tajke njezakoṅſke ſkhadżowanja w ſwojim domje
wodnjo abo w nowy cżěrpjeł.

Amerika. Najwjetſcha cyrkej w połnoameriſkich ſtatach, cyrkej ſwjateju
Pětra a Pawoła we Filadelfii bu njedawo poſwjecżena. Na njej je ſo 18
lět twariło a wudawki wucžinjeja pjecż milijonow toleri. Pſchi jeje
poſwjecżenju běchu tſjo arcybiſkopowje, 10 biſkopowje a pſchez 200
duchownych. Ludżi běſche tam pſchez 8000. — Z Fondulaka piſche bjez
druhim miſſionar Jan Cebul do „Zgodnjej Danicy“: Luba pomoc, kotruž ſym
z Krajinſkeje doſtał, pſchinjeſe dobre płody. Nowu cyrkej drje njemȯžach
natwaricż, ale rozſchěrich wo 10 łochcżi drjewjanu indianſku khapałku w
Bayfieldże, kotruž ſym wloni z pomocu někotrych jendżelſkoamerikanſkich
katholikow a njekatholikow dotwarił. W nalěcżu zaṅdżenoho lěta
pſcheſydli ſo wjele Jndianow z lěſow delnjeje Viſkonſkeje ſem a
proſchachu mje wo kſchcżeńcu, duž bě ta khapałka za tak wjele ludżi
pſchemała; nětko pak rozſchěrjena budże wulka doſcż za wjele lět.
Jndianowje a połindianowje dżiwachu ſo, hdyž jim wot Was pȯſłane
louisdory pokazowach a praſchachu ſo, wot koho ſym tejko złota doſtał.
Słyſchiwſchi, zo ſu to luboſcżiwe dary mojich krajanow z dalokeje
domizny za morjom k lěpſchomu miſſionſtwa, zradowachu ſo nad tym
wutrobnje a proſchachu mje, zo bych ſo tež w jich mjenje dobrocżerjam
dżakował. Sym tež jenu božu mſchu za podpjerarjow miſſionſtwa dżeržał a
to tež pſchitomnym Jndianam wozjewił, zo ſo na te měnjenjo wopruje.
Wjacy hacž tſi ſta duſchi ſpominaſche w wutrobnej modlitwje na mojich
dalokich pſchecżelow a proſcheſche njebjeſkoho Wȯtca, zo by ſtokrȯcżnje
žohnował dobrocżiwe wutroby a rucy atd.“ —

Z Egiptowſkeje. Biſkop Paskal Buicžicż, Khrowat z Dalmacije, je nětko
japoſchtołſki vikar w Egiptowſkej a ſobu zaſtaracżeŕ miſſiona w
ſrjedżnej Africy. Wȯn ma k pomocy ſwojeje wulkeje diöceſy jenoho
ſekretarja a dweju bratrow laikow z rjadu franciſkanow. Miſſion ſo derje
pſchiſporja. Pſched 30 lětami běchu w cyłym kraju jenož tſi domy
franciſkanow, w Kahiru, Alexandrii a Roſſetu, nětk je jich tam 12,
wſchitke maja ſwoje cyrkwje, a nowe ſydliſchcża ſo pſchihotuja. K tomu
ſkutkuja zbožomnje w Alexandrii lazariſtojo, tam a w Kahiru ſchulſcy
bratſja, knjenje dobroho paſtyrja w Kahiru a w Portu Saidże (pſchi
Suezſkim kanalu), miłoſcżiwe ſotry w Alexandrii a w Kahiru. Wyſche
romſkich katholikow ſu tudy tež zjenocżeni grichojo z 5 cyrkwjemi,
katholſcy koptojo w Kahiru a w hornjej Egiptowſkej z 12 cyrkwjemi,
zjenocżeni armenojo z 2 cyrkwjomaj a 2 modleŕnjomaj, maronitojo ze 4
cyrkwjemi a cžrjȯdka katholſkich Syriſkich. Franciſkanojo maja 20,000
duſchi pod ſobu.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł. Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje.♠ ♣Redaktor: Michał Hórnik.♠
♣Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 3. Budyšin, 4. měrca 1865. Lětnik 3.♠

Něſchto wo bibliji a jeje cžitanju.

(Skȯncženjo).

Zo powſchitkomne cžitanjo biblije ani we židowſkej ani we kſcheſcżanſkej
cyrkwi ženje dowolene njebě, ſmy widżeli; to je winy doſcż, zo nichtȯ ſo
pſchekhwatajo na cyrkej ſkoržicż njeſmě, hako by wona we tejle wěcy
njeſprawnje z nami zakhadżała. Ale cyrkej ma hiſchcże druhu winu, zo
wona kȯždomu bjez wuwzacża bibliju cžitacż njedowoli, dokelž je dale
(biblija) za mnohich njerozemliwa, haj za mnohich k cžitanju
ſtraſchniwa. Njewucženy lud hlada pſchi cžitanju najbȯle na piſmik,
kotryž cžita; piſmik pak mori, kaž japoſchtoł praji, a jenož duch je,
kiž žiwe cžini. Dżerži=li ſo njewucženy cžitaṙ biblije „piſmika“
biblije, dyrbi wěſcże wjele we bibliji wopaki rozemicż. Tak rycži
biblija huſto: zo Bȯh rycžeſche, zo Boža ruka lud ſchtrafowaſche, zo ſo
Bȯh rozhněwa, zo bě Jomu žel a t. d. Schtȯžkuli ſo pſchi tychle a
podobnych měſtach biblije jenož piſmikej pſchidżerži, myſli ſej Boha
wěſcże runje tak kaž ſłaboho cžłowjeka z rukomaj a z cžłowjecžimi
ſtawami a nakhilnoſcżemi. Pola Mateja 5, 29 ſteji: „Jelizo cże twoje
woko pohorſchuje, wutohrṅ je a cżiſṅ je wot ſo, jelizo tebje twoja ruka
pohorſchuje, wotrězaj ju a cżiſṅ ju wot ſebje, pſchetož lěpje tebi je,
zo jedyn twojich ſtawow zahinje, hacž zo by cyłe cżěło do hele cżiſnjene
było.“ Njewucženy, kiž bibliju cžita, pak cyle njerozemi tole měſto pak
da jomu tajke wukładżenjo, zo někajka ſměſchnoſcż won pſchindże,
njeje=li tajke, ſchtož k joho zahubjenju je. Dopokaz toho wopſchija
ſwjate piſmo ſame a cyrkwinſke ſtawizny. Židża we ſtarym zakonju
dżeržachu ſo piſmika ſwjatych profetow, kotrež buchu jim cžitane, byrnje
Mȯjzes hižom pokazał, zo wone dwoji zmyſł maja (nutskowny <pb
n="26"/>duchowny a zwonkowny po piſmiku) a zo ſo kȯždy woſobnje k
poſlenjomu dżeržecż dyrbi. Donatiſtojo (khecarjo we 4. lětſtotku)
prědowachu: zo maja woni wěrnu Khryſtuſowu cyrkej, dokelž we Salomonowym
wyſokim ſpěwje we 1. kapitlu te ſłowa ſtejachu: „Hdże ty wotpocžujeſch
pſchipołdnju“ (woni mjenujcy k połdnju bydlachu); druzy khecarjo ſu
ſłowa Khryſtuſowe pola Mateja (19), zo ſu někotſi, kotſiž ſo božoho
kraleſtwa dla wurězaju tak po piſmiku zrozemili, zo woni to božoho
kraleſtwa dla tež cžinjachu. Tajkele a podobne wopacžnoſcże a
zabłudżenja z biblije pſchiṅdu, hdyž ſo wona po piſmiku cžita a pſchi
tym jeje nutskowny zmyſł ſo pſchehlada. Nic piſmik biblije nam wěrnoſcż
wot ojera a wozjewja, ale jeje nutskowny duch a znamjenjenjo. Tutȯn duch
pak, praji ſwjaty japoſchtoł we ſwojim 1. liſcże k Khorinthiſkim, njeje
wſchitkim daty — tohodla tež wuſchne njebudże, kȯždomu njepowołanomu
bibliju k cžitanju poſkicżicż.

Dale je biblija, ſchtož wobaj teſtamentaj naſtupa, na mnohich měſtach
cżěmna, potajna a cżežko k rozemjenju; to je jena nowa wina,
njewucženomu cžitarjej bibliju zakazacż. Swjaty Pawoł praji wo zakonju
ſtaroho teſtamenta, zo je we nim wjele potajnoſcżow zakhowanych, kiž
najbȯle poſtajene běchu, prjedyznamjenja naſcheje wěry bycż; tak manna,
had we puſcżinje, jutrowne jehnjo a t. d. Tutych mnohich cżěmnoſcżow a
potajnoſcżow dla, kiž ſo we ſtarym zakonju namakaja, mjenuje ſ. Pawoł
ſtary teſtament wotſcżěn. Kaž mjenujcy wotſcżěn wěſteje wěcy jenož jeje
wobmjezowace linije pokazuje, tak pokazuje tež ſtary teſtament, jenož te
linije toho, ſchtož Bȯh hakle we nowym teſtamencże woprawdże cžinjeſche
a wuwjedże. Schtȯ, praſcha ſo tohodla tȯnſamy japoſchtoł, ſchtȯ je
Knjezowu myſl ſpȯznał? Tele ſłowa ſo ſkoro na cyły ſtary teſtament
złožowacż dawaja. Dwaj wucžownikaj, kiž do Emauſa dżěſchtaj, to
dopokazaſchtaj; cyle ſrjedża ſwětła, běſchtaj wonaj tola hiſchcże
njewěſtaj we naſtupanju profetowych piſmow (Luk. 24), runje tak komornik
kralowny Candace, kiž ſebi piſma Jzajaſa profety wot Philippa wukłaſcż
dawaſche (Jap. ſtawiz. 8, 35). Tele potajnoſcże ſo we ſtarym teſtamencże
a joho piſmach dżenſa hiſchcże namakaja (2. Kor. 3, 14), tak zo njeje
kȯždomu date, je cžitacż a ſebi tež wukładowacż. Maja=li pak wſchitcy
dar wukładowanja, praſcha ſo ſwjaty Pawoł? (1. Kor. 12, 30). Schtož nowy
teſtament naſtupa, njeje drje we nim tak wjele cżěmnoho kaž we ſtarym,
ale tohorunja ſwjaty Pětr we ſwojim druhim liſcże (3, 16) wot Pawołowych
piſmow Korinthiſkim piſa, zo je we nich wjele wěcow cżežko k rozemjenju
a zo njewucženi tajke měſta z joho piſmow kaž z cyłoho ſwjatoho piſma
jenož k ſwojomu zatamanju pſchewobrocżeja. Swjaty Hieronymus tohodla
derje praji, hdyž piſa: Zrědka ſo něchtȯ namaka, kiž njeby pſchi
cžitanju ſwjatych piſmow jich cżežkoſcże dla wotſtupił. Jeli tomu tak,
kak hodżi ſo biblija do kȯždoho rukow dacż, zo by tež wot kȯždoho
cžitana była??

Biblija njeje pak nic jenož cżežko k rozemjenju, wona mȯže lochko tež
ſwojeje cżěmnoſcże dla za mnohich kamjeṅ pohorſchka bycż, haj jich do
najwjetſchoho ſtracha, ſchtož zbȯžnoſcż naſtupa, ſtajicż. W jeje
jednotliwych <pb n="27"/>piſmach ſo huſto porjad we naſtupanju cžaſa
njewobkedżbuje, woprawdżite podawki wotměnjenja ſo z potajnoſcżemi a
pſchirunanjemi, tak zo njewucženy to huſto doſcż njepytnje; bibliſka
rycž je połna raṅſchokrajnych cuzych prawidłow, znamjenjow a wurazow,
haj druhdy ſo we nich tež ſebi napſchecżiwne wuprajenja namakaja, kiž
ſchtudirowany bjez khmanoho wukładżerja za zjawne zmylki wozmje abo je k
najmjeṅſchomu zjenoſcżicż njemȯže.[4]⁾ To ſchtož ſwjate piſma pak za
mnohich ſtraſchniwe cžini, je to, zo ſo tam tež ſłaboſcże a brachi
patriarchow a profetow powjedaja, a zo ſo złozmyſleni abo njewucženi
ludżo na to cžaſto powołaja. Tak je ſo ſtało z bibliſkim podawkom wot
Lota a joho dżowkow (Gen. 19, 31—36), z wobſtejenjom Abrahama k Hagarje
(Geneſ. 16), Judaſa k Thamarje (Gen. 38), ze Salomonowym padom (kral. 3,
11), z njepoměrnoſcżu Nowy (Gen. 9) a t. d. Manichajſka ſekta we tſecżim
lětſtotku hanjeſche tohodla tež ſpomnjenych wěcow dla wſchitkich
patriarchow a woni prajachu, zo poł ſwěta na knihach ſtaroho zakonja
pohorſchk bjerje. Doſcż pak jich bě, kotſiž w tych jednotliwych
ſpomnjenych podawkach patriarchow dopokaz a prawo namakacż myſlachu,
patriarchow we tychle jich brachach ſcżěhowacż. Tak ſu, kaž Mikławſch Le
Maire piſa,[5]^(*)) reformatorojo dwoje mandżelſtwo hrabje Philippa
Heſſenſkoho za dowolene ſpȯznali, dokelž tamne pſchikłady ze ſtaroho
zakonja to za dowolene prědkſtajachu. Su=li tohodla woni hako wucženi
tak daloko pſchiſchli, kak daloko dyrbja hakle njewucženi pſchiṅcż,
kotſiž bibliju bjez nawjedowanja njezmylniwoho wukładżerja cžitaju a ju
ſami ſej wukładuja? Hiſchcże wjacy zadżěwkow cžitarjej biblije naſtanje
pſchi cžitanju Mȯjzeſowych a druhich pſchikaznjow, profecżenjow a
potajnoſcżow, kiž we woběmaj teſtamentomaj natrechi. Hdyž ſtawizny hižom
tak wjele zadżěwkow a ſtrachow za cžitarja wobdżeržeja, kak wjele
ſtrachow dyrbja ſo hakle nadeṅcż we potajnych wucžbach biblije, kaž we
wucžbje najſwjecżiſcheje Trojicy atd. Schtȯž dha ſebi wěri bibliju po
ſwojim duchu cžitacż, tȯn je na wěſtym pucżu, wȯtc někajkoho khecaŕſtwa
bycż, wot cyrkwje wotpadnycż a ſwoju zbȯžnoſcż do ſtracha ſtajicż.
Sabellius, Arius, Neſtorius a druzy mȯža nam dżens hiſchcże napominace
pſchikłady bycż. Schtož profecżenja naſtupa, a jich je wjele we bibliji,
wuznawaju wſchitcy cyrkwinſcy Wȯtcowje jenohłȯſnje jich cżěmnoſcż a
ſwoju ſłaboſcż je doſpołnje wukłaſcż; kȯždy profeta ma takrjec ſwoje
woſebite waſchnjo piſanja a wuprajenja, tak zo tȯn bjezdwělnje wopaki
rozemi a wukładże, kiž to njeje prjedy nawuknył. Swjaty Pětr tohodla
wěrnoſcż piſa prajo (♣II.♠ liſt 1, 20): „Wy dyrbicże prjedy wſchoho
wjedżecż, zo žane profecżenjo piſma po ſamotnym <pb n="28"/>wukładżenju
ſo njeſtanje; pſchetož profecżenjo njeje w zaſtarſku po cžłowjecžej woli
wurycžane, ale nanucżeni wot ſwjatoho Ducha ſu ſwjecżi Boži je
wuprajili.“ Schtȯž ſo potajkim tola zwaži, napſchecżo tymle
japoſchtołſkim ſłowam profecżenja ſam ſebi wukładowacż, a jednomyſłne
wukładżenjo cyrkwinſkich Wȯtcow kaž ze zacpěcżom na bok połožicż, tȯn
njewoſtanje bjez ſchrafy. Kajke zrudne ſcżěhwki ſkȯncžnje pſchez te
ſamotne wukładżenjo biblijnych pſchikaznjow ſtaroho a nowoho teſtamenta
wuṅdu, je tak zjawne, zo njetrjebamy hakle na to ſpomnicż. My katholſcy
n. pſch. wěrimy, zo ſu wſchitcy k zbȯžnoſcżi powołani, kalvinſcy to po
ſamopaſchnym wukładżenju biblije prěja; my wěrimy, zo je nam z božej
hnadu lohko bože kaznje dżeržecż, cuzowěriwi ſkoro wſchitcy to po
bibliji zacżiſnjeja; my za to dżeržimy, zo ſu dobre ſkutki trěbne,
najwjacy proteſtantſkich ſektow je za njetrěbne wozjewjeja, kaž to
pjecža we bibliji ſtoji; haj te najzjawniſche wěcy, kiž rozom hižom za
trěbne ſpȯznaje, ſu pſchez falſchne wukładżenjo biblije a njewucženych
cžitarjow pſchewobrocżene byłe. Tak běchu we ſwojim cžaſu ludżo, kiž
noſchenjo cžrijow, nałoženjo bohaſtwow zakazowachu, dokelž Jězus po
bibliji te prěnje ſwojim japoſchtołam zapowjedżi a kaž woni wudawachu
tež te poſlenje, bjeztymzo wȯn tola ſo jenož napſchecżo złomu wužiwanju
bohaſtwow wuprajeſche; někotſi zacżiſnychu mandżelſtwo, dokelž
japoſchtoł Pawoł knježniſtwo tak khwali, druzy pak knježniſtwo
zacżiſnychu, dokelž we bibliji cžitachu, zo je Jězus ſam we Kana w
Galilejſkej na kwaſu był a tak mandżelſtwo cžeſcżował atd. Zo tajke a
podobne błudy, z biblije cžerpane, cyłe žiwjenjo błudżacych
pſcheſtworichu a druhdy wulke ſchmjaty we žiwjenju wubudżichu, tak zo
dyrbjeſche huſto ſwětna wyſchnoſcż tajkim błudnikam zaſy k ſtrowomu
rozomej pomhacż, to je tu wjacy hacž jedyn krȯcż hižom było a ſo ſtało.
My widżimy pak z toho jenož to, ſchtož horjeka wobkrucżachmy, zo je
ſtraſchnoſcż, njepowołanym a njewucženym bibliju do rukow dacż. Za
najzjawniſchi dopokaz toho dyrbimy ſkȯncžnje za tule wěc tež
pſchiſtajicż te jednohłȯſne wuprajenja cyrkwinſkich Wȯtcow kȯždoho
lětſtotka. Hieronymus, Hawſchtyn, Hrjehoṙ a Ambroſius, najwucženiſchi
Wȯtcowje, kotſiž po wuprajenju cyrkwje ſchtworu myſl biblije we ſwojich
piſmach prědkſtajeja, a tež druzy praja runje, zo cžitanjo biblije pola
mnohich jenož dwěle (cwofle), zabłudżenjo a duchownu ſchkodu pſchinjeje.
Tohodla pokaza Hieronymus Paulinej, zo wȯn jelizo bibliju cžita,
wobſwětlenjo wot horjeka a božoho wo jewjenja potrjeba, Ambroſius
pſchiruna ſwj. piſmo morju, kiž dyrbi ſwojeje hłubokoſcże a pſchikrytych
ſkalinow dla jenož wot cyle wědomych pojězdżene bycż, Hawſchtyn pak
prokej, z kotrymž ſo dobre a złe kłoki wottſělecż dawaja, dobre k
wotdżerženju njepſchecżelow a k wobaranju, złe pak, ſebi ſam ſchkodżicż
a ſwojej duſchi ſmjertne rany narazycż. — Mulerjo, kowarjo, burja, piſa
Wȯtc Hieronymus, njemȯža ſwoje dżěła zapocžecż, khiba zo ſu to najprjedy
nawuknyli abo pod wobkedżbowanjom druhich; a kumſcht piſmo wukładowacż
chcedża wſchitcy bjez wſchoho pſchihotowanja a ſchtudirowanja rozemicż a
po ſpodobanju wuſkutkowacż??? Ně, wotmłowi tȯn Swjaty a pokazuje nětk
ſwojomu wucžownikej Paulinej, ſchto je k cžitanju biblije trěbne. —
Hladamy pak na to, ſchtož wȯn ze wſchitkimi druhimi ſwjatymi wȯtcami za
trěbne <pb n="29"/>ſpȯzna, dha widżimy, zo je wjacy trěbne, hacž ſebi
bibliju kupicż, ju wotcžinicż a we njej cžitacż; my njeſměmy ſo
ſpodżiwacż, hdyž naſcha cyrkej po jich wuprajenjach ſo złožuje a jenož
woprawdże we wěrje a pȯccżiwoſcżi pruhowanym cžitanjo biblije radżi.
Najprěniſche, ſchtož wſchitcy k cžitanju biblije jednomyſlnje žadaja, je
ſylna a kruta wěra, dokelž ſo bjez tajkeje wěry nicžo khmanoho we piſmje
ſpȯznacż njeda. Swj. Hawſchtyn piſaſche wo tym cyłu knihu. Druhe, ſchtož
k tomu trěbne je, je tole, zo cžitaŕ ſwěrnje pſchi tym wukładżenju ſtejo
woſtanje, kaž je cyrkej a cyrkwinſcy wȯtcowje dawaja. Swj. Hawſchtyn
praji: Zo ſwj. piſmo ſwědcži wo cyrkwi ale tež cyrkej zaſy wo ſwjatym
piſmje, — a to je bjez dżiwa; pſchez tu cyrkej ſu wſchak ſwjate piſma na
nas pſchiſchłe, wona mȯže rachnowanjo dacż wo jich naſtacżu, jich
wěryhȯdnoſcżi, wona ma ſwjatoho ducha k pomocy a njemȯže ſo ženje we
wukładżenju mylicż. Tſecże, ſchtož žadaja je to, zo kȯždy, kiž ſwj.
piſmo cžita, to pod wobkedżbowanjom duchownoho wucžerja a wjedżerja
cžini, runje kaž dżěcżi nimale piſanjo nawuknjeja, hdyž ſtajnje ſwojej
wocži na ruku a pſchedpisk wucžerja złožuja. Schtwȯrte je cžaſcżiſche
modlenjo, z kotrymž ſo kȯždy k cžitanju pſchihotowacż dyrbi. Pjate je
wulka ponižnoſcż, pſchetož Bȯh ſo pſchecżiwja hordym a ponižnym dawa
ſwoju hnadu; hdżež ponižnoſcż, praji ſwj. Hawſchtyn, tam je tež mudroſcż
(Confeß. lib. 3. c. 5.) Schěſte je wulka cžiſtota, ſchtož cžěło a cyłe
žiwjenjo naſtupa. Tam hdżež biblija ležeſche, njeſmědżeſche ſebi we
ſtarym cžaſu nichtȯ nicžo njecžeſnoho dowolicż. Rycž (zakoṅ) toho
Knjeza, praji hižom pſalmiſta (12), je cžiſta kaž ſlěbro z wohnjom
wupalene, pruhowane we zemi, wucžiſcżene ſydom krȯcż. Sydme, ſchtož
cyrkwinſcy Wȯtcowje k cžitanju ſwjatych piſmow za trěbne ſpȯznaja, je
wěſta pſchihotowanoſcż rozoma a wucženoſcże, zo by te ſwjate
wopſchijecżo tež prawje rozemjene było, woſobnje ſchtož pſchirunanja a
znamjenja naſtupa. Dale žadaja woni dołhe ſchtudirowanjo t. j. dlěſche
pſchehladowanjo a pſchemyſlenjo ſwjatoho piſma, zo by to, ſchtož jedyn
nawuknje, ſo tež derje do pomjatka wzacż hodżało. Skȯncžnje bojoſcż,
pokornoſcż, luboſcż, nabožnoſcż, mudroſcż atd. atd. Hdyž ſwjecżi
wȯtcowje wſcho to wupowjedane za nuzne wuměnjenja ſpȯznaja, kiž kȯždy k
cžitanju biblije ſobu pſchinjeſcż dyrbi, dha hodżi ſo z prawom
praſchenjo: ma drje mnohoſcż njeſchtudirowanoho ludu wſchě tele trěbne
wěcy, hdyž bibliju do rukow wozmje?? Njechamy druhich wotſudżicż, ale
tak wjele ſnadż ſměmy tola khroble wobkrucżicż, zo ſo bjez ſto ludżimi
ſnadż jedyn abo dwaj namakataj, kiž mȯže bibliju bjez wſchoho jeje
wonjecžeſcżenja do rukow bracż. Někotſi bibliju kaž druhe jednore knihi
wobhladuja, druzy wcżipnoſcże dla do nich hladaja, najwjacori pak nimaja
tak wjele wědomoſcże abo nabožnoſcże, zo bychu k cžitanju božoho ſłowa
khmani byli. — Zo dha biblija za wſchitkich tych njepłȯdna rola
woſtanje, na kotrejž nicžo abo jenož wȯſty a pjanka roſtu, dowidżi
kȯždy, kiž jenož zwjerſchnje wopſchijecżo wo bibliji ma a lud znaje. Po
wſchim tym, pſchiſtajamy tohodla na kȯncu tutoho naſtawka: Jara derje
cžinjeſche a cžini naſcha katholſka cyrkej, zo wona bjez ſwojimi
wěriwymi powſchitkomne cžitanjo biblije njepſchida, ale tuſamu ſama
wukładowaſche a pſchez ſwojich ſłužownikow wukładowacż <pb n="30"/>da a
hewak jenož tele wukładowanjo za dobre a prawe ſpȯznaje, kiž z njeje
ſameje wukhadża. Zo z tym pak hiſchcże doſtojnym a pſchihotowanym
cžitanjo biblije zakazane njeje, ſmy wjacy krȯcż tudy tež prajili;
cyrkej žada jenož (♣IV. sess: Conc. Trident.♠) wot tajkich, kotſiž
žadanjo po božim ſłowje we bibliji maja, zo bychu ſo najprjedy pola
ſwojoho biſkopa abo fararja abo ſpowjednika wobhonili: hacž wȯn jim
cžitanjo radżi abo nie, a zo bychu tajke wudawki biblije we macżeŕnej
rycži cžitali, kiž wot cyrkwje za dobre ſpȯznate (approbirowane)
wukładżenja maju a po mȯžnoſcżi tež bjez zmylkow ſu we naſtupanju
pſchełoženja ſwjatoho texta. Dżakujmy ſo naſchej cyrkwi, zo wona we
tutej wěcy kaž ſtaroſcżiwa macż cžini, kiž ſwojim hiſchcże
njenazhonjenym dżěcżom palacu ſwěcžku ſamu njeda, ale jim jeje ſwětło
ſama dżerži, zo je njebychu dżěcżi zlě wužiwałe abo ſo z nim tež
wobſchkodżiłe. ♣P. L.♠

Zapocžatk kſcheſcżanſkeje cyrkwje a jeje rozſchěrjenjo w japoſchtołſkim
cžaſu.

Khryſtus bě pſchez ſwoju ſmjercż wumoženjo cžłowjeſkoho ſplaha dokonjał,
a pſchez wuzwolenjo, rozwucženjo, a rozpȯſłanjo 12 japoſchtołow ſo tež
za to ſtarał, zo bychu płody joho hȯrkeje ſmjercże wſchěm ludam wſchěch
cžaſow k wužitku pſchiſchłe. Japoſchtołojo mějachu tu dżěło dokonjecż,
kiž ſo z cžłowjeſkimi mocami wuwjeſcż njedaſche, tohodla bě jim Khryſtus
runje pſched ſwojim do njebjes ſpěcżom njebjeſkoho pomȯcnika ſlubił, a
jim pſchikazał, ſo nic prjedy z Jeruzalema wotſalicż, doṅž jim ducha
ſwjatoho njepȯſcżele. Na dżeſatym dnju po Khryſtuſowym donjebjesſpěcżu,
na kotrymž ſo wjele luda ze wſchěch židowſkich krajinow we Jeruzalemje
zeṅdże, zo by tu wopomnjecżo na horje Sinai datoho zakonja ſwjecżił,
dȯſtachu japoſchtołojo ſlubjenoho trȯſchtarja, kiž jich k ſpȯznacżu
wſcheje prawdy dowjedże, kiž prjedy bojaznych a ſebi njedowěrnych z
wutrobitoſcżu a z dowěru wobrȯni, kiž we cuzych rycžach njezhonjenym dar
we wſchěch rycžach rycžecż pſchidżěli, tak zo mȯžachu nětko wſchěm
narodam po Khryſtuſowej pſchikazni ſłowa žiwjenja prědowacż.

A hnydom wuſtupichu Japoſchtołojo hiſchcże na tymſamym dnju, prědowajo
Khryſtuſa kſchižowanoho a zas pſchez ſwoju mȯc wot morwych ſtanjenoho, a
to kȯždomu we tej rycži, we kotrejž bě narodżeny. Spodżiwna wěc; kaž
něhdy pſchi twarjenju babylonskeje wěže (tȯrma) hrěſchneje hordoſcże dla
hacž dotal jenu rycž tak ſměſcha, zo dyrbjeſche ſo lud do wjacorych
narodow dżělicż, tak zjenocżi wȯn tu we Jeruzalemje wſchelake narody k
jenemu ludej, kſcheſcżanskomu ludej, we kotrymž maja ſo wſchitcy hako
bratſja a ſotry, ſynojo a dżowki jenoho njebjeskoho wȯtca lubowacż a
jenomu bȯjſkomu ſłowu poſłuchacż. Wohniwa rycž ſwjatoho Pětra zapali we
wutrobach poſłucharjow płomjo žiweje wěry do Khryſtuſa a tſi tyſacy
dachu ſo ſwjatocžnicžku we mjenje najſwjecżiſcheje trojicy kſchcżicż.
Tak zapocža ſo kſcheſcżanſka cyrkej, nowy zakoṅ z hory Sinai, kiž ma
wěcžnu płacżiwoſcż. Dżeń wot dnja nětko ližba wěriwych roſcżeſche. <pb
n="31"/>Junu hdyž ſwjaty Pětr a Jan do templa dżěſchtaj, zo byſchtaj ſo
modliłoj, ſedżeſche pſchi tak mjenowanych kraſnych wrotach templa
proſcheŕ wot młodoſcże khromy, a žadaſche ſebi tež wot Pětra a Jana
jałmožnu. Pětr pak jomu praji: „Złote a ſlěbro nimamoj, ſchtož pak
mamoj, damoj tebi, we mjenje Jězuſowym ſtaṅ a khodż!“ A we tymſamym
wokomiknjenju poſkocži khromy, hako by ženje khromy njebył, dżěſche z
nimaj do templa a khwaleſche Boha. Lud pak kiž joho znajeſche, dżiwaſche
ſo wulcy nad tym; Pětr wuži tule pſchiležitoſcż, zapocža pſchitomnych
napominacż, zo bychu do Khryſtuſa wěrili, kiž pſchez ſwojich ſłužownikow
tajke dżiwy cžini, a po joho rycži žadachu pjecż tyſacy kſcheżeṅcu. Haj
tak kruta a ſylna bě ludowa dowěrnoſcż k japoſchtołam jich dżiwow dla,
zo khorych ua haſu noſchachu, zo bychu ſo pſchez ſcżěn japoſchtoła, kiž
nimo dże, wuſtrowili.

Tola runje tale khwalobna dowěrnoſcż a ſpodżiwne pſchiſporjenjo
kſcheſcżanſtwa we hłownym židowſkim měſcże zbudżi tež zawiſcż mjez joho
njepſchecżelemi, mjez wyſchſchimi měſchnikami a Farizejſkimi; woſobnje
pak chcychu tucżi ſwȯj hněw na ſwjatych japoſchtołow wutſchaſcż,
kotrychž woni na njeſprawne waſchnjo wobſkoržowachu, do putow zajachu, a
ſchwikachu, a jim krucże zakazachu Khryſtuſa prědowacż. Jich hněw
pſchibjeraſche, hdyž widżachu, kak ſami měſchnikojo a druzy nahladni
mužojo tu wot nich hidżenu wěru wuznawachu; a hdyž ſwjaty Schcżěpan,
jedyn ze ſydom diakonow pſched židowſkej radu pſchecżiwo tutej zjawnej
zaſakłoſcżi rycžeſche, ſchcżuwachu wyſchſchi měſchnicy lud, zo bychu
ſwjatoho Schcżěpana zakamjenjowali. To bě prěni, kiž prawdu
kſcheſcżanſtwa ze ſwojej krewju wobſwědcži.

Tajke njepſchecżelſke zakhadżenjo pak bě runje zas wina, zo ſo ſymjo
kſcheſcżanskeje wěry tak khětſe po židowskim kraju a we ſudodnych
krajinach roznjeſe, dokelž ſwjecżi japoſchtołojo wopuſchcżichu z dżěla
Jeruzalem a załožichu we druhich měſtach kſcheſcżanske woſady, we
Paläſtinje a Samariji, tež we Phöniciskej a Syriſkej a na kupje Cyprje,
kotrež potom wjeŕch japoſchtołow ſwjaty Pětr wopytowaſche a je do
wužſchoho zwjazka z hłownej cyrkwju we Jeruzalemje ſtaji. (Skȯncženjo.)

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Njedżelu Quinquageſima bu kaž hewak we wſchěch cyrkwjach
łužiſkeje a ſtaroſakſkeje diöceſy pȯſtny paſtyŕſki liſt hnadnoho knjeza
biſkopa cžitany. Serbſki pſchełožk bu tež tȯn krȯcż kaž hižom w
poſlenimaj lětomaj cżiſchcżany.

Z Radworja. Dokelž je wyſokodoſtojny knjez kanonikus a faraŕ Wornacž we
Wotrowje w zymniſchim cžaſu huſto khorowaty, bu na joho žadoſcż naſch k.
kapłan Ducžman jomu hako pomocnik na pȯſtny a jutrowny cžas pſchiwdaty.
Bȯh daj, zo by ſo k. kanonik ſkoro zaſy wuſtrowił!

<pb n="32"/>

Z Chemnitza. Tudomne w januaru załožene towaŕſtwo rjemjeſniſkich
pomocnikow ma nětko hižom 73 ſobuſtawow. Woni zhromadżuja kȯždu
njedżelu. Jedyn wucžeŕ rozwucžuje jich tež kȯždy ſchtwȯrtk w ſpěwanju,
na cžimž ſo 24 rjemjeſniſcy wobdżěluja.

Z Dreždżan. „Bratrſtwo k wěcžnomu cžeſcżenju najſwjecżiſchoho ſakramenta
a k podpjeranju khudych cyrkwjow pod zakitom ſ. Benna“ je njedawno ſwoju
druhu lětnu rozprawu wudało, po kotrejž ma 252 (žȯnſkich) ſobuſtawow.
Dokhodow mějeſche 707 toleri a wuda 388 toleri na płat, canki, ſukno,
wobſchiwki, židu, hotowe duchownſke draſty atd. Bratrſtwo je zhotowicż
dało 1 nyſchporuy płaſchcż (mantl), 2 dalmaticy, 8 rězwow, 3 ſtole, 1
burſu, 2 wołtaŕnaj rubaj, 5 albow, 19 ſuperpelicow, 16 ſuknicžkow za
miniſtrantow atd. Tute wěcy buchu zdżěla khudym cyrkwjam we Sakſkej
darjene a zdżěla za towaŕſtwo ſ. Bonifaca do Paderborna pȯſłane.

Z Dreždżan. Wȯndanjo běſche tu kaž druhe lěta koncert k lěpſchomu
tudomnoho towarſtwa ſ. Vincenca k podpjeranju khudych. Někotſi z
najwoſobniſchich hudżbnikow a ſpěwarjow ſobu ſkutkowachu. Po koncercże,
kotromuž běchu tež někotre ſtawy kralowſkeje ſwȯjby pſchitomne,
ſcżěhowaſche bal. Wunoſchk bě jara ſpokojacy.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Prahi. (Pſchehlad pražſkeje arcydiöceſy.) Wyſche metropolitanſkoho
kapitla pola ſ. Vita, wobſtejacoho z 1 probſta, 1 tachanta a 10
kanonikow, ſu w arcybiſkopſtwje hiſchcże 3 kollegiatne kapitle: na
Wyſchehradże (probſt, tachant a 4 ſydlni a 6 cžeſtni kanonikojo), we
Starej Boleſławje (probſt a 6 kanonikow a 6 cžeſtnych), a pola Wſchěch
Swjatych (probſt, tachant, 2 kanonikaj). Diöceſa je na 36 vikariatow
rozdżělena, wyſche hrabjowſtwa Glatz (w Pruſkej), kotrež 37 vikariat
twori. Prebendy (duchownſke měſtna) ſu: 2 probſtowſtwje, 2
arcytachantaj, 42 tachantſtwow, 556 farow (z nich 20 w Prazy), 7
lokalijow, 11 expoſiturow, 9 hrodowſkich kapłanſtwow, 426 kapłanſkich a
kooperatorſkich měſtnow a 10 cyrkwinſkich adminiſtraturow; do hromady
1075. Wobydleŕſtwo je: 1,438,860 katholikow, 32,549 proteſtantow a
36,900 Židow; w hrabjowſtwje Glatz 155,353 katholikow, 4060 proteſtantow
a 290 židow. Pražſki generalny vikariat ma 163,802 duſchow, po nim
ſlanſki 64,311 a najmjenſchi 23,970. Duchownych je 1593 (bjez nimi 465
klȯſchtyrſkich) a 73 z cuzych diöceſow. W duchownym paſtyŕſtwje je 908
ſwětſkich a 144 klȯſchtyrſkich duchownych. Jubilarow (wězo
połſtalětnych) je 63 a deficientow (khorych) 22. Zwonka diöceſy je 39
duchownych. Rjady ſu tele: Malteſowje 39 woſobow, kſchižownikojo 85,
prämonſtratowje 206, benediktinojo 40, piariſtowje 50, redemtoriſtojo
21, dominikanojo 12, minoritojo 7, auguſtinojo 21, franciſkanojo 105,
kapucinojo 58, miłoſcżiwi bratſja 40. Žȯnſke klȯſchtry: jendżelſke
knježny 19, wȯrſchulinki 40, hilžbjecżinki 44, karmelitki 19, miłoſcżiwe
<pb n="33"/>ſotry ſ. Karla Borromejſkoho 115, khude ſchulſke ſotry 34,
ſotry 3. rjadu Franciſka 33. Wyſche toho 39 miłoſcżiwych a ſchulſkich
ſotrow w Glatzſkej.

Z Wrȯtſławja. Hnadny k. wjeŕch biſkop ♣Dr.♠ Förſter, kiž je tak wjele za
twarjenjo katholſkich cyrkwjow a wucžeŕnjow naſcheje krajiny cžinił, da
tudy nowu cyrkej ſ. Michała, kiž budże na 200,000 toleŕ płacżicż, za
ſwoje pjenjezy twaricż. Wyſche toho je wȯn k hodam 5000 tl. wucžerſkej
kaſy za wudowy a ſyroty darił; tohorunja klȯſchtyram „k dobrom
paſtyrjej“ w Charlottenburgu, w Grünhofje a w Wrȯtſławju, kȯždomu po
1000 tolerjach. Tež ma hiſchcże jena wot njoho tworjena woſada wulki
pjenježny dar k twarjenju cyrkwje doſtacż.

Badenſka. Dokelž chce po nowym ſchulſkim zakonju knježeŕſtwo ſchulu wot
cyrkwje dżělicż, podawaja nětk katholikowje wſchelake prȯſtwy
wulkowȯjwodże, zo by cyrkej dale ſchulu ſobu wjeſcż ſměła. Po cyłym
kraju dżerža katholſcy zhromadżizny tejele wažneje wěcy dla. Tak
zhromadżi ſo we Freiburgu 2500 katholikow, w Achernje 1200 a w
Ballenbergu 800. Katholſcy wucženi a zemjenjo dżeržachu tam rycže. We
hłownym měſcże Mannheimje bu zhromadżizna 3000 katholikow 23. februara
wot naſchcżuwanych ludżi napadnjena a z mocu rozehnata, někotſi duchowni
buchu hrubje pohanjeni.

Holſteinſka. Miſſionſka fara we Flensburgu je w ſwojim wobſtacżu takrjec
zawěſcżena. Hdyž ſu z Münſtera we Weſtfalſkej wſchě trěbne duchownſke
draſty a cyrkwinſke wěcy za 300 toleri pȯſłali, ſu fararjo z tamnoho
boka Rajna na dżeſacż lět fararjej we Flensburgu kȯžde lěto 600 toleri
nawdacż ſlubili. Tak chcedża tež miſſionſku faru w Neumünſteru załožicż.
Holſteinſki miſſion ſteji pod biſkopom w Osnabrücku.

Z Wina. K twarjenju votivnej cyrkwje ſu biſkopojo a hłownicy (ſtarſchi)
Maronitow w Syriſkej cedrowe drjewo k jenomu wołtarjej darili, kotrež ma
w krȯtkim ſem dȯńcż.

Z Hamburga. Kaž w Bremenje tak bu tež tudy jubilej ſ. Ansgara w
cyrkwjach a ſchulach jara ſwjecżeny.

Bołhaŕſka. Kaž Tygodnik katolicki piſche, je ſo pſched dwěmaj lětomaj
załoženy miſſion pȯlſkich katholſkich duchownych w Adrianopolu wo dweju
pſchiſporił; z Pariza ſtaj tam pſchez Rom pſchijěłoj duchownaj knjezaj
Kaczanowſki a Kobrzynſki a bratr k. Morawec. Wyſche toho ſu tam k.
Domaſch Brzeſka, kiž z dowolnoſcżu božu mſchu po grichiſkim waſchnju
dżerži, a bratraj Janus a Cyrer. Katholſke bože ſłužby ſu nětko hiſchcże
w pſchedměſchcżu, ale w krȯtkim chcedża miſſionarojo tajke tež w měſcże
załožicż. Wot ſwjatoho wȯtca darjeny rjany zwȯn njeje ſo hiſchcże
wupȯjſnycż mohł, dokelž dotalna wěža njeje k tomu pſchiprawjena.

Jtalſka. Mondowſki biſkop Guillardi je na połpjata měſaca do jaſtwa
wotſudżeny, dokelž je tam zakazany dżěl encykliki wozjewił. — Kral
Viktor Emanuel je z Turina do Florenza pſchecżahnył a joho miniſtrowje
ſu wſchelake zběhnjene klȯſchtyrſke domy wobcżahnyli.

Z Roma. Swjaty wȯtc je ſtrowy a je wȯndy w zhromadżiznje dlěſchu rycž
dżeržał, w kotrejž na zaſłužby zbȯžnoho jeſuity Berchmana ſpominaſche. W
<pb n="34"/>najbližſchim konſiſtoriju budże bjez druhim dotalny
barlinſki probſt Pelldram za biſkopa w Trieru wobtwjerdżeny.

Schwajcarſka. Jedyn najſławniſchich mužow Schwajcaŕſkeje je 15. februara
nahle wumrjeł, Theodoſius Florentiei (rodżeny 1808) z rjada kapucinow
generalny vikar biſkopſtwa Chur. Wȯn bě najwoſobniſchi prědaŕ w kraju,
ſpiſowaŕ a politikaŕ, znaty hako załožeŕ wužitnych wuſtawow. Wulki
ſchpital w Churje, wubjernje zrjadowane gymnaſium we Schwyzu, rataŕſka
ſchula w Graubündenje, domy miłoſcżiwych a ſchulſkich ſotrow w někotrych
měſtach ſu hłowne ſkutki rozhladnoho muža, kiž ſam žanoho zamȯženja
njemějeſche, ale za to ſmilne dary druhich derje nałožicż wjedżeſche.
Wȯn hromadżeſche tajke dary nic jeno w Schwajcaŕſkej, ale tež we
Francowſkej, Jtalſkej, Rakuſkej, Bajerſkej a w Pruſkej a zjenocżi ſwoje
nabožne wuſtawy z fabrikami, zo bychu ſo z jich wunoſchkom potom ſame
zdżeržecż mohłe; tak załoži wulku pſchadownju, druhdże papjernik a w
Cžechach ſukelniſku fabriku. Wȯn bě cžeſcżeny kaž pola katholſkich tak
pola proteſtantow. Hdyž bě krȯtko pſched ſmjercżu w pjenježnych
naležnoſcżach w proteſtantſkej wſy Heidenje pola Appenzella, pſchinjeſe
jomu ſpěwanſke towaŕſtwo wjecžor zaſtanicžko. Theodoſius da potom
ſpěwarjow k ſebi pſchiṅcż a pſcheby z nimi wjecžorne hodżiny we wjeſołym
rozrycžowanju. Wȯn wumrje za zajecżo wot Božeje rucžki.

Jendżelſka. Pſched krȯtkim wumrje w Baldowje kapitan Mitchel. Wȯn bě
prjedy proteſtant, ale pſcheſtupi k katholſkej wěrje. W ſwojim
teſtamencże je katholſkej cyrkwi we Schottlandże, ležomnoſcże, kiž ſu na
90,000 puntow ſterlingow winojte, wotkazał. Najprjedy dyrbi ſo aſyl za
wobſtarnych duchownych załožicż, a ſchtož budże zbytkne, dyrbi ſo po
runych dżělach tſjom khatholſkim biſkopam w Schottlandże, mjenujcy we
Aberdeen, w Edinburgu a w Glasgowje rozdżělicż, zo bychu miſſionſke bože
ſłužby za rospjerſchenych katholikow w Schottlandże za tute pjenjezy
wotdżeržane byłe.

Z Londona. Rano 15. februara wumrje po dlěſchej khoroſcżi kardinal
Wiſeman, arcybiſkop Weſtminſterſki (Londonſki), 63 lět ſtary. Nic jenož
Jendżelſka, ale cyły katholſki ſwět je w nim wjele zhubił. Tȯnle wjele
wucženy, horliwy a lubowany arcybiſkop narodżi ſo 2. auguſta 1802 w
Sevilli wot irlandſkej ſtarſcheju a pſchiṅdże hako młodżene do
katholſkich ſchulow w Uſchawje w Jendżelſkej. Bohawucżenoſcż
ſchtudowaſche w Romje a doſta w tamniſchim ſeminaru wucžeŕſke měſto. W
lěcże 1835 wrȯcżi ſo do Roma a poda namjety, zo by ſo cyrkwinſka
wyſchnoſcż w Jendżelſkej znowa zrjadowała; tohodla bu licžba
japoſchtołſkich vikarow tam powjetſchena. Wiſeman ſam bu londonſkomu
vikarej Walſhej hako koadjutor (pomocnik) pſchidaty a wjedżeſche pȯdla
wulku ſchulu w Oskottu. W lěcże 1847 poda ſo z nowymi namjetami do Roma
a naſtupiwſchi na měſto biſkopa Walſha hiſchcże jedyn krȯcż. Hdyž buchu
te namjety wobtwjerdżeny, bu Wiſeman 29. ſeptembra 1850 za biſkopa
wuſwjecżeny hako a kardinal, arcybifkop Weſtminſterſki a primas (prěni
biſkop w kraju) Jendżelſkeje pomjenowany. Straſchny hołk naſta po tutej
powjeſcżi a w ſejmje namjetowaſche lord Ruſſel, zo by ſo pod cżežkimi
ſchtrafami noſchenjo titulow wot <pb n="35"/>bamža datych zakazało; ale
hacžrunje je tȯn namjet trochu pſcheměnjeny pſchez wobej ſejmſkej
komorje pſcheſchoł, nima tola žanu wažnoſcż, pſchetož kardinal wobkhowa
bjez wobſchkodżenja ſwoje title. Wȯn je katholſku cyrkej jara pozběhnył,
za joho cžas je ſo wjele cyrkwjow, ſchulow, klȯſchtrow, dobrocżeŕſkich
wuſtawow a farow w Jendżelſkej a Schottlandże załožiło. Wyſche toho
dżěłaſche kardinal za cyrkej w zjawnych pſchednoſchkach, prědowanjach a
we wudawanych knihach. Tygodnik katolicki ſpomina tež z dżakownoſcżu, zo
je kardinal za Polakow w Londonje pȯlſki miſſion załožił. — W cžaſu
ſwojeje dołheje khoroſcże bě wȯn wſchěm pſchikład ſcżeŕpnoſcże a
pobožnoſcże. Generalny vikar londonſki ♣Dr.♠ Manning bě pſchi ſmjercżi
ſwojoho wyſchſchoho paſtyrja a zacžini jomu wocži.

Z Roma. Tež tudy hromadża ſo dary k poſkicżenju cžaſnoho teſaka za
tſjoch hrabjow Schmiſing=Kerſſenbrock, kotſiž buchu dla wotpokazanja
duella, wot krajnych zakonjow tež zakazanoho, z pruſkoho wȯjſka
pſchecżiwo wſchomu prawej puſchcżeni. — Bamž je wobzanknył jenoho Ruſyna
(Małoruſu) ze Lwowa hako grichiſko=zjenocżenoho biſkopa do Roma
powołacż, kiž ma grichiſkozjenocżeny ſeminar wjeſcże na měſcżje
nětežiſchoho Gricha. W grichiſkozjenocżenej cyrkwi w Romje budże ſo
potom Boža mſcha w ſtaroſłowjanſkej rycži dżeržecż (♣Katolički list♠).

Rumunſka (Moldawowalachiſka). Wjeŕch Jan Kuſa je ſwȯj kraj wot
patriarcha w Konſtantinopolu (pod kotrohož ſchismatikojo wot 11.
lětſtotku ſłuſchachu) wottorhnył, kaž ſu prjedy to hižom Ruſowje,
Serbjo, Grichowje a zwjetſcha tež Bołharjo cžinili. Wjeŕch je menujcy
metropolitej (arcybiſkopej) w Bukureſchcże titl primaſa (prěnjoho
biſkopa) dał, tak zo je nětko njewotwiſny wot patriarcha.

Z Ameriki 4. Jan. W cyrkwi ſw. Joſefa w Convingtonje bu wěſty k.
Bürgler, wubjerny ſpiſowaŕ a redakteur jenych Cincinatiskich nowinow
pſchez ſ. kſchcżencu 29. decembra do katholſkej cyrkwje pſchijaty. Teho
runja wotpołoži woſta Maria Welſer, prjedy methodiſkeje wěry, w cyrkwi w
Mittelebenezer, zjawne katholſke wěrywuznacżo. Sobuſtawy teje něhdże za
lěto z nowa naſtanjenej woſady w Ebenezer pola Bufalo ſu ſo zjenoſcżili,
zo bychu cyrkej, wucžernju a faru natwarili, fararja a wucžerja
powowali. Na ſw. 3 kralow bu wona cyrkej, kiž běſche prjedy
proteſtantſka modleŕnja, za katholſku ſwjecżena.

Mexiko. Nowy khěžor Maximilian (bratr rakuſkoho khěžora) njeje ſo w
najnowiſchim cžaſu bamžej pſchecżelny wopokazał. Wloni bě w Romje
ſlubił, zo chce cyrkwinſke kubła cyrkwi woſtajicż a nětko dawa je dale
bracż, najſkerje na nucżenjo tamniſchich mȯcnych a Napoleona ♣III.♠,
kotryž je jomu na trȯn dopomhał. Bamžowy pȯſłanc je ſo tohodla hacž na
daliſche ze ſydłownoho khěžorowoho měſta do druhoho pſcheſydlił.
Najſkerje pak pſchiṅdże w krȯtkim zaſy k zjednanju bjez cyrkwju a
khěžorom.

(Dominikanſki rjad.) Po jenych ſchpaniſkich nowinach licži nětk rjad
dominikanow wokoło 200,000 mužſkich a 300,000 žȯnſkich ſobuſtawow.
Dominikanojo ſu rozdżěleni w 250 provincach a we 26,000 klȯſchtrach, z
kotrychž je 5 w Paläſtinje (ſlubjenym kraju) a 30 w Turkowſkej. Z tutoho
rjadu je hižom wuſchło 7 bamžow, 3002 biſkopow a 3091 ſwjatych, z
kotrychž je wokoło 1700 martraŕſku ſmjercż wumrjeło.

<pb n="36"/>

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu ſwȯj pſchinoſchk (poł tolerja) na lěto 1865 dale
zapłacżili: kk. tachantſki hejtman Michał Schneider z Budyſchina, kubleŕ
Jurij Pjech z Khrȯſcżic, kubleŕ Mikławſch Domſch z Hȯrkow, zahrodnik
Michał Haſchka ze Sulſchec, kapłan Nowak z Khrȯſcżic, khěžeŕka Madlena
Fulkowa na Židowje, kubleŕ Handrij Guda z Kiny, kubleŕ Jakub Rězak z
Bělcžec, Jan Pětr Měrcżink z Hrubjelcžic, žiwnoſcżeṙka Marija Cżemjerina
z Cżemeric, kapłan Jgnac Žitny ze Stareje Běłeje w Morawſkej, kubleŕ Jan
Wolman z Cžornec, kubleṙſki ſyn Pětr Wolenk ze Zyjic, žiwnoſcżeṙ Michał
Pȯžer z Łuſka, žiwnoſcżeṙka Marija Natuſchowa z Cżemjeric, Jakub Wjenk z
Rȯžanta, Jurij Kȯzleṙ z Nowoſlic, Jakub Leſchawa z Pěſkec, kanonik a
faraṙ Wornacž z Wotrowa, kubleŕ Pětr Smoła z Wotrowa, Michał Bobik z
Wotrowa, Mikławſch Rjencž z Wotrowa, Pětr Cžumpjel z Wotrowa, Pětr Bryl
z Jawory, Mikławſch Schneider z Jawory, Jakub Krawcžik z Jawory,
Mikławſch Wawrij z Jawory, Pětr Słodeṅk z Jawory, M. Rjencž z Jarowy,
Jakub Smoła z Kaſchec, Mikławſch Koch z Krěpjec, Boſcżij Wjeclich ze
Žuric, Mikławſch Schołta z Wotrowa, Jakub Łuſcżanſki z Wotrowa, Pětr
Röthig z Kanec, khěžkaŕ Jakub Nowak ze Stareje Cyhelnicy, zahrodnik
Mikławſch Pjetaſch z Hory, khěžkaŕ Michał Schȯcka z Hȯrkow, blidaŕ
Mikławſch Kral z Khrȯſcżic, Madlena Wicżazowa z Prawocżic, kubleŕ Jurij
Wowcžeṙk z Wudworja, khěžkaŕ Michał Kubaṅka z Khrȯſcżic, kubleŕ Jakub
Cżěſla z Khrȯſcżic, kubleṙka Haṅža Ducžmanowa z Khrȯſcżic, žiwnoſcżeṙ
Pětr Hejduſchka z Hȯrkow, ſchwalcža Madlena Wujeſchec z Khrȯſcżic, kowaŕ
Jakub Wawrik z Khrȯſcżic, kubleŕ Jakub Wawrik z Nuknicy, faraṙ Jakub
Nowak z Radworja, krawc Michał Bulank z Wotrowa, kubleŕ Jakub Libſch z
Hunjowa, žiwnoſcżeṙ Jakub Kral z Małſec, kubleŕ Michał Domſch z Kozarc,
žiwnoſcżeŕ Mikławſch Ducžman z Dżěžnikec, Jakub Khilan z Kamjeneje,
Mikł. Mrȯz z Kamjeneje, Michał Schpihel z Radworja, Khryſtiana Donatec z
Khelna, kubleŕ Jan Kral z Cżemjeric, žiwnoſcżeṙ Franc Měrcżink z
Bělcžec, Madlena Cymerowa z Nowych Boranec, Pětr Kral z Radworja, kubleŕ
Mikławſch Miſchnaŕ z Radworja, Mikł. Khilan z Radworja, Haṅža Lehmannowa
z Radworja, kapłan Tadej Natuſch z klȯſchtra Marineje Hwězdy, pſchekupc
Jan Hornig z Kulowa, kublerjowa Balantowa z Rachlowa, kubleŕ Cžorlich ze
Sulſchec, kubleŕ Nowotnik z Hȯſka, kubleŕ Libſch z Dubrjenka.

Na lěto 1864 ſu hiſchcże zapłacżili: kk. pjekaṙ Jȯzef Libſch z Rȯžanta,
Michał Kuba z Pěſkec, Mikławſch Miklicž z Pěſkec, Jakub Cžornak z
Koſlowa, Jurij Grȯlmus z Radworja, Michał Wjerab z Khelna, Jan Schiman z
Miłkec, Wȯrſchla Krawcowa z Bronja, Jakub Wels z Königshaina, Jakub Buk
ze Zyjic, Jakub Pjetaſch z Khrȯſcżic, Mikławſch Běr z Kopſchina, M.
Pjech ze Zyjic, Jan Gröhlich z Boſchic, Jurij Schołta z Dobroſchic,
Madlena Hołbikowa z Radworja, Mikławſch Mrȯz z Kamjeneje, Jan Pjetaſch z
Radworja, Mikławſch Miſchnaṙ z Radworja.

Dobrowȯlne dary: kk. kubleṙſki ſyn Pětr Wolenk ze Zyjie 5 nſl.; Marija
Pjetaſchowa z Budyſchina 10 nſl.; Khryſtiana D. 1 toleŕ.

Zemrjety ſobuſtaw. Michał Ducžman, kubleŕ w Khrȯſcżicach, wumrje w
januaru po dlěſchej khoroſcżi. ♣R. I. P.♠

Dale je cyły lětnik Pȯſła 1864 zaſy dariła ♣R. V. Fr.,♠ za kotryž ſo
jara dżakujemy. Jeli mȯže něchto cžiſło 1 a 2 lěta 1864 parowacż, njech
je nam dobrocżiwje dari, dokelž dyrbimy hiſchcże někotre exemplary
wudoſpołnicż.

Redakcija.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł. Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje♠

♣Čisło 4. Budyšin, 1. hapryla 1865. Lětnik 3.♠

Kſcheſcżanſke miſſionſtwo. ♣IV.♠

1. We Chineſiſkej.

Chineſiſka, wulkotny a na pſcheměnjenjach bohaty naraṅſchi kraj we
dalokej Aſiji, praji Fr. Schlegel, je ſama wot ſo mały, nam hiſchcże
njeznaty ſwět. A woprawdże ſtaj dwaj tyſacaj lět ſo minyłoj, zo njeje
nichtȯ ani wo jeje zakonjach ani wo jeje wěrje něſchto zhonił. To,
ſchtož pak njebě hiſchcże nikomu radżene, to ſo radżi horliwym
katholſkim duchownym. „Tam, hdżež ani pſchekupcy ani pucżowarjo
pſchiſchli njejſu, praji proteſtantſki miſſionar Gützlaff,[6]⁾ tam ſu
romſkokatholſcy miſſionarojo ſwȯj pucż namakali.“ Jim ſo tohodla tež
dżakuje, ſchtož wot nadrobnych a wěryhȯdnych powjeſcżow z tamnoho kraja
mamy. Hladamy=li na naſchu wěc, na miſſionſtwo we tymle kraju, dha
namakamy, zo je tutȯn kraj ſobu jedyn z najprěniſchich był, kiž ſu k
ſpȯznacżu wěry Khryſtuſoweje pſchiſchłe. Hižom ſwjaty japoſchtoł
Domaſch, kaž ſtara podawizna powjeda, je do Chineſiſkeje pſchiſchoł a
Chineſiſkim ſcżenjo prědował. Chcedża=li pak někotſi to prěcż, dha je
hiſtoriſka wěrnoſcż, zo je kſcheſcżanſtwo we Chineſiſkej tola hižom
prjedy ſydmoho lětſtotka było. Wuryty a we lěcże 1625 namakany kamjeń,
na kotrohož woprawdżiwoſcżi nichtȯ wjacy njedwěluje, to dopokazuje a
jednohłȯſne ſwědcženjo chineſiſkich, arabiſkich, ſyriſkich a łacżanſkich
ſtarych piſmow to hiſchcże bȯle wobkrucżuje. W tſinatym lětſtotku bě we
hłownym měſcże Pekingu jedyn arcybiſkop, pod kotrymž ſchtyrjo biſkopowje
ſtejachu. We 14. lětſtotku poſtaji bamž Klimant ♣V.♠ wuwołanoho
franciſkana Jana de Monte Corvino za metropolitana,[7]^(*)) <pb
n="38"/>kiž Chineſiſkim bože ſłowo hižom we macżeŕnej rycži prědowaſche.
We lěcże 1552 wopuſchcżi ſwjaty Franc Xaverſki Goa (krajinu Indiſkeje) z
wotmyſlenjom tež we Chineſiſkej wěru Khryſtuſowu prědowacż, ale wȯn
wumrje hiſchcże we tymſamym lěcże 2. decembra, wopuſchcżeny wot
Chineſow, kotrychž bě ſebi najimał, zo by do nutskowneje Chineſiſkeje
pſchiſchoł. We tymle kraju njemȯžeſche ſwjaty tohodla nicžo ſkutkowacż,
za to pak njeſkȯncžnje wjele w Japanſkej a Indiſkej, kaž to pozdżiſcho
widżecż budżemy. W tej ſamej hodżinje (ſchtundże), hdżež ſwjaty Franc
wumrje, wuzwoli ſebi Bȯh za Chineſiſku pak druhoho muža, ſwjatomu
Francej ſkoro runoho, a tutȯn bě ſławny a jara wucženy jeſuita Mathias
Ricci z Portugalſkeje. Ricci ſtupi we lěcże 1583 na Chineſiſki kraj (we
Cantonje) a ſpocža bjez pjenjez, bjez knihow, bjez zwonkowneje pomocy,
we dowěrnoſcżi na Boha luboho Knjeza ſwoje cżežke miſſionſke dżěło. Zo
by ſej dowěrnoſcż Chineſow dobył, woblekaſche ſo prěni cžas z draſtami
chineſiſkoho popa. Hacž pak bě ſo pſchepokazał, zo tele draſty khmane
njeběchn, jomu pſchikhilenoſcż ludu dobycż, wza wȯn draſtu, z kotrejž ſo
ſtaw „wucženych“ wuznamjenja a tale draſta je wot tudy duchownſka abo
zaſtojnſka draſta woſtała pola wſchitkich jeſuitow, kotſiž po nim we
Chineſiſkej hako miſſionarojo ſkutkowachu. Ricci bě na ſpocžatku ſwojoho
miſſionſkoho dżěła jara wotwiſowacy wot vicekrala (kralowoho
naměſtnika), haj ſta ſo, zo wȯn junkrȯcż zazłobjenym pohanſkim Chineſam
cżeknycż a ſo do Makao wrȯcżicż dyrbjeſche; ale to njemȯžeſche joho
wottraſchicż wot toho, ſchtož bě we dowěrnoſcżi na Boha zapocžał. Wyſche
tuteje njebojaznoſcże pokaza Ricci pſchez měru wulku pilnoſcż we
nawuknjenju chineſiſkeje rycže a to bě a woſta za njoho hłowny ſrědk,
ſebi wutroby jara mnohich Chineſow wot krala hacž do nizkoho dżěłacżerja
wudobycż. Joho chineſiſke ſpiſy ſo dżens hiſchcże we khěžorſkej knihowni
namakaja. Tak wuhotowany a wot Boha mȯcnje podpjerany pſchewiny Ricci
wſchitke zadżěwki, kiž jomu na dalokich miſſionſkich pucżach napſchecżo
ſtejachu. Pſchecy mudry a ženje małomyſlny rozſchěri wȯn evangelium
Khryſtuſowe we wſchitkich krajach a provincijach Chineſiſkeje. Prjedy
hacž do měſta Nankinga dȯńdże, zhubi pſchi pſchejěcżu pſchez wulku rěku
jenoho ſwojich pſchewodżerjow a bu ſam jenož kaž pſchez dżiw wot
zatepjenja wumoženy; hdyž bu ſwojeje horliwoſcże dla wjacy krȯcż
zadżeržany a junu pſchepytany, namakachu junu we joho draſtach božu
martru, kiž chineſiſki cłonik za „kuzłaŕſki ſrědk“ wudawaſche, z kotrymž
chce chineſiſkomu khěžorej žiwjenjo wzacż. Tola wumoženy tež z tutoho
ſtracha, pſchepucżowa wȯn wſchitke nutskowne krajiny Chineſiſkeje, hacž
do ſamoho hłownoho měſta khěžorſtwa do Pekinga pſchińdże. Tu na
kralowſkim dworje a blizko chineſiſkim mȯcnym ſpyta Ricci to
wobtwerdżicż, ſchtož bě dotal we zwonkownych chineſiſkich měſtach a
provincijach ſkutkował. Ricci běſche nic jenož wuwucženy miſchtyr we
prědowanju božoho ſłowa, ale tež wobhonjeny we ſwětnych wědomoſcżach
[8]⁾ kaž we filoſofiji, mathematicy, fyſicy, chemiji atd. a to
pſchihotowaſche a runaſche jomu pucż k khěžorowomu trȯnej. Khěžor joho
tutych wědomoſcżow <pb n="39"/>dla rady widżeſche a lubowaſche, Ricci
pak wuži tule pſchiležnoſcż, khěžora a joho mȯcnych nic jenož ſwoje
naturſke wědomoſcże a zhonjenja wucžicż, ale tež te wyſchenaturſke
zjewjenja wot Jězuſa Khryſtuſa a joho bȯjſkeje wěry. Tak pſchewobrocżi
wȯn bjez druhimi we krȯtkim najwyſchſchoho zaſtojnika na dworje,
mandarina Pawoła Seu a joho cyłu ſwȯjbu, kotrejež potomnicy hiſchcże
nětk katholſku wěru wuznawaja. Seuowa wnucžka (Enkelin) Kandida, pſchez
34 lět wudowa a wobſedżeŕka wulkoho krucha kraja, daſche we tymle jej
podcżiſnjenym dżěle ſama za ſo tſicecżi katholſkich cyrkwjow twaricż a
dżewjatnacże druhich we druhich pſchiležacych měſtach a krajach. Wona
ſama bě, kaž du Halde (♣III.♠ 70) powjeda, tak nabožnje žiwa, zo wona
hako wudowa žiwjenjo ſwjatych wudowow ſcżěhowaſche, kiž ſwjaty Pawoł
wopiſuje ſwojomu wucžownikej Timothejej (1. Tim. 5). Najwažniſche
pſchewobrocżenja cżinjeſche Ricci we ſamym khěžorowym hrodże. W lěcże
1605 buchu wyſche wjele druhich woſobnych Chineſow tſjo pryncojo
khěžoroweje ſwȯjby kſchcżeni a doſtachu wot ſwjatoho dnja, kiž ſo runje
ſwjecżeſche, mjena: Melchior, Kaspar a Balthaſar. Bjeztym pak zo
katholſka wěra tak njeſměrne rjane a wjeſołe płody pſchinjeſe a ſamo na
khěžorſkim dworje pſchipȯznata bě, pſchihotowa ſo we tych
pſchewobrocżenych provincach ſpocžatk powſchitkomnoho pſcheſcżěhanja,
kaž wone jenož wudyricż mȯžeſche we najprěnſchich cžaſach naſcheje
cyrkwje. Ricci bě z božej hnadu evangelium Khryſtuſowe nic jenož
ſpěſchnje w ſpomnjenych provincach rozſchěrił, ale ſkoro na kȯždym blaku
a z tajkej mocu a zacżiſchcżom, zo cżi wot njoho pſchewobrocżeni kaž
junu prěni kſcheſcżenjo wěru nic jenož z hortom a ſkutkom wuznawachu,
ale tež pſchihotowani běchu, za nju wumrjecż. Zo dyrbjeſche
pſcheſcżěhanjo jara wulke bycż, mȯžeſche kȯždy do prědka widżecż. Tola
bě Ricci wobhnadżeny, zo je tele horjo hakle po joho ſmjercżi († 1610)
pſchiſchło. Joho ſmjercż ſama dyrbjeſche, kaž wȯn ſam na ſmjertnym łožu
wuzna, jedyn tych najkhmaniſchich ſrědkow bycż k wobkrucżenju teje wot
njoho wucženeje wěry; pſchetož na žadanjo mrějacoho porucži chineſiſki
khěžor, joho pohrjeb na ſwjatocžne katholſke waſchnjo dokonjecż a tak
zjawnje pſched wſchitkim ludom, zo ſo zdaſche, hako by hłowne měſto
Peking lutych katholſkich wobydleriow měło. Ricci bě 27 lět dołho we
Chineſiſkej a bě, kaž proteſtantſki miſſionar Gützlaff wot njoho wuzna,
tak wjele we miſſionſtwje dżěłał, kaž žadyn druhi prjedy njoho. Wȯn bě
najprěnſchi katholſki miſſionar, kiž je hacž do nutskowneje Chineſiſkeje
pſchiſchoł a pſchi joho ſmjercżi běchu we wſchelakich chineſiſkich
provincijach wjacy hacž tſi ſta katholſkich cyrkwjow.

Hižom pjecż lět po Ricciowej ſmjercżi wudyri pſcheſcżěhanjo, kiž wȯn ſam
prjedyprajeſche a kiž dyrbjeſche joho z božej hnadu zapocžaty ſkutk
pruhowacż. Wſchitcy wȯtcowje z rjada Ricciowoho (jeſuitſkoho) buchu z
Pekinga wuhnacżi a dyrbjachu do Makao ſo wrȯcżicż. Rozſchěrjenjo wěry bě
na khětro dołhi cžas zadżeržane a nichtȯ njebě, kiž by ſo za
wobrocżenych Chineſow ſtarał a jich na khěžorſkim dworje zaſtupował.
Powſchitkomnje wobknježeſche wſchitke wutroby kſcheſcżanſkich Chineſow
te jene pſchecżo a žadanjo: najmudriſchi Bȯh chcył zaſy jenoho druhoho
muža pȯſłacż, kiž by doſtojny był Ricciowe měſto zaſy wupjelnicż a joho
prȯcowanja zaſy dale wjeſcż. Tole žadanjo ſo bȯrzy, hižom we lěcże 1628
<pb n="40"/>dopjelni. Chineſiſki khěžor wěſcże jenož narycžany, ſo
njepſchecżelſcy napſchecżo kſcheſcżanſtwu a joho wozjewjerjam ſtajicż,
pytny po małej khwili hižom, zo žadyn Chineſa we wědomoſcżach ſo měricż
njemȯžeſche z wȯtcami jeſuitſkoho rjada a tak powoła jich ze jich
wupokazanſtwa zaſy k ſebi na kralowſki dwȯr a wuzwoli a poſtaji
najwucženiſchoho z nich, Hadama Schall na Ricciowe měſto pod mjenom:
„pſchedſydy mathematiſkoho tribunala“ (najwyſchſchoho wucžerja a
wobkedżbowarja wſchitkich mathematiſkich wucžernjow). Wucženoſcż a
wědomoſcż jeſuitſkich miſſionarow, praji Kruſenſtern [9]⁾ a wubjernoſcż
jich parſchonſkich dobrych pocžinkow zawěſcżi jim pſchiſtup na
khěžorſkim dworje. — Tak doby tež tutȯn kaž prěni krȯcż naturſka
wuſchiknoſcż a wědomoſcż wutroby pohanſkich woſobnych Chineſow, zo bychu
nic jenož cżile, ale tež nizki chineſiſki lud dobroty ſwjateje wěry
woptacż wuknyli. Jeſuitowje běchu nětk zaſy na khěžorſkim dworje a Hadam
Schall bjez nimi we hłownym měſcże najwoſebniſchi a najprěnſchi
zaſtupnik katholſkeje wěry a katholſkeje wědomoſcże. Wobrocżenja do
katholſkeje wěry běchu nětk ſkoro huſcżiſche dyžli prjedy, woſobnje hdyž
we l. 1631 tež dominikanſki a franciſkanſki rjad jeſnitam pomocnikow
pſchipoſłaſchtej, kotſiž z nimi wſchitke provincije Chineſiſkeje
pſchecżahowachu a wucžbu evangelija prědowachu. Tež do pomjeznych
krajow, do Tartarſkeje a Mongolſkeje ſo nětk rozſchěrjowaſche ſłowo
božoho Syna. „Žně bèchu kaž jedyn ſpis praji[10]^(*)) bohate, tak zo na
kȯncu dżěłacżerjo pobrachowachu, kotſiž je dom khowachu.“ Mało miſſionow
we pohanſkich krajach bě, praji proteſtantſki agent[11]^(**)), kiž tak
wjele wobrocżenjow cžinjachu a tak wjele mȯcnych a bohatych pſchecżelow
a zakitarjow mějachu, kaž prěnje bamžiſke miſſionſtwa we Chineſiſkej.“ A
tajka rycž je bjez dżiwa, pſchetož ſama macż chineſiſkoho khěžora, joho
prěnja žona a joho najſtarſchi ſyn buchu wot miſſionara Kofflera
kſchcżeni a bamžej Alexandrej ♣VII.♠ bu liſt wot khěžorſkoho dwora
pſchipȯſłany, we kotrymž ſo najrjeńſche docžakowanja za kſcheſcżanſtwo
we Chineſiſkej wuprajachu. Mandarinojo (najwyſchſchi zaſtojnicy w kraju)
katholſkej wěrje a jeje miſſionaram, kaž khěžor ſam jomu wuzna, kȯždy
dżeń wjacy a wjacy hnadow wuproſychu, byrnje khěžor ſam hiſchcże pohan
był a pohanſkomu žiwjenju hołdował. Schall ſo drje zwaži wjacykrȯcż
khěžorej tuteje winy dla, kaž junu Jan kſchcżenik prědkſtajenja cžinicż
a jomu krucże porokowacż, ale khěžor njechaſche ſo ſkutkow pohanſtwa
wotrjec a wſcho, ſchtož wȯn Schallej na joho porokowanja wotmołwi (a
ſchtož ſobu najzjawniſchi dopokaz tehdomniſchich dobycżow katholſkeje
wěry bě) běchu ſlowa: „Ja wodawam tebi twoje porokowanja, dokelž ſo
pſchepokazał ſym, zo mje lubujeſch.“ Kaž derje pak buchu Schall a joho
miſſionarojo na khěžorſkim dworje wot khěžora a wſchitkich mȯcnych
mandarinow widżeni, kaž wjele hnadow woni za kſcheſcżanſtwo a cyłu
katholſku cyrkej tam wuſkutkowachu, tak bě pſchi wſchim tym katholſka
wěra jenož cżeŕpjena a to tohodla, dokelž cżi najmȯcniſchi w khěžorſtwje
ju na khěžorſkim dworje zakitowachu. Woni <pb n="41"/>z khěžorom
cżeṙpjachu pak wěru, jeje wuſchiknych a wubjernych miſſionarow dla;
wulki dżěl hiſchcże njepſchewobrocżenych nizkich Chineſow a woſobnjc
chineſiſcy popowje hidżachu cuzych wěrypȯſłow a cžakachu dawno na
pſchiležnoſcż, napſchecżo tamnym pſchizwolacym mȯcnym a khěžorej
wuſtupicż a kſcheſcżanſku wěru zaſy wukorjenicż. Tajka pſchiležnoſcż ſo
pak bȯrzy hižom namaka. Tȯn kſcheſcżanſkim miſſionaram pſchikhileny
khěžor wumrje a ſcżěhowachu ſchtyrjo regentowje, kotſiž měſto
khěžorſkoho njedoroſcżenoho prynca knježachu a katholſku wěru na wſcho
waſchnjo pſcheſcżěhachu. Cžeſcżowny wȯtc Hadam Schall bu we ſtarobje 74
lět z rjecżazami zwjazany a z cžrjȯdu pſchewobrocżenych mandarinow, wot
kotrychž pjecżoch martrowachu, do jaſtwa cżiſnjeny. Tu bu jomu
wozjewjene, zo dyrbi po wuprajenym rozſudżenju zadajeny a joho cżěło do
kruchow rozrubane bycż. Kaž podawizna powjeda, njemȯžachu bjezbožni
ſudnicy ženje k tomu pſchincż ſwoje njecžłowjeſke rozſudżenjo wuwjeſcż a
dokonjecż. Tak huſto hacž woni ſo k wuwjedżenju zhromadżowachu, tak
huſto naſta na dracžowſkim měſtniſchcżu wulke zemježrenjo, zo dyrbjachu
ſudnicy rozcżěkacż. „Cyły kraj, praji Le Comte, bě tutoho dżiwa dla
naſtrȯžany.“ Ale Schall, pſchez rjecżazy, jaſtwo, cżeṙpjenja a naturſku
ſłaboſcż jara woſłabjeny, njezamȯžeſche dżiwjomu pſcheſcżěhanju dlěje ſo
napſchecżo ſtajecż, wȯn podlěža a wumrje 1666. Wȯn znjeſe, kaž Medhurſt
praji, zwjazki a jaſtwo a pokaza pſchez ſwoju wobſtajnoſcż, zo ſo
zbožowniſchoho cžuje Khryſtuſowoho mjena dla we jaſtwje ležecż, hacž
wyſoko cžeſcżeny na khěžorſkim dworje bycż a tam prědowacż.“ Po
Schallowej ſmjercżi ſo pſcheſcżěhanjo kſcheſcżanſkeje wěry a jeje
wuznawarjow na cyłu Chineſiſku wupſcheſtrje. Pjecżadwacżecżi miſſionarow
(bjez nimi 21 jeſuitow) buchu zajecżi a z nutskownoho kraja do
pſchimorſkoho měſta Kantona wotwjedżeni. Tu dyrbjachu woſtacż,
wuſtorkani wot jich wěriwych ſtadłow a ſtajnje wobkedżbowani hacž do
lěta 1671, hdżež ſo měrniſche cžaſy za kſcheſcżanſtwo zaſy wrȯcżichu.

(Pokracžowanjo).

Zapocžatk kſcheſcżanſkeje cyrkwje a jeje rozſchěrjenjo w japoſchtołſkim
cžaſu.

(Skȯncženjo.)

Najwažniſchi muž pak, kiž pſchez woſebite bȯjſke wjedżenjo ſo ze
židowſtwa k kſcheſcżanſtwu wobrocżi, bě ſwjaty Pawoł. Rodżeny we měſcże
Tarſus wot židowſkeju ſtarſcheju, z woſobnymi duchownymi darami
wobdarjeny poſłuchaſche wȯn najwoſobniſchich żidowſkich wucžerjow,
zapſchija pak tež z tutymi wucžbami njewurjeknitu zawiſcż pſchecżiwo
kſcheſcżanſtwu, a pſcheſcżěhowaſche pozdżiſcho kſcheſcżanow na ſurowe
waſchnjo. Tola pſchez dżiwne bȯjſke wjedżenjo ſta ſo z najhorliwiſchim
prědarjom evangelia, kotrež wȯn bjez pohanami daloko a ſchěroko
roznjeſe. Pſchez njepoſrědne bȯjſke zjewjenjo ſpȯzna wȯn Khryſtuſowu
wěru a ſchtož běchu druzy japoſchtołojo, ſwojoho miſchtra pſchewodżejo,
widżeli a ſłyſcheli, to zhoni Pawoł wot Ducha ſwjatoho. —

<pb n="42"/>

Najprjedy dȯſtachu jeno židża pſchiſtup k cyrkwi, dokelž cżi běchu
najlěpje na nju pſchihotowani, mjez nimi narodżi a ſkutkowaſche jeno
jeje bȯjſki załožeŕ; tola tutȯn bě ſwojim japoſchtołam pſchiporucžił,
wſchěm narodam ſwoju wucžbu prědowacż, tohodla dyrbjeſche ſo tež za
pohanow pſchiſtup wotewricż; a to ſta ſo pſchez pſchijecżo romskoho
wyſchka Kornelia, kotrohož ſwjaty Pětr we měſcże Cäſareji z cyłej joho
ſwȯjbu kſchcżijeſche we lěcże 36 po Khryſtuſowym narodżenju. Pětrowy
pſchikład ſcżěhowachu tež druzy japoſchtołojo a tak roſcżeſche nětko
cyrkej tež mjez pohanami. Prěnja wjetſcha woſada załoži ſo we měſcże
Antiochii, hdżež ſo wěriwi najprjedy „kſcheſcżenjo“ mjenowachu. Swjaty
Pětr ſam wjedżeſche, prjedy hacž do Roma pucżowaſche, tule woſadu hako
wyſchſchi paſtyŕ. Do Roma tež wěſcże hižom zahe kſcheſcżanſtwo
pſchińdże, dokelž tu, hako we hłownym měſcże cyłoho ſwěta, zeńdżechu ſo
ludżo ze wſchěch kȯncow; kſcheſcżanska woſada pak ſo njezałoži prjedy
hacž ſwjaty Pětr we lěcże 42 ſem pſchińdże; nětk ſo tu pſchez Pětrowe
ſkutkowanjo mȯcnje rozpſcheſtrjewaſche a hacž do najmȯcniſchich a
najſtarſchich romskich ſwȯjbow ſwoje wotnožki cżěrjeſche. Pſchez to pak,
zo ju wjeŕch japoſchtołow wjedżeſche a tu ſwoje ſkutkowanjo ze ſwojej
ſmjercżu zazyglowa, bu Rom, kaž běſche hacž dotal hłowne měſto
pohanſtwa, nětk z hłownym měſtom kſcheſcżanſtwa.

Jena z najprěniſchich a najwažniſchich woſadow bě tež we Alexandriji.
Tute měſto we Africy bě ſrjedżizna pohanskich a židowſkich wědomoſcżow,
takrjec tehdomniſcha wulka ſchula cyłoho ſwěta, a za krȯtki cžas bu tež
kolebka kſcheſcżanskich wědomoſcżow. Prěni biskop a załožeŕ tuteje
woſady bě ſwjaty ſcżenik Mark. Z Alexandrije roznjeſe ſo evangelium
potom dale do Egiptowskej a Libiskej.

Tola najhorliwiſchi rozſchěrjeŕ bȯjſkeje wucžby mjez pohanami bě ſwjaty
Pawoł. We Antiochii zapocža wȯn ſwoje ſławne japoſchtołske powołanjo.
Wottud naſtupi wȯn ſwoje tſi pucżowanja k wobrocżenju pohanow pſchez
krajiny Aſije a Europy. We wſchěch wjetſchich měſtach załoži
kſcheſcżanske woſady, kiž pſchez njebjeske žohnowanjo khětſe zakcżěchu,
a z kotrymiž wȯn pſchez liſty hacž do ſmjercże we pſchecżelnym zwjazku
wofta. Najwoſebniſche z tutych ſu we Filippi, Theſſalonichu, Korincże,
Athenach, a Efeſu. Ze ſwojoho pucżowanja njewrȯcżi pak ſo wjacy do
Antiochije, ale dżěſche do Jeruzalema, hacž runje wjedżeſche, zo ſo tam
wot Židow žanoho pſchecżelnoho witanja nadżecż nima. Lědoma wuńdże
židowſkim prudłam, dokelž hako zacpjeŕ židowſkoho zakonja bu wȯn jaty,
hako romski poddan njeda pak ſo wot židowskoho ſuda ſudżicż, ale
žadaſche romski; tohodla bu wot romskoho naměſtnika do Roma pȯſłany. Tak
dowjedże boža prědkwidżownoſcż ſwojoho pȯſoła do Roma, zo by hłowne
měſto pſchez ſwoju wucžbu zahorił a pſchez ſwoju ſmjercż wudebił. Dwě
lěcże dołho bě tu jaty, tola bě jomu dowolene, tu ſam za ſo bydlicż.
Joho dalſche ſkutkowanjo njeje docyła znate, jeno to, zo ſebi za dwě
lěcże (67), ze ſwjatym Pětrom we Romje martraŕsku krȯnu doby.

Wo ſkutkowanju druhich ſwjatych japoſchtołow njejſu nam ſtawizny wjele
powjeſcże podali. Wſchitcy běchu zawěſcże ſwěrni we ſwojim
japoſchtołskim powołanju a wobſwědcžichu prawdu wot nich prědowaneje a
zamłojeneje wucžby <pb n="43"/>ze ſwojim žiwjenjom, hacž do jenoho ſw.
Jana lubowanoho wucžownika Jězuſowoho, pſchi kotrymž pſcheſcżěharjo
wſchě ſrědki, zo bychu joho morili, podarmo nałožowachu. Wȯn wumrje
pſchez ſto lět ſtary, hdyž bě Khryſtuſowu wěru pſchecżiwo wſchelakim
błudam krucże zamłojał. J. Ł.

Jakub Wornacž.

Njeboh k. Wornacž, kotrohož je Bȯh po ſwojej njewuſlědnej radże wotwołał
a kotrohož pohrjeb dopiſowaŕ z Wotrowa wopiſuje, narodżi ſo 8. februara
1800 we Pancžicach, hdżež mějeſche joho nan žiwnoſcż. Hdyž bě hako
miniſtrant ſwojoho wuja njeboh ſeniora Schuberta w Budyſchinje do ſchule
pokhodżił, poda ſo wȯn w nazymje 1814 do klȯſchtra Noweje Cale, zo by
ſwoje ſtudije na tamniſchim lyceju zapocžał. Hdyž bu klȯſchter wot
knježerſtwa zběhnjeny, 1816 pſchińdże W. do Prahi, hdżež 10 lět we
ſerbſkim ſeminaru pſchebywaſche a hacž do lěta 1820 małoſtronſki
gymnaſium wopytowaſche. Wot 1820 — 1823 ſtudowaſche filozofiu a wot
1823—1826 theologiu a dȯſta 7. měrca 1827 wot biſkopa Franca Jurija Loka
měſchniſku ſwjecżiznu. Njedżelu Lätare (25. měrca) dżeržeſche wȯn we
klȯſchtrje Marijinej Hwězdże prěnju božu mſchu. Wot 1. meje tutoho lěta
bu wȯn nakhwilny ſwjedżeńſki prědaŕ we tachantſkej cyrkwi w Budyſchinje
a wot 1. januara 1828 katechet a biſkopowy ceremoniarius. Wot ſpocžatka
lěta 1831 hacž do 1838 běſche wȯn kapłan we ſerbſkej cyrkwi we
Budyſchinje. Po ſmjercżi kanonika fararja Antona Sommera (1. hapryla
1838) bu wȯn wot biſkopa Mauermanna 18. julija 1838 za fararja we
Wotrowje pomjenowany a 5. auguſta (10. njedżelu po ſwjatkach) wot njeboh
k. ſcholaſtika Haſchki do ſwojoho nowoho zaſtojnſtwa zapokazany. Joho
wulke zaſłužby wo cyrkej a ſchulu pſchipȯzna nětcžiſchi k. biſkop a
tachantſtwo z tym, zo joho 21. meje 1855 za kanonika wuzwoli.

Z njepſcheſtawacej prȯcu a z wulkej ſwěrnoſcżu ſtaraſche ſo wȯn wo
duchowne pozběhnjenjo a dobre zarjadowanjo ſwojeje woſady a dobu ſebi
pſchez tule ſwěru a pſchecżelnoſcż wutrobnu luboſcż wſchitkich, kotſiž
běchu jomu dowěrjeni. Tale luboſcż woſadnych wozjewi ſo zjawnje, hdyž
wȯn 2. auguſta 1863 ſwȯj 25lětny faraŕſki jubilej ſwjecżeſche (hl. Kath.
Poſoł 1863, ſtr. 106). Cyły cžas ſwojoho zaſtojnſtwa ſtaraſche ſo wo
pychu božoho domu a woſebje we poſlednich lětach cžinjeſche jomu
ponowjenjo cyrkwje wulke ſtaroſcże. — Njebohi běſche hižom někotre lěta
khorowaty, tola wobſtara wȯn wſchitke ſwoje duchownſke dżěła ſam a
njeproſcheſchc wo žanoho pomocnika, dokelž ſu ſerbſcy duchowni žadni.
Joho mocy bȯle a bȯle woteběrachu a wȯn bu nuzowany, ſchtwȯrtk 23. <pb
n="44"/>februara toho lěta wot wyſokodoſtojnoho konſiſtorija ſebi
pomocnika wuproſycż. 24. februara wopyta joho hnadny k. biſkop a ſlubi
jomu žadanu pomoc. Sobotu 25. februara dżeržeſche wȯn poſlednju božu
mſchu a wjecžor tohole dnja ſo z nim tak pohorſchi, zo njemȯžeſche wjacy
ſtwu wopuſchcżicż. Njedżelu 26. februara mějeſche za njoho khrȯſcżanſki
kapłan knjez Wornaŕ bože ſłužby. Wutoru 28. febr. popołdnju doſta wȯn
wot klȯſchtyrſkoho knjeza Edmunda ſakrament pokuty a wołtarja a popjelnu
ſrjedu wot khrȯſcżanſkoho knj. fararja poſlednje ſwjate wolijowanjo.
Schtwȯrtk (2. měrca) dopołdnja pſchińdże wot konſiſtoria pȯſłany
pomocnik radworſki k. kapłan Ducžman, zo by khoromu knjezej wſchitku
ſtaroſcż wotewzał. Khoroſcż běſche hižom tak daloko, zo ſtwu wjacy
pſcheṅcż njemȯžeſche a dyrbjeſche ſo ſchtwȯrtk popołdnju lehnycż, zo
njeby wjacy ſtanył. Sobotu doſta hiſchcże junu z wulkej pobožnoſcżu
ſwjate woprawjenjo. Joho mocy hladajcy woteběrachu a khoroſcż nahle
pſchibywaſche. Kak wjele je cżeŕpecż měł, mȯže ſo z toho ſudżicż, zo
mějeſche po lěkaŕſkim wuprajenju wodukawoſcż we wutrobnje a zahorjenjo
płucow. Wſchitke boloſcże znjeſe wȯn ze ſcżeṙpnoſcżu a z podacżom do
božeje wole a pytaſche trȯſcht a ſylnoſcż pola ranow ſwojoho
kſchižowanoho wumožnika. Joho pſchecżeljo prȯcowachu ſo, ze zawěrno
wopornej luboſcżu joho cżeŕpjenjo wolȯžicż. Pȯndżeln (6. měrca) wjecžor
w 10 wuſtupi joho duſcha cżiſche z cżěła, mjez tym zo ſo cyrkwinſke
modlitwy za mrějacych ſpěwachu.

Nětko w měrje wotpocžuje po cżežkim dżěle! Ach kak to dale budże, hdyž
ſmjercż telko woporow žada! O knježe, zdżerž paſtyrjow twojoho
kſcheſcżanſkoho luda a pȯſcżel dżěłacżerjow do ſwojeje winicy. Žně ſu
wulke a dżěłacżerjow je mało. ♣D.♠

Michał Buk.

Wyſche ſtejacej zrudnej powjeſcżi dyrbimy tȯnkrȯcż hiſchcże druhu
pſchiſtajicż. Tež jara zaſłužbny a wyſokodoſtojny k. Michał Buk,
kapitular a ſcholaſtikus tachantſtwa w Budyſchinje je wumrjeł. Pſchez
poł lěta hižom wȯn khorowaſche na wodukawoſcż we wutrobnje a druhe
nutskowne khoroſcże; tola khodżeſche wȯn hacž do poſlenjeje njedżele 5.
měrca hiſchcże kȯždy dżeń do cyrkwje a k wołtarjej, druhdy ze wſchim
mȯžnym napinanjom ſwojich wotebjeracych mocow. Spomnjeny dżeń khoroſcż a
ſłaboſcż nahliſcho pſchibywaſche, tak zo njeboh knjez ſam ſmjercż hako
blizku poznamjeni. Srjedu na to rano 8. měrca zaſtupi wutrobna mortwica,
tak zo wȯn bjez wulkeje boloſcże cżiſche wuſny. Joho cżěło bu 11. měrca
na pohrjebniſchcżo ſ. Mikławſcha cžeſcżownje pohrjebane. Wjele
duchownych a druhich pſchecżelow bě pſchiſchło, zo bychu wotemrjetomu
poſlenju cžeſcż wopokazali; tak běchu tu kk. fararjo z někotrych
ſerbſkich a z dweju němſkeju wo<pb n="45"/>ſadow, k. kanonik a dwȯrſki
prědaŕ Heine a k. gymnaſialny direktor Buk z Dreždżan, k. probſt Dr.
Eiſelt a k. kapłan Edmund z Marineje Hwězdy, jedyn kapłan z Marijinoho
Doła, dwaj duchownaj z Rumburga, k. faraŕ a ſchtyrjo tſělcojo z
Warnsdorfa, hdżež je njeboh k. ſcholaſtikus wjele krȯcż na wopytanju
pobył. Tež wjetſchi dżěl knjezow wucžerjow z budyſkeje, khrȯſcżanſkeje a
ſchěrachowſkeje konferency běſche pſchitomny. Wyſche duchownſtwa a
wucžeṙſtwa pſchizamknychu ſo pohrjebnomu cżahej zaſtupjerjo
najwyſchſchich tudomnych zaſtojnſtwow, kaž k. krajſki direktor, k.
krajny ſtarſchi, knježeŕſcy radżicżerjo, appellacia, k. měſchcżanoſta a
ſobuſtawy ſuda a ſudniſtwa, wubjerk Macżicy Serbſkeje[12]⁾ a towaŕſtwa
„zu Rath und That“ a wjele druhoho pſchewodżerſtwa z měſta a ze wſow.
Pohrjeb dżeržeſche k. faraŕ Kucżank z aſſiſtencu. Dokelž běſche ſej
njebocżicžki w teſtamencże wuměnił, zo chce po tym waſchnju pohrjebany
bycż, kaž ſu w prjedawſchich cžaſach tudomni kapitularojo pohrjebani
byli, njebě žana rycž pſchi rowje, ale němſki popołdniſchi prědaŕ k.
vikar Heidrich cžitaſche běh žiwjenja njeboh knjeza. Na to podachu ſo
pſchewodżerjo do tachantſkeje cyrkwje ſwjatoho Pětra, hdżež naſch hnadny
k. biſkop ♣requiem♠ a ♣absolutio♠ z wulkej aſſiſtencu dżeržeſche a
wyſokodoſtojny k. kanonik a faraŕ Bart z Khrȯſcżic druhu ſpěwanu Božu
mſchu.

Njeboh k. ſcholaſtikus narodżi ſo 24. meje 1804 w Zyjicach pola Marineje
Hwězdy na kuble, kotrež nětko joho jenicžkomu bratrej ſłuſcha. Hdyž bě
na měſchcżanſkej ſchuli w Kulowje pobył, dżěſche do Prahi, hdżež ſwoje
ſchtudije zapocža a zbožownje ſkȯncži. Pſchez njeboh biſkopa Loka doſta
wȯn 9. januara měſchniſku ſwjecżiznu a woſta w Budyſchinje w duchownſkej
ſłužbje hacž do ſwojeje ſmjercże. Najprjedy běſche vikar a němſki
ſwjatocžny prědaŕ w tachantſkej cyrkwi; w lěcże 1838 bu prěni kapłan
pſchi ſerbſkej cyrkwi; w lěcże 1843 bu za direktora tachantſkeje ſchule
poſtajeny. Za tule ſchulu dżěłaſche wȯn z najwjetſchej ſwěrnoſcżu pſchez
17 lět a bu druhim wucžerjam pſchikład pilnoſcże a dobroho krucże
dżeržanoho rjada. Pod nim je ſo tež woſebje induſtrialna ſchula
(rozpokazowanjo w ſchicżu atd.) pozběhnyła. Za khude dżěcżi je ſej
woſebje prȯcu dawał a jim dobrocżerjow pſchiwobrocżał, zo by wobradżenjo
Božoho dżěſcża za nje bohate było. Swojich zaſłužbow dla bu wȯn z njeboh
k. Wornacžom a k. kan. Heine 21. meje 1855 za kanonika wuzwoleny; tola
wobkhowa wȯn hiſchcże ſchulſke direktorſtwo. Skȯncžnje bu 18. hapryla
1861 za kapitulara, ſcholaſtika a z tym konſiſtorialnoho radżicżerja
powyſcheny. Hako tajki je ſo za cyrkwje a ſchule ſwěru ſtarał a k
lěpſchomu tych ſamych z wuwzacżom někotrych mjeńſchich legatow
(wotkazanjow) tež ſwoje zamoženjo wotkazał.

<pb n="46"/>

Pſchi ſwojich zaſtojnſtwach je njeboh k. Buk tež wſchě druhe
pſchiležnoſcże wužił, hdżež mȯžeſche něſchto cžłowjekam wužitne
dokonjecż abo podpjeracż. Tak bě wjele lět ſobuſtaw měſchcżanſkeje
khudżinſkeje deputacie a wubjerkownik dobrocżeŕſkoho towaŕſtwa „zu Rath
und That“, hdżež je někotromužkuli potrjebnomu pomoc wuſkutkował. Tež za
naſch ſerbſki lud je ſo wȯn woſebje poſtarał. Hacž runje bě w tym cžaſu
wuſchtudował, hdyž Serbſtwo doſpołnje ſpaſche, pſchizamkny ſo wȯn tola
bȯrzy k njomu, hdyž ſo wone wotucżiwſchi zjawnje pokazowacż pocža. Wȯn
bě hižom w pſchihotowacym wubjerku towaŕſtwa Macżicy Serbſkeje a bu
pſchi jeje dozałoženju jutry 1847 do wubjerka wuzwoleny a tak tež pſchi
kȯždej nowej wȯlbje. Poſedżenja wubjerka wopytowaſche wȯn ſwěrnje hacž
do ſpocžatka ſwojeje khoroſcże. Mjez macżicžnymi knižkami za lud ſtej
dwě zeſtajenej wot njoho: „Knjez Mudry“ z lěta 1849 a „Woſobny dar za
kſcheſcżanow“ z lěta 1856. Wot toho lěta je wȯn ſerbſke pjero drje
wotpołožił ale je druhich k ſpiſowanju ſerbſkich knihow wubudżał. Hižom
w prjedyrycži „Knjeza Mudroho“ wȯn praji, zo je jenož na proſchenjo
druhich piſał a pſchiſtaja: „Stawy Macżicy mojoho prawopiſa! Budżcże
tola tak dobri a luboznje proſcheni, nam prawje khětſe něſchto z
waſchoho duchownoho bohaſtwa ſobudżělicż.“ Joho žadoſcż je ſo pozdżiſcho
w něcžim dopjelniła a dopjelnja ſo hiſchcże dale. W tajkim žadanju a
ſtaranju za Serbow zaſtupi wȯn ſkȯncžnje tež do towaŕſtwa SS. Cyrilla a
Methoda, kotrež jomu tež praji: Bȯh daj cżi wěcžny wotpocžink a te
wěcžne ſwětło ſwěcż tebi!

†

Jakub Bryl.

Redakcija katholſkoho Pȯſła je z Tyrnawy (Tirnau) we Wuheŕſkej ze
ſłowakſkich ſtronow ſmjertnu powjeſcż doſtała, kotraž woſebje tež
katholſkich Serbow zajima.

W tamnym měſcże je mjenujcy pjatk 17. měrca wjecžor 7 ſwȯj khȯd na zemi
dokonjał ſerbſki miſſionar jezuita ♣P.♠ Jakub Bryl (Brühl), něhduſchi
kapłan w naſchim Radworju. Wȯn khorowaſche hižom dołho woſebje na
kaženjo płucow a běſche pſchi ſwojej miſſionarſkej dżěławoſcżi tež
wſchelake druhe bolenjo doſtał. Kaž nam joho duchowny ſobubratr piſa,
doſtawaſche njeboh k. Bryl cžaſto ſwjatej ſakramentaj a znjeſe z wulkej
ſcżeŕpnoſcżu ſwoje boloſcże. Zo je wȯn z podacżom do božeje wole a z
hnujacej ſpokojnoſcżu wumrjeł, widżimy z teje powjeſcże, zo wȯn poł
hodżiny pſched ſwojej ſmjercżu pocža z wȯtrym hłoſom ſpěwacż a Boha
khwalicż, tak zo bě w pȯdlanſkich ſtwach ſłyſchecż. Zawěrno, ſchtȯž je
tejko dobroho ſkutkował a tak z Bohom ſo wujednał, ſmě w tajkej wjeſołej
nadżiji na wěcžnu zbȯžnoſcż z tohole ſwěta wuſtupicż! Bȯh daj tomule
ſwěrnomu wotrocžkej hnadnu mzdu a tȯmule ſprȯcnomu pucżowarjej njebjeſki
wotpocžink!

Njeboh k. Bryl narodżi ſo 26. měrca 1811 w Hrubjelcžicach na žiwnoſcżi
ſwojoho nana, kotruž nětko hiſchcże joho najſtarſchi bratr wobſedżi.
Dokelž běſche ſebi <pb n="47"/>krucże wotmyſlił, zo chce duchowny bycż,
poda ſo najprjedy na gymnaſium w Budyſchinje. Hdyž bě tudy wjacy lět
był, bu do ſerbſkoho ſeminara w Prazy pſchijaty a pokracžowaſche a
dokonja tam ſwoje ſtudije. Duchownſku ſwjecżiznu doſta wȯn 3. decembra
1838 a bu za kapłana do Radworja pȯſłany. Tudy mějeſche wȯn wſchitku
khwalbu a je we woſadże hiſchcże w dobrym wopomnjecżu. Tež we wſchěch
druhich naſchich woſadach joho znajachu a znaja, dokelž njeboh k. Bryl
hako radworſki kapłan ſerbſkomu proceſſionej w Rumburku ſerbſki
prědowaſche a jȯn ſpowjedaſche. Hižom hako ſchtudenta běſche wȯn žadoſcż
měł do jeſuitow hicż a bjez nimi za božu cyrkej ſkutkowacż; tale žadoſcż
bu w lěcże 1846 dopjelnjena. Wȯn dȯſta žadane dowolenjo ze ſwojeje
diöceſy a bu do jeſuitſkoho konventa w Gratzu w Styrſkej (Steiermark)
pſchijaty 7 meje 1846, kaž nam wucżah z jeſuitſkoho kataloga wupokazuje.
Dwě lěcże na to bu wot rakuſkeje provincy do Lyonſa we Francowſkej
tamniſchej jeſuitſkej provincy pſchidżěleny. Hdyž bě francowſku rycž
derje nawuknył, bu 1848 hako miſſionar do Algirſkeje w Africy a to do
krajiny Oran pȯſłany. Tu dżěłaſche wȯn hako měſchnik bjez francowſkim
wȯjſkom a Algircžanami. Wokrjes joho duchowneje dżěławoſcże běſche jara
wulki a je wȯn woſebje w cžaſu ſtraſchnoho mora (chȯlery) tam wjele
cžłowjekow pſched ſmjercżu wobſtarał a na wſchelakich měſtach daloko wot
ſo zdalenych bože ſłužby wob dżeń dżeržał, dokelž tehdom pobrachowaſche
tam na miſſionarach. W Africy je njeboh miſſionar hižom pocžał cżežcy
khorowacż a cżeṙpjeſche wot toho cžaſa woſebje na nohu. Hdyž bě tudy
něhdże 10 lět zbožownje ſkutkował, bu do połnȯcneje Ameriki pſcheſadżeny
a je tam jendżelſku rycž nawuknywſchi we wſchelakich měſtach hako
duchowny pobył a we ſchpitalach hako ſpowjednik poſtajeny był; tak we
New=Yorku, New=Orleanſu a t. d. Po wudyrjenju hiſchcże trajaceje
amerikanſkeje wȯjny běſche wȯn dlěſchi cžas pȯlny kapłan we wȯjſku
unioniſtow. Dokelž pak khoroſcże dla wjacy wſchu ſłužbu wobſtaracż
njemȯžeſche, požadachu joho 1863 prědkſtejicżerjo do Europy, zo by ſo
tudy wuſtrowił. Tak wopyta wȯn zaſy ſwȯj wȯtcny kraj a ſwojich Serbow, z
kotrychž bě wuſchoł, a bu wſchudżom jara witany. Z Budyſchina poda ſo do
Wina, z wotkelž joho provincial na jene kubło pola Preßburka k
wuſtrowjenju pȯſła. Tola njebě wȯn dołho tam, ale bu zaſy do
Khrowatſkeje a Sławonſkeje powołany. Wot tam pſchiṅdże wȯn wloni pſchez
Win do Krupki na někotry cžas a je tam poſleni krȯcż Serbam derje
poſłužił, zo jim pſchi proceſſionje w ſeptembru prědowaſche a jich
ſpowjedaſche. W oktobru wotjědże wȯn zaſy do Tyrnawy do ſlowakſkeje
krajiny, zo by tam, dali jomu Bȯh zaſy krucżiſchu ſtrowoſcż, dale k
zbožu duſchow dżěłał. Tola Bȯh bě hinak wobzanknył. Z Tyrnawy je njeboh
k. Bryl poſleni krȯcż piſał a tam tež poſleni liſt z Hrubjelcžic a z
Budyſchina doſtał. To bě khȯd ſłužownika božoho! Rady budżichmy wjacy
ſobudżělili, hdy bychmy wjacy žȯrłow k tomu wužicż mȯhli.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Kaž druhe lěta tak poda ſo tež lětſa naſch wyſokodoſtojny
k. faraŕ Kucżank prěnju njedżelu poſta do Dreždżan a mějeſche w dwȯrſkej
cyrkwi ſerbſke prědowanjo, kotrež bě jara wopytane. Tež ſerbſkich
ſpowjednych ludżi bě wjele. Dny, na kotrychž ſo w Dreždżanach ſerbſcy
prěduje, ſu tele: prěnja njedżela poſta, njedżela pſched ſwjatkami,
njedżela pſched ſ. Michałom a prěnja njedżela adventa. Hako ſerbſki
ſpowjednik je w Dreždżanach naſch ſerbſki ſpiſowaŕ knjez Jakub Buk,
kapłan pſchi dwȯrſkej cyrkwi a direktor pro gymnaſia.

<pb n="48"/>

Ze Zdżerje. Dokelž je radworſki k. kapłan Ducžman, kiž w tudomnej
khapałcy Bože ſłužby wobſtara, na někotre měſacy do Wotrowa hako
adminiſtrator woteſchoł, je hnadny k. biſkop nětko nakhwilnje k.
ſchulſkoho direktora Schołtu w Budyſchinje k tomu poſtajił, zo by k nam
kȯždy měſac pſchikhadżał.

Ze Žitawy. Na tudy kupjene wotſedżeńſtwo, kiž je naſche tachantſtwo za
załožomnu cyrkej, faru a ſchulu kupiło, doſta wȯndanjo hnadny k. biſkop
a tachant měſchcżanſke prawo. Kak trěbne je we Žitawje załoženjo
katholſkeje fary (ſchtož je hakle nětko mȯžne po zběhnjenju
„pfarrzwanga“), ſmy hižom ſpominali; w Žitawje je 1360 katholikow,
kotrychž ma něhdże połojca ſtajne zaſydlenjo. Bȯh wubudż prawje wjele
dobrocżerjow za žitawſku woſadu.

Z Wotrowa. Hdyž dobry nan wumrje, žaruje cyła ſwȯjba a hdyž je ſwěrny
duchowny wumrjeł, je zrudoba po cyłej woſadże. Tež w naſchej woſadże je
Bȯh tajke žarowanjo pȯſłał: wotrowſka woſada wopłakuje ſmjercż ſwojoho
wjelelubowanoho fararja, wyſokodoſtojnoho knjeza kanonika Jakuba
Wornacža. Schtwȯrtk 9. měrca bu joho cżěło do zemje khowane. Na
pſchewodżenjo pſchińdżechu z Budyſchina hnadny knjez biſkop Ludwik
Forwerk, kanonik kantor Hoffmann, k. kapłan Hȯrnik a k. vikar Herrmann,
z klȯſchtra knjez probſt Eiſelt a k. kapłan Edmund; z Khrȯſcżic k.
kanonik faraŕ Bart a k. kapłan Nowak, z Kulowa k. faraŕ Schneider; z
Ralbic k. faraŕ Benſch, z Njebjelcżic k. faraŕ Smoła, z Rȯžanta k.
adminiſtrator Benno Kral; z Kamjenca běſchtaj k. ſudniſki a
měſchcżanoſta Eichel pſchiſchłȯj: Knježa wucžerjo z Rȯžanta,
Njebjelcžic, z Woklec, z klȯſchtra a Kamjenca a wulka mnohoſcż ludżi ze
ſuſodnych woſadow běchu ſo z woſadnymi zjenoſcżili, wotemrjetomu
poſlednju cžeſcż wopokazacż. — Wokoło poł 9 zapocža ſo we cyrkwi
♣officium defunctorum,♠ na cžož ſo wot hnadnoho k. biſkopa na farje
wužohnowanjo cżěła ſta. Po tym bu cżěło do cyrkwje donjeſene a pſched
wołtarjom na mary ſtajene. Knjez biſkop dżeržeſche ſwjatocžny requiem z
aſſiſtencu. Mjez tym dżeržeſche k. vikar Herrmann cżichu božu mſchu na
pobocžnym wołtarju. Na to mějeſche knjez kapłan Ducžman we cyrkwi cżělnu
rycž, we kotrejž njetajenu pobožnoſcż, kſcheſcżanſku luboſcż a ſwěrnu
ſtaroſcż wo cžaſne a duchowne zbožo woſady, podwolnu ſcżeŕpnoſcż a
zbȯžnu ſmjercż njebohoho knjeza wopominaſche, a ſkȯncžnje k ſcżěhowanju
joho wucžbow a rjanoho pſchikłada a k pobožnym modlitwam za duſchu
wotemrjetoho napominaſche. Po prědowanju ſpěwaſche knjez wucžeŕ J. Kral
jara wuſtojnje ♣„Libera me Domine“♠ a hnadny k. biſkop ſpěwaſche
♣„absolutio“♠ pſchi marach. Nětko bu cżěło z cyrkwje wunjeſene a wot
knjeza biſkopa do rowa požohnowane — zemi pſchepodate, zo by ſo do
pjerſchcże wrȯcżiło, ſchtož je z pjerſchcże wzate. Po pohrjebje
dżeržeſche knj. far. Schneider ſpěwanu božu mſchu k cžeſcżi
najzbȯžniſcheje knježny, mjeztym zo k. kapłan Ducžman cżichu božu mſchu
wotdżerža. Wokoło pȯł 12 běſche pohrjebna ſwjatocžnoſcż ſkȯncžena a
žarowanſki lud ſo rozeṅdże. Wotemrjete cżěło wotpocžuje nětko we zemi,
cžakajo na zbȯžne horjeſtacżo; njech duſcha w njebjeſach wužiwa myto
ſwěrnoho duchownoho; joho mjeno woſtanje we wutrobach woſyrocżenych
woſadnych we žohnowanym wopomnjecżu. ♣D.♠

Z Gubina w Delnjej Łužicy. Tudy wobſteji wot lěta 1852 katholſka <pb
n="49"/>miſſionſka ſtacija, kotraž bu hacž do lěta 1860 wot Noweje Cale
wobſtarana. Biez tym pak bě ſo rjana nowa katholſka cyrkej natwariła, a
23. novembra 1861 bu tuta ſtacija wot wrȯtſławſkoho wjeŕchbiſkopa za
ſtatnu faru pozběhnjena a z fararjom a wucžerjom wobſadżena. K tej ſamej
hiſchcże ſłuſcha miſſionſka ſtacija w Žemru (Sommerfeld), hdżež je
woſebita khapałka a wucžeŕnja. We Gubinje je 600 a w Žemru 135
katholſkich. K tym pſchiṅdże něhdże 100 duſchow z wokołnoſcże. Pſchi
załoženju fary bě w Gubinje jenož 270 a w Žemru 100 katholikow.
Schuleŕſkich dżěcżi licžachu pſchi ſpocžatku w Gubinje 25 nětk 57; a w
Žemru prjedy 15 a nětk 25. — Pſchiſpomnjenjo. Kaž daloko je nam znate ſu
w ſcżěhowacych měſtach pruſkeje Łużicy němſke katholſke fary, abo
miſſionſke ſtacije: w Khocżebuzu, Barſchcżi, Mužakowje, Hrȯdku, Pribuzu,
Zhorjelcu, Žarowje, Brodach, Lubinje a Rozborku. Zajimawe by było, hdy
bychmy wjedżeli, hacž a kak wjele je Serbow w jenej abo druhej tutych
woſadow. K. Pſchiſpomnjenjo redaktora. Jenož bjez hornjołužiſkimi
Serbami ſu katholikojo, delnjołužiſcy ſu wſchitcy ſobuſtawy pruſkeje
krajneje lutherſkeje zyrkwje z wuwzacżom 2000 ſtarolutherſkich
diſſidentow (wuſtupjenych).

Z Lubina (Lübben) w Delnjej Łužicy. Dokelž ſo katholikojo w tutym měſcże
w poſledniſchich lětach jara pſchiſporjachu, njedoſahachu te
ſchtyrikrȯcżne kemſche, kotrež ſo dotal wot nowocalſkoho duchownoho
dżeržachu. Hnadny k. biſkop we Wrȯtſławju wobzamkny z pomocu
„Bonifaciusvereina“ cyrkwinſkej nuzy wotpomhacż. Tohodla bu 1861 w
Lubinje, khěža ze zahrodu, nědże 2 kȯrcaj wuſycża za 2000 toleri
kupjena, a tam wobydlenjo za miſſionſkoho duchownoho a khapałka
pſchihotowana. A hižon 19. oktobra bu ſem prěni katholſki měſchnik po
300 lětnym woſyrocżenju woſady pȯſłany. Ale bȯrzy ſo pokaza, zo khapałka
hiſchcże katholſkim w Lubinje njedoſaha, wjele mjenje za mnohoſcż
wokolnych wěrybratrow. Tohodla dyrbjeſche ſo krucże na to myſlicż, zo by
ſo tudy nowa katholſka cyrkej twariła. A tȯn, kotromuž k cžeſcżi
dyrbjeſche ſo tutȯn dom twaricż, tež pomhaſche. W dowěrje na njoho bu w
juniju 1862 prěni kamjeń k nowej cyrkwi połoženy, tak zo mȯžeſche ſo
cyrkej 4. oktobra zańdżenoho lěta wot k. arcyměſchnika Wornacža
(rodżeneho z Kulowa) pod aſſiſtencu Nowocalſkich duchownych poſwjecżicż.
Taſama ſtaji ſo pod zakit ſwj. Bonifacia, kotrohož powoſtancžki ſu
někotre na wołtarju zapołožene. Cyrkej, kiž je 62 ſtopow dołha, 24
ſchěroka a 20 wyſoka, na pſchiſtojny wupohlad, a běſche na dnju
poſwjecżenja kraſnje wudebjena. Woſada, kiž nědże 500 duſchow licži, bě
ſo bohacże wobdżěliła, a tež wjele proteſtantow bě pſchiſchło. Nětſiſchi
miſſionſki faraŕ tudy wyſche ſwojeho farſkoho zaſtojnſtwa tež 20
ſchuleŕſkich dżěcżi rozwucžuje a wobſtara we wokołnoſcżi 6—8 mil
katholſki miſſion. W Lubinje je tež woſebita fara a wucžeŕnja.

♣K.♠

Z Dreždżan. Tudy wumrje 19. měrca po krȯtkej khoroſcżi jedyn ze
ſerbſkich krajanow, k. Jakub Lehmann (Wicżežk) jara cże ſcżeny wucžeŕ
pſchi druhej katholſkej ſchuli. Wȯn bě rodżeny z Ralbic a je wjacy lět w
Prazy ſchtudował. Joho pohrjeb 22. t. m. běſche, kaž ſłyſchimy, jara
ſwje dżeṅſki.

<pb n="50"/>

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němſka. W proteſtantſtwje pocžinaja cžeſcżerjo ſwjateje Marije
pſchibjeracż. Njedawno je knižka wuſchła z napiſmom: „Evangeliſches Ave
Maria. Beitrag zur Lehre der ſelig zu preiſenden Jungfrau,“ w kotrejž
lutherſki ſpiſowaṙ k cžeſcżenju ſ. Marije napomina. Spis je poſwjecżeny
znatomu theologej Dietlej w Halli.

Słowjanſka katholſka woſada w braniborſkim Rüdersdorfje. Zajimawe wěſcże
budże někotromužkuli, hdyž zhoni, zo je ſo ſrjedża bjez Němcami
ſłowjanſka woſada w nowiſchim cžaſu załožiła. W Rüdersdorfje, něhdże 4
mile wot Barlina zdalenym buchu w lěcże 1863 wot kralowſkeje inſpekcije
do tamniſchich kalkowych podkopſow dżěłacżerjo z Pȯznańſkeje powołani,
dokelž w blizkoſcżi jara na dżěłacżerjach pobrachowaſche. Pſchińdże tež
hnydom khětra mnohoſcż Polakow, z dżěla ženjenych, a zaſydli ſo tam. A
kaž bě ſo knježeŕſtwo we wſchim ſtarało, ſchtož jich cżělne zbožo
naſtupaſche, tak cžinjeſche tež za jich duchowne zbožo po
pſchiſłuſchnoſcżi. Kralowſke knježeŕſtwo a měſto Barlin, kotromuž tute
podkopki pſchiſłuſcheja, pſchizwoli hnydom tejko pjenjez, zo mȯžeſche ſo
modleŕnja abo khapałka natwaricż, a kȯždy měſac dwȯjcy katholſka boža
ſłužba wotdżeržecż. Kȯždy měſac jedyn krȯcż pſchikhadża nětk z Barlina
jedyn pȯlſkeje rycže mȯcny kapłan a wotdżeržuje bože ſłužby a prědowanjo
w pȯlſkej rycži. Druhu njedżelu pſchikhadża faraṙ z Fürſtenwalde a
wotdżerži božu mſchu z němſkim prědowanjom za katholſkich němſkich
dżěłacżerjow a někotrych zaſydlenych katholſkich Němcow; tola pak ſo na
božej mſchi pȯlſke khěrluſche ſpěwaju a modleŕnja hacž runje je khětro
wobſchěrna, je tež tȯn krȯcż napjelnjena z pobožnymi kemſcherjemi w
pȯlſkich draſtach. — Katholſka wucžeŕnja tu hiſchcże pobrachuje, a
katholſke dżěcżi dyrbja dotal proteſtantſke wucžeŕnje wopytowacż. Tola
pak hižom ſo wo tym rycži, zo dyrbi ſo tudy ſtatna miſſionſka fara
załožicż a z fararjom, kiž je pȯlſkeje a němſkeje rycže mȯcny,
wobſadżicż, a pſchi tym by ſo tež katholſka wucžeṙnja załožiła. K.

Pruſka. Katholſke duchownſtwo chełmſkeje diöceſy je pſchez ſwojoho
biſkopa pſchecżiwo knježeŕſkej porucžnoſcżi, po kotrejž dyrbi ſo pȯlſka
rycž w ſchulach pſchez němſku wotcżiſchcżowacż, proteſt do miniſterſtwa
pȯſłało, dokelž ſo tama porucžnoſcż pſchecżiwja zaſadam pädagogiki
(wucženja dżěcżi) a tež prawu, kotrež je pſchez knježeŕſtwo kȯždej
narodnoſcżi a potajkim tež pȯlſkej zawěſcżene.

Z Neurupina na pomjezach Meklenburgſkeje. W tudomnej w lěcże 1849
załoženej katholſkej woſadże, ſu wot tutoho cžaſa hacž do lěta 1864 wot
druhowěriwych 58 woſobow k naſchej wěrje pſchiſtupili. K.

Korutanſka. (Kärnthen.) Tu pobrachuje jara na duchownych. Hižom nětko
njeje wobſadżene: 72 kapłanſtwow a 27 farow (a expoſiturow) dyrbi ſo wot
duchownych ſuſodnych woſadow zaſtaracż. (♣Hlas.♠)

Francowſka. Towaŕſtwo ♣„L’ oeuvre du catholicisme en Pologne“♠ (t. r.
Dżěło katholſtwa w Pȯlſkej) w Parizu je druhu rozprawu podało. Dokhodow
mějeſche 23,261 frankow (nȯrtow), wudało je 18,361 frankow na wſche<pb
n="51"/>laku podpjeru; tak na podpjeranjo wuhnatych Polakow, kotſiž ſo
ſami njemȯža zežiwicż, za knihi, za ranjenych a khorych; na pucżowanjo a
draſtu za 19 duchownych a ſtudentow we francowſkich ſeminarach a t. d.
Cyłe francowſke duchownſtwo tȯnle ſkutk kſcheſcżanſkeje luboſcże
podpjera. Tež Iriſka, ſpominajo na pȯlſkomu podobne ſamſne cżeŕpjenjo,
wobdżěla ſo na nim; arcybiſkop dublinſki Cullen je wjetſchi pjenježny
dar pȯſłał a wyſche toho w paſtyŕſkim liſcże dżěło ſpomnjenoho towaŕſtwa
porucžił, ſpominajo na podcżiſchcżowanjo pȯlſkich katholikow pſchez
ruſowſke knježeŕſtwo. (♣Tygodnik katolicki♠). W Pruſkej je tele
towaŕſtwo zakazane! — W Parizu je dom za pȯlſke ſyroty (nětko z 60
dżěcżimi) pod zaſtaranjom miłoſcżiwych ſotrow.

Italſka. Knježeŕſtwo Viktora Emanuela pſchihotuje cyrkwi nowu ſchkodu.
Komorje je namjet pſchedpołoženy, po kotrymž ma ſo duchownym wſcho
wobſedżenſtwo wzacż a wſchě duchowne zjenocżenſtwa ſo zběhnycż. Prěnje
wotdżělenjo namjeta rycži wo cyrkwinſkich kubłach, ſäkulariſacii
(zběhnjenju) kubłow ſwětſkoho duchownſtwa, tſecże wo zběhnjenju wſchěch
klȯſchtyrſkich rjadow atd. Wſchitke knježeŕſke wyſchſche zaſtojnſtwa
zeſtajuja zapiſki mnichow a mniſchkow. Tola je ſejm w Turinje wjele
peticiow ze wſchelakich měſtow doſtał, kotrež pſchecżiwo zběhnjenju
rjadow a klȯſchtrow proteſtiruja. Z toho je widżecż, zo je pſchi wſchim
ſchcżuwanju revolucionarow a njewěriwych italſki lud wſchudżom katholſki
a ma pſchikhilenoſcż k ſwojej wěrje. W tu khwilu je w Italſkej
wuprȯznjenych 50 biſkopſkich ſtołow a w 17 biſkopſtwach njemȯža
biſkopowje pſchiſłuſchnoſcże dopjelnjecż, dokelž jim knježeŕſtwo
zadżewa.

Danſka. Tyſaclětne jubileum ſ. Ansgara je ſo w tym kraju jenož we
Fridericii w cyrkwi ſwjecżiło. Cyłu oktavu (tydżeń) bě cyrkwicžka kȯždy
dżeṅ z ludom napjelnjena. Katholſka cyrkej w Kopenhagenje (hłownym
měſcże) budże ſo te jubileum z dowolnoſcżu biſkopa w Osnabrücku (po
kotrohož ſłuſcha) hakle 9. ſeptembra ſwjecżicż. Kȯždy Danſki bjez
rozdżěla wěrywuznacża cžeſcżi ſwjatoho Ansgara. Wjele ludżi pſchiṅdże k
ſwjatej ſpowjedżi a k božomu blidu; pſchi pohladanju na tajku
horliwoſcż, wozjewichu hižom někotſi danſcy proteſtantowje, zo chcedża
ſo zaſy do teje praweje a prěnjeje cyrkwje wrȯcżicż, totruž je ſ. Ansgar
w jich wȯtcnym kraju prědował.

Z Londona. Pohrjeb njeboh kardinala Wiſemana běſche 23. febr. na
katholſkim pohrjebniſchcżu Kenſal=Greenſkim z tajkej ſwjatocžnoſcżu,
kajkuž Jendżelcženjo dołho njejſu widżeli. Ludu bě njeſměrnje wjele
pȯdla. Dr. Manning, prjedy jendżelſkoproteſtantſki tachant a nětko
katholſki prälat mějeſche po božej ſłužbje pohrjebnu rycž, kotraž połdra
hodżiny trajeſche.

Z Roma. Tu traje wupiſany wotpuſk wot 5. měrca hacž do 9. hapr. Na 27.
měrca je konſiſtorium poſtajene, hdżež budża někotſi wuzwoleni
biſkopowje wobtwjerdżeni. — Měſto Rom licžeſche wloni 203,896 wobydleri
a je ſo wot lěta 1860 wo 20,000 pſchiſporiło. Kraj, kotryž bamž hiſchcże
po wuwjedżenym rubjeńſtwje wobſedżi, je 214 ſchtyrikrȯžknych mil wulki a
ma nimale 700,000 wobydleri. Zaſy ſo powjeda, zo khěžor Napoleon z
wotwołanjom francowſkoho wȯjſka (4732 muži) hrozy.

<pb n="52"/>

Połnȯcna Amerika. W New=Yorku je katholſki almanach abo lětopis
zjenocżenych ſtatow wuſchoł. Wo połodniſchich provincach abo ſtatach ma
wȯn wȯjny dla njedoſpołne powjeſcże; cżim wěſcżiſche ſu rozprawy z
połnȯcnych. Wone pokazuju njeſměrne pſchibywanjo katholſkeje cyrkwje w
tamniſchich ſtronach. Wjele cyrkwjow bu natwarjenych a duchownſtwa je
tež wjele wjacy. Pſchicžina (wina) toho ſu mnohe wobrocżenja z
proteſtantſtwa a druhich wuznacżow, a tež wulke pſchicżahowanjo
katholſkoho wobydleŕſtwa z Europy, woſebje z Iriſkeje a Němcow. Licžba
wobydlerjow we zjenocżenych ſtatach wucžinja pſchez 32 millionow.
Katholikow je wokoło 5 millionow, potajkim dobry ſedmy dżěl; katholſkich
duchownych je wokoło 2500. Zjenocżene ſtaty ſu rozdżělene do 7
cyrkwinſkich provincow, z 43 biſkopſtwami a 4 japoſchtołſkimi
vikariatami. Provincy (z arcybiſkopom) ſu: Baltimore, Cincinnati,
New=Orleans, New=York, Oregon, Saint Louis, San Francesko. Pſchi kȯždej
katholſkej cyrkwi je ſchula. Katholſke farſke ſchule ſu w dobrym rjedże;
duž ſtarſchi, hacžrunje maja druhdy blizko do krajneje ſchule, ſwoje
dżěcżi radſcho někotre mile (t. r. jendżelſke) daloko do ſchulow ſcżełu.
Tež na wyſchſchich ſchulach njebrachuje, kotrež ſu pod wjedżenjom
jeſuitow, franciſkanow, dominikanow a lazariſtow. Licžba wucžownikow
jara pſchibjera; ſamo proteſtantowje ſcżełu ſwoje dżěcżi do tychle
wuſtawow.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu ſwȯj pſchinoſchk (poł tolerja) na lěto 1865 dale
zapłacżili: kk. Cyrill Židek, bohoſłowc w Innsbrucku, žiwnoſcżeŕ Almert
w Zdżeri, žiwnoſcżeŕ Kokel we Zajdowje, žiwnoſcżeŕ Pětr Haſcha we
Zajdowje, Mikławſch Robel z Bacżonja, žiwnoſcżeŕ Cžorlich w Zdżeri,
Mikławſch Böhmak z Wotrowa, adminiſtrator ♣P.♠ Benno Kra z Rȯžanta,
kubleŕ a korcžmaŕ Schołta z Rȯžanta, kubler Mikławſch Błažik z Rȯžanta,
krawſki Michał Schejda ze Schunowa, młynk Michał Lipicž ze Sernjan,
klamaŕ Jakub Glawſch z Rȯžanta.

Na lěto 1864 ſu hiſchcże płacżili: kk. zahrodnik M. Bělk z Pěſkec,
kubleŕ Jakub Lebza z Pěſkec.

Dobrowȯlne dary: kk. žiwnoſcżeṙ Kokel ze Zajdowa 5 nſl.; žiwnoſcżeṙ
Cžorlich ze Zdżerje 5 nſl.

Zemrjetaj ſobuſtawaj: k. Michał Buk, kapitular a ſcholaſtikus na
tachantſtwje w Budyſchinje (hl. w prědku). k. Jakub Wornacż, kanonik a
faraŕ we Wotrowje (hl. w prědku).

Z tutym cžiſłom ſo za ſobuſtawy łońſchoho lěta wudawa prěni zeſchiwk
knihi:

Žiwjenja Swjatych.

Po rjedże cyrkwinſkich ſtawiznow ſpiſał ♣Handrij Dučman.♠

Druhi zeſchiwk, za ſobuſtawy lěta 1865 poſtajeny, pocžina ſo hižom
cżiſchcżecż.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoɫ. Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hȯrnik.
Płaćizna na pȯstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 5. Budyšin, 6. meje 1865. Lětnik 3.♠

Pſcheſcżěhanjo kſcheſcżanow wot pohanow.

Ze zawiſcżu a ze ſtrachom pocžachu pohanjo na ſpěſchnje ſo rozſchěrjace
kſcheſcżanſtwo hladacż, kak tute, kotrež mějachu woni jeno za
njenahladnu židowſku ſektu, we wſchěch krajinach romſkoho khěžorſtwa ſej
wuznawarjow dobywaſche, kak bu wone tež we woſobnych a zamožitych
ſwȯjbach, haj wot ſobuſtawow ſameje khěžorſkeje ſwȯjby pſchijate.
Pohanjo ſpȯznachu, zo ſwoju mȯc zhubja tak khětſe, hacž kſcheſcżanſtwo k
wjetſchej mocy pſchińdże. Romſke khěžorſtwo, kiž bě jeno na pohanſtwo
twarjene, mȯžeſche tež jeno z pohanſtwom wobſtacż, a tohodla widżimy,
kak wone na wſcho mȯžne waſchnjo pohanſtwo hajeſche a zamołwjeſche,
tohodla trechimy mjez najſurowiſchimi pſcheſcżěharjemi runje romſkich
khěžorow a romſke wyſchnoſcże; Rom, hłowne měſto cyłoho pohanſtwa we
tamniſchim cžaſu, hdżež běchu bohaſtwa poł ſwěta a z tym tež wſchě
njepocžinki wſchelakich narodow, bě woſebicże z krewju kſcheſcżanſkich
martrari naſycżene.

Prěni khěžor, kiž wulke pſcheſcżěhanjo kſcheſcżanow zbudżi, bě Nero,
jedyn z najſurowiſchich romſkich knježerjow, kiž bě ſwoju macż, ſwoju
mandżelſku, ſwojoho mudroho wucžerja ſkȯncowacż dał. Zo by ſo tež junu
na njeſměrnym wohnju powjeſelicż mohł, da we Romje na wjacorych ſtronach
woheń załožicż, kiž wjetſchi dżěl měſta do popjeła pſchewobrocżi. Pſchez
to wubudżeny ludowy hněw wotwobrocżi wot ſebje, winu naſtatoho wohnja na
kſcheſcżanow ſtorkajo, zo ſu tucżi woheń załožili a pſchez to tak wulke
hubjenſtwo na lud pſchinjeſli. Mnozy buchu tohodla zajecżi, z wupytanymi
cžwilemi martrowani, a k wuznacżu winy nucżeni, kiž ani na ſebi měcż
njemȯžachu. Jedyn pohanſki romſki ſtawiznaŕ <pb n="54"/>z tutoho cžaſa
wopiſuje nam tute ſurowoſcże. Někotſi buchu do koži dżiwich zwěrjatow
zaſchicżi a pſam za picu mjetani, druzy ze ſmołu woblecżi a zaſwěcżeni,
zo bychu hako fakle pſchi nȯcnych hrach ſłužili, zas druzy ze železnymi
kolikami roztorhani, abo po bokach z płomjenjemi ſpaleni, abo
kſchižowani. We tutym prěnim pſcheſcżěhowanju, kiž 4 lěta dołho
trajeſche (wot 64—68) a Rom a najbližſchu wokołnoſcż najbȯle potrjechi,
dobyſchtaj ſebi tež japoſchtołſkej wjeṙchaj ſwj. Pětr a Pawoł martraŕſku
krȯnu. Pětr bu kſchižowany, Pawołej pak hłowa wotrubana. We lěcże 68 wza
ſebi Nero, wot wſchitkich wopuſchcżeny a wot romſkoho ſenata za
njepſchecżela wȯtcnoho kraja wuwołany, ſam žiwjenjo, a nětko mějachu
kſcheſcżenjo tſicycżi lět dołho měr; dyrbjachu drje ſebi wot luda a
khěžorſkich na měſtnikow wſchelake napſchecżiwnoſcże lubicż dacż, tola
zjawnje na khěžorſku porucžnoſcż ſo njepotłocžowachu.

Wot lěta 98—117 pak knježeſche nad romſkim khěžorſtwom Trajan, hewak
jedyn z najwjetſchich khěžorow; tola dowoli wȯn ſwojim naměſtnikam
kſcheſcżanow pſcheſcżěhacż, a porucži ſam, zo by ſwjaty Ignacius dżiwim
zwěrjatam cżiſnjeny był.

Swjaty Ignacius bě wucžownik ſwjatoho Jana a tſecżi biſkop
kſcheſcżanſkeje woſady we Antiochiji. We ſchtwȯrtym lěcże ſwojoho
knježerſtwa cżehnjeſche Trajan pſchez tute měſto do wȯjny pſchecżiwo
Partham, jenomu aſiatſkomu ludej, kiž bě ſo romſkomu knjejſtwu ſpjecžił.
We Antiochiji bu jomu ſwjaty biſkop hako wjeŕch hidżenych kſcheſcżanow
pſcheradżeny. Wȯn da joho k ſebi pſchincż, a pſchiporucži jomu pohanſkim
pſchiboham woprowacż a Kryſtuſa zaprěcż. Tola wſchě ſlubjenja a hroženja
běchu podarmo. Tohodla da joho rozzłobjeny khěžor zwjazacż, a do Roma
dowjezcż, zo by tu dżiwim zwěrjatam k picy a hrubomu ludej k
powjeſelenju ſłužił.

Tež jedyn druhi martraŕ cżeŕpjeſche we tutym cžaſu; to bě 120 lět ſtary
biſkop Simeon we Jeruzalemje. Wyſche tuteju dweju biſkopow mamy hiſchcże
tež wulku licžbu druhich martrari z tutoho pſcheſcżěhanja.

Trajanowy naſtupnik bě Hadrian, jomu runja we njepocžinkach. Hněw luda
pſchecżiwo kſcheſcżanſtwu, kiž ſo, hacž runje wot wſchěch bokow hidżene,
pſchecy dale rozſchěrjeſche, bě tak wulki, zo ſo wyſchnoſcż pſchi
kajkejžkuli pſchiležnoſcżi k tomu nucżeſche, zo dyrbjeſche kſcheſcżanow
pſcheſcżěhacż, je=li=zo chcyſche pſched pohanſkim ludom měrměcż. Najbȯle
ſpomnjenja hȯdne z tutoho cžaſa je martrarſtwo ſwjateje Symforoſy z jeje
7 ſynami. We měſtacžku Tiburu, nětcžiſchim Tivoli, blizko pola Roma,
hdżež mějachu romſcy bohacżi a wyſchſchi zaſtojnicy ſwoje lětnje
wobydlenja, da ſebi tež khěžor Hadrian nowy kraſny hrȯd twaricż. Hdyž
dyrbjachu jȯn pohanſcy měſchnikojo po ſwojim waſchnju ſwjecżicż,
ſkoržachu na Symforoſu a jeje ſynow, kiž jich kȯždy dżeṅ pſchez ſwoje
bože ſłužby wobcżežuja a wſchelakim nuznym pſchiprawam k ſwjecżenju
hrodu zadżěwaju. Symforoſa bě bohata wudowa, kiž wot ſwojoho zamoženja
rady khudym, woſebnje kſcheſcżanſkim <pb n="55"/>ſobudżěleſche. Jeje
mandżelſki Getulus, a jeje bratr Amancius, wobaj wyſchkaj we romſkim
wȯjſku, běſchtaj hižom prjedy martraṙſkeje ſmjercże wumrjełoj. Hadrian
ſkȯržbu ſwojich měſchnikow ſłyſcho, da wudowu k ſebi pſchiwjeſcż, a
pſchikaza jej pohanſkim pſchiboham woprowacż, jelizo njecha ſama ze
ſwojimi ſynami woprowana bycż. Tola Symforoſa wotmołwi na to: „Komu mam
ſo za tu cžeſcż dżakowacż, zo bych ſo woſym krȯcż Bohu woprowacż ſměła?
Podarmo hrozyſch, ja ſo raduju, zo ſo zas z mojim mandżelſkim zjenocżu;
hlej ja ſym hotowa k ſmjercżi.“ Khěžor porucži ju do templa jenoho
pohanſkoho pſchiboha dowjeſcż, ju najprjedy bicż, a potom za włoſy
wobjeſycż. Dokelž pak ſo wona tež pſchez tute cžwile pohnucż njeda,
pſchiboham woprowacż, porucži Hadrian ju z cżežkim kamjenjom wokoło
ſchije do rěki cżiſnycż, zo by ſo tepiła. Nazajtra dyrbjachu tež jeje
ſedmjo ſynojo pſched khěžora; dokelž pak tež tutych k zaprěcżu Kryſtuſa
pohnucż nje mȯžeſche, da jich kȯždoho na druhe waſchnjo moricż. Tak
zakhadżachu pohanſcy khěžorojo we tamnym cžaſu z kſcheſcżanami.

(Pokracžowanjo)

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Zo po wotemrjecżu dweju duchowneju naſcheje diöceſy na
duchownych a to woſebje na ſerbſkich pobrachuje, ſměmy wobkrucżecż.
Prȯzne měſtna za ſerbſkich duchownych, kotrež běchu hewak wobſadżene, ſu
w Budyſchinje, Wotrowje, Ralbicach a w Njebjelcžicach. A kak wjele mamy
w krȯtſchim cžaſu naſtupnikow wocžakowacż? Prěni Serb budże k. Jurij
Łuſcżanſki z Wotrowakotryž lětſa ſwoje ſchtudije w Prazy ſkȯncži;
pȯńdże=li hiſchcże do kölnſkoho ſeminara, my njewěmy. Druhi je k. Michał
Rȯla z Ralbic, kotrohož ſo na najprjedy za połtſecża lěta nadżijamy.
Wězo mamy młȯdſchich ſerbſkich ſchtu dentow a gymnaſiaſtow w doſahacej
měrje, kaž je to najbȯle pſcheco było. Tež němſkich kandidatow ma Łužica
w tu khwilu hiſchcże mało. Pſchetož w Seitendorfje je hiſchcże duchowny
požcženy z kölnſkeje diöceſy a jenicžki němſki kandidat je na tute lěto
k. Bruno Friebel z Budyſchina, kiž nětko w duchownſkim ſeminaru w Kölnje
pſchebywa.

Z Dreždżan. Dżeń 24. hapryla ſmy zaſy jenoho duchownoho pſchez ſmjercż
zhubili, wo kotrymž myſlachmy, zo budże hiſchcże dołho za cyrkej božu
dżěłacż mȯc. Zemrje mjenujcy wjelezaſłužbny k. Jan Bellermann, faraŕ we
Friedrichſtadtu, po krȯtkej khoroſcżi. Hdyž bě jutry hiſchcże cyle
ſtrowy ſwjecżił, doſta bolenjo w žiwocże, kotrež za ſchtyri dny joho
žiwjenju kȯnc pſchihotowa. Wȯn pȯzna ſam blizku ſmjercż, žadaſche ſwjate
ſakramenty a wumrje z podacżom do božeje wole. Nic jenož joho woſadże,
ale wſchitkim klaſſam dreždżanſkoho wobydleŕſtwa běſche to jara zrudna
powjeſcż, dokelž běſche njeboh k. faraŕ jara znaty a cžeſcżeny; wſchě
dreždżanſke nowiny pſchinjeſechu a roznjeſechu tu po<pb n="56"/>wjeſcż.
Duž bě tež pſchi pohrjebje popołdnju 27. hapryla tajka mnohoſcż ludu,
kajkaž je jenož zrědka pſchi pſchewodżenjach na katholſkim
pohrjebniſchcżu. Wjele duchownych bě ſo k tomu zeſchło. Po žadanju
njebocżicžkoho hrjebaſche joho hnadny k biſkop ſam, hako joho pſchecżel
wot młodoſcże a w ſchtudijach. W hnujacej rycži pokaza k. biſkop na
wſchitko to, ſchtož pſchi tymle rowje wſchitkich ze zrudobu napjelnja.
Njeſprȯcniwje za ſwoju woſadu dżěławy duchowny dżě je nahle pſchi
dobrych mocach w 50. lěcże wotwołany. Joho duchowni prědkſtejicżerjo a
joho duchowni ſobubratſja žaruja, dokelž ſu ſwěrnoho ſobudżěłacżerja, z
rjanymi darami ducha a wutroby wudebjenoho, dobrocżiwoho a
pſchecżelniwoho muža we nim zhubili. Woſebje ſpominaja na njoho tež
khori a khudżi hako dobrocżerja. Změrowacż pak mȯže wſchu zrudobu
kſcheſcżanſka podwolnoſcż wotemrjetoho, joho dobre pſchihotowanjo na
ſmjercż, joho ſcżeŕpnoſcż pſchi wulkej boloſcżi, joho zrjadowanjo
wſchěch cžaſnych naležnoſcżow. Změrowacż dyrbi tež te pomyſlenjo, zo
mnohe ſkutki cżěłneje a duchowneje miłoſcże, kotrež je tȯnle zemrjety
cžinił, dobre ſwědcženjo dawaja a zo tejko zaſtupnych prȯſtwow k njebju
ſtupa za měr a pokoj joho duſche. Změrowacż maja ſkȯncžnje te kraſne
ſlubjenja naſchoho horjeſtanjenoho wumožnika. Rycž k. biſkopa, katholſke
pohrjebne wobrjady (ceremonije), pohrjebne ſpěwy (wuwjedżene wot
towaŕſtwa „Liedertafel,“ wot wubjernych ſpěwarjow katholſkeje dwȯrſkeje
cyrkwje a hȯlcow khapalnoho inſtituta) hnujachu wutroby pſchitomnych
tak, zo ſpominanjo na tule wažnu a ſwjatocžnu hodżinu dołho w jich
pomjatku woſtanje. Nazajtra ſpěwachu ſobuſtawy kralowſkeje muſikalneje
khapale na božej mſchi w dwȯrſkej cyrkwi z kralowſkej dowolnoſcżu
Reiſſigerowe ſławne requiem, ſchtož ſo hewak jenož zrědka hdy ſtawa.
Njech wotpocžuje w měrje! — Njeboh k. Bellermann narodżi ſo 16. meje
1815 wot khudych a pobožnych ſtarſchich w Dreždżanach. Hdyž bě
dreždżanſke ſchule wopytował, poda ſo do Prahi do ſerbſkoho ſeminara. W
lěcże 1838 wrȯcżi ſo po dokonjanych ſchtudijach do wȯtcnoho kraja a
doſta 3. decembra pſchez biſkopa Ignaca Bjarnata Mauermanna měſchniſku
ſwjecżiznu. Najprjedy bu za kapłana do Hubertusburga pȯſłany a potom
1841 k dwȯrſkej cyrkwi w Dreždżanach powołany, hdżež do lěcża 1863
wſchelake měſta wobſtara a ſo woſebje hako prědaŕ wuznamjeni. Nětko
doſta ſamoſtatne duchownſke měſto hako faraŕ a adminiſtrator inſtituta
we Friedrichſtadtu.

Z Dreždżan. Naſch krajan, k. Buk, dwȯrſki kapłan a direktor
progymnaſija, je měſto präfekta w inſtitucże hȯlcow kralowſkeje khapale
złožił a měſto präſeſa tam doſtał. Nětko je k. Maaz präfekt a k. kapłan
Schlegel druhi wucžeŕ na progymnaſiju.

Z Marinoho Doła. Sem je nětko k. ♣P.♠ Othmar za klȯſchtyrſkoho kapłana
pſchiſchoł. Wȯn bě prjedy wjacy lět w Marinej Hwězdże a potom krȯtki
cžas zaſy w Cžěſkej.

Z Lipſka. Tudomne towaŕſtwo ſ. Vincenca mějeſche po ſwojej roz<pb
n="57"/>prawje w lěcże 1864 dokhodow 1959 toleri a wudawkow 1810 toleri.
Zjenocżenej towaŕſtwje ſ. Vincenca a ſwjateje Hilžbjety ſtaratej ſo za
wocżehnjenjo dżěcżi, potrjebne ſłužobnicy, khudych ſtarych a khorych
jara zbožownje. Wobej ſtej wſchelake dary doſtałoj wot woſobnych
dobrocżerjow.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Prahi. Tudy dżeržachu zańdżeny měſac jeſuitojo wulki miſſion w
cyrkwjach ſ. Miklawſcha, ſ. Jakuba a pola najſwjecżiſcheje Trojicy.
Wſchě prědowanja běchu jara wopytane, woſebje pak běſche wulka cyrkej ſ.
Mikławſcha pſchepjelnjena, hdyžkuli ♣P.♠ Roh prědowaſche. Kȯždy tych 17
dnow bě tſoje prědowanjo. K ſwjatym ſakramentam bu jara wjele ludżi,
pola ſ. Mikławſcha na 2000. Jutrownu pȯndżelu bě miſſion ſkȯncženy ze
ſwjecżenjom ſ. kſchiža. Kardinal arcybiſkop Schwarzenberg dżeržeſche na
to wulku Božu mſchu a wudżěli wſchěm na miſſiji dżělbjerjacym
požohnowanjo. — Lětuſche jubileum ſapocža ſo w Prazy z tym, zo bě ſobotu
8. hapryla we wſchěch farnych cyrkwjach wjecžorna pobožnoſcż z
požohnowanjom. W ſedmich pocža ſo z wěže hłowneje cyrkwje ſwjatocžne
zwonjenjo a tomu pſchihłoſowachu zwony wſchěch dwacycżi farſkich a wjele
druhich cyrkwjow hłownoho měſta, a z daloka hłȯs wſchěch zwonow
wſchitkich tſjoch cžěſkich diöceſow. Zwonjenjo trajeſche cyłu hodżinu a
wołaſche wěriwych k nowomu žiwjenju w ſwjatoſcżi.

Z Litoměric. Dżeń 26. hapryla wjecžor 11 3/4 wumrje tudomny wyſchſchi
duſchipaſtyŕ Hawſchtyn Batrołm Hille, biſkop w Litoměricach, aſſiſtent
trȯna a domjacy prälat joho ſwjatoſcże Piuſa ♣IX.,♠ tajny radżicżeŕ joho
majeſtoſcże khěžora, kommandeur rakuſkoho Leopoldſkoho a ſaſkoho
zaſłužnoho rjadu, doktor bohoſłowſtwa atd. w 56. lěcże ſwojoho
měſchniſtwa, w 33. ſwojeje biſkopſkeje doſtojnoſcże a 79. ſwojoho
pobožnoho a ſkutkow połnoho žiwjenja. Wȯn zemrje ze ſwjatymi
ſakramentami wobſtarany hako wyſchſchi měſchnik proſcho za ſo a ſwȯj
lud. Kaž joho japoſchtołſke žiwjenjo tak bě tež joho krȯtke khorowanjo
ſtajna modlitwa; joho poſlenja prȯſtwa pſched ſmjercżu běchu huſto
prajene ſłowa: Budż ſmilny, Khryſchcże, budż ſmilny w ſmjercżi. Wȯn bu
2. meje dopołdnja na kerchowje pohrjebany. Swjatocžne rekwiem za njoho
běchu w biſkopſkej cyrkwi 2, 3. a 4. meje, we wſchěch cyrkwjach diöceſy
po doſtatej powjeſcżi. Wjacy podamy pſchichodnje.

Poznanſka. Wulkopȯlſka a z njej wſchitke pȯlſke krajiny wopłakuja
ſmjercż gnieznjanſkopoznaṅſkoho arcybiſkopa Leona Przyłuſkoho, kotryž
njedżelu 12. měrca po krȯtkej khoroſcżi w Poznanju zemrje w ſtarobje 76
lět. Njeboh arcybiſkop narodżi ſo 1789 we wſy Strzeſchynje pola
Poznanja. Prěnje rozwucženjo doſta w poznańſkich wucžeŕnjach, potom na
wyſokich ſchulach we Wrȯt <pb n="58"/>ſławju a bu 1814 hako měſchnik
wuſwjecżeny. Duž ſwjecżeſche wloni 50. lětny duchownſki jubilej. W lěcże
1817 poda ſo na wyſoke ſchule do Roma, hdżež ſej ſtopjeń (grad) doktora
ſwětnoho a cyrkwinſkoho prawa dobu. Po nawrȯcżenju z Roma bu kanonik w
Poznanju a faraŕ (probſt) w Sremje a potom probſt prälat w Gnieznje. Po
ſmjercżi arcybiſkopa Dunina wuzwoliſchtaj joho wobaj kapitlaj, poznańſki
a gnieznjanſki, za arcybiſkopa w lěcże 1844 a bamž wobtwjerdżi tule
wȯlbu w lěcże 1845. Z tohole arcybiſkopſkoho ſtoła knježeſche potajkim
20 lět hako naſtupnik gnieznjanſkich arcybiſkopow a pȯlſkich primaſow.
Primas w Pȯlſkej, to je najprěniſchi po kralu, bě mjenujcy pſchecy
gnieznjanſki arcybiſkop, kotryž w cžaſach bjezkralowſtwa ſam cyły kraj z
kralowſkej mocu wjedżeſche. Na tymle wyſokim měſcże ſtaraſche ſo njeboh
arcybiſkop ze wſchěmi mocami wo dobre ſwojich wěriwych. Pſchi joho
naſtupjenju bě wulka nuza wo duchownych, tak zo huſto jedyn duchowny w
dwěmaj a tſjoch woſadach Bože ſłužby dżeržeſche, pſchez joho prȯcowanjo
ſo jich licžba w krȯtkim pſchiſpori, tak zo buchu fary wſchitke
zwobſadżane. Wȯn ſtaraſche ſo tež jara za wjeſne ſchule. Zo by ſo lud
wot pſchiwucženoho wopiłſtwa zdżeržował, buchu miſſiony dżeržane, kiž
ſpomožny wužitk pſchinjeſechu. Tež naſtachu pſchez joho ſtaranjo někotre
klȯſchtry miłoſcżiwych ſotrow a druhich knježnow k wocżehnjenju
holcžkow. Pod nim je ſo tež rozſchěriło towaŕſtwo ſ. Vincenca, kotrež
potrjebnym cżěłnu a duchownu miłoſcż wopokazuje. Wȯn dawaſche wjele za
cyrkwje, a da poznańſku hłownu cyrkej a wjacy druhich za ſwoje pjenjezy
wuporjedżecż. Ale tež wo cžaſne dobre, wo prawa pȯlſkoho wobydleŕſtwa ſo
wȯn ſtaraſche a bě z cyłej wutrobu k ſwojomu narodej zwjazany. Tohodla
běſche hižom 1848 w Barlinje a pſchedſtaji kralej potrjebnoſcże pȯlſkoho
luda. Pozdżiſcho wopiſa we wobſchěrnym piſmje wſchitku ſchkodu, kajkuž
ſu katholikojo a Polacy w Poznańſkej (pod pruſkim knjejſtwom) zhonili,
wjele ſu cyrkwjow zhubili, cyrkwinſkich wobſedżeńſtwow (klȯſchtrow atd.)
a wyſchſchich ſchulow pȯlſkich. Stajnje hajeſche pȯlſku rycž a
rozſwětlenjo pȯlſkoho luda. Z toho naſta jomu wjele pſchecżiwnoſcżow,
ale wȯn njedaſche ſo z nicžim wottraſchicż a wojowaſche hacž do kȯnca.
Wȯn pokazowaſche tež najprěniſchi na ſtraſchnoſcż, kotraž za Polakow
pſchez pſchedawanjo kubłow naſtanje, kotrež tak z pȯlſkich katholſkich
rukow wuńdu, a mjenowaſche tajkich lochkozmyſlenych pſchedawarjow tež
pſcheradnikow, kotſiž po kruchach ſwȯj wȯtcny kraj cuznikam
ſpſchedawaja. Hako arcybiſkop bě wȯn dwȯjcy w Romje. Prěni raz 1854
pſchi wuprajenju wucžby wo njewoblakowanym podjecżu ſ. Marije; druhi raz
1862 pſchi ſwjatopra jenju 13 japanſkich martrarjow. Swjaty wȯtc joho
wulcy cžeſcżeſche a wuznamjeni. W lěcże 1856 pucżowaſche njeboh
arcybiſkop do Grana we Wuheŕſkej na prȯſtwu wuheŕſkoho primaſa
Scitowſkoho k poſwjecżenju noweje hłowneje cyrkwje a pſchiwjeze Wuherjam
jenu z reliquijow ſwjatoho Adalberta. Wȯn bě jara dobrocżiwy knjez,
praſcheſche ſo wſchudżom za potrjebnoſcżemi ſwojich poddatych a
wjeſeleſche ſo nade wſchim pſchibjeracym dobrym. Joho pohrjeb <pb
n="59"/>wotbu ſo 15. měrca z wulkej ſwjatocžnoſcżu a z powſchitkownym
dżělbracżom. Tak piſa Gwiazdka Cieſzyńſka.

Züllichau w Braniborſkej. Wrȯtſławſki wjeŕchbiſkop je tudy nowu
katholſku faru załožił, kotraž je njedawno wot ſwětneje wyſchnoſcże
pſchipoznata.

Z Jülicha. Njedawno zjenocżichu ſo tudy někotſi kublerjo, zo bychu po
pſchikładże tudomnoho duchownſtwa, tak wjele pjenjes nawdali, zo mohła
ſo nowa miſſionska ſtacija za tajkich khatholſkich załožicž, kiž
rozpjerſcheni bjez proteſtantami bydla. Pſched někotrymi njedżelemi woni
biſkopej w Paderbornje, hdżež je hłowny wubjerk Bonifaciuſowoho
zjenocżenſtwa, wozjewichu, zo ſu 470 toleri k tutomu wotpohladanju
nawdali, a zo hacž na dalſche na tſi lěta tuſamu ſumu ſlubja. Tute
wſcheje khwalby hȯdne wotpohladanjo bu wot biſkopa dobrocżiwje
podpjerane a jim 3 tajke potrjebne měſtna mjenowane, a woſobnje
Bleicherode w pruſkej Saſkej najnaležniſcho. Tute měſtno bu tež
wuzwolene a hižom jutry z woſebitym duchownym wobſadżene.

Schlezynſka. W Bytomju (Beuthen) budże ſkȯncžnje nowe katholſke
gymnaſium załožene. Pruſke ſtawy a zaſtojnſtwa ſo tomu jara
pſchecżiwjachu a chcychu tam proteſtantſke gymnaſium měcż, hacž runje je
jich w Schlezynſkej doſcż. Najwjacy zaſłužby wo tule nowu ſchulu ma
hrabja Schafgotſch, kotryž chce 10 lět dołho po 1500 tolerjach lětnje k
tomu daricż.

Jendżelſka. Katholikojo chcedża zemrjetomu ſławnomu kardinalej Wiſemanej
kraſny wopomnik ſtajicż; ma to bycż rjana hłowna cyrkej, kotruž chcedża
na tym měſcże natwaricż, hdżež nětko miniſter Palmerſton bydli.
Wobſedżeŕ toho wobſedżeńſtwa chce je rad pſchedacż. To by jara
pſchihodne měſto było a nowe dobycżo cyrkwje w Jendżelſkej. Kralowna by
z woknom ſwojoho hrodu rjanu katholſku cyrkej widżała. (Tygodnik
katolicki.)

Francowſka. Tudomni biſkopojo ſtaraja ſo kſcheſcżanſcy za wuhnatych
Polakow a napominaja w paſtyŕſkich liſtach, zo bychu Polakow podpjerali.
Tak je w biſkopſtwje Amiens wulka ſyła pȯlſkich ſyrotkow do wſchelakich
wuſtawow wzata.

Z Pariza. Sem je něhdże 40 klȯſchtyrſkich knježnow z Wilna pſchijěło. Po
zběhnjenju klȯſchtrow mějachu do Ruſowſkeje zawjezene a do
ſchismatiſkich klȯſchtrow ſtykane bycż. Z Pariza bu za nje pola cara
proſchene, ale Murawjew porucži jim za ſchtyri dny pſchez mjezy wotjěcż
a da kȯždej po 50 rublach.

Z Roma. Francowſki pȯſłanc je bamžowomu miniſtrej kardinalej Antonelliej
wȯndanjo wozjewił, zo chce khěžor Napoleon drje konvenciju (wujednanjo z
kralom Viktorom Emanuelom) wuwjeſcż, ale zo bamžej knjejſtwo w Romje a w
krajinach, w tu khwilu jomu ſłuſchacych, zawěſcżi. Tež tehdom, hdy by
bamž po wotcżehnjenju Francowzow Rom wopuſchcżił abo zběžka dla
wopuſchcżicż dyrbjał, chce Francowſka knježeŕſtwo ſwjatoho ſtoła
wobnowicż a je w ſpomnjenych krajinach wobkrucżicż, kaž by tam bamž
hiſchcże był. — Bamž je deputaciju z <pb n="60"/>Mexika, kiž je dla
wujednanja cyrkwinſkich naležnoſcżow pſchiſcyła, ſkȯncžnje pſched ſo
pſchińcż dał. — Tež knježeŕſtwo Viktora Emanuela jedna w Romje dla
duchownſkich naležnoſcżow. — Martrowny tydżeń a jutry běſche jara wjele
cuzych do Roma pſchipucżowało. Z cyła licža tam něhdże 80,000 cuznikow.
Pſchi požohnowanju, kotrež bamž jutrownicžku po Božej mſchi wudżěli, bě
na torhoſchcżu pſched cyrkwju ſ. Pětra ſnadż 250,000 ludżi, kaž jedyn
dopiſowaṙ Blahověſta ſpomina.

Amerika. Wȯjna, kiž je nětko ſchtyri lěta trała, bliži ſo k žadanomu
kȯncej. Nic jeno najwažniſche měſta wotpadnjenych ſtatow ſu dobyte, ale
tež jich wȯjſko je jara woſłabjene. Chcemy ſo nadżecż, zo změje ze
ſkȯncženja wȯjny tež naſcha cyrkej žohnowanjo. Woſebje mȯže pſchez dobre
ſkutki, kotrež wona cžini a cžinicż dawa, kedżbnoſcż na ſo wſchudżom
wubudżicż. Hižom nětko hromadża ſo w katholſkich cyrkwjach wopory za
ſyrotki, kotrychž je na pſchikład po zemrjetych wojakach w ſtatu
Illinois 40,000 a w ſtatu Jova 35,000! W někotrych cyrkwjach je ſo po
2000 dollarow nahromadżiło.

Aſia. Na kupje Ceylon, z wjetſcha mohamedanſkej, ma naſcha cyrkej nětko
hižom 99,115 wuznawarjow. Katholſke duchownſtwo njebjerje žanu podpjeru
wot knježeŕſtwa a je pſchi wſchim tym w loni někotre wuſtawy a ſchule
natwariło. Proteſtantſcy paſtorowje, woſebje jendżelſcy maja wulke
dokhody wot knježeŕſtwa (kotrež že tohodla dawki powyſchiło); biſkop
doſtawa 3000 puntow ſterlingow, druzy duchowni 600—1300. Tola licži
proteſtantſka wěra jenož wokoło 7000 wuznawarjow, na wſchelake ſekty
rozdżělenych; a tež z tych je ſo zańdżene lěto 485 woſobow (parſchonow)
do katholſkeje cyrkwje wrȯcżiło.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu ſwȯj pſchinoſchk (poł tolerja) na lěto 1865 dale
zapłacżili: kk. kubleŕ Michał Cyž z Něwſec, Jan Wels [Wencel] z
Hrubjelcžic, žiwnoſcźeŕ Michał Haſcha z Ratarjec, Hana Gudźic z Dalic,
kubleṙ Jan Guda z Dżěžnikec, Michał Hejtmank z Worklec, kubleŕ Jurij
Herrmann z Khrȯſcżic, kubleṙ Jakub Běr z Libonja, kubleŕka Hana Wobzyna
z Cžornec, žiwnoſcżeŕ Michał Rjencž z Jaſeńcy, burſki ſyn Michał Schołta
z Wudworja, krawſki Michał Nowak z Noweje Jaſeńcy, ſchewc Mikławſch
Hennig ze Smjerdżaceje, khěžkaṙ Mikławſch Bryl z Wudworja, žiwnoſcżeŕ
Jurij Krawc z Nuknicy, kapłan Jakub Wornaṙ z Khrȯſcżic, faraŕ Jakub Mrȯz
z Grunawy, präſes a progymnaſialny direktor Jakub Buk z Dreždżan, krawc
Michał Khěžka z Koſlowa, kubleŕ Jakub Schelc z Rȯžanta, młynk Jakub
Hilla ze Schunowa, Hana Schołcżina z Konjec, bětnaṙ Michał Kocor ze
Schunowa, korcžmaŕ Jurij Žofka z Něwſec.

Dobrowȯlne dary: K. faraṙ Jakub Mrȯz w Grunawje 22 nſl. 5 np. Dwaj
lětnikaj Pȯſła k zaſypſchedacżn dari k. Thomaſowa z Radworja.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł. Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 6. Budyšin, 3. junija 1865. Lětnik 3.♠

Kſcheſcżanſke miſſionſtwo. ♣V.♠

1. We Chineſiſkej.

(Pokracžowanjo.)

Tſecżi ſławny miſſionar jeſuitſkich wȯtcow we Chineſiſkej a doſtojny
Schallowy a Ricciowy naſtupnik bě Ferdinand Verbieſt. Nowy khěžor bě
joho w lěcże 1671 po pſcheſtatym wuhnanſtwje a pſcheſcżěhanju wobhnadżił
a z nim wſchitkich joho bratrow. Pſcheſcżěhanjo ſame mějeſche
najrjeṅſche płody, pſchetož po wuprajenju ſwěrnoho proteſtantſkoho
ſpiſowarja Medhurſta ſo hiſchcże 1671 wjacy dyžli 20,000 Chineſow k
kſcheſcżanſtwu wobrocżi. Lěto pozdżiſcho wotpołožichu katholſke
wěrywuznacżo khěžorowy wuj a wjele mȯcnych a jara woſobnych Chineſow,
bjez kotrymiž ſo tež woſmjo generolowje namakachu, kotſiž we wȯjſku
kſcheſcżanſtwo zaſtupowachu a zakitowachu. Berbieſt dżěłaſche we
miſſionſtwje w Chineſiſkej nimale połne 20 lět a mějeſche tutȯn cyły
dołhi cžas luboſcż khěžora Kang=hi’a, kiž wědomoſcż a pȯccżiwoſcż jenak
wyſocy na nim wažeſche. Huſto doſcż bě wȯn drje tohodla ſpytał,
Verbieſta a joho ſobudžěłacżerjow khěžorſcy wuznamjenicż a jim wulke
hnady a zaſtojnſtwa poſkicżicż, njezamȯ pak ženje, jich k pſchijecżu
ſwětnych cžeſcżow nawabicż. Woni woſtachu, ſchtož běchu, khudżi
miſſionarojo, kotſiž pſchez ſtajne modlenjo, poſcżenjo, ſebjezaprěcżo a
njewuſtawace dżěłanjo khěžorej a wſchitkim joho mȯcnym ſpodżiwanjo
wotdobywachu. Wjacy hacž jedyn krȯcż pſchiṅdże khěžorej do myſlow, zo ſo
nabožni wȯtcowje ſnadż jenož na zwonkowne zdacżo pſched ludżimi tak
zadżeržeja, we potajnym pak bȯle rozpuſchcżite žiwjenjo wjedu; tohodla
daſche jich mjelcžo <pb n="62"/>ze ſwěru wobkedżbowacż, kak ſo woni doma
zadżerža. Hacž pak zhoni, zo je jich žiwjenjo wſchudżom jenajke a zo
woni tež we potajnym njetajenu nabožnoſcż a wulke ſebjezaprěcżo hajachu
a wuſkutkowachu, dha wopokaza jim wot tutoho cžaſa tajku cžeſcż a
luboſcż, zo wſchudżom za nich wuſtupi a jich wſchudżom z khwalbypołnymi
ſłowami zakitowaſche. Dopokaz toho bě bjez druhim ſcżěhowacy podawk. We
lěcże 1685 pſchiṅdżechu nowi miſſionarowje z Europy do Chineſiſkeje, zo
bychu cżežke dżěło miſſionſtwa z Chineſiſkimi dżělili. Mandarinowje
měſta Ningpa pak ſo na wſcho waſchnjo wobarachu, jim pſchiſtup do
nutskowneje Chineſiſkeje dowolicż. Khěžor to zkrȯtka ſłyſcheſche a
piſaſche tymle njeměrnje horliwym zaſtojnikam bjez druhim tajke ſłowa:
„Tajcy mužowje (kaž miſſionarowje) kaž woni ſu, njeſmědża z mojoho
khěžorſtwa wuhnacżi bycż. Dajcże jim wjele wjacy ke mni na mȯj dwȯr
pſchiṅcż; cżi kotſiž ſo na mathematiku wuſteja, dyrbja pola mje na
dworje woſtacż, cżi druzy pak mȯža do wſchěch provincow hicż, hdżežkuli
ſo jim lubi.“ Tſi lěta pozdżiſcho wumrje Verbieſt a katholſka cyrkej bě
tehdom hižom tak wulka, zo ſo ſkoro wſchudżom kſcheſcżenjo we
Chineſiſkej namakachu, byrnje prjedawſche pſcheſcżěhanja jich wjele
wutupiłe. Khěžor ſam zjewi po Verbieſtowej ſmjercżi we jenym zjawnym
piſmje, kak hłuboko joho Verbieſtowa ſmjercż zrudżi a daſche zemrjetomu
mjez druhim te khwalobne ſwědcženjo, zo njeje žana joho woblicženjow
(rachnunkow) we naſtupanju hwězdaŕſtwa njeprawa była abo ſo za wopacžnu
wupokazała.“ Proteſtant Medhurſt khwali Verbieſta joho wulkeje
ponižnoſcże, pſchiſtojnoſcże a njewuſtajnoho prȯcowanja dla we wſchěm,
ſchtož wěru a wědomoſcż naſtupa. Wȯn ſo wſchitkoho wotrjekny, ſchtož
njenaſtupaſche miſſionſtwo abo mathematiſke ſchtudirowanja k luboſcżi
khěžora a k wužitkej kſcheſcżanſtwa. Te po joho ſmjercżi namakane
papjery (ſpiſy) pokazachu pak tež, zo bě wȯn we ſwojim domjacym žiwjenju
wulki pſchecżel nutrnoho wobkhadżenja z Bohom a modlenja a zo wȯn na
ſebjezaprěcżo njezabu a ſwjatoſcżenjo ſwojeje ſamſneje duſche. Bȯrzy po
joho ſmjercżi powoła khěžor dweju druheju wȯtcow k ſebi na khěžorſki
dwȯr Gerbillona a Bouvela, kotrajž powołanej běſchtaj, měſto njeboh
Verbieſta na dworje zaſtupicż a tam ſkutkowacż. Najprěnſche, ſchtož
khěžor jimaj pſchiporucži, bě, zo jeju pohnuwaſche tartariſki dialekt
(narycž chineſiſkeje rycže) nawuknycż. Wȯn ſam jeju pruhowaſche, dokelž
tule narycž jara lubowaſche a chcyſche, zo byſchtaj tež dwaj wȯtcaj we
njej ſo wudoſpołniłoj. Miſſionarow ſej wȯn jara wažeſche a lubowaſche,
na wſchě ſwoje pucżowanja wza wȯn jenoho abo wjacorych z nich ſobu, wot
kotrychž ſo jara zrědka wotſali, tak zo tele khěžorowe waſchnjo zawiſcż
a ſpodżiwanjo najwjetſchich chineſiſkich zaſtojnikow wubudżowaſche. We
lěcże 1702 daſche tȯn kſcheſcżanſkej wěrje a jeje pȯſłam jara
pſchikhileny a pſchecżelniwy khěžor ſwjatocžnje natwarjenu cyrkej
poſwjecżicż. Cyrkej, kraſnje a wulkotnje natwarjena ležeſche we wokrjeſu
khěžorſkoho pałaca (hrodu, potajkim tam hdżež jenož khěžorſke twarjenja
bycż mȯžachu) a bě tak wulka, zo wjele mandarinow k khěžorej
pſchiṅdżechu a jomu połni zawiſcże najhȯrſche wumjetanja a prědkſtajenja
cžinjachu. Khěžor, kiž drje jich potajnu zawiſcż hižom znajeſche, jim
wotmołwi: „Schto chcecże a k cžomu mje wobcżežujecże? Cżile cuzy wopo<pb
n="63"/>kazuja mi kȯždy dżeṅ wažne ſłužby a ja nimam, zo bych jich za
nje wobmytował, pſchetož woni wſchě zaſtojnſtwa a cžeſcżowne měſta
wotpokazuja; pjenjez nochcedża ſo dotknycż; a jenož wěra je jednitke, za
cžož ſo ſtaraja, duž njeje mi tež nicžo druhe zbytkne, hacž jich we
tejle wěcy někak wobmytowacż. Njepowjedajcże mi wjacy wo tym.“ Hacž na
najzjawniſche wopokaza khěžor katholſkim miſſionaram ſwoju cžeſcż a
luboſcż w pſchitomnoſcżi ſwojich mȯcnych miniſtrow a chineſiſkich popow.
„Paſcże ſo, wȯn jim druhdy žortniwje praji, z tutymi kſcheſcżanſkimi
wucžerjemi hromadże ſtupicż we naſtupanju waſcheje wěry, pſchetož jich
wědomoſcż by was pſchecy tak daloko pſchinjeſła, jim pſchihłoſowacż a ſo
jich ſłowam podcżiſnycż. Woni ſo njehaṅbuja we mojej pſchitomnoſcżi k
najwyſchſchomu bohu ſo modlicż, a wjele mojich, kotſiž prjedy zwucženi
běchu k njebjeſam ſo modlicż, haṅbuja ſo nětk tutoho modlenja a modla ſo
k parſchonſkomu Bohu.“ Dotal mějeſche miſſionſtwo bjez Chineſiſkimi
najrjeṅſche płody, woſobnje pod khěžorom Kanghi’om, wěra bě wobkrucżena
ſkoro we wſchěch provincach a kȯždy kſcheſcżanſki Chineſa jej tak
pſchiwiſowaſche, zo ſo bjez bojoſcże tȯn cžas docžakacż daſche, we
kotrymž po měrje we božej cyrkwi zaſy njewěr a krawne pſcheſcżěhanjo
pſchiṅcż dyrbjeſche. A tutȯn cžas ſpocžina ze ſmjercżu dobroho a
wubjernoho khěžora Kanghi’a (1722). Kanghi hacž runje hiſchcże žadyn
kſcheſcżaṅ, bě na miſſionarow ſkoro wjacy dżeržał dyžli na ſo ſamoho;
hižom z joho ſynom dyrbjeſche ſo wſcho hinak zapocžecż. Joho ſyn
Yong=Tching, wot cžeſcżelakomnoſcże pſchewzaty, ſo njemało mjerzaſche,
zo bě wjele joho najbližſchich pſchecżelow a najwyſchſchich zaſtojnikow
z pſchiwzacżom kſcheſcżanſtwa tež nowe kſcheſcżanſke žiwjenjo pſchiwzało
a ſtareje pſchiwěry a pohanſtwa hako wohidneje wěcy ſo wotrjekło a
tohodla daſche wſchitkim tymle klubu zdobom po ſmjercżi ſwojoho nana
wukaz, wěru Jězuſowu a jeje wuznawarjow po cyłej Chineſiſkej
pſcheſcżěhacż a wutupicż. Wſchitcy miſſionarojo bjez wuwzacża buchu z
cyrkwjow wuhnacżi, pſchez tſi ſta cyrkwjow bu pak powalenych pak do
druhich twarjenjow pſchewobrocżenych a wjacy dyžli 300,000 kſcheſcżanow
pohanam a jich pohanſkomu złobjenju poddatych.

Wot cžaſa, hdżež Yong=Tching chineſiſki trȯn naſtupi, hacždo
dżenſniſchoho dnja traje pſcheſcżěhanjo kſcheſcżanow we Chineſiſkej a
žadyn Chineſa njemȯže wot tutoho cžaſa ſem naſchu wěru pſchiwzacż, khiba
zo je prjedy wotmyſleny, wěry dla ſwoje cyłe zamoženjo zhubicż, haj tež
huſto doſcż žiwjenjo. Pſcheſcżěhanjo pytaſche ſwoje wopory we
najwyſchſchich khěžorſkich zaſtojṅſtwach kaž we najhubjeṅſchich
wobydlenjach dżěłacżerjow, haj we ſamotnym najbližſchim pſchecżelſtwje
khěžora namakachu ſo ſwědkowje a njebojazni wuznawarjo Khryſtuſowoho
mjena. Drje nježadaſche ſo wot nich, zo bychu kſcheſcżanſkeje wěry
cžiſcże ſo wotrjekli a khěžor Yong=Tching kaž joho jenakzmyſleni chcychu
hižom ſo ſpokojicż, hdyž bychu woni jenož zwonkownje wěru zaprěli
(pſchez pohanſke wopory, dżělbranjo na cžeſcżenju pohanſkich pſchibohow)
a ſo tak chineſiſkomu pſchibojſtwu hako nabožniſtwu ſtata
(Staatsreligion) k najmjeṅſchomu na zdacżo zaſy pſchiznawali, ale tež
tole žadanjo ſo wſchitkim tamnym wutrobitym wuznawarjam tajke zdaſche,
zo woni ſo mȯcnje wobarachu do njoho zwolicż a zo wob<pb
n="64"/>zamknychu wſcho pſchiſadżicż, hacž Jězuſa a joho wěru pſched
ſwětom zaprěcż. Tohodla bě tež bjez dżiwa, zo tȯnle khěžor na nich
wſchitkich, byrnje z joho ſplaha byli a byrnje bjez nimi tež pſchichodny
khěžor był, ſwoje cyłe złobjenjo wuſypa. Woni buchu wot khěžorſkoho
dwora wupokazani, ze rjecżazami zwjazani a zajecżi do dżiwjeje puſcżiny
we Tatariſkej wotwjedżeni, hdżež njewuprajomne hubjenſtwo wuſtachu.
Zwucženi na dworje we wſchej nadobiznje wocżehnjeni a žiwi bycż, buchu
nětk z jenym dobom do najwjetſcheje khudoby wuſtorkani; zwucženi druhich
a tež najmȯcniſchich we khěžorſtwje na kolenach klecžo pſched ſobu
widżecż, dyrbjachu woni nětk pſchi wotkhadże wuſměſchenjo tutych znjeſcż
a dżiwje zakhadżenjo pohanſkich wobkedżbowarjow a wobydlerjow puſcżiny,
haj rjecżazy, khoroſcż a někotſi ſmjercż dyrbjachu wuſtacż dla ſtajnoho
parowanja, wulkeje nuzy a ſlepoho pſcheſcżěhanja. Kaž wulke pak tele
cżeŕpjenja běchu, tak wulka bě tež jich ſcżeŕpnoſcż a ſpodżiwanja połne
wěcy wot tutych khěžorowych martrarjow ſo powjedaja, kiž nas dopomnjeja
na wubjerny pſchikład ſwjatych martrarjow we najprěnſchim cžaſu
kſcheſcżanſtwa. Tak piſaſche tȯn tſecżi prync Jan tutych wuznawarjow z
khěžoroweje ſwȯjby z wuhnanſtwa ſwojomu prjedawſchomu ſpowjednikej a
pſchecżelej, wȯtcej Parenninej: „Schtož my ſej žadamy a ſchtož wy nam
pola Boha wuproſycż dyrbicże, je to, zo bychmy z božej pomocu naſche
prjedawſche zawinjenja wuporjedżeli, pȯccżiwoſcż ſkutkowali, ſo we
wſchěm do joho ſwjateje wole podali a hacž do kȯnca we joho ſwjatej
ſłužbje wutrali, to je naſche jednitke žadanjo; wſcho druhe my nicžo
njewažimy.“ Druhi prync, kiž jenoho ſwěrnoho ſłužownika płakacż
widżeſche, hacž joho je rjecżazami zwjazachu, tutomu praji: „Hlej kajki
ſy tola kſcheſcżan, njewěſch ty, zo nam horjo a cżeŕpjenjo k wužitkej
budże! Wone je nam zawdak wěcžnoho žiwjenja! Njebudż tohodla zrudny, ale
woſtaṅ tež we najwjetſchim horju ſwěrny a ſtajny we wěrje a njewopuſchcż
ſłužbu ſwojoho Boha.“ Hacž tomu ſamomu pryncej druhi ſłužownik płat na
rany połožicż chcyſche, kiž 70 puntow cżežke rjecżazy jomu wudrjechu,
praji wȯn k tutomu: „Sy ſnadż něhdy ſłyſchał, zo naſch Knjez we nocy
ſwojoho cżeŕpjenja ſo prȯcowaſche zwjazki wotwjazacż, z kotrymiž joho
zawjazali běchu abo zo wȯn podwjazki ſpody nich kładżeſche a tak wulku
boloſcż ſej polȯžowaſche. To bě Bȯh=cžłowjek; a wȯn cżeŕpjeſche tola za
nas hrěſchnikow, bjez tym zo my za druhich njecżerpimy, ale za ſo
ſamych.“ Runje tak ſcżeŕpliwe běchu te žȯnſke z khěžoroweje ſwȯjby,
kotrež ſobu do wuhnanſtwa wuſtorkane běchu. „Tele zemjanſke parſchony,
piſa proteſtant Hugh Murray, běchu we dżiwej puſcżinje we ſtajnej
ſtraſchnoſcżi zymy a hłoda dla kȯnc wzacż a tola běchu ſtawy khěžoroweje
ſwȯjby 1736 hiſchcże njebojazni wuznawarjo kſcheſcżanſkeje wěry.“
Parennin, kiž prěnje ſchtyri lěta radżicżeŕ a wjedżeŕ bě za wuhnatych,
njenamaka ſłowow doſcż, jich cżeŕpjenja a pſchecżiwnoſcże doſpołnje
wopiſacż a ſpomni ſobu, zo nicžo podobne ſo njenamaka, ſchtož by ſo z
wulkej pȯccżiwoſcżu a wobſtajnoſcżu tutych zemjanſkich wuznawarjow
pſchirunacż dało. Schtyrnacże lět ſpytowaſche Yong=Tching, wſchě ſrjedki
ſwojich krewjepſchecżelow we puſcżinje pſcheſcżěhacż a zaſy k wotpadej
wot kſcheſcżanſtwa pſchinjeſcż, ale wſcho bě podarmo. Duž pſchiṅdże
khěžorej hiſchcże bjezbožna myſl do hłowy. <pb n="65"/>So jara mjerzajo,
zo ſu wutrobicżi martrarjo we tymle dołhim cžaſu wſchě joho
wobzanknjenja k haṅbje ſcžinili, porucži wȯn, jich na hinajſche měſto
wotwjeſcż a jich tam woſebje do małych 6 ſtopow dołhich a 10 ſchěrokich
podzemſkich jaſtwow cżiſnycż. Do tutych jamow dawachu k tomu poſtajeni
wobkedżbowarjo pſchez mału dżěrku wſchědnje jěſcż a to runje tak wjele
hacž trěbne bě, zo njebychu zawutlili. Tu ſo namakachu jenož někotre
dny, hacž jich hubjenſtwo ſkoro k wutracżu wjacy njebě. Wotdżěleni wot
cyłoho ſwěta, ſwětło a cžerſtwy ſtrowy powětr (loft) parujo ſpocžinachu
wſchitcy khorowacż a po někotrych dnjach hižom nadeṅdże wobkedżbowaŕ
jenoho prynca bjez žiwjenja na zemi. Jedyn po druhim wumrje a bjez
wſchoho dwěla bychu wſchitcy wumrjeli, njebyli w tymſamym cžaſu Bȯh ſam
někajke pſcheměnjenjo pſchiwjedł k lěpſchomu njezbožownych zajatych.
Yong=Tching, tȯn pſchihotowaŕ wſchitkich jich martrow, njenadżicy wumrje
a bu k zamołwjenju ſwojich ſurowoſcżow pſched ſudny boži ſtoł powołany
(1735) a za njoho naſtupi regirowanjo joho ſyn Kien=long. Hacž runje
tutȯn nowy khěžor we wſchim a woſebje we pſcheſcżěhanju kſcheſcżanow
ſwojoho njeboh nana ſcżěhowaſche, haj tȯn dekret za jich pſcheſcżěhanjo
wobnowi, dha ſo jomu tola njeprawe zdaſche a haṅba, ſwojich
najbližſchich krewjepſchecżelow wſchěch na tajke knicžomne waſchnjo
ſkȯncowacż; a wȯn pſchikaza zdobom pſchi naſtupjenju regirowanja,
wſchitkich tamnych jatych, kotſiž hubjenſtwo zbozomnje wutrachu, z jich
podzemſkich khodow wumožicż a jim hnady dla zaſy někajke bydlenja
pſchipokazacż we ſwojim pałacu. Wulka mnohoſcż chineſiſkoho ludu ſo
namaka na kolenach pſchi pucżu, kiž k pałacej wjedżeſche, cžeſcżowaſche
tych wutrobitych kſcheſcżanſkich martrarjow a ſpěwaſche z wjeſołoſcże
wjeſołe ſpěwy. Nětk drje kȯždy pſchitomny kſcheſcżan lěpſche cžaſy
docžaka za ſwoju wěru, ale tale nadżija jenož krȯtko trajeſche, dokelž
nowy khěžor, kaž ſpomnichny, hižom nowy wukaz wudżěłacż daſche,
kſcheſcżanow po mȯžnoſcżi hiſchcże bȯle pſcheſcżěhacż dyžli joho ſurowy
nan. (Pokracžowanjo ſcżěhuje.)

Pſcheſcżěhanjo kſcheſcżanow wot pohanow.

(Pokracžowanjo)

We tutym cžaſu widżimy tež prěnich rycžnikow kſcheſcżanſtwa, kiž tute
pſchecżiwo wſchelakim wobſkorženjam pohanow zamołwjachu, woſebite ſpiſy
piſachu a je khěžorej abo wyſchnoſcżam pſchepodachu. Prěni bě Quadrat,
biſkop Athenſki, druhi Ariſtides tež z Athen, jedyn mudrowc, kiž bě
prjedy pohan był a wot prawdy kſcheſcżanſtwa pſcheſwědcženy ſo pohanſtwa
wotrjeknył, nětk pak cyłu woju nawjedżitoſcż a mudroſcż k zamołwjenju
kſcheſcżanſtwa nałožowaſche. Někotre ſlěta pozdżiſcho, pod knježenjom
Antonina doſtachu kſcheſcżenjo wubjernoho zamołwjerja we ſwjatym
Juſtinu; tež tutȯn bě prjedy pohanſki mudrowc, a chcyſche jeno
wcżipnoſcże dla nowu wucžbu ſpȯznacż, tola wot jeje prawdy, kaž tež wot
pȯccżiwoho žiwjenja jeje wuznawari pſcheſwědcženy, da ſo ſam kſchcżicż.
Pſchepoda <pb n="66"/>khěžorej a romſkomu ſenatej knihu, wo kotrejž
pokaza, kajka je kſcheſcżanſka wucžba, a kajke jich žiwjenjo, kajka
kſchiwda ſo jim pſchez dołhe njecžłowjeſke pſcheſcżěhanjo cžini. Wȯn
žada ſebi wot ſprawnoho knježerja, zo wȯn kſcheſcżanow nic mjena dla,
kaž ſo to ſtanje, ale potom hakle khoſtacż da, hdyž ſu ſebi ſwojich
ſkutkow dla khoſtanjo zaſłužili. Dopokaza, zo te wſchelake njepocžinki a
njeſkutki, kiž pohanjo kſcheſcżanam pſchipiſuja, ſo pola nich
njenamakaju, zo ſu runje tak dobri poddanjo, jelizo nic lěpſchi hako
pohanjo atd. Ta kniha bě woſobnje tohodla wažna, zo te wſchelake
pſchedſudki znicži, kotrež ſo mjez ludom pſchecżiwo kſcheſcżanſtwu
namakachu a wot bližſchoho a doſpołnoho ſpȯznacża tohoſamoho
wotdżeržowaſchu, a te dyrbjachu ſo najprjedy znicžicż a pſchedobycż,
prjedy hacž mȯžeſche prawe ſwětło wěry dale ſo rozſchěrjecż. Swjaty
Juſtin mějeſche tež huſto rozrycžowanja z druhimi pohanſkimi mudrowcami,
kotrymž wȯn błudnoſcże pohanſkoho pſchibȯjſtwa a wopacžnoſcże jich
wucžby rozeſtaja. Pſchez to pſcheměni ſo dotalne wobſtejenjo mjez
kſcheſcżanſtwom a pohanſtwom, poſlednje dyrbjeſche nětko tež ſwojich
bohow, ſwoje wucžby a waſchnja pſchecżiwo kſcheſcżanſkomu bohej,
kſcheſcżanſkim wucžbam a waſchnjam zamołwjecż. Pſchez to ſo
zadżeržowanjo pohanow pſchecżiwo kſcheſcżanſtwej njepſcheměni, ale wjele
wjacy pohorſchi. Te ſtare, hdyž widżi, zo dyrbi ſwoje měſto wotſtupicż,
zezběra hiſchcże junu wſchě ſwoje mocy, zo by tak dołho hacž mȯžno ſwoje
prawo wobkhowacż mohło. Tak tež pohanſtwo ze wſchěmi mocami a z wulkej
ſurowoſcżn pod khěžorom Markom Aureliom a joho naſtupnikami pſchecżiwo
kſcheſcżanſtwu wojowaſche, ſkȯncžnje pak dyrbjeſche tute, hako prawda,
nad pohanſtwom hako błudom dobycż.

Markus Aurelius knježeſche wot lěta 161—180. Bě zahorjeny cžeſcżowaŕ
pohanſkich bohow a pohanſkoho žiwjenja. Krutu wobſtajnoſcż kſcheſcżanow
mějeſche wȯn za hłupoſcż, njepoſłuſchnoſcż abo zaſakłoſcż, kiž bě
khoſtanja hȯdna. Tohodla pſchiporucži wȯn ſwojim naměſtnikam we
provincach, zo bychu kſcheſcżanow k zaprěcżu boha a k pſchipoznacżu
pohanſkich bohow pſchiwjeſcż ſo prȯcowali, zo bychu njepoſłuſchnikow z
martrami nuzowali abo ze ſmjercżu khoſtali. Nam ſtej ſo hiſchcże dwě
liſcżinje zdżeržałoj, z kotrejuž mȯžemy derje ſpȯznacż, na kak njeſmilne
waſchnjo je ſo tehdom z kſcheſcżanami zakhadżało. Jena wopiſuje nam
martraŕſtwo ſwj. biſkopa Polykarpa we měſcże Smyrnje we Małej Aſiji,
druha pak ſurowe pſcheſcżěhanjo we južnej Francowſkej, woſobnje we
měſcże Lyonje a Vienne.

We Smyrnje bě hižom dwanacże woporow pod njewuprajomnymi boloſcżemi
panyło; najprjedy ſo ſchwikachu, dońž jedyn cžrjewa njewidżeſche, potom
ſo pſchez kamuſchki kulachu, a napoſledku ſo dżiwim zwěrjatam cżiſnychu.
Tola z tym hiſchcże krewjelacžny lud z pokojom njebě. Za wjacorymi a
woſobniſchimi woporami žadajo, wołaſche jenohłȯſnje: „Hdże je Polykarp,
jich biſkop?“ Prokonſul, khěžorſki zaſtojnik, kiž dyrbjeſche ludej wſcho
po woli cžinicż, wupȯſła wojakow, zo bychu ſwj. biſkopa pytali, dokelž
tutȯn bě, zo by pſcheſcżěhanjam cżeknył, ſo <pb n="67"/>z měſta zdalił,
zo by potom hiſchcże dlěje ſwojomu ſtadłej ſłužicż mohł. Trajeſche
někotre dny, prjedy hacž joho namakachu, nětko pak ſo jim wȯn
njepſchecżiwjeſche. Prokonſul nałožowaſche wſchě mȯžne ſrědki, zo by
joho k zaprěcżu Khryſta narycžał: „Pomyſli ſebi na twoju wyſoku ſtarobu,
ſchědżiwu hłowu, pſchiſahaj jeno pola khěžora, pſcheměni twoju wěru, a
wopruj naſchim boham.“ Na to pak jomu Polykarp wotmołwi: „Schěſcż a
woſymdżeſat lět ſłužu ja jomu a ženje mi tu najmjeńſchu kſchiwdu cżinił
njeje, kak bych ja nětk mojoho krala a zbȯžnika zaprěcż mohł.“ Prokonſul
pak woſta pſchi tym: „Pſchiſahaj pola khěžora a ja cże puſchcżu.“
Polykarp ſo wȯtſe wuzna: „Ja ſym kſcheſcżan, chceſchli kſcheſcżanſku
wucžbu ſpȯznacż, poſłuchaj na mnje jeno jenicžki dżeń.“ Hněwnje na to
prokonſul hrozycż zapocža: „Mam dżiwje zwěrjata, k tutym tebje cżiſnycż
dam, je=li zo ſo hinak njedopomniſch.“ Tola z měrnym woblicžom wotmołwi
Polykarp: „Cžiń to! Dopomnjenjo a wobrocżenjo wot lěpſchoho k
ſchpatniſchomu ſo wot nas kſcheſcżanow podarmo nadżijeſch. Rjenje pak
je, hdyž ſo něchtȯ wot njeprawdy k prawdże wobrocżi.“ Prokonſul widżo,
zo dżiwje zwěrjata we tak wobſtajnym mužu ſtrach njewubudża, prajeſche:
„Dha budu tebje z wohnjom nuzowacż.“ Zahorjeny na to Polykarp praji: „Ty
z wohnjom hrozyſch, kiž ſo krȯtki cžas pali, wěcžny woheń ſchtrafy, kiž
je złym pſchihotowany, njeznajo. Ale cžohodla ſo dlějiſch? cžiń zo mnu,
ſchtož chceſch, ja ſym a woſtanu kſcheſcżan.“ Hruby pohanſki lud
žadaſche, zo by ſo law na njoho puſchcżił; to prokonſul njepſchida,
dowoli pak, zo ſmě ſo Polykarp ſpalicż. Lud na tym ſo radujo zběraſche
drjewo, a pſchi cžimž ſo woſobnje židża pilni wopokazachu, a twarjeſche
ſchcżěpowc. Wjeſele ſtupi Polykarp na ſchcżěpowc, a wocžakowaſche wȯtſe
ſo modlo, ſmjercż pſchez woheń. Tola płomjo ſo joho njedȯtkny a
njeranjeny ſtojeſche ſwj. biſkop ſrjedż wohenja z jaſnje ſo ſwěcżacym
woblicžom. Duž bu porucžene, joho z lebju pſchekłȯcż a tak moricż; to ſo
ſta, a hlej z rany lijeſche ſo telko krewje, zo płomjenja khětſe
haſnychu.

Podobnje haj hiſchcże ſurowiſcho martrowachu kſcheſcżanow we druhich
krajinach romſkoho khěžorſtwa, woſobnje pak we južnej Francowſkej, hdżež
ſebi dżewjecżdżeſtalětny biſkop Pothinus a knježna Blandina z wulkej
ſyłu druhich martraŕſku krȯnu dobyſchtaj.

Ze ſmjercżu tutoho khěžora zhubi ſo tež na khwilu ludowy hněw pſchecżiwo
kſcheſcżanam, a joho naſtupnicy mějachu z tym cžinicż doſcż, zo bychu ſo
na někajke waſchnjo na trȯnje zdżerželi, dokelž běchu ſo najbȯle na
njeprawe waſchnjo na njȯn wuzběhnyli a wulki njeporjad knježeſche tehdom
we najwyſchſchich zaſtojnſtwach romſkoho khěžorſtwa.

We lěcże 193 bu Septimius Severus, jedyn nawjednik, wot ſwojich wojakow
za khěžora wuwołany. Prěnje lěta joho knježenja mějachu kſcheſcżenjo
měr. We lěcże 202 pak zakaza wȯn krucże pſcheſtupjenjo k kſcheſcżanſtwu;
tola podarmo, ſchtȯž bě woprawdże kſcheſcżanſtwa pſchepokazany,
njedżiwaſche na khěžorowe za <pb n="68"/>kazanjo; pſchez to pak zbudżi
ſo pſcheſcżěhanjo, kiž bě zas we južnej Francowſkej najhȯrſche. We
měſcże Lyonje bu mjez druhimi tež biſkop Jrenäus, jedyn wucžomnik ſwj.
Polykarpa, martrowany. We połnȯcnej Africy buchu tſjo młodżencojo:
Rogatus, Saturnius a Sekundulus a dwě młodej žonje Perpetua a Felicija,
kiž ſo wſchitcy hakle we kſcheſcżanſtwje rozwucžowachu a hiſchcże
kſchcżeni njeběchu, na žadławe waſchnjo wot dżiwich zwěrjatow pod
wjeſołym kleſkom pohanſkich cžrȯdow roztorhani.

Pod naſtupnikami khěžora Severa wot lěta 211 hacž do 249 mějachu
kſcheſcżenjo zas měr, a naſcha ſwjata wěra dobywaſche wſchudżom wjele
wuznawari, tola pak wobſtajnoſcż we krutym žiwjenju pocžinaſche
wotebjeracż a lȯžſche žiwjenjo knježicż, kiž ſo pſched boloſcżiwymi
martrami ſtrachowaſche. Tohodla tež we ſcżěhowacym pſcheſcżěhanju mnozy
wotpadnychu, kiž ſo wotpadnjeni mjenowachu. Khěžor Decius chcyſche ſtare
romſke pohanſtwo we cyłej prjedawſchej měrje wſchudżom zas zawjeſcż, we
tym pak běchu, kaž ſo ſamo rozymi, kſcheſcżenjo na pucżu, a tohodla
chcyſche jich docyła wuhubicż a zapocža z duchownſtwom, derje wjedżo, zo
hdyž je paſtyŕ dobyty abo pſchedobyty, ſtadło ſame ſcżěhuje. Wulka
licžba měſchnikow a biſkopow bu na boloſcżiwe waſchnjo morjena, abo do
jaſtwow tyknjena abo z kraja wupokazana. Jedyn z najprěnſchich woporow
bě bamž Fabian, Alexander biſkop Jeruzalemſki; někotſi biſkopojo
ſkhowachu ſo nic z bojoſcże, ale zo bychu hněw pſcheſcżěharjow trochu
poduſyli. — Tola mnozy woprowachu a kadżachu pohanſkim boham, ſwoju wěru
zaprějo, druzy zas wjedżachu ſebi na někajke njeprawe waſchnjo k
najmjeńſchomu wot romſkeje wyſchnoſcże wobſwědcženjo doſtacż, zo ſu
pſchiboham woprowali, hacž runje to wěrno njebě. Bě to jara zrudny cžas
za kſcheſcżanſtwo; wobſtajni wuznawarjo běchu abo mordwi abo jecżi, jeno
njewobſtajni, kiž běchu pſchi kȯždym hroženju hotowi Kryſta zaprěcż,
buchu ſwobodni. Tute pſcheſcżěhanjo pak trajeſche tola jeno 2 lěcże
dołho, dokelž we l. 251 padże Decius we wȯjnje pſchecżiwo Gotham. Joho
naſtupnik pak Gallus (251—253) njebě tež wjele lěpſchi. Dokelž w tym
cžaſu runje we wjele krajinach zła khoroſcż knježeſche, myſleſche ſebi
khěžor, zo ſu kſcheſcżenjo na njej wina, dokelž pohanſkich bohow
njecžeſcża, a tohodla porucži, zo dyrbja wſchitcy woprowacż. We tutym
pſcheſcżěhanju pak běchu kſcheſcżenjo zas wobſtajniſchi, ſami cżi kiž
běchu pod Deciom wotpadnyli znjeſechu nětk wjeſele Kryſta dla martry, a
ſkoro žadyn ſwoju wěru njezaprě. Bamž Kornelius bě z prěnimi
martrarjemi, jomu hako bamž ſcżěhowaſche Lucius, ale lědoma poł lěta
pozdżiſcho wumrje wȯn tež hako martraŕ. Tež pod ſcżěhowacym khěžorom
Valerijom (253—259) cżeŕpjeſchtaj dwaj bamžej, Schcżěpan a Xyſtus,
kotromuž za tſi dny joho diakon Ławrjeńc tež we martraŕſtwje
ſcżěhowaſche. Hdyž ſo bamž Xyſtus k wotprawjenju wjedżeſche, dżěſche
ſwj. Ławrjeńc za nim hȯrke ſylzy płakajo a žadajo, zo by z nim cżeŕpjecż
mohł. „Hdże dżeſch, mȯj wotcže! bjez ſyna? hdże ſwjaty biſkopje bjez
diakona? Ženje prjedy wopor njewoprowaſche <pb n="69"/>bjez ſłužomnika!
Njejſym ſnadż tebje hȯdny?“ to běchu joho ſłowa. Swjaty bamž pak joho
trȯſchtowaſche: „Njewopuſchcżu tebje! za tſi dny budżeſch mje
ſcżěhowacż.“ Tak k njomu rycžo napominaſche joho, zo by pokłady jomu wot
cyrkwje dowěrjene hnydom mjez khudych rozdżělił. Tohodla z radoſcżu
napjelnjeny rozdżěli ſwědomicże pokłady mjez wudowy a ſyroty. Romſki
präfekt, myſlo, zo ma cyrkej wulke pokłady, da Ławrjeńca zajecż a
pſchikaza jomu, zo by jomu pokłady pſchepodał. Boži ſłužomnik wuproſy
ſebi krȯtki cžas a ſlubi jomu, zo jomu bohaſtwa cyrkwje, wjele drȯžſche
hacž khěžorowe pokłady, pokaže. Tſecżi dżeń, hdyž bě khudych do rynkow
zeſtajał, wjedżeſche präfekta do cyrkwje, hdżež khudżi cžakachu, a na
nich pokazujo prajeſche: Hlej to ſu pokłady, kiž ſym cżi ſlubił, tute
bohatſtwa wužiwaj ty, khěžor a Rom, kaž ſo wam lubi. — Präfekt nanajbȯle
rozhněwany da joho na jara boloſcżiwe waſchnjo martrowacż. Z rjecżazom
bu na rȯžeń ſpjaty, pod kotryž bu žehliwe wuhlo naſypane; dyrbjeſche ſo
pomałku wopjec. Joho woblicžo ſo pſchi tych martrach z njebjeſkej
jaſnoſcżu ſwěcżeſche; a wȯn napominaſche präfekta, zo by joho nětk
wobrocżicż dał, zo je ta ſtrona hižom doſcż wopjecžena. Hdyž bě ſo to
ſtało, prajeſche po khwili: „Cżěło je hižom doſcż wopjecžene, nětk jěz!“
a k njebju hladajo modleſche ſo za nakazanjo Romjanow, a wudychny ſwoju
duſchu; ſta ſo to na 10. dnju měſaca auguſta 258, na kotrymž dnju
hiſchcże ſo nětko joho wopomnjecżo ſwjecżi. —

(Skȯncženjo.)

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Zańdżenu njedżelu bu tudy kaž we wſchěch cyrkwjach cyłeje
diöceſy dżakowne ♣Te Deum♠ ſpěwane, zo bu prynceſna Marija Hana,
mandżelſka prynca Jurija, 25. meje z Božej pomocu wot prynca zbožownje
wotwjazana, kotryž we ſwjatej kſcheńcy mjena Bjedrich Auguſt Jan Ludwik
Karl Guſtav Hrjehoŕ Filip doſta. Tutȯn podawk je tež za naſchu Łužicu
jara wažny, dokelž ma wona hako jenož mužſkomu potomniſtwu ſakſkeje
knježerſkeje ſwȯjby 1635 wotſtupjeny kraj z nowa nadżiju, zo z nětko
kralowſkej ſakſkej ſwȯjbu dale zjenocżena a pſchez nju zbožownje
wjedżena woſtanje. Bȯh daj nowonarodżenomu pryncej pſchibjeracż na
ſtarobje, mudroſcżi a hnadże k radoſcżi naſchoho kralowſkoho domu a
cyłoho kraja!

Z Budyſchina. Dotalny pomocny wucžeŕ pſchi tachantſkej ſchuli k. Adolf
Bräuer pſchińdże z 1. junija nakhwilnje za wucžerja do měſta Grimmy pola
Lipſka. Tež w Dreždżanach ſtanu ſo někotre pſcheměnjenja we wucžeŕſkich
měſtach, dokelž ſu tam w běhu lěta tſjo katholſcy wucžerjo zemrjeli,
mjenujcy k. Plewka, k. Lehmann a pſched někotrymi njedżelemi tež k.
Richter, wucžeŕ pſchi hłownej katholſkej wucžeŕni.

<pb n="70"/>

Z Budyſchina. Srjedu 31. meje wotpołoži jena dotal lutherſka knjeni z
naſchoho měſta we hłownej cyrkwi katholſke wěrywuznacżo.

Z Dreždżan. Tſecżu njedżelu po ſwjatkach ma tudy ſwjaty ſakrament
firmowanja wudżělany bycż; zjawne rozwucženjo wo tymle ſakramencże je ſo
6. njedżelu po jutrach ſpocžało.

Z Lipſka. Tudomne towaŕſtwo rjemjeſniſkich towaŕſchow (je jich pſchecy
pſchez 30) mějeſche we runje ſkȯncženym 4. lěcże ſwojoho wobſtacża 212
toleri dokhodow a 150 toleri wudawkow. Wone hromadżi hižo pjenjezy k
kupjenju woſebiteje khěže.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Prahi. Bjez wopytowarjemi ſwjedżenja ſ. Jana Nepomuſkoho běſche tu
lětſa wjele duchownych z Morawſkeje. W ſwjedżenſkej oktavje mějeſche tež
arcybiſkop Munguia z Michoakona w Mexiku Božu mſchu pſchi rowje ſ. Jana.
— K wuporjedżenju hłowneje cyrkwje ſ. Vita, k kajkomuž kȯncej tež
towaŕſtwo w Prazy wobſteji, je biſkop Karl Hanl zaſy 1000 ſchěſnakow
darił a z cyła hižom 9000. — W Cżoplicy bu wutoru 30. meje nowa khěža za
ſyroty poſwjecżena, kotraž budże pod wjedżenjom miłoſcżiwych ſotrow
ſtacż. (♣Blahověst.♠)

Z Krupki. W tudomnym jeſuitſkim klȯſchtrje kaž we wſchelakich druhich
cyrkwjach tohole rjada bu z kȯnca meje ſwjedżeń k cžeſcżi
zbȯžnoprajenoho jeſuity Pětra Kaniſija ſwjecżeny.

Z Barlina. Bjez nětko 630,000 wobydlerjemi je tu pſchi proteſtantſkej
wjetſchinje tola 25,121 katholſkich, 18,847 židow a 347 tak mjenowanych
němſkich katholikow (rongeanojo). Wot lěta 1849 je ſo katholſke
wobydleŕſtwo wo 62 procentow (wote ſta) pſchiſporiło.

Z Wrȯtſławja (Breslau). Njedżelu 28. meje bu nowowuzwoleny a wot bamža
wobtwjerdżeny trierſki biſkop ♣Dr.♠ Leopold Pelldram (rodżeny ze
Schlezynſkeje) we hłownej cyrkwi wot tudomnoho wjeŕch=biſkopa ♣Dr.♠
Förſtera ſwjatocžnje ſwjecżeny w pſchitomnoſcżi ſwjecżaceju biſkopow
trierſkoho a wrȯtſławſkoho.

Ze Lwowa (Lemberg). Tudy zemrje ruſynſkokatholſki duchowny k. Jan
Kowalſki w 102. lěcże ſwojoho žiwjenja. Hiſchcże pſched dwěmaj lětomaj
dopjelnjeſche wȯn wſchitke winowatoſcże ſwojoho duchownſkoho powołanja.

Schtyriſka (Steiermark). Dżeń 27. hapryla wudyri woheń w měſtacžku
Admont a zapopadny tež ſławny klȯſchtyr rjada ſ. Benedikta, kotrohož
ſtawy duchownu ſłužbu w Mariacelli wobſtaraju. Kraſna cyrkej ſo ze
wſchim ſpali, drohe wobrazy, woſobne piſchcżele (po ſalzburgſkich
najwjetſche w Němcach); tež zwony ſo rozeſchkrěchu. Knihownja a wulki
archiv ze ſtarymi piſmami ſo zanicži. Schkoda woblicžuje ſo na poł
milijona. Klȯſchtyr wobſteji wot l. 1074.

Italſka. Namjet na wuzběhnjenjo wſchitkich klȯſchtrow je na ſejmje w
Turinje wrȯcżo wzaty. Miniſter w ſwojim piſmje powjeda, zo je jeno
nakhwil<pb n="71"/>nje wotſtronjeny. Wězo ſo knježeṙſtwo hiſchcże
pſchecżiwjenja ze ſtrony luda boji; duž trjeba cžas, zo by lud z
wupytanjom wſchelakich łžow prjedy wobdżěłało. Tola w tym cžaſu, hdyž ſo
na ſejmje wo klȯſchtrach jednaſche, je knježeṙſtwo hižom wjele
klȯſchtrow zběhnyło było.

Italſka. Wotpȯſłany krala Viktora Emmanuela, k. Vegezzi, jedna pſchecy
hiſchcże w Romje wo cyrkwinſkich naležnoſcżach, woſebje wo nowym
wobſadżenju někotrych biſkopſtwow.

Z Roma. Bamž je ſtrowy a poda ſo hakle po ſwjedżenju ſſ. Pětra a Pawoła
na ſwȯj lětni hrȯd Kaſtel Gandolfo. — Wulki cżah pucżowarjow, kiž je ze
wſchelakich krajow pſchez Francowſku wotjěł, chceſo w ſpocžatku junija
bamžej pſchedſtajicż. Tež nowowuzwoleny londonſki arcybiſkop pſchińdże
ſem w krȯtkim, zo by tudy ſwjecżeny był.

Francowſka. Napoleon ♣III.♠ je pſchi ſwojim wotjězdże do Algirſkeje
nakhwilne knježenjo khěžorowej pſchepodał a ju regentku khěžorſtwa
pomjenował. Pſched njej ſu tohodla 2. meje w hrodże Tuilleries pſchiſahu
ſwěrnoſcże wotpołožili nowopräkoniſowani (wot bamža wobtwjerdżeni)
biſkopowje: k. Lyonnet, arcybiſkop z Albi; k. Meignean, biſkop ze
Chalons; k. Gueulette, biſkop z Valence a k. Ramadié, biſkop z
Perpignan.

Z Pariza. Pſchez khěžorſki wukaz bu w haprylu pȯlſka ſchula we
Batignolles hako wuſtaw powſchitkownoho wužitka pſchipoznata. Tak budża
pod zakitanjom khěžora ſtacż wěra, rycž a podawizny wuhnatych ſynow
zmužitoho a njezbožownoho naroda. (♣Le Monde.♠)

Jendżelſka. Za londonſkoho (weſtminſterſkoho) arcybiſkopa je bamž z
pſchedpołoženych kandidatow k. Manninga, dotalnoho probſta tam, wubrał.
Manning narodżi ſo wot jendżelſkeju ſtarſcheju a bě pſched ſwojim
pſcheſtupjenjom ſam jendżelſkoproteſtantſki duchowny. Nowiny mjenuja
joho debjenſtwo katholſkeje cyrkwje w Jendżelſkej.

Bołhaŕſka. Cžaſopis ♣„Courier“♠ w Konſtantinopolu powjeda, kak grichiſke
ſchismatiſke duchownſtwo w Bołhaŕſkej z katholikow zaſy wotpadnikow
cžini. Grichiſki ſchismatiſki biſkop ze Stromnicy pſchińdże wȯndy z
turkowſkim mudirom (komandantom měſta), ſudnikom a někotrymi woſobnymi
do Strachowa, zo bychu tam někotrych bołhaŕſkich katholikow do
ſchismatiſkich pſchewobrocżili. Z wuwzacżom ſchtyrjoch woſobow
(parſchonow) cżeknychu wſchitcy wobydlerjo pſched tymi horliwymi
japoſchtołami do hor. Bjez zawoſtajenymi bě tež 84 lětny ſtarc. Toho
zajachu. Potom zapalichu wulki woheń, pſchikładowachu ſyre drjewo, zo by
ſo prawje dymiło, a ſtaroho muža wzawſchi dżeržachu jomu hłowu do
huſtoho kura wołajo: „Budżeſch zaſy prawjewěriwy?“ Hdyžkuli wȯn „ně“
wotmołwi, puſchcżachu hłowu hłubſcho do kura a bliže k wohenjej wołajo:
„Zahiń, pſo, jeli ſo njewrȯcżiſch.“ Tak cžwilowachu wbohoho muža a druhe
woſoby bjez ſmilnoſcże, zo bychu je k wotpadej nakhilili. Prjedy tohole
wopytanja bu kathol<pb n="72"/>ſkim wobydlerjam ze ſchismatiſkoho
klȯſchtra liſt piſany, w kotrymž ſo wozjewi, zo bychu ſo na wſchě złe
wěcy pſchihotowali, jeli bychu wot katholſkeje wěry puſchcżicż nochcyli.
— Zańdżeny měſac nawrȯcżichu ſo, kaž Słowjenc Cirar do Zgodnjeje Danicy
z Adrianopola piſche, blizko cžornoho morja tſi bołhaŕſke wſy a bliže
měſta Kirglezia 160 ſwȯjbow do katholſkeje cyrkwje. Woni pȯznachu, zo ſu
jich prjedomnicy katholikowje byli a njeprawje ſo wot Roma wottorhnyli.
Tež njelubuja tam dawno ludżo ſwojoho patriarchu w Konſtantinoplu, kiž
chce nětko ſwȯj dwaj milijonaj toleri wulki dołh z pſchepodacżom
cyrkwinſkich kubłow zapłacżicż.

Amerika. W měſcże Syrakuſu twari fo nowa cyrkej ſ. Marije za 90,000
dollarow. — Nowy arcybiſkop w New=Yorku rěka John Mac Closkey.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſwȯj pſchinoſchk (poł tolerja) na 1865 dale zapłacżichu
kk.: wucžeṙ Jakub Kral z Wotrowa, kubleṙ Jan Wȯſki ze Strȯžiſchcża,
kubleŕ Cyž ze Strȯžiſchcża, Madlena Wawrijowa z Radworja, żiwnoſcżeṙ
Jakub Herrmann z Radworja, N. N. Lukaſch z Khaſowa, Madlena Bjarſchowa z
Khelna, Khata Schcżapanowa z Dobroſchic, kubleŕ Mikławſch Nek z Ralbic,
młynkowa Khata Serbinowa z Nowoſlic.

Na lěto 1864 zapłacżi: Michał Rjelka z Koſlowa.

Dobrowȯlne dary: Madlena Bjarſchowa z Khelna 4 nſl., kubleŕ Mikł. Nek z
Ralbic 5 nſl.

Dokelž je ſo z wjacy ſtronow žadało, zo by Katholſki Poſoł huſcżiſcho
wukhadżał, wozjewjamy cżim radſcho, zo je jedyn pſchecżel ſerbſkoho
piſmowſtwo za nas trěbnu kauciu 400 toleri złožił a zo budże Poſoł nětk
dwȯjcy t. j. kȯždu prěnju a tſecżu njedżelu w měſacu, jene cžiſło po 8
ſtronach wukhadżecż. Dokelž je z tym nakład wjetſchi, proſymy Pȯſła tež
tajkim Serbam porucžecż, kiž joho hiſchcże njeznaja abo nimaja. Wo
pozběhnjenjo Pȯſła poſtaramy ſo z dobrymi pſchecżelemi.

Redakcia.

Na miłoſcżiwych darach bu pſchez redakciju wotpȯſłane: pjecż toleri za
towaŕſtwo Jězuſowoho dżěcżatſtwa, kotrež buchu w Rȯžencże nawdate.

Wſchitke ſerbſke a němſke katholſke knihi wobſtara ſpěſchnje a tunjo
knihaŕnja Smolerja a Pjecha pſchi bohatych wrotach w Budyſchinje.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł. Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 7. Budyšin, 4. julija 1865. Lětnik 3.♠

Swjecżi cžeſcżowarjo najſwjecżiſchoho ſakramenta.

Tȯnle najſwjecżiſchi ſakrament je tak rjec hłowny ſtołp naſchich božich
ſłužbow, haj ſtołp naſchoho cyłoho kſcheſcżanſkoho žiwjenja. Wzmi tȯnle
ſakrament, w kotrymž je Jězus Kryſtus pſchitomny, precž z wołtarja, a
hnydom wotpanje wopor božeje mſchě, nyſchpor a wſchitke druhe cyrkwinſke
pobožnoſcże; pſchetož njeje=li Bȯh Syn w najſwjecżiſchim ſakramencże
pſchitomny, ſchto pomha nam naſcha prȯca za pobožnoſcż w cyrkwjach;
wſchak mȯžemy ſo w domach modlicż, cyrkwje tež potom trěbne njejſu a tež
nic njedżelſke dny, haj žana cyrkwinſka pobožnoſcż.

Wzmi najſwjecżiſchi ſakrament precž, a zdobom zhubi ſo najwoſobniſchi
ſrědk kſcheſcżanſkoho žiwjenja; pſchetož ſchtȯž krucże do
najſwjecżiſchoho ſakramenta wěri, dyrbi tež wěricż, zo ma tȯnſamy
doſtojnje doſtacż a tohodla ſwoje ſwědomjo prawje wucżiſcżicż, jeli zo
jomu Kryſtus w najſwjecżiſchim ſakramencże k zatamanju bycż njedyrbi.
„Schtȯž njedoſtojnje jě a pije wot toho khlěba a z toho khelucha, tȯn jě
a pije ſebi ſud atd.“

My ſwjecżachmy hakle tele dny wopomnjecżo wuſtajenja tohole ſakramenta a
ſmy tež pſchiležnoſcż měli jȯn pſchi proceſſionach cžeſcżowacż a ſo k
njomu modlicż, kaž ſo to Kryſtuſej w najſwjecżiſchim ſakramencże
pſchiſłuſcha. Smy=li pak to tež z najwjetſchej prȯcu cžinili, njemȯžemy
ſo tola tym ſwjatym runacż, kiž běchu takrjec za tȯn najſwjecżiſchi
ſakrament žiwi.

Swjaty Franc Xaverſki mějeſche tajku nuternoſcż k tomule ſakramentej, zo
ſebi pſchecy blizko božoho doma ſwoje wobydlenjo wza. Wot njoho ſo
praji, zo <pb n="74"/>wȯn w Malaga w khapali pſchenocowaſche a do
cyrkwje ſtupiwſchi potom pſched najſwjecżiſchim ſakramentom klecžo
zwoſta. Wȯn wudżěleſche tež tȯnle ſakrament klecžo.

Swjaty Franc Borgias daſche ſebi wſchudżom, hdżež bě, zady wulkoho
wołtarja komorku natwaricż, hdżež by ſo ze wſchědnoho žiwjenja
wuſtupiwſchi w blizkoſcżi ſwojoho Zbȯžnika wokſchewił. We kȯždej haj
cyle njeznatej cyrkwi wjedżeſche wȯn zakhowane bože cżěło namakacż. —
Hrabina (grofina) Feria rěka njewjeſta najſwjecżiſchoho ſakramenta
dokelž wona huſto a dołho pſched nim klecžeſche. Wopraſchana, cžohodla
to cžini, wotmołwi wona: Schtož komornik pſched ſwojim kralom, khory
pſched lěkarjom, khudy pſched bohatym, hłȯdny pſchi derje pſchihotowanym
blidże, to cžinju ja w cyrkwi pſched mojim Bohom.

Tajke wulke cžeſcżowanjo, kaž je cżi ſwjecżi boži k tomu
najſwjecżiſchomu ſakramentej mějachu, pſchinjeſe tež wſchelake hnady a
woſobnje tu, zo woni tydżenje, měſacy haj lěta dołho nicžo njewužiwachu
hacž tȯnle ſakrament, k pſchikładej ſwjata Khata w Siena, Roſa z Limy.
Marja Oignies wuhlada huſto pſchi pſchežohnowanju Jězuſa Kryſtuſa w
ſchtałtnoſcżi dżěſcża wobdatoho wot jandżelow. Pſchi woprawjenju
měſchnika widżeſche wona Zbȯžnika z wulkej jaſnoſcżu do joho duſche
ſtupicż, pſchi njedoſtojnym woprawjenju pak w połnej cżěmnoſcżi. Huſto
wuhlada wona Zbȯžnika tež na klinje a w rukomaj Simeona atd.

Tola nic jeno to, někotſi ſwjecżi mějachu tež tu hnadu, zo pſchitomnoſcż
Jězuſa Kryſtuſa w najſw. ſakramencże cžujachu a to hiſchcże w
dalokoſcżi.

Hdyž bu junu jenomu měſchnikej měſto wina woda pſchi božej mſchi podata
a tak žane pſchewobrocżenjo ſo ſtacż njemȯžeſche, pȯtnje to ſwjata
Coletta, hacž runje bě daloko wot tam.

Franciſkanarjo z Villando pſcheproſychu junu pobožnoho karmelitarja
Kaſſet, kotryž tule hnadu mějeſche, k ſebi, zo mȯhli joho pruhowacż.
Woni wzachu najſwjecżiſchi ſakrament z tabernakla a ſtajichu jȯn na
druhe měſto ale žanu ſwěcu tam njedachu, pſchi woltarju pak woſtajichu
lampu. Kaſſet dżěſche, kaž złoženy bě, najprjedy do cyrkwje a hdyž joho
pſchewodżeŕ pſched wulkim wołtarjom na kolena padże, praji Kaſſet:
„Schto ſo kłoniſch? te cżěło naſchoho Zbȯžnika njeje tu. Mniſcha, kiž
nětk zady zawěſchka ſteja, ſu je na měſto donjeſli, hdżež nětko žana
lampa njeje.“

Tak bě a je tȯnle ſakrament ſwjatym wſchitko we wſchim, jich žiwjenjo,
jich wjeſołoſcż, jich ſylnoſcż, jich nadżija, jich luboſcż, wȯn je mȯc,
kiž jich ſtajnje kſebi cżehnje. Ach hdy by to tola tež tak pſchi nami
było; zo njebychmy jomu měſto najnutrniſcheje luboſcże najſurowiſche
rany nabili. Kak njekedżbliwje ſmy huſto pſchi božej mſchi, hacžrunje
nam naſcha wěra praji, zo je to tȯn wopor, pſchi kotrymž ſwjata Marija a
ſwjaty Jan na kalwarſkej horje ſtejeſchtaj.

O mȯj pſchecżelo, pſcheńdż cyły ſwět, ty njenadeńdżeſch nicžo ſchtož
wjetſche je hacž twoja wutroba a twojeje luboſcże najhȯdniſche.
Wjeŕſchki horow a hłubokoſcże <pb n="75"/>morja njemȯža twoju wutrobu
napelnicż — a wſchitke ſwětne hibanja, mudrowanja a jebanſtwa njezamoža
twoju wutrobu k ſpěſchniſchomu bicżu pohnucż. Ach wobrocż ſo k tej wodże
žiwjenja, wobrocż ſo k tej njewucžerpanej ſtudni; dżi do cyrkwje, pań na
kolena pſched tabernaklom. Hlej! tam we tym wuzkim małym bydlenju bydli
tȯn jenitki, kiž wjetſchi je hacž twoja wutroba, a kiž zamoži ju
wupelnicż. Potom maſch, ſchtož trjebaſch, za cžimž žadaſch a ſchtož
tebje ſpokoji. ♣P. L.♠

Pſcheſcżěhanjo kſcheſcżanow wot pohanow.

(Kȯnc.)

Najpoſledniſchi khěžor, pod kotrymž ſo na ſurowe waſchnjo kſcheſcżenjo
pſcheſcżěhachu, bě Dioklecian, kiž wot lěta 284—305 knježeſche. Romſke
khěžorſtwo hižom tehdom wot wſchelakich nutskownych a wonkownych
njepſchecżeli potłȯcžowane, ſpadowacż zapocža. Zo by tohodla wſchě dżěle
njeſměrnoho khěžorſtwa lěpje wobknježicż a ſkerje mjezy tohoſamoho
pſchecżiwo njepſchecżelam zakitacż mohł, wuzwoli ſebi Dioklecian
hiſchcże towaŕſcha, Maximiniana Herkulia, a pſchepoda jomu wjecžorne
romſke krajiny, tak zo běſchtaj nětk we romſkim khěžorſtwje dwaj
knježerjej ze jenajkimi prawami a ze jenajkim titlom, wobaj
mjenowaſchtaj ſo „Auguſtus“; bě to tehdom najwyſchſcha doſtojnoſcż. We
lěcże 292 pſchija ſebi hiſchcże kȯždy jenoho pomȯcnika, Auguſtus
Dioklecian, kiž nad rańſchimi krajemi we měſcże Nikomedii knježeſche,
Galeriana Maximiniana, a Auguſtus Herkulius Konſtancia Chlora. Tutaj
pomȯcnikaj mjenowaſchtaj ſo „khěžorjej“. Wot tutych ſchtyrjoch knježeri
cżerpjeſche Dioklecian 20 lět dołho kſchecżanſtwo, Maximinian Herkulius
nicžo pſchecżiwo joho woli njecžinjeſche, Konſtancius Chlorus pak
cžeſcżeſche kſcheſcżanow, jenicžki Galerius pomȯcnik Diokleciana we
narańſchich krajinach hidżeſche jich, woſebje wot ſwojeje macżerje k
tomu ſchcżuwany. Z wohnjom a z mjecžom by teſame poduſycż a wuhubicż
pytał, hdy by jeno ſměł. Tola we lěcże 303 radżi ſo jomu Diokleciana k
wudacżu edikta, t. j. kaznje pſchecżiwo kſcheſcżanſkim cyrkwjam a
ſwjatomu piſmej pohnucż. Cyrkwje dyrbjachu ſo we cyłym romſkim
khěžorſtwje potorhacż a ſwjate piſmo pohanſkim wyſchnoſcżam k ſpalenju
pſchepodacż Kraſna cyrkej we Nikomedii bu najprěnſcha potorhana. Za
někotry cžas wudyri we khěžorſkim hrodże woheń; Galerius, kiž ſnadż bě
jȯn ſam załožił kaž něhdy Nero we Romje, ſtorcži wſchu winu na
kſcheſcżanow, a cyłe khěžorſke ſłužowniſtwo haj ſamej mandżelſkej
dyrbjeſchtej pſchiboham woprowacż. Anthimiuſej, Nikomediſkomu biſkopej
bu hłowa wotrubana, jomu ſcżěhowachu cžrȯdy wobſtajnych kſcheſcżanow
kȯždeje ſtaroby, ſchtanta a ſplaha, kiž ſo pak na ſchcżěpowcu ſpalichu
pak do morja mjetachu. We tym<pb n="76"/>ſamym cžaſu ſpjecżichu ſo
wobydlerjo Syriſkeje a Armeniſkeje pſchecżiwo romſkomu knjejſtwu; tež na
tym běchu, kaž Galerius wudawaſche, kſcheſcżenjo wina; tohodla pohnu wȯn
Diokleciana k wudacżu druhoho edikta: „pſchedſtejicżerjo kheſcżanſkich
cyrkwjow maja ſo wſchudżom zajecż, a na kȯžde waſchnjo k woprowanju
nucżicż.“ Bȯrzy potom wundże hiſchcże tſecżi edikt: „zo maja ſo jecżi,
kiž ſu woprowali, zas puſchcżicż, kiž pak woprowacż njechadża, na
najkrucżiſche waſchnjo khoſtacż. Nowe martry ſo wunamakachu, z kotrymiž
dyrbjeſche ſo kſcheſcżanſka wobſtajnoſcż pſchedobycż. We wſchěch
krajinach romſkoho khěžorſtwa mějachu kſcheſcżenjo wjele cżeŕpjecż; jeno
we Brittanſkej (Jendżelſkej), Galliſkej (Francowſkej) a Schpaniſkej, nad
kotrymiž krajemi Konſtancius Chlorus knježeſche, bě měr. Mnozy tež
pſched ſurowymi martrami ſo bojo, wotpadnychu, pſchepodawachu woſobnje
wotpiſki ſwjatoho piſma pohanſkim wyſchnoſcżam. Tola tajke wuhubjenjo
dżěſche Gallerijej hiſchcże pomałku, tohodla wuda poſlenju kaznju:
„Wſchicy kſcheſcżenjo maja ſo k woprowanju nucżicż.“ Surowoſcż nětk
mjezy wjacy njemějeſche. Někotſi, powjeda nam Euſebius, kiž bě ſwědk
toho wſchoho, někotſi buchu ze ſekerami wotprawjeni, druhim buchu nohi
złamane, zas druzy buchu za nohi powiſnjeni, tak zo hłowa k zemi
wiſaſche, pod nimi potom ſyre drjewo zapali, tak zo dyrbjachu ſo wbozy
pſchez kur poduſycż, hiſchcże druhim bu nȯs, wuſchi, rucy abo druhe
ſtawy cżěła ranjene.

Hižom hordżeſche ſo Galerius z tym, zo je kſcheſcżanow docyła wuhubił,
hacž ſo ſpodżiwne pſcheměnjenjo mjez romſkimi knježerjemi ſta. Wobaj
Auguſtaj złožiſchtaj ſwoje zaſtojńſtwa, a prjedawſchej khěžoraj Galerius
a Konſtancius Chlorus pſchijeſchtaj nětk najwyſchſchu doſtojnoſcż we
romſkim khěžorſtwje. Kȯždy ſebi zas jenoho pomocnika wuzwoli.
Konſtancius Chlorus pak wumrje bȯrzy, a joho ſyn Konſtantin doſta joho
doſtojnoſcż kaž tež joho khwalobne pocžinki. We wjecžornych krajinach
romſkoho khěžorſtwa pſcheſta pſcheſcżěhanjo kſcheſcżanow docyła; cżim
hȯrje pak zakhadżeſche Galerius we ranſchich krajinach, woſobnje we
Paläſtinje (Židowſkej); druhdy bě jich licžba tak wulka, zo bě docyła
njemȯžna wěc, wſchěch moricż, a bu jim jeno jene koleno wułamane, a jene
wȯcžko wutorhnjene, a potom buchu k cżežkim dżěłam wotſudżeni. We lěcże
311 hakle pohnu Galeria hrozna žadława khoroſcż k ſmělnoſcżi. Wȯn bě
nětk ſpȯznał, zo ſu wſchě joho ſrědki podarmo nałožowane, a dowoli
tohodla kſcheſcżanam, ſo zas zhromadżowacż a zjawnje wěru wuznawacż.
Galerius hiſchcże we tymſamym lěcże wumrje, a nětk pſcheſtachu
pſcheſcżěhanja docyła, haj kſcheſcżanſtwo dobu nad pohanſtwom. K tomu
dopomha jomu Konſtantin, kiž wſchěch tſjoch knježerjow pſchedoby a potom
ſam nad cyłym romſkim khěžorſtwom knježeſche. Prěni, z kotrymž
dyrbjeſche wȯjnu wjeſcż, bě joho prjedawſchi pomȯcnik, khěžor Maxencius;
tutȯn chcyſche Konſtantina zahnacż a knjejſtwo nad joho krajinami ſebi
dobycż. Za Konſtantina bě to ſtraſchna wěc, dokelž mějeſche wjele
ſłabſche wȯjſko a wjele <pb n="77"/>mjenje ſrědkow. Tola z nim
wojowaſche Bȯh, knjez wſchěch wȯjſkow a tohodla pſchedoby ſwojoho
ſylnoho njepſchecżela. Dawno drje bě hižom Konſtantin hłupoſcż
pſchibȯjſtwa ſpȯznał, tola pak hiſchcże nic jenoho prawoho Boha. Tohodla
proſcheſche wȯn a modleſche ſo, zo by joho ſpȯznacż mohł, a wȯn bu
wuſłyſchany. Hdyž junu popołdnju pſched ſwojim wȯiſkom pſchez wulku
runinu cżehnjeſche, wuhlada na njebju pſchi ſłȯncu ſo ſwěcżaty kſchiž z
grichiſkim napiſom, kotrež w naſchej rycži rěkaſche: we tym (znamjenju)
dobudżeſch. Khěžor ſo poſtroži, ale njezrozymi tole. Tola na to ſebi
myſlo bě wjecžor wuſnył a hlej woſnje rozwucži joho Jězus ſam, jomu
porucžo, zo by podobny kſchiž ſebi wudżěłacż dał, a zo budże tute znamjo
joho wſchudżom zakitowacż Konſtantin poſłuchaſche, dha woſobny drohi
kſchiž wudżěłacż, wudebi jȯn z napiſom Kryſtuſowym a z drohim purpurowym
ſuknom (płatom) na waſchnjo naſchich cyrkwinſkich khorhowjow, a to bě
nětko hłowne znamjo joho wȯjſka. Blizko pola Roma pſchindżeſchtej
njerunej njepſchecżelſkej wȯjſtwje k bitwje. Maxenciowe wȯjſko bu zbite,
a wȯn ſam tepjeſche ſo we žołmach Tibery. Konſtantin pak cżehnjeſche
hako dobycżeŕ do Roma a bu wot měſchcżanow nanajcžeſcżomniſcho powitany.
Měr a pokoj za kſcheſcżanſku cyrkej we wjecžornych krajinach běſche
najwažniſchi ſkutk tutoho dobycża; tola prjedy hacž mȯžeſche ſo cyrkej
we rańſchich krajach docyła z rukow ſwojich njepſchecżeli wumožicż,
dyrbjeſchtaj ſo hiſchcże khěžoraj Maximinius a Licinius pſchedobycż. Tež
to radżi ſo z božej pomocu Konſtantinej we lěcże 324, a nětk bě wȯn ſam
knjez pſchez cyłe khěžorſtwo, bu to prěni khěžor, kiž kſcheſcżanſtwo
pſchipȯzna a ſo za nje ſtaraſche, twarjeſche kraſne cyrkwje, pſchija
kſcheſcżanow do najwyſchſchich zaſtojńſtwow, pſchidżěli biſkopam woſobne
prawa atd. Najzrudniſche cžaſy za kſcheſcżanſtwo běchu ſo minyłe, tola
runje we tutych dnach hubjenſtwa pokazowachu ſo na najkraſniſcho prawe
kſcheſcżanſke pocžinki. Jeno z tajkimi pocžinkami bě mȯžno wſchelake
ſurowoſcże a wupytane martry znjeſcż, jeno tute kraſne pocžinki pohnuchu
židow a pohanow, zo kſcheſcżanſtwo pſchijachu, tak zo ſo teſame pſchez
wſchě wupytane martry nic jeno njezhubi ale wſchědnje na wuznawarjach
pſchibywaſche. ♣J. Ł—ski.♠

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Kaž ſłyſchimy, budże w kulowſkej woſadnej cyrkwi njedżelu
9. julija jara žadny ſwjedżeń. Budże tam mjenujcy k. Jakub Wowcžeŕk ze
Sulſchec, kotryž je dżeń 1. julija we Wrȯtſławju měſchniſku ſwjecżiznu
doſtał, prěnju božu mſchu (primic) dżeržecż. Primicy ſu w kulowſkej
woſadże wot toho cžaſa, hdyž bu wona wot budyſkeje diöceſy wottorhnjena
a jenicžku ſerbſku jara wulkeje wrȯtſławſkeje twori, woprawdże žadne,
bjez tym zo bě prjedy najwjetſchi dżěl duchownych we Łužicy z tejele
woſady, haj zo dyrbjachu w Cžechach a druhdże prȯzne zaſtojnſtwa pytacż.
To je jene, z cžohož je wulka ſchkoda widżecż, zo <pb n="78"/>ſu nas
nowe krajne mjezy wot l. 1815 tež w cyrkwinſkim naſtupanju rozdżěliłe!

Z Khrȯſcżic. Z Dreždżan zhonichmy, zo je tam wulki wołtaŕny wobraz
(ſwjecżo) „do njebjes ſpěcżo“ wuſtajeny, kotryž je profeſſor A. Ehrhardt
za naſchu cyrkej dokonjał. Woſada běſche ſo na miniſterſtwo, kotrež ma
kȯžde lěto něſchto za wupyſchenjo cyrkwjow pſchizwolicż, z prȯſtwu wo
nowy wołtaŕny wobraz wobrocżiło a tak je miniſterſtwo jȯn cyle
zapłacżiło (2,500 toleri). Wofada ma ſo jenož wo trěbne pſchetwarjenjo
wołtarjo poſtaracż. K ſwjedżenju cyrkwje ſwjecżenja budże wſchitko
hotowe a wulka khroſcżanſka cyrkej doſtanje z tym nowe debjeńſtwo.

Z Budyſchina. Z Rumburga piſaja, zo je prjedawſchi guardian k. Angelus
Michl zańdżeny tydżeń po dlěſchej khoroſcżi zemrjeł.

Z Lipſka. Pomocny wucžeṙ k. Bräuer, kiž bě prjedy do Grimmy poſtajeny,
je nětko ſem za wucžerja powołany.

Z Dreždżan. Wudżělenjo ſ. firmowanja je ſo dyrbjało na wjacy njedżeli
wotſtorcžicż, dokelž bě naſch hnadny k. biſkop ſkhorił. Nětko je, Bohu
budż dżak, zaſy lěpje.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Prahi. Njedżelu 11. junija ſwjecżeſche ſo tu a w cyłych Cžechach na
porucžnoſcż k. arcybiſkopa we wſchěch cyrkwjach ze ſpěwanym ♣„Te Deum“♠
wopomnjecżo krȯnowanja ſwjatoho wȯtca. Bamž Pius ♣IX.♠ bu 17. junija
1846 za bamža wuzwoleny. Bjez 259 bamžemi ſu jenož woſymjo dlěje
knježili hacž nětcžiſchi. Swjatomu Pětrej pſchipiſuje ſo 25 lět; Pius
♣VI.♠ knježeſche 24, Pius ♣VII.♠ 23 lět. — W Prazy bu wot 3.—6. junija
3006 kſcheſcżanow firmowanych. — Kapucinſki rjad licži w Cžechach a
Morawſkej w tu khwilu 109 duchownych (ale bjez nimi je 83, kotſiž ſu
pſchez 50 lět ſtari), 10 klerikarjow (kiž na měſchniſku ſwjecżiznu
cžakaja), 5 novicow a 86 bratrow laikow (njeduchownych). — W Prazy je
woſobny wucžeŕ hłuchoněmych dżěcżi, duchowny k. Froſt wumrjeł.

Z Prahi. Lětſa budże z bamžowej dowolnoſcżu prěni krȯcż ſwjedżeń ſſ.
Cyrilla a Methoda tež w Cžechach 5. julija ſwjecżeny. Woſebite
pobožnoſcże a wjacykrȯcżne prědowanja budża pſchez cyłu oktavu (tydżeń)
w nowej cyrkwi ſſ. Cyrilla a Methoda w Karlinje (pſchedměſchcżu Prahi).
Na dotwarjenjo wołtarja w tutej cyrkwi, kotraž je jenož ze ſmilnych
darow twarjena, je wȯndanjo zaſy wjetſchi dar pſchiſchoł. — K
nowotwarjenju klȯſchtra Admonta w Schtyriſkej je benediktinſki rjad pola
ſ. Maraty pſched Prahu 2000 ſchëſnakow darił a runje tak wjele tež rjad
prämonſtratow w Teplu. ♣(Blahověst.)♠

Z Egera. Tu bu lětſa prěni krȯcż mejſka pobožnoſcż dżeržana. Bohata
burſka holca Madlena Gradlerec z blizkeje wſy Oberſchöne je k załoženju
a dalewjedżenju ſpomnjeneje pobožnoſcże dwaj tyſacaj (tauſentaj)
ſchěſnakow cyrkwi dariła.

<pb n="79"/>

Morawſka. Diöceſa Wołomuc (Olmütz) ma nětk 143 kapłanſkich mèſtow
prȯznych. — W Krumſinje twari jedyn žid nowu katholſku cyrkej.

Wuheŕſka. Kardinal arcybiſkop Scitowſki w Granu je 200,000 ſchěſnakow k
załoženju wyſchſchoho ſłowakſkoho gymnaſija w Tyrnawje darił. ♣(Hlas.)♠

Z Wina. Hołdowace pucżowanjo k ſwjatomu wȯtcej je na měſac ſeptember
wotſtorcžene po ſkȯncženjn zhromadżizny katholſkich zjenocżenſtwow.

Schtyriſka. Pſchi wozjewjenym ſpalenju klȯſchtra Admonta je tež wjelb
cyrkwje ſpanył. Wſchitke wołtarje buchu zanicžene hacž na ſ. Marijiny;
ſwjecżo ſ. Marije woſta na nim ſtejo a ſchlewjeŕ, kotryž je wobdawa, je
cyle njezranjeny a njeje ani wocžornjeny. — W Schtyriſkej pobrachuje tež
na duchownych.

Z Krakowa. W tudomnym dominikanſkim klȯſchtrje zemrje k. Dominik
Oſkwarek, 33 lět ſtary a 2 lěcże duchowny, kotryž běſche we klȯſchtrje
wubjerny pſchi kład pobožnoſcże, ſebjezaprěcża a wſchěch pȯccżiwoſcżow.
Wȯn bydleſche w njetepjenej cali tež w najkrucżiſchej zymje,
njejědżeſche ženje mjaſo, ſchtyrcycżidnjowſki pȯſt poſcżeſche ſo pſchi
khlěbje a wodże a wužiwaſche jenož njedżelu najhubjenſchu warjenu jědż.
Płaſchcż abo kožuch ſo ženje njewoblekaſche. Njewuſtawacy w ſłyſchenju
ſpowjedżi, ſcżeṙpny a mjelcžacy znajeſche wȯn jenož Boha a klȯſchtyrſku
regulu. Po tak nabožnym a zahe ſkȯncženym žiwjenju ſměmy na njoho
nałožecż ſłowa ſ. piſma: Sprawny krȯtko žiwy je licžbu wjele lět
dopjelnił.

♣(Tygodnik katolicki.)♠

Z Galicije a Bukowiny. W krajinach ze změſchanym romſko= a
grichiſkokatholſkim wobydleŕſtwom je ze zandżenym měſacom wažne bamžowe
poſtajenjo pſchewjedżene. Dawno njebě žadyn rozdżěl wjacy bjez
kſchcżeńcu po grichiſkim a romſkim waſchnju; ſtarſchi wužichu
najbližſchu cyrkej a jeje duchownoho, a dżěcżo ſcżěhowaſche potom
wuznacżo (po prawym jenož ritus) ſtarſcheju. Wot nětka ſłuſcha dżěcżo k
tomu wobrjadej abo rituſej, w kotrymž je kſchcżene, a wotroſcżeni
mějachu pſched fararjom a dwěmaj ſwědkomaj ſo wuprajicż, w kotrym
wobrjadu chcedża woſtacż. Polacy dżerža ſo romſkokatholſkoho a Ruſynojo
grichiſkokatholſkoho wobrjada.

Ze Zahrjeba (Agram). ♣Zagrebački katolički list♠ piſche, zo je tamniſchi
ſwjecżacy biſkop Kralj na ſſ. Trojicu 50=lětne měſchniſke jubileum
ſwjecżił.

Z Barlina. Katholſka ſchula pſchi cyrkwi ſ. Hedwigi bu za progymnaſium
powyſchena. Tale ſchula ma 180 gymnaſiaſtow, ale njedoſtawa wot měſta
žaneje podpjery. — Tudomny „Evangeliſcher Anzeiger“ ſkorži, zo w
pruſkich wulkich měſtach ſkoro jenož ſwobodni murjerjo (Freimaurer)
paſtorſke zaſtojnſtwa doſtawaju.

Z Paderborna. K wuporjedżenju biſkopſkeje cyrkwje je pruſki kral 3000
toleri pſchizwolił.

Z Homburga. Měſchcżan z Kölna je 11,000 toleri dał k twarjenju cyrkwje
za tudomnych katholikow a katholſkich hoſcżi w tudomnych ſławnych
kupjelach.

<pb n="80"/>

Nawjecžorna (ſtara) Pruſka. Kraſne piſchcżele w klȯſchtrje Oliwje buchu
ponowjene. To ſu jene z najrjeniſchich na ſwěcże a z najwjetſchich; maja
101 regiſtrow.

Italſka. Bamž je na Bože cżěło wſchu ſwjatocžnoſcż ſobu cžinił. — W
Romje je wuſtojny hudżbnik (Muſikus) a najwjetſchi fortepianiſta
naſchoho cžaſa Franc Liſzt, rodżeny (1811) z Wuheŕſkeje, na duchownſtwo
doſchtudował a ſwjatki prěnju Božu mſchu dżeržał. Wſchelake ſwětne
nowiny njeběchu tohodla z nim ſpokojom; ale wȯn budże ſwoju ſławu w
komponirowanju tež hako duchowny wobkhowacż wjedżecż. Hiſchcże w lěcże
ma wȯn do Peſchta pſchijecż, hdżež chce ſwoje nowe wulke oratorium
(pobožny hudżbniſki kruch) pod mjenom „Swjata Hilžbjeta“ prěni krȯcż
ſłyſchecż dacż. — Z kȯnc meje běſche zbȯžnoprajenjo jeſuity młodżenca
Jana Berchmana z Belgiſkeje w cyrkwi ſ. Pětra. K tomu bě kardinal
arcybiſkop Sterkx z wjele duchownymi a ſwětnymi ludżimi tam pſchijěł.

Amerika. Dżeń 27. měrca ſpali ſo katholſki ſeminar w Quebeku (Kanada). —
Do diöceſy Santa Fé, kotraž je nimale tak wulka kaž rakuſke khěžorſtwo,
je njedawno 12 theologow z Lyona pſchiſchło. W tejle diöceſy běchu jenož
34 duchowni a 90,000 wěriwych. — Katholikowje w Americy dawaja wulke
wopory. We Philadelphii płacżi wjele ludżi za jedyn ſtoł w nowej cyrkwi
1000 dollarow na lěto; w němſkej cyrkwi ſ. Jȯzefa pola benediktinow we
Chicago je wjetſchi dżěl ſtołow (jedyn za 5 woſobow) po 60 — 65 dollarow
lětnje wotnajaty; woſadni z fary ſ. Bonifaca, byrnje jenož dżěłacżerjo,
dawaja za ſwoje měſta w cyrkwi kȯžde tſi měſacy 400 dollarow. K tomu ma
ſo pſchidacż, zo ſu w poſlenimaj lětomaj natwarili dwě wulkej kamjeńtnej
cyrkwi a jenu drjewjanu wyſche ſchulow; tež ſu pohrjebniſchcżo załožili
a budża hiſchcże khěžu za ſyroty twaricż. — Minorita (mnich) Anton
Roſſadowſkij je zemrjeł. Wȯn bě ſyn komornika ruſkoho khěžora Alexandra
♣I.♠ Narodżeny w Petersburgu ſłužeſche pſched ſwojim wobrocżenjom hako
wyſchk w ruſowſkim wȯjſku. — Miſſiony jeſuitow, redemtoriſtow a druhich
rjadow ſu jara žohnowane; tak pſchiſtupi pſchi miſſionje w cyrkwi ſ.
Jȯzefa w měſcże Albanje 13,000 duſchi k Božomu blidu. — W Toledo (w
ſtatu Ohio) bu katholſka cyrkej ſwjecżena wot biſkopa z Fort Wagne.
Arcybiſkop Purcell z Cuimiſate mějeſche prědowanjo. Pſched 20 lětami
běſche w Toledże jenož jena drjewjana katholſka cyrkwicžka a nětko ſu
tam ſchtyri: dwě iriſkej, jena němſka a jena francowſka. — Dżeń ſ.
Patricia, patrona irlandſkoho, bě ſwjedżeńſki proceſſion w Nowym Yorku,
na kotrymž ſo pſchez 10,000 iriſkich wucżehnjenych wobdżěli.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu na to lěto ſwój pſchinoſchk (poł tolerja) dale
zapłacżili: kk. žiwnoſcźeṙ Mikławſch Beſſer z Khrȯſcźie, kublerjowa
Marija Fulkowa z Khróſcźic, Jakub Bryl ze Stareje Cyhelnicy, Pětr
Herrmann ze Smjecžkee, Michał Bětka za Smjecžkec.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoɫ. Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 8. Budyšin, 15. julija 1865. Lětnik 3.♠

Proceſſion z Božim Cżěłom w cžaſu cyrkwinſkeje zhromadżizny w Triencże.

Reformatorowje (t. r. porjedżerjo, ale z njeprawom tak mjenowani)
ſchěſnatoho lětſtotka ſpytachu ſwjaty wołtaŕ powalicż, na kotrymž bě ſo
Khryſtus hižom pjatnacże ſtow lět wſchědnje hako wopor podawał. Ale w
ſwojej błudnoſcżi njewidżachu, zo na ſtołpach wopornoho wołtarja cyły
twar božeje cyrkwje wotpocžuje; lědma běchu tute ſtołpy wotſtronjene, a
hižo pokazachu ſo zahubjace rozpuklizny w twarje nowych „cyrkwjow“. A z
rozpadnjenjom wołtarja zhubi ſo jim žiwy Khryſtus. Pſchetož hdyž žanoho
wopora wjacy měcż nochcychu a ze zhubjenjom měſchniſtwa (prawje
pȯſłanoho a płacżiwje ſwjecżenoho) ani pſchinjeſcż njemȯžachu,
njemȯžachu tež Khryſtuſa wjacy zdżeržecż w najſwjecżiſchim ſakramencże,
dokelž wȯn jenicžcy we woporje (božeje mſchě) dele pſchińdże, zo by pod
ponižnej ſchtałtnoſcżu (podobu) khlěba w ſakramencże bjez nami bydlił a
do naſchich wutrobow zaſtupił. Hacžrunje potajkim Luther z mocu wěrnu
pſchitomnoſcż Khryſtuſa w ſwjatym ſakramencże we wokomiknjenju joho
wužiwanja (a nic prjedy) prědowaſche, ſtupi ſchwajcaŕſki Zwingli bȯrzy
hiſchcże ſkhodżeńk hłubſcho do błuda, hdyž pſchitomnoſcż Khryſta tež we
wokomiknjenju wužicża prějeſche a tak ſwjatu wjecžeŕ do prȯzneje
ceremonije njedoſtojnje pſchewobrocżi.

Katholſka cyrkej pak njedaſche ſo we wědomoſcżi ſwojeje njezmȯlniwoſcże
do błuda wjeſcż, wona wucžeſche dale prěnjotnu bȯjſku wěrnoſcż, kajkaž
bě z Khryſtuſowoho horta wuſchła, bjez wſchitkoho pſcheměnjenja.
Hacžrunje z błudnymi wucžbami ze wſchěch ſtronow wobdata, dżeržeſche ſo
wona, „hako ſtołp a <pb n="82"/>podłožk wěrnoſcże“ Khryſtuſowych ſłowow:
„To je moje Cżěło!“ a wotpokaza błudy wotpadnikow. Ze zjawnoſcżu a
wěſtoſcżu wupraji cyrkej we wulkej zhromadżiznje w Triencże ſwoju wěru a
poda tež porucžnoſcż wo zwonkownym cžeſcżowanju Najſwjecżiſchoho a wo
tych ſwjatocžnych dnach, na kotrychž ſo wěra cyrkwje najbȯle a
najkraſniſcho pokazuje.

Hdyž běchu wȯtcowje cyrkwinſkeje zhromadżizny w 13. poſedżenju,
dżeržanym 11. oktobra 1551 pod bamžom Juliom ♣III.,♠ wo woprawdżitej a
wěrnej pſchitomnoſcżi Boha=cžlowjeka w najſwjecżiſchim ſakramencże, wo
poſtajenju tohoſamoho, wo joho woſobnoſcżi a wo pſchewobrocżenju
jednali, podachu tež pſchikaznje wo cžeſcżowanju, kotrež ma ſo tomule
ſakramentej wopokazacż. Woni praja: „Hewak wupraja cyrkwinſka rada: zo
je z bohabojaznoho a jara pobožnoho wotpohladanja w cyrkwi waſchnjo
zawjedżene, zo ſo kȯžde lěto tȯnle kraſny a najdoſtojniſchi ſakrament na
woſebitym a ſwjatocžnym dnju z cžeſcżowanjom ſwjecżi a w proceſijach
pokornje a doſtojnje po drohach a zjawnych měſtach wokoło noſy. Pſchetož
cyle zdobne je, zo ſu tajke ſwjecżene dny, na kotrychž wſchitcy
kſcheſcżenjo z woſebitym a žadnym podacżom dżakownoſcż k ſwojomu knjezej
a zbȯžnikej za njewurjeknitu a woprawdże bȯjſku dobrotu wopokazaju,
pſchez kotruž ſo dobycżo joho ſmjercże pſchedſtaja; a duž bě
pſchiſłuſchne, zo dobywaca wěrnoſcż nad łžu a błudom ſo zraduje, zo
bychu pſchecżiwnicy w pohladanju na tejko błyſchcża a tak wulke wjeſelo
cyłeje cyrkwje pak bjezmócni wotſtupili abo zahańbjeni w ſwojim cžaſu
pokutu cžinili.

Schtož tu cyrkwinſka zhromadżizna ze ſłowami wucžeſche, je tež z
pſchikładom cyłomu ſwětej najwulkotniſcho wozjewiła. Angelus Maſarelus
wopiſuje w ſtawiznach zhromadżizny, z kajkej pychu ſu tehdomniſchi
wȯtcowje proceſſion Božoho cżěła ſwjecżili. Na ſwjedżeńſkim cżahu
wobdżělichu ſo legatojo (wotpȯſłani bamža), kardinalowje, pȯſłancy
wſchelakich dworow, a wyſche tychle a wjele druhich duchownych a
ſwětnych ludżi dwě ſcżě a dżeſacżo biſkopowje, wſchitcy w pluvialach
(nyſchpornych płaſchcżach) z mitru (biſkopſkej měcu) a z biſkopſkim
kijom. Kardinal Jan Moronus njeſeſche najſwjecżiſchi ſakrament pod
baldachinom. Pſchi tymle ſwjedżenju Božoho Cżěła bě ſo wojowaca cyrkej
we wěriwej pokornoſcżi wokoło Khryſtuſa w najſwjecżiſchim ſakramencże,
hako ſwojeje žiweje frjedżizny, zhromadżiła; tu pozběhowachu ſo wot
wojowaceje a wucžaceje cyrkwje nutrne modlitwy a pobožne ſpěwy horje k
ſo zradowacej; tu padaſche wojowaca a wucžaca cyrkej w žiwej wěrje ſo
modlo na kolena pſched tym ſamym Khryſtuſom w najſwjecżiſchim
ſakramencże, kotromuž ſo zradowaca a pſchekraſnjena cyrkej „tſi krȯcż
ſwjaty“ ſpěwa; tu zjenoſcżi ſo ſpodżiwnje zeḿſke hoſanna z njebjeſkim
halleluja a njebjo a zemja wobkrucżiſchtej ſłowo ſwjatoho ſcżenika: „My
ſmy widżeli joho kraſnoſcż, kraſnoſcż hako jenorodżenoho wot Wȯtea,
połnoho hnady a wěrnoſcże.“ Jan 1, 14.

<pb n="83"/>

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němſka. Kak njehȯdnje ſo tu a tam ſtare katholſke cyrkwinſke kubła
rozdżěluja, hdżež ſu do proteſtantſkich rukow pſcheſchłe w cžaſu tak
mjenowaneje reformacije, widżimy z toho, zo ſo hiſchcże pſchecy za
ſinekury (měſta abo kanonikaty bjez ſłužby) dawaja. Tak piſche
Kreuzzeitung: k. Witzleben, kiž wot knježeŕſtwa (kraja) lětnje 6000
toleri penſiona a k Manteuffel, kiž 5200 toleri doſtawa, a k.
Münchhauſen buchu runje za kanonikow proteſtantſkoho kapitla w
Merſeburgu mjenowani, kotrež měſta kȯžde lěto 2000 do 6000 toleri
wunoſcheja. Tſi proteſtantſke kapitle w Naumburgu, Merſeburgu a Zeitzu
maja kȯžde lěto 60,000 do 70,000 dokhodow. ♣(Tyg. kat.)♠

Schlezynſka. Wojeŕſki faraŕ Hugo Simon, kotryž bě ſo ze ſwojej
wutrobitoſcżu pſched Düppelom wuznamjenił a tohodla wot krala rjad
cžornoho worjeła (hodlerja) z mjecžomaj (něſchto žadne pola duchownych!)
doſtał, je za fararja do měſta Schweidnitz poſtajeny.

Pomorſka. W Schcżěcżinje (Stettin) je ſo měſto ſpjecžiło něſchto k
zdżerženju tamniſcheje katholſkeje ſchule pſchidawacż a wobzanknyło, zo
ſebi exekuciju pȯſłacż da, hdyž je hižo knježeŕſtwo a miniſterſtwo je k
tomu wotſudżiło. Schtȯž dawki dawa abo je wobydleŕ měſta, ſmě tež pomoc
žadacż za ſwoje ſchule. Lěpſchi pſchikład je měſto Sudenburg pola
Magdeburga dało, kotrež katholſku ſchulu runje tak z pjenjezami podpjera
kaž lutherſke ſwojich lutherſkich měſchcżanow. — We Greifswalde je na
univerſicże abo wyſokich ſchulach bjez 361 ſchtudentami 102 katholſkich.
Poſledniſchi žadachu za katholſke cyrkwinſke potrjebnoſcże měſto dotal
dawanych 50 toleri nětko 100, ale buchu wotpokazani, hacžrunje je
univerſita bohata.

Z Litoměric. Powjeſcżi wo wotemrjecżu a pohrjebje njeboh biſkopa
pſchidawamy hiſchcże krȯtki žiwjenjopis. Hawſchtyn Bartroń Hille narodżi
ſo 1786 we wſy Schönau pola Słanknowa. Hako rady wuknjacy hȯlcžec
dyrbjeſche wȯn ſwojej khudej ſtarſchej dołho proſycż, hacž joho nan 1801
na ſchulu do Prahi pȯſła. Hdyž bě na wulkej ſchuli z khwalbu pſchebył,
ſchtudowaſche duchownſtwo w litoměriſkim theologiſkim wuſtawje. W lěcże
1810 doſta měſchniſku ſwjecżiznu a pſchińdże za kapłana do Słanknowa,
hdżež do nazymy 1820 woſta. Joho pobožnoſcż, rycžniwoſcż, horliwoſcż w
ſchuli a dobrocżiwoſcż k khudym ſu tam hiſchcże w dobrym wopomnjecżu.
Pſchi ſwojim duchownſkim paſtyrſtwje prȯcowaſche ſo dale we
wědomnoſcżach a piſmowſtwje. W ſuſodnej Sakſkej 1817 ſwjecżeny 300 lětny
jubilej tak mjenowaneje reformacije běſche wina, zo wȯn knihu ſpiſa pod
napiſmom: „Soll die Scheidewand zwiſchen Proteſtanten und Katholiken
fortbeſtehen!“ Tule knihu bě wȯn w rukopiſu japoſchtołſkomu vikarej
biſkopej Schneiderej w Dreždżanach (w cžaſu budyſkoho biſkopa Loka) k
rozſudżenju pſchipȯſłał a tȯn da ju hnydom cżiſchcżecż. Tež ſpiſa wȯn
agendu za <pb n="84"/>domawobſtaranjo, nyſchporne modlitwy, knihu za
katechetow a bě ſobudżěłacżeŕ na někotrych cžaſopiſach. W lěcże 1820 bu
wȯn hako najlěpje k tomu ſo hodżacy za präſeſa we litoměriſkim ſeminaru
powołany a jomu tež jene profeſſorſke měſto date. Nowy biſkop Milde,
pozdżiſchi arcybiſkop we Winje, pomjenowa joho 1824 rektora w ſeminaru a
pſchepoda jomu wuwjedżenjo wſchelakich porjedżenjow we nim. Nětk joho
biſkop dżakownje wuznamjeni; najprjedy pomjenowa joho za
konſiſtorialnoho radżicżerja; w lěcże 1826 bu wȯn cžeſtny kanonik a 1831
kapitular. Hdyž bu biſkop Milde do Wina powołany, wuzwoli joho khěžor
31. decembra za biſkopa w Litoměricach, na cžož bu wȯn 2. julija 1832 w
Romje hako wyſchſchi paſtyŕ wobtwjerdżeny a 7. oktobra do ſwojoho
ſwjatoho zaſtojnſtwa ſwjedżeńſcy zapokazany. Joho debjachu wſchitke
dobre pocžinki a joho ſkutki dopokazuja, zo je ſo k wyſokomu zaſtojnſtwu
we wulkej diöceſy wubjernje hodżił. Nic jenož za nakhwilnu potrjebnoſcż
ſwojich dowěrjenych je ſo poſtarał, ale tež za pſchichodne ſplahi pſchez
załoženjo woſobnych dobrocżerſkich wuſtawow. Schpital ſ. Marije w
Litoměricach pod wjedżenjom miłoſcżiwych ſotrow, tamniſchi wuſtaw k
wocżehnjenju holcžkow, hȯlcžacy ſeminar w Krupcy, wuſtaw za hłuchoněmych
w Litoměricach a pokładnica k podpjeranju pomocypotrjebnych duchownych —
wſchě tele wuſtawy buchu wot njoho zrjadowane a załožene a z wjetſcha
tež za joho pjenjez fundirowane; to ſu trajace wopomniki joho
luboſcżiweje ſtaroſcże za duchownych a za lud cyłeje diöceſy. Wȯn
zawjedże w tajkej ſtaroſcżi tež exercicije (pobožnoſcże) za duchownych a
wucžerjow, a miſſiony za lud. Joho wulke zaſłužby wo cyrkej a kraj,
kotrež je Bȯh do knihow žiwjenja zapiſał, buchu tež wot duchownych a wot
luda, kiž joho lubowaſche, pſchipȯznate, hewak bu wȯn wot nětcžiſchoho
bamža za domjacoho prälata a aſſiſtenta trȯna a wot khěžora za
woprawdżitoho tajnoho radżicżerja pomjenowany a doſta kommandeurſki
kſchiž rakuſkoho Leopoldſkoho a ſakſkoho zaſłužbnoho rjada.

Z Triera. Nowy k. biſkop ♣Dr.♠ Leopold Pelldram pſchicżeže ſem 8 junija.
Cyłe měſto bě ſwjatocžnje wupyſchene, a hižom na pucżu po železnicy bu
wȯn na zaſtaniſchcżach wot wjele woſadow powitany.

Z Triera. Hłowna zhromadżizna katholſkich towaŕſtwow w Němcach budże wot
10.—14. ſeptembra. Z njej budże zjenocżena wuſtajeńca cyrkwinſkicy
wěcow, draſtow atd.

Z Kölna. Nowa cyrkej ſ. Mauricia bu pſchez ſwjecżacoho biſkopa Baudria
8. junija ſwjecżena.

Z Aachena. Zarjadowanſka rada towaŕſtwa ſ. dżěcżatſtwa Jězuſa wozjewja,
zo je wloni 30,768 toleri dokhodow měła.

Z Roma. Tu zemrje Georges Tyler, prjedy general=major jendżelſkoho
wȯjſka w Indiſkej. Wȯn bě ſo hižo w Hindoſtanje proteſtantiſma wotrjekł.
Pſchicžina (wina) joho wobrocżenja bě rozdżěl był, kotryž běſche wȯn
bjez ſkutkowanjom a wuſtupowanjom katholſkich a proteſtantſkich
miſſionarow wobkedżbował. <pb n="85"/>Joho narodne měſto Divize dżakuje
ſo jomu pyſchnu katholſku cyrkej, kotraž bu wot njoho zapłacżena a
njedawno poſwjecżena.

Francowſka. Marſchall Magnan, wulki miſchtyr francowſkich ſwobodnych
murjerjow (kiž ſu hako tajcy — kaž je znate — z katholſkeje cyrkwje
wuzanknjeni) je pſched ſwojej ſmjercżu hiſchcże pſchi doſpołnym rozomje
za ſwjatymi ſakramentami žadał a je tež doſtał. — Khěžorowa cżetka
Gabriela, dżowka Luciana Bonaparte je w Romje wumrjeła. Wona wuznamjeni
ſo z woprawdże kſcheſcżanſkim žiwjenjom a z luboſcżu k ſtołej ſ. Pětra.
Po ſwojej poſlenjej woli bu wona pohrjebana w draſcże terciarkow abo
ſotrow tſecżoho rjada Kapucinow.

Z Jeruzalema. Schismatikojo wěrja, zo ſobotu pſched jutrami ſwjaty woheń
z njebjes pada a jich popja dopuſchcżeja tule pſchiwěru, dokelž je za
nich wužitna. Tak kupi lětſa koptiſki (tež ſchismatiſki) kſcheſcżan
ſwjaty woheń Koptow, zo by z nim ſwoje wȯſkowe ſwěcy najprěni na ſwjatym
wohnju zaſwěcżicż ſměł, za 20,000 piaſtrow t j. něhdże 2000 ſchěſnakow.
Pola Grichow a Armenjanow bu woheń za hiſchcże wyſchſchu płacżiznu wot
popow pſchedaty. Woni mjenujcy wěrja, zo tȯn, kotryž ſwjaty woheń
najprjedy doſtanje, zbȯžnoſcż doſtanje, a njebjeſa ſu zawěſcże tejko
hȯdne. Cyrkej Božoho rowa bě ſpomnjenu ſobotu cyle napjelnjena z
harowacej mnohoſcżu, kotraž ſo wokoło Božoho rowa tłȯcžeſche a druhdy z
pohłuſchacym wołanjom wo njebjeſki woheń wołaſche. Samȯn zliwk deſchcża,
kotryž dżěl mnohoſcże pſchemacža (dokelž je wjeŕch kulotwara dżěrawy)
njemȯžeſche ſchismatikow změrowacż. Skȯncžnje podachu ſo popja do Božoho
rowa, zo bychu njebjeſki woheń doſtali a po někotrych minutach wulkoho
wocžakowanja podachu zaſwěcżenu faklu (ſwěcu) pſchez jene rowowych
wuhladkow tomu zbožownomu, kotryž bě ſwjaty woheń kupił. Nětko pak
zapocža ſo woprawdże dżiwje wołanjo, zo dyrbjeſche ſej cžłowjek myſlicż,
hako by wjeŕch ſpadował. Hacžrunje běchu wſchudżom wojacy (turkowſcy)
poſtajeni a z tſělbami a kſchudami do ludżi bijachu, walichu ſo někotre
ſta kaž njemdre k tomu wuhladku, z kotrohož bě ſwjaty woheń wuſchoł.
Njebě nicžo widżecż hacž zawita hromada ludżi a mjeŕwjenca wokoło ſo
bijacych, ſtorkacych a wojowacych rukow, kotrež chcychu wſchě najprěnje
ſwoje ſwěcy na ſwjatym wohnju zaſwěcżicż. W blizkoſcżi Božoho rowa bu
wołane, cybane, ſtorkane a bite. Tſi krȯcż bu ſwjaty woheń ſchismatikow
z dżiwjoſcżu ludżi haſnjeny; pſchetož hdyž bě jedyn zbožownje ſwoju
ſwěcu zaſwěcżił, wali ſo bȯrzy 50 abo 60 druhich na njoho, zo bychu tež
na wohnju dżěl brali. W krȯtkim bě wſchudżom ſwěca, cyła cyrkej bě kaž
płomjenjowe morjo a tołſty kur napjelni khapalu Božoho rowa. Pſchiwěra
ſchismatikow je tak wulka, zo ſej z tymle wohenjom woblicžo, rucy a
wutrobu wopaluja; tež widżach, tak ſo pſchitym tež brody zapopadnychu.
Tule cyłu hroznoſcż na ſwjatym měſcże maja popja na ſwojim ſwědomju! Z
tym njeběchu ſchismatikowje ſwoju haru ſkȯncžili. Jutrownicžku popołdnju
zapocžachu ſo z nowa puki bjez Grichami a Armenſkimi w cyrkwi Božoho
rowa. Dawno hižo bě złȯſcż bjez nimi trała, a <pb n="86"/>zo by ſo
wojowanjo njezběhnyło, bu pſchez wjacy dnow kȯždy, kiž do cyrkwje
dżěſche, pſchepytowany, hacž brȯń pſchi ſebi nima; tež nože a klucže
buchu zaſtupowacym wot (turkowſkich) wojakow wotewzate. Tola
jutrownicžku, hdyž wjele wojakow wjacy w cyrkwi njebě, bu pohanjenjo
armenſkoho duchownoho pſchez Grichow znamjo k pukam. Jenož z mocu a z
pomocu wȯjſka bu krawna zwada ſkȯncžena. Někotrych cżežcy ranjenych
wotnjeſechu z bitwiſchcża. Słyſchu hižo dlěſchi cžas, zo je wot
francowſkeje khěžoroweje prȯſtwa na wſchě katholſke wjeŕchowki wuſchła,
zo bychu kulotwar nad Božim rowom wuporjedżecż dałe; to je tež woprawdże
trèbne, pſchetož hdyž bě hižo bołmońcžku na Božej mſchi kruch wjeŕcha
njedaloko zhromadżenych ludżi ſpadnył, ſpadny hiſchcże wjetſchi kruch 2.
meje z wulkim wrjeſkotom, hdyž bě runje ſwjatocžny proceſſion ſkȯncženy;
druhe kruchi wiſaja hiſchcże tak kiprje, zo ſnadż bȯrzy dele pſchińdu.
Pſchez zawěſchki, kiž ſu nad Božim rowom pſchicžinjene, a pſchez
kulotwar (Kuppel) widżiſch hižo hwězdy ſo błyſkotacż. Tak piſche ſo do
tyrolſkich nowinow z Jeruzalema.

Połnȯcna Amerika. W zjenocżenych ſtatacy bu w lěcże 1864 załoženych 33
nowych cyrkwjow a 53 bu jich poſwjecżenych. Pſchi wſchej wȯjnje je
naſcha cyrkej jara pſchibjerała. Tež w tym lěcże ſu hižo někotre nowe
cyrkwje poſwjecżene: w New=Brunswik, Toledo a Chicago. W Nowym Yorku je
nětk 32 katholſkich cyrkwjow; do kȯždeje ſłuſcha 8000 do 10,000
woſadnych. W Broklinje je jich 21, w Cincinnati 30 (a hiſchcże 8
khapalow), we Philadelphii 33. Pȯdla katholſkeje cyrkwje ſteja
proteſtantſke hubjenje doſcż a dżěla ſo do wjele ſektow. Hłowniſchich
ſektow je w tychle ſtatach 53, bjez kotrymiž je zaſy Baptiſtow 10
wſchelakich wotſchcżěpkow, Methodiſtow 9, Presbyterianow 13, a Quakerow
dwaj wotſchcżěpkaj. K Methodiſtam ſłuſcha 1,651,732 a k Baptiſtam
1,724,373 wuznawarjow. Tež ruſowſcy ſchismatikowje maja w Nowym Yorku
cyrkej.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Po dlěſchej zbožownje pſchetratej khoroſcżi je naſch
hnadny k. biſkop zańdżenu wutoru zaſy k nam pſchijěł. Zańdżenu njedżelu
je hižom w Dreždżanach firmował. Pſchichodnaj měſacaj chce wȯn w
ſakſkich herbſkich krajach cyrkwinſku viſitaciju a firmowanjo dżeržecż.
W Łužicy ſu lětſa jenož ſchulſke viſitacije.

Z Lipſka. Pomocny wucžeŕ k. Wendt bu na měſchcżanſku hłownu ſchulu do
Hermannſtadta w Sedmihrȯdſkej (Siebenbürgen) powołany. Z 1. junija je k.
Jȯzef Kunze, dotal w Grimmje, hako wucžeŕ w hłownej katholſkej ſchuli
zaſtupił a na joho dotalne měſto k. kandidat Ernſt Meuſel pſchiſchoł.

Z Dreždżan. Lětſa w Brandyſu zemrjeta toſkanſka wulkowȯjwodka Marija je
w ſwojim wotkazanju tež na katholſkich w Sakſkej luboſcżiwje ſo
dopomniła. Tak je wot njeje poſtajene, zo ma ſo z jeje zamoženja dacż za
nowu faru a <pb n="87"/>hiſchcże mału woſadu měſta Plauen 1000
ſchěſnakow, za tudomne towaŕſtwo ſ. Vincenca 500 a za towaŕſtwo
rjemjeſniſkich (Geſellenverein) tež 500.

Z Plauena w Vogtlandże. Swjatki buchu po 300 lětach zaſy tſi katholſke
dżěcżi ſwjatocžnje k Božomu blidu prěni krȯcż wjedżene. Khapala bě
rjenje wudebjena.

Z Kulowa. Kaž bu hižom we poſlednim cžiſle ſpomnjene, dȯſta 1. julija we
Wrȯtſławje mjez 41 alumnami tež jedyn Serb měſchniſku ſwjecżiznu,
mjenujcy k. Jakub Wowcžeŕk, rodżeny ze Delnich Sulſchec. Tȯn ſamȯn
dżeržeſche zandżenu njedżelu we ſwojej farſkej cyrkwi we Kulowje ſwoju
prěnju božu mſchu. Cžim porědſcho ſo tajki ſwjedżeń we naſchej cyrkwi
wobeńdże, cżim wjetſcha běſche wjeſołoſcż naſcheje woſady a cżim
wobſchěrniſche tež wobdżělenjo na wſchitkich k tomu ſłuſchacych
ſwjatocžnoſcżach.

We wſchej kra ſnoſcżi jednoho lětnoho dnja běchu njedżelu rańſch zerja
nam zeſwitali a bȯrzy ſpocža ſo wſchudżom hibacż, a wſchelake pſchihoty
ſwědcžachu za to, kak derje wobydleŕſtwo naſchoho měſta wažnoſcż tajkoho
dnja ſpȯznawa. Hdyž běſche rano woſom hodżin wotbiło, bu wyſokodȯſtojny
k. primiciant z khorhojemi wot dweju duchowneju aſſiſtentow, knjeza
kapłana k. Schołty hako diakona, a knjeza kapłana k. Krauſy hako
ſubdiakona z farſkoho domu wuwjedżeny a pod zwonjenjom wſchitkich zwonow
do kraſnje wupyſcheneje cyrkwje wjedżeny Kak pozběhacy bě napohlad, kiž
ſo tudy poſkicżi! Naſcha cyrkej, kiž bu we poſlednich lětach pſchez
woprawdże njewuſtawace prȯcowanjo naſchoho wyſokodȯſtojnoho knjeza
fararja na tak hȯdne waſchnjo wobnowjena, pokaza ſo we wſchej
ſtaroſcżiwym rukam jenož mȯžnej pyſche. Pſchi ławkach a pod chorami
běchu wſchudżom tak mjenowane mejſke ſchtomiki ſtajene a wſchě haſki
běchu wobſypane ze zelenymi roſtlinami. Srjedż cyrkwje, hdżež ſo
presbyterium dżěli wot žȯnſkich ławkow, běſche rjana guirlanda (pletwo)
cżehnjena, na kotrejž pſchiſtojny napis „Bȯh žohnuj nowoſwjecżenoho
měſchnika“ wiſaſche. Tež kehelki běchu z tajkimi pletwami debjene a na
wulkim wołtarju pokazachu ſo na wſchitkich ſwjecžnikach a ſwěcžkach
lubozne wěncžki.

Dokelž ſo pola nas pſchecy němſke a ſerbſke prědowanjo dżerži, dha tež
dżenſa hinak njeběſche. Primiciant, pſchiſchedſchi do cyrkwje, poſydny
ſo ze ſwojimaj aſſiſtentomaj na k tomu pſchihotowany ſtoł we
presbyteriju a knjez ſchulſki direktor Ledżbor dżěſche na klětku a
rycžeſche we hnujacych ſłowach k primiciantej a k woſadże. Hdyž běſche
tute prědowanjo nimo a hdyž běſche ſo nětk tež ſerbſka woſada w cyrkwi
zhromadżiła, bu primiciant, nětk z duchownej draſtu zwoblekany, zaſy k
wołtarjej wjedżeny, a zaſpěwa hnydom po cyrkwinſkich poſtajenjach
hymnus: ♣Veni sankte spiritus♠ (pſchindż, ducho ſwjaty), kotryž
khěrluſch bu wot woſady ſerbſki dale ſpěwany. Po wuſpěwanju k tomu
pſchiſłuſchacych verſiklow a modlitwow zaſpěwa diakon ♣asperges me♠ a
wobkrjepi cyrkej, ju pſcheńdżo ze ſwjecżenej wodu; poſtajena modlitwa bu
zaſy wot primicianta ſpěwana.

<pb n="88"/>

Mjez tym poſtupi njedżelſki prědaŕ k. Herrmann z Budyſchina hako ſerbſki
prědaŕ klětku a pokazowaſche pod textom: „To je tȯn dżeń, kotryž je tȯn
knjez ſcžinił, chcemy ſo na nim zradowacż a wjeſeli bycż“ (Pſl. 117), zo
je dżenſniſchi dżeń ſwjedżeń wjeſela 1. za primicianta we naſtupanju
zańdżenoſcże a we naſtupanju pſchichoda; 2. za ſtarſcheju (a za druhich
pſchecżelow a pȯznatych) we napohledże na te wopory, kiž ſu k kȯncej, a
we napohledże na te žohnowanja, kiž ſo za nich zapocžnu, a 3. za cyłu
farſku woſadu, dokelž cyrkej doſtanje nowoho dżěłacżerja, a tutȯn
dżěłacżeŕ pſchiſłuſcha tudomnej woſadże, pſchez ſwȯj narod wo jeje
ſrjedżiznje a pſchez ſwoje ſkutkowanjo, kiž dyrbi wȯn pſchi njej
zapocžecż.

Hdyž běſche prědaŕ ſkȯncžił, zapocža ſo hnydom wopor božeje mſchě;
primiciantej ſłužeſchtaj hako aſſiſtentaj hižom mjenowanaj tudomnaj kk.
kapłanaj a hako ♣presbyter assistens♠ (pomocny měſchnik) knjez faraŕ
Schneider. Na chorje wuwjedże ſo derje dokonjana figuralna hudżba, boža
mſcha wot Jȯz Haydna; zapołožene choralne graduale wobſtejeſche ze
ſamych ſłowow, kiž běſche ſebi ſerbſki prědaŕ za text wuzwolił. Jedna
kȯžda kſcheſcżanſka wutroba dyrbjeſche woprawdże hnuta bycż, hdyž
primiciant na božej mſchi prěni krȯcż ſwojimaj ſtarſchimaj a ſwojim
najbližſchim pſchecżelam bože horde cżěło wudżěleſche.

Hdyž běſche ſwjatocžnoſcż božeje mſchě nimo, wudżěleſche nowoſwjecżeny
měſchnik primicialne žohnowanjo, najprjedy ſwojim duchownym ſobubratram,
a potom pſchecżelam, pȯznatym a cuzym, mjez tym hacž tudomni ſo na druhi
dżeń ſcżěrpnoſcżichu. Po dokoncženych dopołdniſchich božich ſłužbach
zhromadżichu ſo na farje duchowni, ſtarſchej nowoſwjecżenoho měſchnika a
někotſi druzy pȯznacżi k ſwjatocžnej hoſcżinje, #hdżež wſchelakore
pſchipitki k wubudżenju powſchitkomneje wjeſołoſcże ſobu ſkutkowachu.

Nazajtra t j. pȯndżelu rano ſwjecżeſche primiciant ſpěwanu božu mſchu we
khapali we Sulſchecach, hdżež tohorunja wſchelakore pletwa a wěncy na
wažnoſcż tutoho dnja pokazowachu; we ſtarſchiſkim domje pak wuhotowa ſo
po znatym waſchnju kwaſne wjeſelo, kotrež najbohatſche wobdżělenjo
namaka. Tež někotſi cuzy duchowni pſchinjeſechu nowoſwiecżenomu
měſchnikej ſami ſwoje najwutrobniſche zbožopſchecża. Tak miny ſo dżeń we
cžeſnym a pȯccżiwym wjeſelu jara bȯrzy, a hdyž wjecžor pſchi zaſtupjenej
cżmi bengalſki woheń we wſchelakorych barbach dwȯr a zahrodu wjacy krȯcż
rozſwětleſche, běſche drje powſchitkomna radoſcż najwyſchſchi ſkhodżeńk
nadobyła.

Wſchitcy pak zjenocżichu ſo zawěſcże na kraſnych tutych dnjach k tej
wutrobnej prȯſtwje: najmiłoſcżiwſchi Bȯh chcył nowoſwjecżenoho měſchnika
tež dale do ſwojoho zakita wzacż, zo by wȯn dołho zbožownje ſkutkowacż
mohł za ſo ſamoho a za jomu dowěrjene wowcki. ♣J. H.♠

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoɫ. Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 9. Budyšin, 5. augusta 1865. Lětnik 3.♠

Załoženjo klȯſchtra Marijineje Hwězdy a Bernhard z Kamjenca.

Hacžrunje ſmy w prěnim lětniku naſchoho Pȯſła z wuſtojnoho pjera naſtawk
wo naſchim „klȯſchtrje“ w zawodże „Stawiznow Rȯžanta“ podali, podamy
hiſchcże někotre dodawki z naſtawka wot k. profeſſora Knothe w
Dreždżanach, kajkiž je wȯn z wužicżom klȯſchtyrſkoho archiva ſpiſał a w
najuowiſchim zeſchiwku (♣IV.♠ na l. 1865) ♣Dr.♠ Weberowoho „Archiv für
die ſächſiſche Geſchichte“ wocżiſchcżecż dał.

Bernhard z Kamjenca běſche wnuk (Enkel) oſterlandſkoho rycżerja
Bernharda ♣I.♠ z Veſty, kotryž wokoło l. 1200 hrȯd Kamjenc a k njomu
ſłuſchacy kraj (wot Klȯſchtrowki abo klȯſchtyrſkeje Wody do Połcžnicy)
doſta a měſto Kamjenc załoži. Joho potomnicy mjenowachu ſo po nowym
wobſedżeńſtwje knjezojo nad Kamjencom. Najſtarſchi ſyn Bernhard ♣II.♠ z
Kamjenca mějeſche wot ſwojeje mandżelſkeje Mabilije (dotal wopak Manilia
mjenowaneje) tſjoch ſynow, kiž běchu: Witego (kotrohož maja z njeprawom
za toho ſamoho z biſkopom Witegom ♣I.♠ w Miſchnje), Bernhard ♣III.,♠
załožeŕ klȯſchtra a Bernhard ♣IV.,♠ dotal tež wopacžnje Burkhard[13]⁾
mjenowany.

Cżile tſjo bratſja ze ſwojimi ſotrami a ſwojej macżerju wobzanknychu,
kaž w liſcżinje (Urkunde) wot 13. oktobra 1248 ſwjatocžnje wuprajeja, k
cžeſcżi Božej, ſ. Marije a wſchitkich ſwjatych na ſwojim herbſtwje
žȯnſki klȯſchtyr ciſterci<pb n="90"/>ſkoho rjada załožicż.[14]⁾ Tajke
wuprajenjo z wupokazanjom doſahacych fundacijow bě trěbne, zo by ſo
dowolnoſcż k załoženju klȯſchtra wot biſkopa doſtała. Załožerjo
pſchipokazachu tohodla wotmyſlenomu klȯſchtrej dokhody tſjoch
duchownſkich měſtow, wot prjedownikow załoženych a k jich patronatej
ſłuſchacych, mjenujcy farow w Khrȯſcżicach (kotrejž k pſch. tež
Nowoſlicženjo dawki dawachu) a Kamjencu a ſchpitala pſchi tymle
měſtacžku. Khrȯſcżanſki faraŕ Pribiſław wotſtupi załožerjam ſwoju wot
nich ſpožcženu faru za lětnu rentu 6 markow ſlěbra w l. 1248. Na to da
miſchnjanſki biſkop dowolnoſcż k załoženju ciſterciſkoho klȯſchtra w l.
1249[15]^(*)). Zo je klȯſchtyr runje na tym měſcże twarjeny, hdżež nětko
ſteji, powjeda nam ſtawizna wo zapadnjenju Bernharda w tamniſchich
tymjeſchcżach.[16]⁾ Z wopomnjenjom tohole znatoho podawka bu nowy
klȯſchtyr Marijineje Hwězdy hižo w 14. lětſtotku cžaſto Morgenſtern
mjenowany. Lěto poſwjecżenja tohole klȯſchtra njeje znate, klȯſchtyr ſam
wobhladuje l. 1248 hako ſwoje załožeńſke lěto. Prěnje knježny ſu kaž ſo
praji z klȯſchtra Nimbſchen pola Grimmy pſchiſchłe.

Bȯrzy po naſtacżu klȯſchtra dachu ſo woſobni ſwětni ludżo z wokolnoſcże
tam pohrjebacż, tak zo fararjo dla pſchikrȯtſchenja ſwojich dokhodow
pola biſkopa ſkoržachu. Tohodla wuda miſchnjanſki biſkop Albrecht piſmo,
w kotrymž dowoli, zo ſmědża ſo cżěła z druhich woſadow w klȯſchtrje
hrjebacż, ale zo ma ſo prjedy woſadnym cyrkwjam a jich duchownym
pſchiſłuſchne zapłacżicż.

Z dotalnoho wupokazuje ſo hako njeprawda (kotruž ſu Haberkornowe
kamjenſke annale dale powjedałe), zo je klȯſchtyr najprjedy (1249) w
Kamjencu na měſcże dotalnoho ſchpitala załoženy był a Marijina Hwězda
hakle 1264—84 twarjena, w kotrymž poſlenim lěcże ſu (praja) 16 knježnow
wot tam pſchicżahnyłe. Wěmy drje, zo jena liſcżina z lěta 1280
klȯſchtyrſke knježny ♣Sanctimoniales in Kammentz♠ a druha z l. jenoho
♣Bernardus prepositus in Kamenz♠ (ſchtož njeje naſch Bernhard) mjenuje.
Ale ♣Dr.♠ Neumann (w Lauſitzer Magazinu 1860) myſli, zo je najſkerje w
l. 1264 woheń klȯſchtyrſke twarjenjo zahnbił a zo ſu knježny hacž k
nowomu dotwarjenju 1284 w kamjenſkim jim ſłuſchacym ſchpitalu bydliłe.
Haj ♣Dr.♠ Knothe wukładuje hiſchcże k wěrje podobniſcho tu wěc takle.
Pak ſu w cžaſu prěnjoho a jenicžkoho twarjenja pomału ſo ſkhadżowace
klȯſchtyrſke woſoby (wězo jenož do l. 1259, hdżež ſo po horniſchim hižo
woſobni w cyrkwi hrje bachu) <pb n="91"/>w ſchpitalu nakhwilnje
pſchebywałe, abo pak ſu wuprajenja „kuježny a propſt we Kamjencu“ jenož
njewěſte pomjenowanja za klȯſchtyr pola Kamjenca, hdyž tola druhe
liſcżiny z toho ſamoho cžaſa hižo zjawnje ♣Stella s. Mariæ♠ wopominaju.

Hakle w l. 1264 bu nowy klſȯchtyr wot duchowneje a ſwětneje wyſchnoſcże
formalnje pſchipoznaty. Abtaj z Pforty a Oſſegga pſchiwzaſchtaj jȯn do
zwjazka ciſterciſkoho rjadu a poſtajiſchtaj abta z Altzelle za
viſitatora, a potom wobkrucżiſchtaj tehdomniſchej knježerjej w Hornjej
Łužicy (z wuwzacżom žitawſkoho kraja) markhrabjej Jan a Ota Pobožny z
Brandenburga nowy klȯſchtyr w wſchěch joho wobſedżenſtwach,
woſwobodżiſchtaj jȯn na wſchȯn pſchichod wot wſchěch krajnych dawkow a
wot zaſtojnſkeje mocy ſwojich bohotow, ſpožcžiſchtaj jomu njewobmjezenu
ſudniſku mȯc na wſchěch kubłach (wězo je to nětk hinak!) a wzaſchtaj jȯn
pod ſwȯj woſebity zakit.[17]⁾

Hacž runje běchu bohate wobſedżenſtwa (kaž wobtwjerdżaca liſcżina
markhrabjow praji) wot wſchěch tſjoch bratrow klȯſchtrej pſchipokazane a
tak klȯſchtyr woprawdże zakład ſwȯjby knjezow nad Kamjencom, běſche tola
ſtarſchi bratr Bernhard ♣III.♠ (pozdżiſchi biſkop w Miſchnje) duſcha
cyłoho załoženja a bě tež wſchě ſwoje herbowane kubła a ſchtož bě ſam
pſchidobył, klȯſchtrej pſchepodał za lětnu rentu 100 markow; wȯn woſta
tež do ſwojeje ſmjercże ſtaroſcżiwy a rozhladny zakitaŕ klȯſchtra. A tak
ſmèdżachu joho tež ſamoho a woſebje załožerja klȯſchtra (monaſterii
fundator) mjenowacż.[18]^(*)) Wȯn je, kaž podawizna praji, klȯſchtrej
tež wjetſchi dżěl ſ. reliquijow z Roma pſchinjeſł.

Tȯnle Bernhard wjedże mjeno knjez, kiž wyſchſchomu zemjanſtwu
ſłuſcheſche. Najſkerje je wȯn hakle 1264 do duchownſtwa zaſtupił. Mjeno
„magiſter“ (kotrež ſo jomu w jenej bamžowej liſcżinje[19]^(**)) dawa,
pokazuje na to, zo je na univerſicże a to drje w Italſkej theologiſke
ſchtudije cžinił. W lěcże 1268 bu wȯn <pb n="92"/>tachant kapitla w
Miſchnje a 1276 probſt tohoſamoho, hacž bu na radu cžěſkoho krala 1293
wot ſwojoho kapitla za biſkopa wuzwoleny. Jenož zrědka (kȯžde lěto
někotre dny) pſchebywaſche wȯn w Miſchnje abo w Hornjej Łužicy, a
dżeržeſche ſej w Miſchnje officiala na ſwoje měſto; znajmjeńſcha běſche
wot 1279 do 1290 na dworje wȯjwody Hendricha ♣IV.♠ we Wrȯtſławju, hako
joho pſchecżel a kencleŕ; haj hižom 1266 je wȯn tam hako ſwědk w jenej
liſcżinje mjenowany a 1279 hako faraŕ w Briegu a wȯjwodowy kapłan. Hdyž
Hendrich ♣IV.♠ w lěcże 1290 zemrje, bu Bernhard (politiſkeje pſchicžiny
dla, zo by pſchi dobycżu krakowſkoho wȯjwodſtwa pomocny był) na dwȯr
dwacecżilětnoho cžěſkoho krala Wjacſława ♣II.,♠ ſyna Otakara ♣II.,♠
powołany, kotryž joho jara cžeſcżeſche. Tak radżeſche Bernhard kralej
ſobu pſchi załoženju klȯſchtra Zbraſlawa (Königsſaal) w lěcże 1291 a
wuzwoleſche 1292 w joho mjenje do Frankfurta pȯſłany tež němſkoho krala
Adolfa Naſſauſkoho.

Hdyž bu Bernhard za biſkopa wuzwoleny, běſche w Miſchnje hubjenje,
dokelž bě prjedownik biſkop Witego w ſtajnej zwadże a wȯjnje z
markhrabju brandenburgſkim a tež z miſchnjanſkim a z hrabju z Brehny.
Wulkoho zadołženja dla da kapitl nowomu biſkopej połnomȯc, zo ſmě
někotre kubła a hrody zaſtajicż. Hižo hako probſt bě wȯn w mjenje
kapitla wſy Prěcžecy a Lutwjecy za 234 markow klȯſchtrej Marijinej
Hwězdże pſchedał. Wo joho biſkopſkim ſkutkowanju ſwědcža někotre
liſcżiny we ♣Codex dipl. Lus.♠ Tak wudżěla wȯn wotpuſk za cyrkej ſ.
Marije (t. j. naſcha ſerbſka) w Budyſchinje, wobtwjerdża jene darowanjo
za budyſki kapitl, zakazuje ſektu beguinow, wuſudża njepſchezjenoſcż
bjez franciſkanami a ſwětſkimi duchownymi w Budyſchinje atd.

Hižo w cžaſu pſchebywanja we Wrȯtſławje ſtara ſo wȯn ſtajnje wo
rozmnoženjo kubłow nowozałoženoho klȯſchtra a płacżi kupjene kubła
najbȯle ſam. Tak kupi wȯn w lěcże 1280 lěs „Łuh“ niže Smjecżkec a 1286
wjes Kulowc (za 70 markow). Po něcžim ku#i dale wot ſwojoho wuja
Bjedricha v. Schönburg fruhu połojcu Khrȯſcżic, Tſchaſec, Ralbic,
Konjec, Khocżiny, a Němcow, tež połojcu Bernſtadta a wjes Bernsdorf (?)
a lěs pola Dittersbacha, ſkȯncžnje Sulſchecy a Salow (za 120 markow).
Kup Prěcžec a Lutwjec (z l. 1292) je hižo dpomnjena. Krȯtko pſched
ſwojej ſmjercżu pſchikupi wȯn hiſchcże Swinjaŕnju (Zwynern) za 120
markow wot Reinharda z Huſki (von Guzik), kotruž kup markhrabjej z
Brandenburga po joho ſmjercżi wobkrucżiſchtaj. Za druhu połojcu
Bernſtadta a tak mjenowanoho kraja „Eigenſcher Kreis“ płacżeſche
Bernhard pſchecžinjacymaj ſynomaj ſwojoho bratra wjacykrȯcż a wjele w
mjenje klȯſchtra. Poſlednje jednanjo a wurunanjo z bratromaj Bernhardom
♣V.♠ a Otu (hdżež ſo wonaj daliſchich žadankow wotrjeknyſchtaj) běſche
30. novembra 1295, kaž liſcżina w klȯſchtyrſkim archivje ſwědcži.

Jara ſtary a ſłaby zemrje biſkop Bernhard w oktobru lěta 1296 (a nic
pozdżiſcho, kaž wopomnik praji abo kaž Ticinus piſche). Někotre njedżele
pſched <pb n="93"/>tym běſche hiſchcże kapitlej kupjenu wjes Leuteritz
wotkazał, zo by ſo za njoho w biſkopſkej cyrkwi w Miſchnje lětne
wopomnjecżo dżeržało. Joho cżěło dyrbjeſche pȯdla cżěłow joho bratrow a
krejnych pſchecżelow w cyrkwi toho klȯſchtra wotpocžowacż, kotryž bě
woſebje wȯn załožił a za kotryž běſche ſo nimale połſta lět luboſcżiwje
ſtarał. Klȯſchtyr ſwjecżi hako dżeń joho wotemrjecża po ſtarej
podawiznje 11. oktobra, a je tȯn dżeń lětne wopomnjecżo za njoho, tſi
ſcżěhowace dny pak za joho ſtarſchej a bratrow a ſotry. K ſwjatocžnomu
requiem 11. oktobra pſchikhadżeja duchowni klȯſchtyrſkoho patronata.
Pſched hłownym wołtarjom ſwěcża ſo wokoło Bernhardowoho rowa (5 lochcżi
dołhoho a 4 ſchěrokoho) ſwěcy; z Roma za klȯſchtyr pſchinjeſene
reliquije a někotre wěcy[20]^(*)), kotrež wȯn něhdy ſam wužiwaſche, ſu
wuſtajene a ♣absolutio solemnis♠ pſchi rowje kȯncži cyrkwinſku
ſwjatocžnoſcż dżakownoho potomniſtwa. ♣M. H.♠

*) Kȯždy kanonik doſta za to 5 ſlěbornych a 4 nowe po tehdomnych
pjenjezach.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němſka. Towaŕſtwo ſ. Bonifacija, za kotrež ſo tež w naſchich cyrkwjach
hromadża, ſkutkuje jara zbožownje. Tak je ſo woſebje tež w ſtarej
Pruſkej z joho pomocu wjacy cyrkwjow, farow a ſchulow załožiło. Někotre
tych nowych woſadow maja 1000—2000 duſchi. Ale wjele je tam hiſchcże
trěbne. Tak khodżi po knježeŕſkich zapiſkach hiſchcże 14,000 katholſkich
dżěcżi we wokrjeſomaj Gdanſk (Danzig) a Marienwerder do proteſtantſkich
ſchulow, hacžrunje bu tam w 10 lětach 13 nowych katholſkich ſchulow
załoženych. Nětko ma ſo miſſionſka ſtacija w měſtomaj Roſenbergu a
Saalfeldże załožicż; dokelž we wokolnoſcżi je khětra cžrȯda katholikow,
kotſiž bychu ſo hewak z najmjeńſcha ſchtož dżěcżi naſtupa za cyrkej
lochko zhubili. Z wjele krajinow Němſkeje proſcha tyſacy katholikow a
ſta katholſkich dżěcżi: Pomhajcże nam, zo nam a naſchim dżěcżom te
najwažniſche kubło, ſwjata katholſka wěra ſo njezhubi; pomhajcże nam, zo
bychmy katholſkoho měſchnika doſtali, kiž by nas na božim měſcże wot
hrěchow wotwjazował, kiž by naſche lube dżěcżi rozwucžował we prawej
wucžbje naſchich wȯtcow, kiž by nas pſched ſmjertnym bědżenjom po
Khryſtuſowym poſtajenju poſylnił. — Towaṙſtwo ſ. Bonifacija chce tež
katholſke woſady we naſchimaj diöceſomaj podpjeracż. W Serbach by tajka
podpjera drje najprjedy w Rakecach nuzna była, dokelž je tam a we
wokolnoſcżi tȯjſchto katholſkich dżěcżi, kotrež pak, dokelž ſu z
měſchanych mandżelſtwow abo dokelž ſu pſchez dżeſate lěto do lutherſkich
ſchulow khodżiłe, za katholſku cyrkej najbȯle ſo zhubja. Do tajkich
měſtow, hdżcž katholſke <pb n="94"/>ſchule ſu, bychu ſo tež katholſcy
ſtarſchi ſkerje pſcheſydlicż mȯhli. Dary za towaŕſtwo ſ. Bonifacija
hromadża ſo w cyrkwjach njedżelu po 5. juniju; hewak pak mȯža ſo wone
tež pola duchownych abo w redakciji Pȯſła wotedacż, hdżež budża
wozjewjene, woblicžene a potom na prawe měſta wotedate.

Pruſka. W Pruſkej a woſebje w Barlinje bu 40 cžłowjekow nalicženych,
kotſiž z proteſtantſtwa k židowſkej wěrje pſcheſtupichu. — Je ſo
woblicžiło, zo bě w Barlinje bjez 15,955 proteſtantſkimi pohrjebami
jenož 266 tajkich, pſchi kotrychž bě paſtor pſchitomny. Hdyž paſtor ſobu
njeńdże, napomina rowaṙ (tȯtka) pſchitomnych k modlitwje. Woni tak we
ſkutku wuznawaja, zo je ſpomožne za wotemrjetych ſo modlicż, ale we
ſłowje napſchecżiwnje prěja, zo je cżiſcż. — We Wrȯtſławju (Breslau)
pkacżi měſto ze ſwojeje kaſſy 30,000 toleri k#zdżerženju 29
proteſtantſkich paſtorow (hacžrunje maja někotre jich fary wulke
pȯdlanſke dokhody), ale za katholſke duchownſtwo měſto nicžo njedawa.

Weſtfalſka. Wjes Hörde, kotraž z wjetſcha z dżěłacżerjow we fabrikach
wobſteji, je ſej cyle za ſwoje pjenjezy nowu cyrkej natwariła, kotraž bu
30. meje poſwjecżena.

Schleswig=Holſtein. Do nowozałoženej katholſkej fary we Flensburgu
ſłuſcha 120 duſchi, do katholſkeje ſchule khodżi 24 dżěcżi. Ta ſama
licžba katholikow je nimale tež w Rendsburgu, Schleswigu, Neumünſteru,
Glückſtadtu a Eutinje.

Z Prahi. Towaŕſtwo ſ. Adalberta k podpjeranju khudych duchownych w
arcybiſkopſtwje ma nětko pſchez 18,000 ſchěſnakow zamoženja W běhu lěta
bu 9 duchownych z pjenježnej pomocu wobdżělenych.

Pȯlſka. Mnicham a mniſchkam zběhnjenych klȯſchtrow njedawa ſo wot meje
wjacy pjenježny pſchinoſchk, kiž bu jim prjedy ſlubjeny. Mniſcha, kotſiž
mȯža duchownſke winowatoſcże dopjelnicż, mȯža ſo hłodu wobrȯcż, ale
knježny cżeŕpja wulku nuzu. Pola knježnow viſitkow we Warſchawje je jich
40 w najwjetſchim tradanju a pola bernardinkow we Łowicžu, hdżež je tež
20 feliciankow pſcheſydlenych, je hłodowy tyfus (khoroſcż) wudyrił.
Knježeŕſtwo je tež paſy tym zapowjeło, kiž chcychu druhdże ſwoje
zežiwjenjo pytacż! Duchowna akademia a ſeminar matej pod ſwětnu a
druhowěriwu wyſchnoſcż ſtajenej bycż.

Rakuſka. Proteſtantſki „Guſtavadolfverein“ je w khěžorſtwje hacž do
kȯnca zandżeneho lěta 53 lutherſkich modleŕnjow a cyrkwjow natwarił.

Z Djakowa. Sławny biſkop Stroßmajer je ze ſwojim kapitlom wobzanknył
nowu biſkopſku cyrkej natwaricż, 42 ſahow (kloftrow) dołhu a 28
ſchěroku.

Lublana (Laibach.) Tudomny wjeŕchbiſkop je porucžił, zo ma ſo po
poſlednjej woli joho prjedownika, narodnje zmyſlenoho wjeŕchbiſkopa
Wolfa nětko z joho wotkazanych pjenjez druhi dżěl wulkoho ſłowjenſkoho
(krajinſkoho) ſłownika wudacż. Ta kniha je wot někotrych wucženych
Słowjencow hižo pſchihotowana a budże nětko bȯrzy wudata.

<pb n="95"/>

Z Lublany (Laibach) piſa ♣Zgodnja Danica:♠ W Swjatym Handriju (St.
Andreas) ſta ſo podawk, kiž mȯže wěru do najſwjecżiſchoho ſakramenta
prawje wožiwicż. Stary muž ze wſy běſche horliwy ſobuſtaw bratrſtwa
modlerjow k najſwjecżiſchomu ſakramentej a dżeržeſche ſwěru ſwoju
modleŕſku hodżinu pjatk w 12. pſchipołdnju. Nahle ſkhorje jedyn
ſchtwȯrtk wjecžor a zhubi pomjatk a rycž. Bȯrzy pȯſłachu po duchownoho.
Hdyž tȯn z najſwjecżiſchim ſakramentom pſchińdże, wrȯcżi ſo khoromu
pomjatk a rycž a wȯn doſta ſ. ſakramenty pobožnje a měrnje. Bȯrzy na to
wrȯcżi ſo khoroſcż a wȯn woſta bjez pomjatka a rycže cyłu nȯc. Pjatk
dopołdnja da tſi krȯcż znamjo žiwjenja ſo praſchejo: Budże ſkoro
dwanacże? A pſchindże połdnjo. A hlej! mrějacy hiſchcże junu zjawnje
wupraji mjena najſwjecżiſcheje Trojicy a wumrje. Wumrje na dnju a w
hodżinje ſwojeje bratſkeje modlitwy.

Wuheŕſka. W oktobru budże w Granu wyſchſcha holcža ſchula wotewrjena,
kotruž dżeſacż knježnow na ſo wozmje. Kardinal primas je k tomu 60,000
ſchěſnakow darił a kapitl 7000. Wyſche toho natwari kardinal nowe wulke
ſchulſke twarjenjo.

Z Roma. W lětopiſach wuſtawa k rozſchěrjenju wěry (♣Propagazione della
fide♠) cžitamy zapiſk pſchinoſchkow na lěto 1864. Z Francowſkeje je
pſchiſchło: 3,479,290 frankow (nȯrtow), z Italſkeje 328,491, z
Belgiſkeje 301,028, z Němſkeje 254,185, z Jendżelſkeje 269,754, z
Hollanda 91,714, z Schwajcaŕſkeje 46,257, z Portugalſkeje 31,061, z
Anatolije 23,598, ze Schpaniſkeje 7995, z Ruſkeje a Pȯlſkeje 904, ze
połodniſcheje Ameriki 39,055, z polnȯcneje Ameriki 167,316, z Afriki
37,861, z Aſije 6685, z Auſtralije 4842; to je z pſchilicženjom centimow
(ſtotych dżělow franka) pſchi kȯždej ſummje zhromadnje 5,089,996
frankow.

(Statiſtika katholſkeje cyrkwje.) Po rozeſtajenju italſkich nowinow
♣Civiltà cattolica♠ podawamy zajimawy pſchehlad. Někotſi ſtatiſtikowje
chcedża licžbu katholikow na cyłej zemi na 150 milijonow ſtajecż. Balbi
licžeſche jich w lěcże 1826 na 139 milijonow. Ale tale licžba njedoſaha
a mȯže ſo bjez bojoſcże na 200 milijonow powyſchicż. Po nowiſchich
licženjach ma Europa 147,194,000 katholikow, Aſia a Oceania (Auſtralia)
9,666,000, Afrika 4,671,000, Amerika 46,970,000; do hromady 207,891,000.
Naſcha cyrkej ma po tajkim w runej licžbje 208 milijonow, orientalſka
ſchismatiſka pak 70 milijonow, proteſtanſtwo 66, kſcheſcżanſtwo do
hromady tak 344 milijonow. Židowſtwo ma 4 milijony, iſlam
(mohamedanſtwo) 100 milijonow, brahmaism 60, buddhism 180, chineſiſke
pohanſtwo 152, do hromady 840 milijonow. Najwjacy je katholſka cyrkej w
zjenocżenych ſtatach Ameriki roſtła. Tak běſche tam w lěcże 1808 jenož 1
diöceſa a w lěcże 1857 hižom 41, w prěnſchim lěcże 68 duchownych pſchi
80 cyrkwjach a w poſleniſchim 1872 duchownych pſchi 2880 cyrkwjach.

<pb n="96"/>

Schto je pacżer k jědżi?

„Lubi bratſja! prajeſche pobožny abt pſchi jědżi, poſłuchajcże na
dżecżo, kotrež dżenſa w nocy mějach.“ „Mi ſo dżijeſche, zo ſedżu z
tſjomi bratrami za wjecžerju. W horcże prěnjoho bu ſuchi jecžny khlěb k
mjedu; w horcże druhoho woſta wȯn, ſchtož bě; w horcże tſecżoho ſo
pſchewobrocżi do połona. Z cžoho to, zo mějeſche jenajki khlěb tola
tſoje ſłodżenjo?“ Bratſja njemȯžachu dżecżo ſebi wukłaſcż a mjelcžachu.
Skȯncžnje praji abt: Prěni wužiwa ſwȯj kruſchk khlěb z dżakom a
pobožnoſcżu k Bohu; druhi tȯn ſamy wužiwa z liwkoſcżu a bjez dopomnjecża
na Boha; tſecżi jȯn jedżeſche z njeſpokojnoſcżu, morkotanjom a ze
ſkorženjom Spokojnoſcż a pobožny dżak k Bohu poſłȯdni nam hȯrkoſcże, ale
njeſpokojnoſcż a njedżakownoſcż pohȯrcži nam wjeſołoſcże. ♣Hff.♠

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Zańdżeny tydżeń buchu w tachantſkej cyrkwi ſ. Pětra
piſchcżele zwotorhane, a pſchińdu nětko do kulowſkeje farſkeje, kotrejž
buchu za tuni pjenjez pſchedate. Nowe wjetſche piſchcżele, kotrež je k.
Kohl za naſch kapitl hižo natwarił, budża hakle po pſchetwarjenju chora
ſtajane.

Z klȯſchtra Marijinoho Doła. Tudy zemrje a bu na dżeń ſ. Madleny
ſwjatocžnje khowana jena z tudomnych ſerbſkich klȯſchtyrſkich
knježnicžkow — Sidonia Marija Welſec z Hrubjelcžic, hakle 31 lět ſtara.
Wona bě runje woſom lět po wotpołoženej profeſſy a z cyła 10 lět w
klȯſchtrje. R. i. p.

Z Wotrowa. Kaž ſłyſchimy, pſchiṅdże w ſpocžatku ſeptembra k nam nowy
faraŕ k. Wels.

Z Dreždžan. Hnadna knjeni abatyſa z klȯſchtra Marijinoho Doła je k
wotmyſlenej khěži za tudomne towaŕſtwo rjemjeſniſkich 50 toleri dariła.

Z Kulowa. Naſcha měſchcżanſka wyſchnoſcż (magiſtrat) je 10 toleri k tym
daram pſchipołožiła, kotrež ſo na cżiſchcżanu prȯſtwu frankfurtſkich
(nad Oderu) dżěcżi w tudomnych ſchulach kaž druhdże w Serbach a Němcach
k twarjenju katholſkeje ſchule za Frankfurt hromadżachu. Kaž je znate,
je frankfurtſki faraŕ k. Wornacž z Kulowa.

Z Dreždżan. Naſch hnadny k. biſkop budże ſwjaty ſakrament firmowanja
wudżělecż w Chemnitzu 20. auguſta, w Annabergu 22., w Plauenje 24., w
Zwickawje 27. auguſta, w Lipſku 10., w Grimmje 13., w Hubertusburgu 14.,
w Miſchnje 15., we Freibergu 17. a w Pirnje 24. ſeptembra.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokladnicy je pſchinoſchk zapłacżił k. Žofka z Dobroſchic.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoɫ. Cyrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 10. Budyšin, 19. augusta 1865. Lětnik 3.♠

Wo kſcheſcżanſkej doſpołnoſcżi.

Kȯždy kſcheſcżan ma winowatoſcż, za wěrnej kſcheſcżanſkej doſpołnoſcżu
ſo prȯcowacż. Bȯjſki wumožnik rycži wo tymle zjawnje: „Budżcże doſpołni,
kaž waſch njebjeſki Wȯtc doſpołny je“. A ſwjaty japoſchtoł Jakub chce,
zo dyrbimy we wſchěch wěcach, (kiž naſchu zbȯžnoſcż naſtupuja), doſpołni
bycż a we nicžim pobrachowacż dacż.

Wjele ludżi ma wopacžne měnjenjo, zo dyrbja jenož klȯſchtyrſke woſoby,
mniſcha a mniſchki po tejle doſpołnoſcżi ſo prȯcowacż a zo tȯn, kiž je w
ſwěcże žiwy, hižom doſcż cžini, hdyž najwažniſche z božich a
cyrkwinſkich kaznjow wě a zwjerſchnje dopjelni. Haj tež tajkich je
doſcż, kotſiž ſo wſchěm pěknym a nabožnym wuſměja, hdyž cżile wjacy
krȯcż hacž druzy cyrkej wopytuja, cžaſcžiſcho ſwjate ſakramenty
doſtawaju, we zwonkownym ſo pſchiſtojnje a ponižnje zadżeržuja atd. a
jich tohodla pobožnoſtkarjow, ſwjatcow a tajencow mjenuja. Zo tajke
njeluboſcżiwe wuprajenja wěſcże nikomu dowolene njejſu, to njetrjeba
hakle dopokazane bycż. — Schtȯž myſli, zo kſcheſcżanſka doſpołnoſcż te
dopjelnjenjo tſjoch evangelſkich radow: khudoby, cżiſtoty, a
poſłuſchnoſcże we ſebi wopſchija, tȯn je wězo wot tajkeje doſpołnoſcże
wuwzaty, pſchetož nic kȯždy je k klȯſchtyrſkomu žiwjenju powołany, tak
zo mohł we wſchim khude, nježenjene a zdżeržliwe žiwjenjo wjeſcż a ſo
jenomu prědkſtojicżerjej podcżiſnycż, kaž klȯſchtyrſke parſchony to
cžinja. Za to pak dyrbi kȯždy kſcheſcżan tola wſchelake cžinicż, ſchtož
je na tamne tſi evangelſke rady jara podobne, a we tym wobſtoji
doſpołnoſcż jednoroho kſcheſcżana. Khude we zwonkownym a nutskownym
naſtupanju dyrbja parſchony we klȯſchtrach <pb n="98"/>bycż, ale khudoba
njeſmě tež cuza wěc bycż za toho, kiž we ſwěcże ſo žiwi, pſchetož kȯždy
kſcheſcżan dyrbi khudobu dżeržecż we duchu (Mat. 5, 3), wȯn mȯže drje
zamoženjo wobſynycż, dyrbi je pak derje t. j. po božej woli
pſchetrjebacż a njeſmě je na pſchibȯjſke waſchnjo lubowacż; potajkim je
z tym ſamo wot ſo zakazane wſchitke hordżenſtwo a pycharſtwo, wſchitke
njetrěbne pſchecžinjenjo abo nałoženjo na tajke wěcy, kiž ſu Bohu
njeſpodobne. Tež cžiſte žiwjenjo wjeſcż dyrbja nic jenož klȯſchtyrſke
woſoby, ale tež tak wjele hacž mȯžno, mandżelſke, pſchetož zbȯžni budża
jenož cżi, kiž cžiſtu wutrobu maja a poſłuſchnoſcż, kiž ſo wot
klȯſchtyrſkich parſchonow žada, je wſchěm bjez wuwzacża, hdżežkuli
pſchebywaja, tak nuzna, zo je kȯždomn bjez njeje njemȯžne, k zbȯžnoſcżi
pſchińcż, pſchetož nic kȯždy, kiž praji Knježe, Knježe, pȯńdże nuts do
božoho kraleſtwa, ale jenož tȯn, kiž wolu Wȯtca dopjelnja. Tale
poſłuſchnoſcż, kiž takrjec doſpołnoſcż kȯždoho wucžinja, žada pak nic
jenož wjele wot klȯſchtyrſkich parſchonow, ale tež khětrje wjele wot
tajkich, kotſiž ſpodobanjo na klȯſchtyrſkim žiwjenju nimaja. Wſchitko,
ſchtož Bȯh pſchikaza, pſchiſłuſcha k tejle poſłuſchnoſcżi, potajkim: kaž
Jězus ponižny bycż a ſo zaprěcż, rozhněwanja wot druhich, khoroſcże a
cżerpjenja rady na ſo wzacż a znjeſcż, njepſchecżelow lubowacż, wſchěch
hrěchow tež małych ſo zdalowacż, ſwjate ſakramenty huſto a nutrnje
doſtacż, huſto a cžaſto ſo modlicż, z jenym ſłowom: wſcho ſchtož Syn
boži a wot njoho załožena cyrkej nam porucža a za trěbne k naſchej
zbȯžnoſcżi ſpȯznataj, wſcho to ſobu ſłuſcha k prawej poſłuſchnoſcżi,
potajkim k prawej kſcheſcżanſkej doſpołnoſcżi.

Swjaty Domaſch z Aquina praji, zo prawa kſcheſcżanſka doſpołnoſcż nicžo
druhe njeje hacž prawa luboſcż k Bohu a k bližſchomu[21]⁾. A wȯn njeje
to ſnadż jenož za njewěſte měnjenjo wuprajił, ale to na wěſte ſłowa
japoſchtoła załožił, kiž wot tejeſameje luboſcże praji, zo je wona
dokonjenjo cyłoho zakonja. Swjaty Hawſchtyn tohodla tež tymle
japoſchtołſkim ſłowam ſo pſchizankuje, hdyž piſa: „Hakle naſtawaca
luboſcż je doſpołnoſcż jenoho dżěſcża; pſchibjeraca luboſcż je hižom
khětrje pruhowana doſpołnoſcż, wulka luboſcż je wulka doſpołnoſcż a
dokonjana a jara wulka luboſcż je dokonjana doſpołnoſcż.“ Jelizo ſo
potajkim doſpołnoſcż kſcheſcżana po měrje joho luboſcże (kiž wjetſcha
abo mjeńſcha bycż mȯže) złožuje, dha to dopokazuje, zo ſo doſpołnoſcż po
prawym we nicžim wot luboſcże njerozdżěla, ale kaž wona toſamo je a z
njej pſchezjene pſchińdże. — Najwažniſchi ſrědk, tule luboſcż abo
kſcheſcżanſku doſpołnoſcż doſahnycż, wobſteji we tym, zo kȯždy po njej
nutrnje a takrjec ſtajnje požada. W tymle naſtupanju dyrbi žiwjenjo
kſcheſcżana tež ſtajne požadanjo bycż, zo by doſpołny był abo tak wjele
hacž mȯžno we tym pſchibjerał. Swjaty Hawſchtyn nuznotu tejele wěcy
pſchez rjane pſchirunanjo prědkſtaja: „Runje kaž tȯnſamy, kiž <pb
n="99"/>chce do ſwojeje ſuknje wjele nakupjenych wěcow nuts wzacż a
wobkhowacż, wſchě jeje zaki wotcžinicż a je rozſchěricż dyrbi, tak dyrbi
tež wěrny kſcheſcżan wſchě kucżiki ſwojeje wutroby wotcžinicż a ſo tak
pſchez ſtajne žadanja wutroby k nutswzacżu wulkich duchownych hnadow
khmanoho cžinicż a pſchihotowacż. Najrjenſchi pſchikład za nas, praji
tutȯn cyrkwinſki wȯtc, je ſwjaty Pawoł, kiž pſchewzaty wot žadoſcże za
doſpołnuſcżu praji (Philipp. 3. 13): „Bratſja! ja hiſchcże ſam ſo
njedżeržu za toho, zo bych je pſchimał: jene pak zapomnju, ſchtož je
zady mje a prȯcuju ſo po tym, ſchtož z prědka je, po tym daru
njebjeſkoho powołanja we Jězuſu Khryſtuſu“. — Z toho, praji ſwjaty
Hawſchtyn, ſo zjawnje dohladamy, zo dyrbi cyłe žiwjenjo kſcheſcżana
ſtajne požadanjo bycż po wěrnej kſcheſcżanſkej pȯccżiwoſcżi. Tele
požadanjo je jadrjeſchko toho ſchtoma, kiž płody wſchelakich
pȯccżiwoſchow pſchinjeſcż dyrbi, woſobnje pak wſchěch ſkutkow praweje
luboſcże k bližſchomu. We kȯždym cžaſu wubudżi boža hnada tele žadanjo
we wutrobach cžłowjekow pſchez wſchelake ſrědki. Za mnohich bě
želnoſcżiwa ſpowjedż ſpocžatk jich doſpołnoſcże; tak to bě n. p. pola
zbȯžneje Angele z Foligno, kiž ſama wot ſo wuzna, zo je jenož jena
ſpowjedż ju wumohła wot wěcžnoho zahubjenja. Za druhich běchu ſwjate
dny, pſchecžinjene we ſamotnoſcżi a z rozpominanjom bȯjſkich wěcow kaž
za ſwj. Karla Borromejſkoho a Franca Borgias. Pola druhich wozmje
kſcheſcżanſka doſpołnoſcż ſwȯj ſpocžatk z cžitanjom duchownych piſmow
kaž pola Ignaca z Loyole a ſwjatoho Jana Kolombina, a zaſy pola druhich
ze ſłyſchenjom božoho ſłowa kaž pola ſwjatoho Mikławſcha z Tolentina.
Huſto ſo tež ſta, zo buchu woni pſchez woſebite bože dopuſchcżenjo
polěpſcheni porokowacoho ſłowa dla, kiž ſu tajkim ſtaroſcżiwi ſtarſchi
dali abo nabožni nutrni měſchnicy a ſpowjednicy.

Wěſcże je Bȯh luby Knjez tež tebje hižom pſchez tajke abo podobne ſrědki
domapytał a k naſtupjenju doſpołnoho kſcheſcżanſkoho žiwjenja
pſcheproſył a wubudżił. Je-li Bȯh tebi, luby cžitarjo! hižom tule hnadu
wopokazał, dha kedżbuj na to a hladaj, zo by ty potrěbne ſrědki nałožił,
te žadanjo ſwojeje wutroby po doſpołnoſcżi dopjelnicż, we njej woſtacż,
haj pſchecy dale a dale krocžicż. A kajke ſrědki drje to budża? Ja chcu
tebi je mjenowacż: nabožny kedżbliwy wjedżeŕ twojeje duſche abo
ſpowjednik, huſte rozpominanjo najwažniſchich wěrnoſczow naſcheje wěry,
kedżbne cžitanjo duchownych knihow, pobožne modlenjo, huſtokrȯcżna
ſpowjedż a doſtojne woprawjenjo, nutne cžeſcżenjo ſwjatych a woſobnje
ſwjateje Marije. Trjebaj po ſwědomju tele ſrědki a budż pſchepokazany:
ty budżeſch z nimi dżeń wot dnja dale krocžicż. — By ty pak woprawdże
dale krocžił, dha njepodaj ſo hordej myſli, zo ſy we doſpołnoſcżi hižom
daloko doſcż pſchiſchoł a dale hicż njetrjebaſch, pſchetož nic tamny je,
kaž ſwj. Hawſchtyn praji, hižom doſpołny, kiž je woprawdże hižom něſchto
wot doſpołnoſcże woptał a nětk ſtejo woſtanje, ale tȯn, kiž ſtajnje ſo
prȯcuje we wěrnej doſpołnoſcżi pſchibjeracż a tu žadoſcż ma, ſo z Bohom,
tym kužołom wſcheje doſpołnoſcże zjenoſcżicż. — ♣P. L.♠

<pb n="100"/>

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němſka. Wjedżicżerjo proteſtanſkich miſſionow ſu, kaž francowſki ♣Le
Monde♠ piſche, we wulkej ſtaroſcżi. Dla pobrachowanja pjenjez abo, kaž
ſej druzy myſla, dokelž z cyłoho dżěła mało płodow wukhadża, bu w
poſlenimaj lětomaj dwacecżi proteſtantſkich ſchulow za pohanow we
Narańſchej Indiſkej zamknjenych. Wyſche toho powjeda rozprawa towaŕſtwa
miſſionow w Baſelu, hłownym žȯrle proteſtanſkich miſſionow, zo ma
towaṙſtwo za ſwoje pjenjezy w Indiſkej 84 miſſionarow z 47 žȯnſkimi, 90
katechetow, 11 wucžeŕkow a 32 wucžerjow za pohanow, kotſiž ſu na 24
ſtacijach.

Bajerſka. W kraju je 9 mužſkich a 17 žȯnſkich rjadow, do kotrychž
ſłuſcha 498 duchownych, 343 fratrow laikow, 3624 mniſchkow a 180
novickow. Franciſkanowje maja 142 duchownych a 181 laikow, benediktonojo
108 duchownych, redemtoriſtojo 67 a kapucinowje maja 100 duchownych a
107 laikow. Miłoſcżiwe ſotry licža 436 mniſchkow a 75 novickow,
franciſkanki 37 klȯſchtrow z 632 knježnami; khude ſotry maja 109
wuſtawow a ſtacijow ze 646 knježnami.

Pȯlſka. Nowy khěžorowy naměſtnik w Litwje a nawjecžornej Ruſkej general
Kaufmann je runje tak ſtaroſcżiwy wo rozſchěrjenjo ſchismatiſkeje wěry
kaž wotſtupjeny general Murawjew. Woſebje wojuje wȯn pſchecżiwo
klȯſchtram. Najmjeńſchi podhlad (Verdacht), zo je bjez nimi a pȯlſkimi
měſchcżanami někajke zjenocżenjo, hižo doſaha, zo ſo klȯſchtyr zamknje a
joho kubła wozmu k lěpſchomu ſchismatiſkich klȯſchtrow. To ſamo cžini ſo
w kijowſkej, wołyńſkej a podlěsſkej guberniji. Naměſtnik general Bezak w
Kijowje je klȯſchtyr kapucinow w Bruſikowje zamknycż a mnichow wuhnacż
dał; runje tak bu klȯſchtyr we Łucku zamknjeny a miłoſcżiwe ſotry ze
Žitomiera zdalene. W ſchulach ſo ſtaraja, zo by ſchismatiſka wěra nic
jeno tam knježiła, hdżež je wulka wjetſchina katholſkoho wobydleŕſtwa,
ale wobhladuja ſchismatiſku hako wěru cyłoho kraja; ſchtȯž k njej
njeſłuſcha, płacżi za cuznika a njepſchecżela. Za to w kongreſſowym
kraleſtwje ſchismatiſka wěra njeje tak zbožowna. Pſchi wſchěch
pſcheměnjenjach je lud luboſcż k wěrje a narodnoſcżi wobkhował.
Wupȯſłani ruſowſcy popja njebuchu nihdże pſchijecżi. Z ruſowſkich
ſchulow, kiž buchu załožene, je jich hižo wjele prȯznych.

♣Tygodnik katolicki.♠

Z Prahi. Cžěſke towaŕſtwo ſwjatoho Prokopa, kotrež wucžene ſpiſy wudawa,
ma hižo 800 ſobuſtawow najbȯle duchownych, a wuda w krȯtkim druhi a
tſecżi dżěl wobſchěrnoho wukładżenja ſwjatoho piſma wot profeſſora
Suſchila, kotryž je wȯndy pſchi 500 lětnym jubileju winſkich wyſokich
ſchulow cžeſtny doktorat doſtał.

Z Wuheŕſkeje. Swjedżeń ſſ. Cyrilla a Methoda, patronow ſłowjanſkoho
naroda, je z prȯcowanjom k. biſkopa Schcżěpana Moyſeſa za diöceſu Bańſka
Byſtrica (Neuſohl) z dowolenjom ſwjatoho wȯtca, na kotrohož bě ſo
najdoſtoj<pb n="101"/>niſchi k. biſkop z woſebitej prȯſtwu wobrocżił,
tež na 5. julija abo ſcżěhowacu njedżelu pſchepołoženy; lětſa bu tak 9.
julija ſwjecżeny. Pontifikalnu božu mſchu w Byſtricy mějeſche k. probſt
Domaſch Čerwen, pokładnik ſłowakſkeje Macżicy a pſchecżel ſłowakſkoho
naroda, z wulkej aſſiſtencu. Božu mſchu pſchewodżeſche wulki chor
ſpěwarjow. Prědowanjo mějeſche k. profeſſor J. Markus, w kotrymž po
ſłowakſku rycžeſche wo zaſłužbach ſſ. Cyrilla a Methoda w naſtupanju
wěry wot njeju prědowaneje a w naſtupanju kſcheſcżanſkoſłowjanſkoho
piſmowſtwa wot njeju załoženoho. My Serbjo ſmy jenicžey Słowjenjo,
kotſiž dżeń ſſ. Cyrilla a Methoda ani w měrcu ani w juliju w cyrkwinſkej
protycy nimamy!

Z Cžech. We měſcże Policžcy ſwjecżeſche nětko hižo 83 lět ſtary k.
biſkop z Kraloweje Hrȯdca (Königgrätz) nowu farſku cyrkej, kotraž bu na
měſcże ſtareje, pſched 20 lětami ſpaleneje, w rjanym gothiſkim ſtylu za
250,000 ſchěſnakow natwarjena. Měſchcżenjo ſami běchu tejko pjenjez
nawdali.

Z Jagera (Erlau). Arcybiſkop Bartakovics, kotryž je njedawno měſchniſki
jubilej ſwjecżił, je w cžaſu ſwojoho zaſtojnſtwa k podpjeranju khudych,
dobrocżerſkich a wědomnoſtuych wuſtawow znamjenitu ſummu 396,229
ſchěſnakow darił, bjez tym za wuheŕſku akademiu 10,500 a za madżarſke
dżiwadło (theater) w Peſchcże 2000 ſchěſnakow.

Bołharſka. ♣Le Monde♠ podawa znjepokojace nowinki. Schismatikowje z
knježerſtwom prȯcuja ſo uniju (zjenocżenjo) z romſkej cyrkwju zanicžicż.
Naměſtnikej (paſchi) w Adrianoplu a Monaſtiru najzjawniſcho
wuſtupujetaj. Poſleniſchi ſłuži woſebje grichiſkomu biſkopej ze
Stromnicy a je pſcheſcżěhanja pſchecżiwo katholſkim miſſionaram a
pſcheſtupjenym zawjedł, tak zo jich kaza do jaſtwow mjetacż a bicż, abo
tež nakładuje jim wumyſlene dawli, zo by jim žadoſcż za zjenocżenjom z
Romom zahnał a jich pod grichiſkoho biſkopa zaſy pſchiwjedł. Cżi, kotſiž
ſo tak pohnucž dadża, doſtanu z nowa dobroty. Knježerſtwo w
Konſtantinopolu a pȯſłancojo wjedża wo tej njeknicžomnoſcżi, a tola ſo
wone njeſchtrafuja. Njech jeno je žid abo proteſtant někak pſchimany,
njezabudu žane nowiny ſwoje ſobucžucżo wuprajicż a ſtraſcha
pſchecżiwnikow z hroženjom; ale hdyž je wo katholika cžinicż, njeje jim
hȯdno na to ſpominacż; woni mȯža bycż wſchelako zahubjeni, kaž w
Pȯlſkej; jenož někotre nadobniſche hłoſy wobaraja njewinowatych.
Słužownik njeje wyſche ſwojoho knježa, praji Khryſtus.

♣(Tygodnik kat.)♠

Schwejdſka. W Gothenburgu bu nowa cyrkej ſwjatoho Jȯzefa ſwjecżena w
pſchitomnoſcżi wjele proteſtantow wot k Studacha, biſkopa ♣in partibus.♠
Je tam wokoło 100 katholſkich ſwȯjbow. To běſche w Schwejdſkej prěnje
bikopſke ſwjecżenjo cyrkwje wot cžaſow tak mjenowaneje reformacije a to
hiſchcże w narodnym měſcże proteſtantſkoho krala Guſtava Adolfa.
Wſchitke ſchwejdſke nowiny wjele wo tym powjedaja.

Z Roma. Bamž pſchebywa ſtrowy na hrodże w Caſtelgandolfo a do<pb
n="102"/>wola kȯždy dżeń pſchiſtup. Tež wukhodżuje ſo huſto a wopytuje
blizke cyrkwje. Runje je dekret wudał, zo mȯže ſo k ſwjatoprajenju
zbȯžneje Germany Couſin ze wſy Pibrac z francowſkeje diöceſy Toulouſe
pſchiſtupicż. Wudawki pſchi tajkej ſwjatocžnoſcżi njepłacżi bamž, kaž
chcychu jene ſwětne nowiny na to ſwarjecż, ale z darow a zběrkow; k
pſch. pola klȯſchtyrſkich woſobow hromadżi ſo w cyłym rjadu.

Z Roma. Bamž ma dotal 5 krajinow (provincow) wot ſwojoho kraleſtwa: Rom
a Camarca z 326,509 wobydlerjemi, Civitavecchia z 20,707, Froſinone z
154,559, Velletri z 62,013 a Viterbo 128,324; potajkim 692,412 duſchi.
Měſto Rom ma 203,896 duſchi, bjez nimi 4585 duchownych woſobow
(měſchnikow a nižſchich ſwjecżenych, mnichow a mniſchkow). Wot jałmožny
a we ſchpitalach žiwi ſo 2012 ludżi; duž pſchińdże 1 khudy na 102
wobydleri. Za to je w Parizu 1 khudy hižo na 19, w Londonje na 15, w
Jendżelſkej z cyła na 17. Wſchudżom je pſchipoznate, zo ma Rom
najlěpſche zaſtaraŕſke domy a zo je proſcheŕſtwo na haſach jara
wotebjerało. W romſkich ſchpitalach je 4500 łoži za khorych
pſchihotowanych; po tej měrje dyrbjał jich Pariz 38,000 měcż a ma jich
jeno 8000, a London dyrbjał jich 63,000 měcż a ma jich tola jeno 6000.

Z Roma. Bamž je za pȯlſke kollegium (duchownſku ſchulu) kupił cyrkej a
klȯſchtyr ſ. Adriana a druhe k tomu ſłuſchace twarjenja. Z 1. novembra
budże kollegium za 15 alumnow wotewrjene. Jedyn Polak je ſo woſebje
prȯcował wo joho załoženjo a ſwjatomu Wȯtcej k tomu pjenjezy dał;
ruſowſke pȯſłanſtwo pak je ſo ze wſchěmi mocami pſchecżiwo wotewrjenju
toho wužitnoho zakłada zapjerało. — Za ſwjatym wȯtcom je znaty Franc
Lißt na lětni hrȯd we Caſtelgandolfo pſchijěł. — Z mexikanſkim khěžorom
njeje cyrkej dotal wujednana.

Italſka. Jedyn paſtor w Neaplu wukładowaſche w zhromadżiznje po ſwojim
zrozymjenju Khryſtuſowe ſłowa: „Dżi wote mnje, ſatanje“ tak hako bychu
bamžej prajene byłe. Lud tajke hanjenjo ſłyſchawſchi ſo jara rozhněwa,
naſta kſchicženjo a ſycženjo, kotrohož dla wukładowaṙ njemȯžeſche ſwoje
prědowanjo ſkȯncžicż; wȯn dyrbjeſche cżeknycż, zo by dalſchomu khoſtanju
za dawany pohorſchk wuſchoł.

Francowſka. W Parizu je załožeŕka a generalna wyſchſcha rjadu „knježnow
wot ſ. wutroby Jězuſoweje“ w ſtarobje 85 lět zemrjeła. Pſched 65 lětami
załoži wona w Amiensu prěni dom ſwojoho rjada, kotryž nětko we
wſchitkich katholſkich krajach za wyſchſche wocżehnjenjo holcžatkow
ſkutkuje.

Jendżelſka. Z Norwicha piſaja, zo by znaty „bratr Ignac“ (k. Lyné),
załožeŕ tak mjenowanych jendżelſkoproteſtantſkich benediktinow wot
ſwojich ſamſnych mnichow wot ſwojoho prědkſtejeŕſtwa wotſadżeny, dokelž
prawidła (regule) ſ. Benedikta ſtajnje pſcheměnja a jich tyraniſiruje.
To ſu hotowi mniſcha! Tu nowinku zhoni „bratr Ignac“ w Londonje, hdżež
bě ſo podał, zo by miſſionſke prědowanja dżeržał w koncertowym ſalu. Wȯn
njemȯžeſche ſo zdżeržecż a ſpomni <pb n="103"/>w prědowanju 26. junija,
zo ſo w joho njepſchitomnoſcżi bratſja w „klȯſchtrje“ kȯždy krȯcż
pſchecżiwo njomu zběhaja. O poſłuſchnoſcż! — Pſchez ſmjercż ſwojoho nana
bu lord Feilding, jedyn z najhorliwiſchich konvertitow (wobrocżenych) w
Jendżelſkej, hrabja Denbigh a ſobuſtaw komory lordow (knjezow).

Jendżelſka. Biſkopſka ſwjecżizna nowoho londonſkoho arcybiſkopa Manninga
(kiž bě pſched ſwojim pſcheſtupjenjom 1851 wyſoki proteſtanſki duchowny)
bě jara ſwjatocžna. Wȯn bu 8. junija ſwjecżeny wot biſkopa Ullathorne z
Birminghama pſchi aſſiſtency biſkopow ze Salforda a Newporta. Wſchitcy
biſkopowje cyłeje Jendżelſkeje běchu pſchitomni, wyſche toho wulka
licžba ſwětſkoho a klȯſchtyrſkoho duchownſtwa ze wſchěch biſkopſtwow.
Tež běchu tam pȯſłancojo katholſkich knježeŕſtwow a zaſtupnicy
wſchitkich woſobnych katholſkich ſwȯjbow Jendżelſkeje. Spěw, prědowanjo,
ceremonije a nowy arcybiſkop ſkutkowaſche mȯcnje na mnohoſcż
proteſtantow, kotſiž běchu we ſwjatnicy. Nowiny Times praja, zo bě to
kraſna a impoſantna ſwjatocžnoſcż. — Bamž je žohnowanjo wudżělił k
twarjenju noweje arcybiſkopſkeje cyrkwje ſ. Mikławſcha w Londonje.

Jendżelſka. Tež proteſtantſki cžaſopis ♣„Sun“♠ piſche: To je dżiwny
podawk, zo bě bjez duchownymi a mnichami, kotſiž běchu w cyrkwi ſwjateje
Marije w Moorfieldu pſchi ſwjecżenju arcybiſkopa Manninga, wjacy hacž
ſto z mnohoſcże tych, kiž prjedy k jendżelſkomu wuznacżu ſłuſchachu abo
w proteſtantſkich duchownſkich ſchulach ſchtudowachu.

Z Konſtantinopola. Jeſuitowje ſu tudy gymnaſium załožili, kotrež ſo wot
Frankow (tak mjenuja tam wſchě k wjecžoru bydlace ludy), Grichow a
Armenow wopytuje. Wucžerjo ſu wuhnacżi jeſuitowje ze Siciliſkeje;
potajkim ſu Turkowje k nim pſchecżelniſchi hako kſcheſcżenjo w jich
wȯtcnym italſkim kraju! Tež egiptowſki měſtokral pſcheje ſej w Kahiru
jeſuitſke ſchule měcż a je ſo tohodla k jeſuitam we Francowſkej
wobrocżił.

Z Jeruſalema. Tu ſo mejſka pobožnoſcż rjenje dżerži. Arabowje
pſchinoſcheja kȯždy dżeń nowe kwětki — oleandry, jasminy, naliki, rȯže a
druhe kwětki na wołtaŕ ſ. Marije. Na wołtarju ſwěcżi ſo jara wjele
ſwěcow, kotrež cžeſcżerjo ſ. Marije wſchelako debjene ſami daruja.
Spěwaja ſo tam rȯzarije, litanije a modlitwy; tež je krȯtke arabſke
prědowanjo a požohnowanjo.

Algirſka. Pſchi ſwojim pobycżu w tymle kraju Afriki wopyta khěžor
Napoleon ♣III.♠ bjez druhim tež klȯſchtyr krutoho rjada trappiſtow w
Staoueli. Abt khěžora powitawſchi wjedżeſche joho do wſchěch
klȯſchtyrſkich twarjenjow. Pſchi hoſcżinje daſche ſej khěžor tež
wſchelake jědże pſchedpołožicż, kotrež k wſchědnomu wobjedu trappiſtow
ſłuſcheja a kotrež ſu wſchitke ze zeleninow (zahrodnych roſtlinow) we
wodże bjez wſchitkoho zacžinka abo pſchidawka korjenjow pſchihotowanych.
Abt praji: „Naſcha regula nam zakazuje druhe jědże wužiwacż, ale naſchi
bratſja wjedża je tak wubjernje waricż, zo ani njepomyſlimy na
njedoſtatk prawoho jich pſchihotowanja.“ K ſwojomu ſpodżiwanju namaka
khěžor bjez mnichami tež ně<pb n="104"/>kotrych wojakow a to 12 muži z
khěžorſkeje gardy. General Fleury pokaza khěžorej jenoho ze ſwojich
ſtarych wojakow, kotrohož bě w mnichu pȯznał. Toho ſo khěžor bjez druhim
praſcheſche, hacž je ze ſwojim rjadom ſpokojom „Jara ſym ſpokojom,“
praji mnich. Potom praſcheſche ſo toho mnicha joho něhduſchi general:
„Kak dha ſcże na tu myſlicžku pſchiſchli, do trappiſtow zaſtupicż?
Njebudżech ſej myſlił, zo mȯže z wojaka mnich bycż. Ja tola njeběch
wina, zo ſcże tajke powołanjo wuzwolili.“ — Wodajcże, knježe generalo,
runje wy ſcże mje pſchihotowali na tele powołanjo! „Ja! kak dha?“ — Wy
ſcże mje derje w poſłuſchnoſcżi wuwucžili, zo ſo mi potom njezdaſche,
hako bychu moje mocy njedoſahałe k dżerženju regule.

Amerika. Wſchelake proteſtantſke ſekty ſu ſo w měſtach a na wſach
pſchecżiwo katholikam zjenocżiłe a pocžinaja zhromadnje bamža a
katholikow hanicż. Haj woni chcedża knježeŕſtwej prȯſtwu podacż, zo by
wſchitkim katholikam hłoſowace prawo wzało. Tak n. pſch. cžaſopis
♣Christian ligue♠ muži a ſtare žony pſchecżiwo katholikam ſchcżuwa.
Wjele anglikanow, methodiſtow, presbyterianow a baptiſtow chce wſchitke
ſekty pod jedyn kłobuk pſchinjeſcż, ale druzy proteſtantowje ſu zas
pſchecżiwo tajkomu babylonſkomu bratrowſtwu a wobaraja tomu.

Połnȯcna Amerika. Pſchi dwěnjedżelſkej miſiji w cyrkwi ſ. Pětra w
New-Yorku bu 50 ludżi za naſchu wěru dobytych. — W Brooklynje
firmowaſche biſkop ♣Dr.♠ Loughlin 300 woſobow, bjez kotrymiž bě tſicecżi
pſcheſtupjenych. — W Baltimore firmowaſche arcybiſkop tež 17 tajkich,
kiž běchu do katholſkeje cyrkwje pſcheſtupili.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Za ſchulſkoho vikara do Miſchna bu wottudy k. Bergmann
pȯſłany.

Z Wotrowa. Njedżelu 3. ſeptembra budże naſch nowy faraŕ k. Wels do
ſwojoho zaſtojnſtwa zapokazany.

Z Königshaina. Tudy ponowjeja cyrkej w znutskownym jara doſtojnje.

Z Kulowa. Naſch druhi kapłan k. Krauſe je do Noweje Cale w Delnjej
Łužicy pſcheſadżeny a woſtanje na joho měſcże nowoſwjecżeny duchowny
knjez Wowcžeŕk pola nas.

Z Pirny. Katholſki faraŕ k. Hubert Titlbach ſwjecżeſche 3. auguſta
25-lětny duchownſki jubilej, na kotrymž ſo woſada jara wobdżěli.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy je pſchinoſchk zapłacżił k. kubleŕ Mikławſch Cžornak z
Nowoſlic.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoɫ.

Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda

w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaċizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 11. Budyšin, 2. septembra 1865. Lětnik 3.♠

Pius ♣IX.♠ hako bamž a hako kral.

Po němſkich knihach podawa Hff.

Wſchudżom je wjedżenjo bože widżomne, a cžeſcże połne je ſobucžłowjekow
na to kedżbnych cžinicż; najwjacy wozjewi ſo to we cyrkwi, tym prawym
božim kraleſtwje na zemi, w njej zaſy najbȯle w tym jenym wjeŕchu,
ſwjatym wȯtcu w Romje, z kotrymž cyła cyrkej ſteji. Cyłe katholske
kſcheſcżanſtwo hlada a poſłucha na Rom, hdżež nimale dwacecżi lět dołho
nětcžiſchi hordoznje knježacy bamž Pius ♣IX.♠ ſtoł ſ. Pětra wobſynje.
Mało bamžiſkich knježenjow je, kiž bychu na ſtawiznach za cyrkej tak
bohate byłe kaž nětcžiſchoho Piuſowe. Z tych wjacorych zkrȯtka
wuzběhnjemy ſwjatocžne wozjewjenjo wucžby wo njewoblakowanym podjecżu
ſwjateje Marije, wobnowjenjo duchownoho wyſchſchoho paſtyŕſtwa w
Jendżelskej a w Hollandże, te wulke pſcheměnjenja, kiž ſo we bamžowym
kraleſtwje ſtachu a wobzanknjenjo wjacorych konkordatow (wujednanjow z
knježeŕſtwami). Wopiſanjo ſkutkowanja tohole bamža je woprawdże kraſny
kruch cyrkwinſkich ſtawiznow, kiž mamy zwulkej kedżbnoſcżu zańcż měcż, a
wěſcże pſcheje ſebi kȯždy wěrny katholik, ſkutkowanjo ſwjatoho wȯtca
Piuſa ♣IX.♠ w krȯtkim wobſynycż. Skutkowanjo naſchoho bamža je jara
wſchelake; wjeŕch cyrkwje ma ſo dżělicż wot wobknježerja romskoho kraja.
Hdyž tworjace a zdżeržowace ſkutkowanjo bamža wobhladujeny, je nam kaž
bychmy do jſtwy połneje rjanych ſwjecżatkow ſtupili. W kȯždym ſwjecżatku
nam ſchcżedriwe woblicžo Piuſa ♣IX.♠ napſchecżo ſwėcżi, ale na kȯždym
widżimy joho na druhe waſchnjo ſkutkowacż. My chcemy wot jenoho
ſwjecżatka k druhomu pokracžowacż. Na prěnim ſwjecżatku <pb
n="106"/>widżimy Piuſa ♣IX.♠ hako japoſchtoła, kak wȯn za
rozſchěrokoſcżenjo ſwjateje wěry ſkutkuje. Miſſionarowje ſwjateje wěry
ſteja pſched nim; wȯn jich poſylnja z japoſchtołſkej mocu, wȯn dawa jim
wubudżace ſłowa a pokazuje jich na ſwoju wȯtcowſku wutrobu, kotraž jich,
tak daloko hacž tež budża, tola ženje njezabudże. My widżimy joho
žadoscżepołne pohladnjenjo do naranſchich krajinow ſłacż; wȯn podpiſuje
piſmo, kiž woſobnu kongregaciju za naraniſchu cyrkej porucža. Krocžicy
dale pſchindżemy k druhomu ſwjecżatku: Pius ♣IX.♠ hako wjeṙch
duchowſkoho knjejſtwa. Ztej jomu ſamomu pſchiſłuſchacej mocu załoža wȯn
nowe biſkopſtwa, powoła wſchěch biskopow do Roma a wobtwerdża
wobzanknjenja provincialnych koncilijow. Tſecże ſwjecżo pokazuje Piuſa
♣IX.♠ hako njezmȯlnoho wucžerja wo ſchtucžkach ſwjateje wěry. Srjedż
wulkeje zhromadżizny cyrkwinſkich wjeṙchow wozjewja wȯn wucžbu wo
njewoblakowanym podjecżu ſwjateje Marije. Tež hiſchcże wjac tajkich
wucžbow wěry, kiž nam ſyllabus encykliki wot 8. decembra 1864 ſobudżeli,
wozjewja wȯn. Tomu ſwjecżecżu runja je pſchichodne, kiž nam Piuſa ♣IX.♠
hako najwyſchſchoho zakitarja zakonja kſcheſcżanſkej cżahnidby
prědkſtaja, kak wȯn błudne wěry zacżiſuje a wěriwych pſched nimi
warnuje. Hdyž je naſche woko krutoho wucžerja cżahnidby doscż
wobkedżbowało, widżi wone jaſnoſcż druhoho wobraza. Wulka mnohoſcż
njebjeskich duchow ſteji pſched nami, kotrychž ſwjate žiwjenjo Pius
♣IX.♠ pſchez njebjeske nutsdacżo a krute pruhowanjo wobkrucżi, kotrychž
cžescżowanjo a za pomoc proſchenjo wȯn dowoli a kotrychž pſchikład wȯn
nam k ſcżěhowanju porucža. We francowſkim kraju minje ſo pſchez
prȯcowanjo Piuſa ♣IX.♠ gallikanski ritus (wobrjad, rjad božich ſłužbow
atd.) a romski ſtupi na joho měſto. Khwatamy zas k druhomu ſwjecżecżu:
Pius ♣IX.♠ hako dawaŕ zakonjama, klucže njebjeskoho kraleſtwa w rucy,
wobronjeny z mocu wjazanja a wotwjazanja. Cyle pſchi tym Pius ♣IX.♠ hako
ſudnik, kak wȯn cyrkwinſke khoſtanja wupraja, kak bjez dobrym a złym,
wěrnoscżu a błudom rozſudża. A koho widżimy na pſchichodnym ſwjecżecżu
pola Piuſa ♣IX?♠ Swětni regentowje to ſu, někotryžkuli na mocy a cžeſcżi
wulki. Woni maju wažne rozrycžowanja z Piuſom. Wažne piſma leža na
blidże a woni ſo poſynje je podpiſacż. To ſu te jara zaſpěte konkordaty.
Nětk ſmy jedyn dżěl pſcheſchli a pſchindżemy k druhomu. Joho napiſmo je:
Zdżeržowace ſkutkowanjo bamža. Tež tu mamy kraſne ſwjecżo pſched ſobu.
Wſchitko ſchtož je do bamžowoho zakita date, namaka ſo w krȯtkim hromadu
zeſtajene. Zapȯcžnjemy z Afriku, tym dżělu ſwěta, na kotrohož połnȯcnych
brohach junu kraſne kſcheſcżanske woſady bydlachu, a hdżež nětko
katholska cyrkej wulke dobycża podacż ma. Za tym pſchindże Amerika,
hdżež je cyrkej we zakcżěwanju, ale hdżež tež krajiny wulkoho
pſcheſcżěhanja ſu. My dżemy do Aſije. Zwady w Goa, krawne pſcheſcżěhanja
w China, Cochincyina, w Jeruzalemje łacżanſki patriarcha z winwatoscżu
knježerſtwa, to ſu najwoſobniſche wozjewjenja w tymle dżěle katholſkeje
cyrkwje. W Auſtralii wuhladamy nowe biſkopſtwa. Wjacy hiſchcże widżimy w
Europje. Badenſka cyrkwinska a ſchulska zwada, němska <pb
n="107"/>wědomnoſcż, kiž njeje prawu koliju dżeržała, wumoženjo
rakuſkeje cyrkwje wot poſlenich putow (Feſſeln) joſephinisma, załoženjo
noweje cyrkwinſkeje provincy grichiſkoho zjenocżenoho wobrjada,
tſiſtalětny ſwjedżeń trientſkoho koncila, ſtaroſcż Piuſa ♣IX.♠ za
katholſku cyrkej w Ruſowſkej, znowa załoženjo duchownſkoho knježeṙſtwa w
Jendżelſkej a Hollandże. Woſebitu ſtaroſcż ma Pius ♣IX.♠ za naraniſchu
cyrkej. Wulka mnohoſcż muži dȯſtawa wot Piuſa ♣IX.♠ mȯc japoſchtołſcy
paſtyŕſke ſłužby wukonjecż. Wulka mnohoſcż allokuciow (rycži pſched
kardinalemi), brevow (liſtow), japoſchtołskich piſmow, encyklikow leži
pſched Piuſom ♣IX.,♠ kiž ſu wſchě wot njoho. Jara lubozne ſwjecżo pak
njemȯženy wuwoſtajicż, wone nam pokazuje Piuſa ♣IX.♠ hako wȯtca
kſcheſcżanſtwa, kak wȯn wſchitkim podcżiſchcżenym a ſtruchłym ſłowa
trȯſchta haj tež pjenjezy podawa, tȯn, kiž je ſam wot jałmožny druhich
žiwy. (Pſchichodnje dale.)

Statiſtika katholikow w Sakſkej.

Pſched dlěſchim cžaſom běſche w němſkich nowinach ſtatiſtiſki pſchehlad
naſcheje katholſkeje cyrkwje w Sakſkej, kotryž pak my tehdom njejſmy
podali, dokelž chcychmy wunoſchki poſlenjoho ludulicženja l. 1864
wocžaknycż, kajkež dżens po „Zeitſchrift des ſtatiſtiſchen Bureaus des
Königl. Sächſ. Miniſteriums des Innern“ zeſtajamy. — Kaž je ſnate, je
łužiſka diöceſa dżěl miſchnjanſkoho biſkopſtwa, kotryž je w cžaſu tak
mjenowaneje reformacije katholſki woſtał. Wjedżicżeŕ diöceſy je wot l.
1567 (pſchez bamžowe wobkrucżenjo) tachant prjedy kollegiatnoho a wot
tam exemtnoho kapitla w Budyſchinje, kotryž najbȯle zaſtojnſtwo biſkopa
♣in partibus♠ doſtawa. Dreždżanſka diöceſa je w prjedy nimale cyle
proteſtantſkich krajinach z nowa naſtate miſſionſtwo nowoho a
najnowiſchoho cžaſa, a tohodla rěka jeje wjedżicżeŕ japoſchtołſki vikar,
kajkomuž ſo tež titl biſkopa dawa. W tu khwilu ſtej wobě diöceſy we
woſobje naſchoho hnadnoho k. biſkopa japoſchtołſkoho vikara a tachanta
zjenocżenej; tola ma kȯžda woſebite konſiſtorium.

♣I.♠ Łužiſka (budyſka) diöceſa (krajſka direkcia Budyſchin).

1. Hejtmanſtwo Budyſchin.

Sudniſtwo w měſcże na wſy z cyła

1. Biſtopicy . . . 51 84 135

2. Budyſchin . . . 1116 2306 3422

3. Kamjenc . . . 159 5814 5973

4. Kinsbork . . . 7 3 10

5. Nowoſalc . . . 31 136 167

6. Połcžnica . . . 11 25 36

7. Rakecy . . . . — 792 792

8. Schěrachow . . . 2121 590 2711

Do hromady 3496 9750 13,246

<pb n="108"/>

2. Hejtmanſtwo Lubij.

Sudniſtwo w měſcże na wſy z cyła

1. Bjarnacżicy . . . 80 118 198

2. Ebersbach . . . — 286 286

3. Großſchönau . . . — 1044 1044

4. Herrnhut . . . — 94 94

5. Lubij . . . . . 108 99 207

6. Reichenau . . . — 1126 1126

7. Woſtrowc (Oſtritz) . 1380 6136 7516

8. Wȯſpork . . . . 8 27 35

9. Žitawa . . . . 1339 1354 2693

Do hromady 2915 10,284 13,199

Pſchiſpomnjenjo. Bjez tym zo je nětko w budyſkej krajſkej direkcii w
měſtach 6411 katholikow, bě jich w lěcże 1846, hdżež bu Schěrachow prěni
krȯcż ſobnlicženy, 4607; 1855 bě jich 4926, 1858 pak 5159, 1861 hižom
5746.

Cyła diöceſa ma po tajkim 26,445.

♣II.♠ Herbſkokrajna (Dreždżanſka) diöceſa abo japoſchtołſki vikariat
Sakſka.

1. Krajſka direkcia Dreždżany.

Hejtmanſtwa: Dreždżany 8908 (z toho na wſach 1001); Miſchno 504 (na
wſach 161), Pirna 1833 (na wſach 664), Freiberg 648 (na wſach 290). Po
tajkim cyła direkcia 11,893.

2. Krajſka direkcia Lipſk.

Hejtmanſtwa: Lipſk 2542 (z toho na wſach 551), Grimma 387 (na wſach
190), Rochlitz 194 (na wſach 73), Döbeln 248 (na wſach 60). Cyła
direkcia 3371.

3. Krajſka direkcia Zwickau.

Hejtmanſtwa: Chemnitz 1749 (z toho na wſach 468), Zwickau 1351 (na wſach
420), Annaberg 964 (na wſach 401), Plauen 1299 (na wſach 760),
Schönburgſke knjejſtwa 369 (na wſach 62). Z cyła 5732.

Cyła diöceſa ma 20,996 duſchi a roſcże jara pſchez pſchicżahowanjo.

Pſchiſpomnjenjo. W lěcże 1834 mějeſche dreżdżanſka direkcia katholikow
5673, lipſkowſka 1920, zwickauſka 1624; 1855 hižo prěnja 8068, druha
2281, tſecża 2971.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Bajerſka. W Delnjej Bajerſkej je jedyn faraŕ, kotrohož woſada je bjez
ſchule, ze ſwojich pjenjez tajku załožił a rjany ſchulſki dom ze wſchim
zaſtarał. Woſada pak wot někotrych ſchkrěcžakow naſchcżuwana a
pſchichodnych woporow za něſchto wužitne ſo hłupje bojo, wobara ſo tajki
dar wot ſwojoho <pb n="109"/>fararja wzacż; duž ſteji ſchulſki dom
njewužiwany a dżěcżi dyrbja nimo njoho do dweju druheju wſow do ſchule
khodżicż.

Z Regensburga. Jena z wěžow (tȯrmow) biſkopſkeje cyrkwje bu kraſnje
dotwarjena a na druhej ſo tež pilnje twari, tak zo budże drje w lěcże
1870 hotowa.

Ze Stuttgarta. Württembergſki kral je pſchiſtojne měſto k twarjenju
noweje katholſkeje cyrkwje pſchipokazał. K twarbje je 54,000 ſchěſnakow
nahromadżenych.

Z Eislebena. Bonifacijowe towaŕſtwo załoži tudy (w Lutherowym narodnym
měſcże) 1858 miſſion a da wot jenoho duchownoho we wotnajatym bydlenju
bože ſłužby dżeržecż. Dokelž woſada pſchibjeraſche, bu 1863 khěža ze
zahrodu kupjena a twarjenjo cyrkwje zapocžate, kotrež drje ſo lětſa
dokonja. Cyrkej budże 7000 toleri płacżicż, ale jenož połojca mȯže ſo
zapłacżicż. Wot loniſcheje nazymy ſu ſo tu někotre ſwȯjby hewjerjow
(Bergleute) z Pȯlſkeje a Hornjeje Schlezynſkeje zaſydlili. Polacy dawaja
dobry pſchikład z pilnym wopytowanjom božich ſłužbow a ze ſwojej wulkej
pobožnoſcżu pſchi tym. Dotal bu tam zaſy 141 dżěcżi katholſcy
kſchcżenych a 47 k prěnjomu ſwjatomu woprawjenju wjedżenych. Do ſchule
khodżi 46 dżěcżi a 16 proteſtantow bu dotal tam wobrocżenych.

Pȯlſka. Wot tam ſu ſtajnje pſcheſcżěhanja katholſkeje cyrkwje ſłyſchecż.
Tak bu biſkop we Žmudżi ze ſwojim kapitlom a ſwojej kenclu ze ſwojoho
dotalnoho ſydła we Wornje do Kowna w najdalſchim rȯžku ſwojeje diöceſy
pſcheſadżeny a ſmě za lěto jenož junu na tſi njedżele do Worna pſchińcż.
Pſched krȯtkim doſta wȯn wot ruſkoho naměſtnika tſi dny domjacy arreſt a
dyrbjeſche 1000 rublow ſchtrafy płacżicż, dokelž bě pſchi wopytanju
jeneje ſchule dżěcżom katholſki kſchiž cžinicż porucžił a je napominał,
zo bychu katholſkej wěrje ſwěrne woſtałe. Knježeŕſtwo cžini wſchitko
mȯžne, zo by tamniſchi lud k ſchismatiſkej wěrje pſchewjedło, ale wjeſni
ludżo woſtanu katholſkej wěrje ſwěrni a tež bjez woſobnymi je jara mało
wotpadnikow.

Z Cžech. We woſyrocżenej litoměriſkej diöceſy wudżěla lětſa ſ. ſakrament
firmowanja něhduſchi miſſionar a biſkop we Patna (pſchi Gangeſu) w
Indiſkej wyſokodoſtojny k. A. Zuber z rjadu kapucinow. Tež je wȯn w
Litoměrinach duchownſku ſwjecżiznu wudżělał, tež jenomu bratrej ze
ſwojoho rjada Jȯzefej Kalaſancej z Nixdorfa, kotryž je 13. auguſta w
Rumburgu prěnju Božu mſchu dżeržał. Biſkop Zuber je rodżeny z Wina a je
khorowatoſcże dla domoj pſchiſchoł, wȯn je klȯſchtrej w Linzu
pſchidżěleny a na pſcheproſchenjo je nětko do Cžech pſchiſchoł.

Italſka. Arcybiſkop ze Spoleto je wȯſmu powjeſcż wo dżiwach wudał,
kotrež ſu ſo pſched ſwjecżecżom ſwjateje Marije „pomocnicy kſcheſcżanow“
we wulkej khapali blizko Spoleta ſtałe. Wȯn mjenuje 15 tajkich dżiwow a
pſchidawa <pb n="110"/>wſchitke podrobnoſcże wo tym. Wſchitke woſoby
(parſchowy) w tej powjeſeżi mjenowane ſu hiſchcże žiwe a mȯža wěrnoſcż
ſpodżiwnych podawkow wobſwědcžicż.

Francowſka. W měſcże Metzu je ſo 14. junija ſpodżiwne wuſtrowjenjo
ſtało, kotrež francowſki cžaſopis ♣„Propagateur de Lille“♠ takle
powjeda: Knježna Anna de Clery, dżowka generalnoho prokuratora pſchi
khěžorſkim ſudże w Algirſkej, bu w ſtarobje pjecż lět na khribjecże wot
Božeje rucžki zajata; dołho ſo prȯcowaſche, zo by ſcżěhwki tajkoho
ſkhorjenja pſchewinyła; tola w ſwojim 11. lěcże 1856 dyrbjeſche ſo
lehnycż. W Metzu je kȯždomu znate, zo mȯžeſche wona pſchez cyłe poſlenje
dżewjecż lět jenož z rukomaj hibacż, na druhich ſtawach pak bě cyle
wokhromiła. We wulkim woſłabjenju mȯžeſche wona jenož na khribjecże
ležecż, mějeſche cžaſto wulke hłowubolenjo a njemȯžeſche ani kuſka nohu
nacżahnycż. Krutu jědż njemȯžeſche znjeſcż a wužiwaſche jeno
wocžerſtwjace napoje. Je tomu hižo pjecż lět, zo jeje lěkaŕ ♣Dr.♠ Varin
wupraji, zo njeje žana nadżija na wuſtrowjenjo; runje tak ſudżachu
najſławniſchi lěkarjo w Parizu a Straßburgu. Jenicžke, ſchtož wbohu
knježnu hiſchcże poſylnjeſche, bě jeje žiwa wěra; kȯždy tydżeń da ſo
woprawjecż; hdyžkuli jej ſłaboſcż wȯcžka a hubjene jeje mocy dowolachu
trochu dżěłacż, nałožowaſche kȯžde wokomiknjenjo k zhotowjenju płachtow
abo pſchikrywadłow na wołtaṙ abo druhich cyrkwinſkich debjenſtwow,
kotrež wuſchiwaſche; pſchi tajkim dżěle mějeſche rucy hacž k wocžomaj
wuzběhnjene; a pſchecy zhibnjenej kolenje ſłužeſchtej jej pſchi tym hako
blidko. Pſchez cyłe dżewjecż lět njemȯžeſche ſo na nohu poſtajicż.
Wutoru 13. junija, ſwjaty wjecžor pſched ſwjedżenjom wěcžnoho
cžeſcżowanja najſwjecżiſchoho ſakramenta wopyta ju tamniſchi faraŕ,
chcyſche ſo dżakowacż za darjene 400 kraſnje wudżěłanych rȯži, kotrež bě
wona k wupyſchenju wołtarja pȯſłała. Njenadżicy pſchipany fararjej
myſlicžka, tu khoru pſcheproſycż, zo by ſo nazajtra — ſrjedu pſched
Božim cżěłom wot ſwojeje komornicy do cyrkwje donjeſcż dała. Tȯnle dżeń
mjenujcy mějachu wobydlerjo teje haſy, na kotrejž tež wona bydleſche,
połhodżinſku pobožnoſcż k najſwjecżiſchomu ſakramentej. Pſchiſpomnicż
dyrbimy, zo ſo pobožnoſcż wěcžnoho ſo modlenja k Najſwjecżiſchomu w
Metzu jenož kȯžde ſchwȯrte lěto dżerži. Pobožnoſcż traje potom w kȯždej
woſadże tſi dny, pſchi cžimž ſo wobydlerjam jenotliwych haſow poł
hodżiny k tutej pobožnoſcżi poſtaja. Knježna de Clery zwoli ſkȯncžnje do
fararjowoho pſcheproſchenja, kotryž jej hiſchcże pſchiſpomni, zo do
cyrkwje daloko nima. Duž ſo daſche nazajtra, pſchewodżana wot ſwojeje
macżerje a knjenje Coetloſquetoweje, wot ſwojeje komornicy njeſcż a
zepjeraſche na nju ſwoju hłowu, kotruž nimale 10 lět njeběſche runje
dżeržecż mohła. Dokelž njebě mȯžno, ju doſpołnje zwoblekacż, běſche
jenož do płaſchcża (mantla) zawalena. Hdyž bě to cyrkwje pſchiſchła,
ſyny ſo komornica, kotraž bě khoru na rukomaj dżeržała, do prěnjeje
ławki a mějeſche ju na klinje. Lědom bě ſo khora pocžała modlicż,
cžujeſche žałoſne boloſcże a prajeſche k ſwojej komornicy: Hdybych
pſched najſwjecżiſchim ſakramentom njebyła, bych z hłoſom zawołała. Na
<pb n="111"/>to bě ſłyſchecż pikotanjo w jeje ſtawach a wona zawoła:
Modlcże ſo, modlcże ſo! ſtajcże mje na kolena. We wokomiknjenju na to
ſtany, khodżeſche runje a woteṅdże jara hnuta domoj, pſchi cžimž ju
jenož macż a ta druha knjeni za ruku wjedżeſchtej, z radoſcżu płakacej.
W tſjoch popołdnju wrȯcżi ſo wona ſama do cyrkwje k nyſchporu, a
nazajtra rano w 7. dżěſche k ſwjatomu woprawjenjn. Wona dżěſche bjeze
wſcheje cuzeje pomocy k wołtarjej po pjecż ſkhodżenkach. Hacž do
njedżele 18. junija běſche ſydomkrȯcż w cyrkwi. Jeje lěkaṙ ♣Dr.♠ Varin
je wuprajił: „Schtož wſchitcy lěkarjo dokonjecż njemȯžachu, je Bȯh ſam
ſcžinił.“ Biſkop Dupont de Loges wopyta hnydom wokhromjenu (tak jej cyłe
měſto rěkaſche); mnohoſcż ludżi wſchelakich powołanjow khodżi k njej, zo
by ſo pſchepokazało wo jeje wuſtrowjenju. Knježna de Clery, kotrejež
mocy z kȯždym dnjom pſchibjeraja, pſchejeſche ſej proceſſiu we woſadże
23. junija ſobu cžinicż. Wona tež woprawdże ſobu dżěſche bjeze wſcheje
podpjery cyłu hodżinu. Wot 14. junija njeje žane hłowybolenjo wjacy
zacžuła. Duchowna wyſchnoſcż je ſo wo tutym wuſtrowjenju hako ſpodżiwnym
pſchepokazała.

Norwegſka. Bjeztymzo w Schwejdſkej pſcheſtupjenjo k naſchej cyrkwi
kȯždoho ze krajnoho zaſtojnſtwa wuzankuje, ma katholſka cyrkej w
Norwegſkej ſwobodu a ſu katholſke woſady w Chriſtianii, Drontheimje a
Bergenje, ale jenož prěniſcha ma cyrkej a duchownoho. Bjez Lappami
(ludom w połnȯcnej Norwegſkej) ſkutkuje 5 miſſionarow a ſu tam 3
cyrkwje.

Chineſiſka. Row ſwjatoho Franca Xaverſkoho, japoſchtoła Indiſkeje,
namaka ſo na kupje St. John w chineſiſkim morju. Dlěſchi cžas mějachu
katholikowje w Macao a Hongkong wulku žadoſcż, tȯnle najwažniſchi row w
Chineſiſkej wopytacż. Pſchi wſchelakich zadżěwkach njemȯžachu pak
pucżowanjo prjedy dokonjecż hacž 20. novembra 1864, na lětnym
wopomnjecżu toho dnja, na kotrymž bě ſwjaty Franc poſleni krȯcż božu
mſchu dżeržał. Bjez pucżowarjemi běchu wjacori duchowni a knjezojo z
Hongkonga, kaž někotſi francowſcy miſſionarowje do chineſiſkich draſtow
woblecženi. Woni pucżowachu na wulkej parołȯdżi, kotruž běchu k tomu
wotnajeli. Hdyž na kraj kupy ſtupichu, pocžachu hnydom row toho ſwjatoho
pytacż, kotryž tež bȯrzy k ſwojej radoſcżi nadeńdżechu. To bě tſecże
wopytanjo wot toho cžaſa, hdżež buchu zeḿſke powoſtanki toho wulkoho
ſwjatoho wot Portugalſkich wotnjeſene. Dwaj kamjenjej buſchtaj tehdom
poſtajenej, jedyn z portugalſkim a druhi z chineſiſkim napiſmom.
Poſlenje wopytanjo ſta ſo tomu cžeſcżownomu měſtu w lěcże 1815, hdżež
tam biſkop z Macao 15 dnow pſchebywaſche a twarjenjo tołſteje murje
wokoło rowa wjedżeſche. Kupa zda ſo wot nazdala puſta, tola ſu tajke
jenož hory; doły ſu jara rjane a wot Chineſow wobdżěłane. Row Franca
Xaverſkoho je pod hȯrku blizko pſchi morju. Spomnjena murja běſche
hiſchcże w dobrym rjedże a je zwjeſelace, zo ju Chineſowje njejſu
zahubili. Wopytanjo tajkeje mnohoſcże Europjanow na tak wopuſchcżenym
měſcże wubudżi najprjedy mały njeměr bjez Chineſami, tola bȯrzy ſo <pb
n="112"/>pſchibližichu a pomhachu ſtan (celt) nad rowom twaricż, pod
kotrymž potom dwanacżo duchowni božu mſchu woprowachu. Potom bě hiſchcże
wulka boža mſcha a prědowanjo w portugalſkej rycži wot miſſionara
Boedina z Macao. Na to bu tam nowy kamjeṅ poſtajeny, kiž ma tajkele
napiſmo: Załožene wot duchownych z kollegia ſ. Jȯzefa z Macao a wot
wȯtcow z towaṙſtwa Jězuſowoho w St. Francisko 28. novembra 1864. Cyłe
towaŕſtwo, hdyž bě ſ. Franca wo zaſtupnu prȯſtwu proſyło, ſo ſpokojene
zaſy domoj wrȯcżi.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Kaž ſłyſchachmy, je 20. auguſta jena ſerbſka knježna —
Marija Lipicžec ze Sernjan w klȯſchtrje hilžbjecżinkow (Eliſabethkow) w
Kaadenje w Cžechach ſwjatocžne ſluby (profeß) wotpołožiła a ſej
klȯſchtyrſke mjeno Adalberta wuzwoliła.

Z klȯſchtra Marijineje Hwězdy. Tudy je na ſ. Bernarda k. profeſſor
Pfeiffer z Litoměric prědował.

Z klȯſchtra Marijinoho Doła. Na ſ. Bernarda prědowaſche tu z daloka
pſcheproſcheny prědaŕ, mjenujcy k. faraṙ ♣Dr. Bilý♠ z Pſchedkláſchtera
pola Tiſchnowic (Tiſchnowa) w Morawſkej. Joho woſada wužiwa cyrkej 1782
zběhnjenoho klȯſchtra ♣Porta coeli♠ (Wrota njebjes), kotryž je tudomny
klȯſchtyr pſched něſchto lětami zaſy kupił, zo by jȯn z nowa z knježnami
ciſterciſkoho rjada wobſadżił; ale wſchelakich winow dla ſo to nětko
hiſchcże ſtacż njemȯže. W tu khwilu ma klȯſchtyrſke twarjenja hiſchcże
wulki fabrikant wotnajate; jenož ta kraſna gothiſka kſchižowa khȯdba je
wuprȯznjena. Cyrkej ſama je w lěcże 1233 w romanſkim ſtylu wot cžěſkeje
kralowny wudowy Konſtancije twarjena; jeje pſchichodna dżowka Kunigunda,
mandżelſka cžěſkoho krala Wjacſława ♣I.♠ załoži w tym ſamym lěcże
klȯſchtyr Mariny Doł we Lužicy. Na dompucżu wopyta ſpomnjeny k. prědaŕ,
hako wubjerny cžěſki duchowny a ſpiſowaŕ derje znaty, tež naſch
Budyſchin a naſche tachantſtwo.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu na lěto 1865 ſwȯj pſchinoſchk zapłacżili kk.: wucžeṙ
Jan Žur ze Zdżerje, Jakub Schołta z Kaſchec, Jakub Schěrak z Neuhofa,
kubleŕ Jan Fulk ze Zdżerje, žiwnoſcżeŕka Marija Kaſchporkowa ze Zdżerje,
wucžeŕ Mikławſch Hicka z Ralbic, gymnaſiaſt Leidleŕ w Prazy.

Na lěto 1864 dopłacżi: L. w Pr.

Pſchichodne cžiſło wuńdże 24. t. m.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoɫ.

Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda

w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 12. Budyšin, 23. septembra 1865. Lětnik 3.♠

Pius ♣IX.♠ hako bamž a hako kral.

(Skȯncženjo.)

Pſchińdżemy ſkȯncžnje k poſlenjomu ſwjecżecżu: Pius ♣IX.♠ hako kral.
Wopiſanjo joho ſkutkowanja hako regenta zwonka a znutska ſwojoho
kraleſtwa je jara wobſchěrne a tu njech ſcżěhuje wopiſanjo ſkutkowanja
Piuſa ♣IX.♠ hako ſwětnoho regenta w nutskownym cyrkwinſkoho kraleſtwa.
Krajne hoſpodaŕſtwo je Pius ♣IX.♠ pſchez zakoń wot 28. oktobra 1850, wo
kotrymž wȯn krajnych radżicżerjow za pjenježne wobſtaranja (Finanzen)
nutswjedżeſche, jara wuzběhnył. Tale rada pſchehladuje a pruhuje
wſchitko pſchezcyłne kaž woſebite, płacżenja dołha, dawki atd. Wona
wobſteji ze 20 ſtawow, kiž ſebi bamž z tajkich muži, kiž ſu jomu wot
krajnych radżicżerjow prědkſtajene, ſam wuzwola. Wſchitcy dyrbja 30 lět
ſtari, cžeſcżownoho a ſprawnoho žiwjenja abo we wobſedżenju wulkich
kubłow abo wucžerjo na wyſokich wucžernjach abo pſchekupcowje bycż.
Wyſche tych 20 radżicżerjow, kiž ſu zaſtupjerjo ſwojich provincow a
wſchitcy ſwětni, pſchińdże hiſchcże 6 wot bamža pomjenowanych
ſobuſtawow, kotrež japoſchtołſku komoru zaſtupuja. Tſjo ſu zaſy ſwětni a
druzy tſjo ſu duchowni, prälatowje. Pſchedſyda tychle radżicżerjow je
pſchecy jedyn prälat, kiž k miniſterſtwej njeſłuſcha, joho naměſtnik je
runje tajki. Woni ſo za tydżeń tſi krȯcż zhromadża a cžas jich
zhromadżenja wucžinja za lěto tſi měſacy. Woni pruhuja kȯžde ſchěſcż lět
namjety wěſtych a kȯžde lěto namjety njewěſtych woſebitych wudawkow.
Wyſche toho ſu ſo pod Piuſom ♣IX.♠ krajne dokhody zjawnje rozmnožiłe
pſchez załoženjo telegrafow, poniženjo nutskhȯdnoho cła, wjetſchi
wunoſchk pȯſtow, wuzběhnjenjo <pb n="114"/>ſelowoho a tobakowoho dawka
atd. Dołh, kiž po padże republiki w lěcże 1849 połtſecża milijona
ſkudiow (jedyn nimale toleŕ a 13 nſl.) wucžini, bě w lěcże 1858 cyle
zapłacżeny a hiſchcże nadobizna 142,966 ſkudiow. Krajne dokhȯdy ſo na
najſprawniſcho trjebaja a we wſchitkich rjadownjach pjenježnoho wobkedż
bowanja je wulka zlutniwoſcż. Zda (civilliſta) bamža wucžini 600.000
ſkudiow a wot tych doſtanu zaſtojnicy a zapȯſłancy 100,500 ſkudiow a na
muſeje atd. ſo khětro wjele nałožuje. Njebyli bamž wot Piemonteſow
wurubjeny był, by joho kraj jedyn z najbohacżiſchich był. Tež za
wucžeŕnje je Pius ♣IX.♠ wjele cžinił, woſobnje je wȯn dokhody wyſokeje
wucžeŕnje (Sapiencia) w Romje powjetſchił a tež wyſoka wucžeŕnja we
Bologna ma joho ſtaroſcżi ſo wjele dżakowacż. Tež za wſchelake
wědomnoſcże je ſo wȯn ſtarał a tohodla kardinalam a duchownym porucžił
nowe knihi wſchelakich wědomnoſcżow załožicż a wudacż. Pſchez wukaz bu w
lěcże 1858 wucžeŕnja za němych w Romje lěpje zrjadowana a wobkedżbowace
wuſtawy małych dżěcżi (Kleinkinder-Bewahranſtalten) w Romje załožene.
Skȯncžnje ma ſo ſpomnicż, ſchto je Pius ♣IX.♠ za fabriki a rjemjeſła
ſkutkował. Wȯn je nie jeno wuſtajency dowolił, myta wuſtajał, wſchelake
prědkwzacża kraſnje podpjerał, ale tež wſchě ſrědki k tomu pozběhnył;
tak je pſchiſtaw (Hafen) w Terracina powjetſchił, mnohoſcż pſchekupſkich
a łȯdżnych zjenocżenſtwow wobkrucżił a wjele ſpomožnych ſkutkow wuwjedł;
pod nim buchu železnicy wot Roma do Fraskati a Civitavecchia natwarjene,
a do Ankona, Bologna a Neapel zapocžate a wjele druhich wulkich dżěłow
załoženych. Z toho krȯtkoho naſtawka ſo ſpȯznaje, zo ſwětne knježerſtwo
Piuſa ♣IX.♠ ſo cyle najlěpje wjedżenym krajam Europy runa a zo je Pius
♣IX.♠ hako kral za ſpomoženjo ſwojich poddanow runje tak ſtaroſcżiwy,
kaž wȯn hako bamž potrěbnoſcże cyłej cyrkwje z luboſcże połnej ſtaroſcżu
wobpſchimuje. Tak wobzanknu ſwoju powjeſcż wo Piuſu ♣IX.♠ hako bamžu a
hako kralu z tym pſchecżom, zo mohł tak wo něcžim luboſcż a cžeſcż k
tomu wulkomu bamžej pſchiſporicż.

Kſcheſcżanſke miſſionſtwo.

(Dale podawane wot Hff.)

Pſcheſcżěhanja, kiž cyrkej w Chineſiſkej pod knježeŕſtwom Kien-longa
zahubichu, běchu jeno pokracžowanja cżeṙpjenjow, kotrež kſcheſcżenjo
toho kraja derje znajachu. We wjacorych krajinach běchu tſi ſplahi
martrarjow jeneje a tejeſameje ſwȯjby. Wulke pſcheſcżěhanja wot lěta
1763 njemȯžemy wuwoſtajicż. Jedyn ſwědk praji: „Wſchitcy, kiž dyrbjachu
naſtrȯženi bycż pſchez martraŕſke inſtrumenty, pokazowachu najſylniſchu
krutoſcż we najhȯrſchich martrach; podarmo bijachu jich do wocžow, hacž
do krewje, podarmo mjetachu jich na zemju a rozbichu jich ze kſchudami a
kijemi; woni wotmołwichu: My ſmy kſcheſcżijenjo a chcemy tež tajcy
wumrjecż, a tale krutoſcż wubudżi tež bjez ſudnikami ſpodżiwanjo, zo
woni mar<pb n="115"/>trarjam prajachu: Cžohodla chcecże wumrjecż?
poſłuchajcże jeno zwonkownje porucžnoſcżam khěžora, a w pȯtajnym wěrcże,
ſchtož chcecże. Jedyn jim na to wotmołwi, bjez tym hacž jomu katojo
ſtawy k martram wjazachu: „Njebȯjcże ſo, zo mje pſchewobrocżicże.
Kſcheſcżan ſo cžuje zbožowny, mȯželi za ſwoju wěru cżeŕpjecż. Na to
ſpocžinachu ſo martry a mandarinej ſo prjedy woſtudżi joho martrowacż
hacž tomu te martry cżeŕpjecż. Bjez cyłym cžaſom ſtejeſche joho macż
bjez wſchoho pokhabłanja pſchi nim a hdyž joho cyle rozłamanoho a z
krewju wobdatoho widżeſche, wobſchimny joho a praji: Ach daj namaj
khwatacż, Bohu za tu cžeſcż ſo dżakowacż, kotruž je tebi wopokazał. Hacž
jedyn druhi, kiż bě jara ranjeny, ſwoju wěru zaprěcż njechaſche, a wot
jenoho pohanſkoho zeſtarjenoho pſchecżela k tomu wabjeny a proſcheny bu
pſchez ſłowa: hewak chcu k twojim noham wumrjecż, wotmołwi jomu martraŕ:
Ja bych twoju ſmjercż jara wobželnoſcżił, ale bjez dwěla by ſebi něchtȯ
myſlił, zo ſym ja w mojim nětcžiſchim bycżu wina na twojej ſmjercżi.
Hacž jedyn tſecżi, kiž bě lěkaŕ a nimale zaraženy wot jenoho młodżenca,
ſwojoho mȯta, proſcheny bu, jomu dowolicż, za njoho cżerpjecż, wotmołwi
wȯn: Mȯj mȯtko, cžohodla chceſch mi krȯnu wzacż, kotruž mi Bȯh
pſchihotował je? A to ſu wot tych tyſacow pſchikładow jeno někotre, kiž
nam pokazuja, kajkoho ducha je wěra ſwjatoho martrarja Schcżěpana a
Jakuba w chineſkich kſcheſcżanach wubudżiła. Tele krawne pſcheſcżěhanjo
trajeſche wjac hacž dżeſacż lět. Někotſi drje we tych martrach
wotpanychu, kaž nam tež ſwjaty Cyprian powjeda, zo ſo to ſamo w joho
cžaſu ſtało je; ale wjetſcha mnohoſcż, a to nic jeno wjerchojo, ale tež
zaſtojnicy, wojacy, pſchekupcy, wotrocžcy, žony, haj ſamo dżěcżi
prȯcowachu ſo prěnim wnznawarjam runja bycż. „Ze wſchěch ſtronow
ſłyſchimy ſtonanjo kſcheſcżanow“, piſche jedyn, kiž pſchi tym
pſcheſcżěhanju w lěcże 1746 ſobu dżěl bjerjeſche; „wſchudżom ſu woni do
rjecżazow kowani, abo na cżahadło (Folter) mjetani, wſchudżom ſu z
najhȯrſchej krutoſcżu mocowani, Kryſtuſa ſo wotrjec.“ Ale woni mějachu
ſwoju wucžbu wot muſkich z wucžeŕnje ſwj. Pawoła a hłuboko do jich
wutroby bě zapiſane, zo „cżeŕpjenja toho ſwěta nicžo njejſu napſchecżo
kraſnoſcżi, kotraž nam wozjewjena bycż dyrbi“. Haj ſami najſłabſchi
runoſcżachu ſo tym mȯcniſchim. Hacž bu holcžka dżewjatnacżich lět pſched
ſudniſtwo cżehnjena, pokaza tajku wjeſołoſcż na tej cžeſcżi, kiž ſo jej
pſchez wuznacżo mjena Jězuſa ſtacż dyrbjeſche, zo rozzłobjeny mandarin
wuwoła: „Njewěſch ty, zo ja mȯc mam tebje k ſmjercżi wotſudżicż?“ „Jow
je moja hłowa“, wotmołwi wona; „ty mȯžeſch mi ju dacż wotrubnycż, ale
njewurjeknita wjeſołoſcż budże mi moje žiwjenjo Jězuſa dla zhubicż.“
Sudnicy, kiž drje mȯžachu tule rycž wobdżiwacż ale tola nic zrozymicż,
radżachu ſej nětk bjez ſobu, kak bychu tajkomu wuznacżu mjezy ſtajicż
mȯhli, pſchetož to cżeŕpjecż njemȯžachu, zo ſame holcy a dżěcżi jich
hroženjam ſo ſmějachu a jich martry zacpjachu. A tak mandarinojo
wobzanknychu, dokelž wucžownikow pſchemocowacż njemȯža, chcedża jich
wucžerjow jatych wzacż, a tak ſo rozſchěrokoſcżi ta powjeſcż, zo dyrbi
wſchudżom <pb n="116"/>za miſſionaram ſo pytacż, a zo kȯždy zaſtojnik,
kotromuž jedyn tajki cżeknje, za ſobuſtawa toho zběžka dżeržany a k
khoſtanju cżehnjeny bycż dyrbi. Hacž dotal běchu ſo miſſionarojo, hacž
runje běchu martraŕſkej krȯny dla jow pſchiſchli, ſwojej woſady dla
kȯždomu ſtrachej wuwinyli. W tym pſcheſcżěhanju lěta 1746 njedwělowachu,
zo je nětk za nich prawy cžas ſmjercże pſchiſchoł. Woni běchu ſwojim
woſadam wſchitke wucžby dali a pſchihotowachu ſo jim tež hiſchcże tule
dacż.

(Pſchichodnje dale.)

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Pruſkȧ. Miniſterſtwo je nowozałoženu ſektu myſlerjow (kogitantow) w
Pruſkej pſchizwoliło. Załožeŕ noweje wěry je kſchcżeny žid doktor Eduard
Löwenthal, kotryž je wo tym knižku napiſał: „Nabožniſtwo bjez wěry“.
Sektarjo maja pſchiſłuſchnoſcż ſo z cžaſami zhromadżecż a ſebi ſwoje
wumyſlenja ſobu dżělicż, kotrež pak dale žadyn druhi pſchipȯznacż
njetrjeba.

Pruſka. Na prědaŕſkej zhromadżiznje w Mühlhauſenje w provincy Sakſkej
bu, kaž Kreuzzeitung piſche, zawjedżenjo woſebiteje (privatneje)
ſpowjedże do proteſtantſkeje cyrkwje wobzanknjene. Paſtor k. Dietrich
cžitaſche w tym naſtupanju rozprawu: Duchowny w zaſtojnſtwje
ſpowjednika. W ſcżěhowacym rozrycžowanju bu pſchipȯznate, zo je
zacżiſnjenjo ſpowjedże njeſměrnu ſchkodu za kſcheſcżanſke žiwjenjo
pſchinjeſło. Někotſi paſtorowje pak wobkrucżachu, zo je nowe zawjedżenjo
ſpowjedże pola proteſtantow w nětcžiſchich wobſtejenjach njemȯžne.
Skȯncžnje zjenocżichu ſo w tym, zo je woſebita ſpowjedż (kaž ju
katholſka cyrkej wot ſpocžatka ma) jenicžcy prawa a zo ſo zawjedżenjo
teje ſameje kȯždomu do wole da.

Z Freiburga w B. Tudy wumrje 4. ſeptembra tajny radżicżel, domdekan a
profeſſor moralki ♣Dr.♠ Jan Kſch. Hirſcher, rodżeny 20. januara 1788 we
Alt-Ergarten we Württembergſkim.

Pȯlſka. Njedawno bu kommiſſia wot ruſowſkoho naměſtnika do ſławnoho
ſwjatoho měſta w klȯſchtrje mnichow Paulinow w Czenſtochowje pȯſłana, zo
by wſchě tamniſche drohotne cyrkwinſke wěcy zapiſała a jich płacżiznu
poſtajiła. Chcemy wěricż, zo ſo to žanoho njehȯdnoho wotmyſlenja dla
ſtało njeje. Kommiſſia je ſo takle wuprajiła: 1. w kaſchcżu pſchez
zaſtojnikow zacžinjenym je za 19,164 rubli drohich wěcow; 2. w
cyrkwinſkej pokładnicy za 76,036 rubli; 3. w khapali ſwjateje Marije za
73,227 rubli, z cyła za 168,597 Po ſkȯncženym pſchehladowanju bu
wſchitko priorej klȯſchtra za podpiſanu kwitowanku hacž na daliſche
pſchepodate. Spodżiwna wěc je, zo bu złȯtnik z Warſchawy, kiž bě pſchi
kommiſſii, nahle wot Božeje rucžki zajaty, hdyž ſwjecżo ſwjateje Marije
dele bjerjeſche, hacž runje bě jomu prajene, zo ma ſo to kaž hewak jenož
wot duchownych ſtacż. <pb n="117"/>Zo je wȯn nahle tam wumrjeł, je wěſta
wěc, kotruž ſym wȯndanjo ſam we Warſchawje wobkrucżicż ſłyſchał. Schtož
němſke nowiny ſpomnichu, hako bu wȯn z jědom zawdaty był, je zatraſchna
łža a k tomu hłupa doſcż, dokelž tam ludżo runje tak derje wjedża, zo ſo
tajke zawdacżo tež hiſchcże z morwoho cżěła dopokazacż da.

Pȯlſka. Surowy general Murawjew je w gubernatorje Kaufmannje hȯdnoho
naſtupnika doſtał. Wȯn jězdżi po kraju a hrozy wſchudżom Polakam, zo
budża z Litwy wuhnacżi, jelizo njepſchiſtupja k ruſowſkej narodnoſcżi a
k ſchismatiſkej wěrje.

Z Poznanja. Tudy rozſchěrjuje ſo z wulkej wěſtoſcżu, zo je nětk, hdyž
buchu wſchě namjety k zaſywobſadżenju wuprȯzdnjenoho arcbiſkopſkoho
ſtoła na pſchiſłuſchnym měſcże nazpjet pokazane, zo je nětk bamžowy
nuncius na dworje we Brüſſel-u, hrabja Ledochowski k poznjanſkomu
arcbiſkopej poſtajeny a zo ſo joho präkonizacija hižom we pſchichodnym
konſiſtoriju ſtanje. Tuta powjeſcż je cżim bȯle napadnyła, hdyž ſo
prjedy za wěſte dżeržeſche, zo namjetowany, jara měrnje zmyſleny
domdechant Brzezinski wobkrucżenjo doſtanje. We Lembergu wukhadżace
pȯlſke nowiny „Hasło“ k tutej powjeſcżi pſchiſtaja: Hrabja Ledochowſki
je ſyn pȯlſkoho emigranta, je ſwoju zdżěłanoſcż na Parizu a Romje doſtał
a dlěſchi cžas miſſionar we Americy był. Wȯn je z najwyſcha 45 lět
ſtary, ale jara wobdarjeny, wyſokowucženy a we wſchěm naſtupanju
pſchikładny duchowny. Pȯlſkeje rycže je jenož mało mȯcny a za pȯlſke
prȯcowanja njeje ženje pſchiwiſliwoſcż pokazał.

Z Rakuſkeje. Pſchi pſchiležnoſcżi pjecżdżeſatnoho měſchniſkoho jubileja
najwyſchodoſtojnoho arcbiſkopa we Erlawje we Wuherſkej ſu joho
cžeſcżowarjo joho jałmožny a dary za cyrkwje, ſchule a khudobu po ſwojim
znacżu woblicžili a wozjewili. Woni pokazuja, zo je tutȯn jenitki
cyrkwinſki wěrch k najmjeṅſchomu 396,228 ſchěſnakow wudżělił. A ſchto
wopruja cyrkwinſcy a duchowni njepſchecżeljo za dobre, wužitne a rjane?
A je traž Erlawſki knjez arcbiſkop we naſtupanju darniwoſcże mjez
ſłužownikami katholſkeje cyrkwje „běły wrobelk“? Zawěſcże nic.

— We Rzeſzowje we Galiciji bu pſched krȯtkim ♣med. Dr.♠ a wokrjeſny
lěkaŕ Jan Towarnicki, 92 lět ſtary, khowany. Cyłe ſwoje zamoženjo, wjac
hacž 200,000 ſchěſnakow, wotkaza cyrkwjam, ſchulam a khudym.

Wuheŕſka. W měſcże Rabje dżeržeſche 6. auguſta k. Anton Köly ſwoju
prěnju božu mſchu. Po evangeliu ſta ſo zajimawy ſkutk. Nowoſwjecżeny
duchowny ſyny ſo na pſchihotowane ſydło pſchi wołtarju. Tu pſchibliži ſo
k njomu knjeni, kotraž poklaknywſchi ſwoju prawicu połoži na podatu
knihu ſwjatoho ſcżenja a prajeſche za duchownym wȯtſe a z hłubokim
hnucżom katholſke wěrywuznacżo po porucžnoſcżi trientſkeje cyrkwinſkeje
zhromadżizny, kajkež dyrbi kȯždy z proteſtantiſma wobrocżeny zjawnje
wotpołožicż. Tale dotal lutherſka knjeni bě macż <pb
n="118"/>mjenowanoho duchownoho, a tȯnle je hižo druhi z jeje ſynow,
kotryž chce do duchownſtwa zaſtupiwſchi ſwoje žiwjenjo ſłužbje
katholſkeje cyrkwje poſwjecżicż.

Italſka. W Ankonje bě wjele ludżi na choleru wumrjeło. Duž naſta tež w
druhich měſtach wulki ſtrach. Biſkopowje wudawachu tohodla paſtyŕſke
liſty. Miłoſcżiwe ſotry, kotrež buchu prjedy wſchelako pſcheſcżěhane a
ſkȯncžnje z Ankony wuhnate, wrȯcżichu ſo na prȯſtwu měſchcżanſkeje rady
zaſy do měſta. Wone tež zabywſchi na prjedawſchu kſchiwdu wothladowachu
ſtaroſcżiwje khorych. Francowſki konſul k. Caſtellane wotſtupi jim ſwȯj
hrȯd k hoſpodowanju khorych a rozda 500 frankow ſyrotam po ſtarſchich,
kotrež běchu na choleru wumrjeli.

Z Roma. K cžeſcżi zbȯžnoho ♣P.♠ Berchmana dżeržeſche ſo we cyrkwi ſwj.
Ignacija wot 11.—13. auguſta wulka ſwjatocžnoſcż. Wulkotny dom bȯži bě
kraſnje wudebjeny a licžba pobožnych jara wulka, dokelž tutȯn zbȯžny
hižom prjedy woſebite pocžeſcżowanjo pola luda wužiwaſche. Dokelž ſwjaty
wȯtc na dnju ſwj. Marje donjebjeswzacża we Romje njebě ale we
Caſtell-Gandolfo pſchebywaſche, njemȯžeſche tež po pſchiwucženju ſwj.
požohnowanjo z loggije Marje wjetſcheje wudżělicż, a tak bu tȯn krȯcż
tak mjenowana ♣benedictio urbi & orbi♠ we Caſtell-Gandolfo poſkicżena. —
Swjaty wȯtc je Ankon-ſkomu arcbiskopej 500 ſkudiow k wudżělenju na
kholeru ſkhorjenym pſchipȯſłał.

Z Roma. Srjedż toho měſaca je ſo ſwjaty wȯtc zaſy cyle ſtrowy z lětnjoho
hrodu do Roma wrȯcżił.

Francowſka. Maximin Giraud, tamȯn paſtyrſki hȯlc we Salette, kotromuž ſo
19. ſeptembra 1846 macż boža wozjewi, je njedawno we Romje do bamžowych
zouavow zaſtupił. Melanie Matthieu, paſtyrſka holcžka, kotrejž bu
tohorunja hnada tamnoho njebjeſkoho zjewjenja k dżělej, je žiwa we
klȯſchtrje we Jendżelſkej jako „ſotra Marija wot kſchiža.“

Iriſka. Wucżahowanjo z tutoho k Jendżelſkej ſłuſchacoho kraja pſchibjera
ſtajnje; pſchi wſchim tym njepſcheſtawa nuza w katholſkim ludże.
Jendżelſke knježeṙſtwo potłȯcžuje katholſku cyrkej. Katholikowje dyrbja
tu k lěpſchomu proteſtantow dawacż, kotſiž ſo wobohacżeja z katholſkich
fundacijow, kiž ſu něhdy katholſkej cyrkwi wudrjeli a konfiscirowali.
Wobydleŕſtwo cyłeje kupy wunoſcha pſchez 6 milijonow, mjez tym je jenož
693,397 proteſtantow. A tola je tam 12 anglikanſkich biſkopſtwow
załoženych. Lětne dokhody anglikanſkeje cyrkwje wucžinjeja 3,909,522
toleri, z cžohož biſkopowje 466,666 toleri bjeru. Biſkop z Kilfenora,
kotrohož diöceſa ma jeno 251 wowckow, bjerje 4000 puntow ſterlingow.
Proteſtantſkich fararjow je 1510, derje płacżenych. Tak ma paſtor w
Garryſone (woſada je 35 duſchi) 1268 puntow dokhodow a paſtor w Louth z
119 duſchemi 1546. Druzy maja druhdy 9 a 11 duſchi. Někotry paſtor
wohlada ſwoju woſadu a cyrkej jenož junu w ſwojim žiwjenju. Ale
katholſcy dyrbja ſo ſami wo ſwoje duchowne potrjebnoſcże ſtaracż a ſu w
tym hiſchcże wot knježeŕſtwa zadżewani.

<pb n="119"/>

Chineſiſka. W Nankingu žadaſche dżeſacżlětna holcžka ſwjate
firmomowanjo. Miſſionar chcyſche jeje wěru pruhowacż a ſtaji jej tajke
praſchenjo: Hdy by tebje, hacž budżeſch firmowana, mandarin (khěžorowy
zaſtojnik) dał do jaſtwa ſadżicż a hdy by ſo cże wo twojn wěru praſchał,
ſchto by jomu wotmołwiła? Holcžka praji: Bych jomu wotwołwiła, zo ſym
pſchez Božu miłoſcż kſcheſcżanka. Ale, tak rycžeſche miſſionar dale, hdy
by tebi z khoſtanjom ſmjercże hrozył a hdy by tebje nucżił, ſo ſwjatoho
evangelia wotrjec, ſchto by ſcžiniła? Wotmołwiła bych jomu: „To
njecžinju! Kato (dracžo), tu je moja hłowa! Wotrubaj ju!“ Na to bu
holcžcy ſwjate ſirmowanjo wudżělene.

Zadnja Indiſka. Miſſia w Tonkinje a Kochinchinje, hdżež dyrbja
miſſionarowje wjele pſcheſcżěhanjow cżeŕpjecż, ma ſchěſcż vikariatow a
jedyn provikariat. Nawjecžorna Kochinchina licži 19 miſſionarow z
towaŕſtwa cuzokrajnych miſſiow, 22 tamniſchich duchownych a 25,000
katholikow; naraniſcha Kochinchina pak 5 miſſionarow, 23 tamniſchich
duchownych a 32,000 katholikow. W połnȯcnej Kochinchinje je 5
miſſionarow, 16 tamniſchich duchownych a 26,000 katholikow. W Tonkinje
je 75,000, w ſrjedżnym Tonkinje 150,000, nawjecžornym 139,000 a
naraniſchim 60,000 katholikow. Cyła miſſia ma 57 miſſionarow, 248
tamniſchich duchownych a 507,000 duſchi. Wyſche toho je w tamniſchich
francowſkich woſadach Kambodża japoſchtołſki vikariat z 8 miſſionarami.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Wotrowa, 3. ſeptembra. Nimale poł lěta po wotemrjecżu naſchoho
wjelezaſłužbnoho fararja, wyſokodoſtojnoho knjeza Jakuba Wornacža bu nam
wot naſcheje duchowneje wyſchnoſcże nowy faraŕ wuzwoleny, wyſokodoſtojny
knjez Jakub Wels. Dżenſa ſta ſo joho zapokazanjo do nowoho zaſtojnſtwa.
Woſada běſche k joho powitanju pſchede wſu, ſrjedż wſy, pſched kerchowom
a faru cžeſtne wrota, z pletwami wudebjene, natwaricż dała. Zahe rano
zjěchachu 19 woſadni na rjenje wupyſchenych konjoch hacž dale Zyjic
napſchecżo a wocžakowachu tam pſchikhad knjeza fararja. Tutȯn pſchijědże
z Budyſchina, pſchewodżany wot wyſokodoſt. knjeza ♣can. cap.♠ ſeniora
Pjecha a knjeza direktarja Schołty a bu pſchi prěnim zetkanju,
wuſtupiwſchi z woza, wot khebětarja Pětra Smoły z rjanej rycžu powitany.
Spěwajo khěrluſch jěchachu potom jězdni pſched wozom, napſchecżo
klincžachu zwony wotrowſkeje cyrkwje na powitanjo. Pſchede wſu pſchi
prěnich cžeſtnych wrotach cžakaſche dotalny adminiſtrator z wyſokod.
knjezom Antonom Bukom z Dreždżan, ze ſchulſkej młodżinu a mnohoſcżu
woſadnych a cuzych a powita knjeza fararja do woſady. We wobkhadnym
cżahu dżěſche ſo hacž cyrkwi, w prědku jězdni, potom khorhowje, ſchulſka
młodżina z knjezom wucžerjom Kralom, a woſada ſpěwaſche, z poſawnami
pſchewodżana pod nawjedowanjom knjeza wucžerja khěrluſch; na poſledku
dżěchu knježa duchowni we cyrkwinſkej <pb n="120"/>draſcże. W cyrkwi
pſched wołtarjom pſchedſtaji wyſokodoſt. knjez ♣senior♠ Pjech woſadże
nowoho duſchow paſtyrja z dlěſchej rycžu, na cžož jomu z pſchepodacżom
cyrkwinych klucžow farſke zaſtojnſtwo pſchepoda. Knjez faraṙ wuſpěwa na
to ♣„Veni sancte spiritus“♠ z pſchiſłuſchnymi modlitwami a po wobkhadże
z krjepjeńcu mějeſche wȯn ſwoje prěnje a to jara wutrobne prědowanjo k
ſwojej woſadże. Na božej mſchi pſched wuſtajenym Najſwjecżiſchim
ſłužeſchtaj dotalny adminiſtrator a knjez Buk. Po božej mſchi bu ♣„Te
Deum laudamus“♠ zaſpěwane a wot woſady dale ſpěwane, khěrluſche
dopołdnja a popołdnju buchu z poſawnami pſchewodżane. Po nyſchporach
piſkachu poſawniſtojo na farſkim dworje k cžeſcżi knjeza fararja a
wjecžor ſpěwaſche ſerbſke ſpěwne towarſtwo „Jednota“ pod nawjedowanjom
knjeza wucžerja Krala wſchelake ſtare a nowe ſpěwy. Wjedro hojeſche
ſwjatocžnoſcżi. Bȯh žohnuj nowoho duſchow paſtyrja a joho woſadu! ♣Hd.♠

Z Lipſka. Pjatk 8. ſeptembra wjecžor 10 hodżinach pſchijědże k nam naſch
najwyſchodoſtojny knjez biſkop, zo by tudy cyrkwinſku viſitaciju dżeržał
a ſwj. ſakrament firmowanja wudżělował. Sobotu a pȯndżelu běchu
pruhowanja we tudomnych ſchulach, njedżelu po ſwjatocžnej božej mſchi
pak wudżělenjo ſpomnjenoho ſwj. ſakramenta na 133 młoożencow a knježnow.
— Wutoru wotjědże won do Grimmy, hdżež toho runja 6 młodych ſobuſtawow
tamniſcheje woſady z hnadu ſwjatoho ducha wozboži.

Z Dreždżan. 12. ſeptembra wotdżerža ſo we katholſkej ſchuli na
„Queckbrunnen“ ſwjatocžnoſcż, kajkaž ſo we wjele lětach bjez tudomnymi
katholſkimi wucžerjemi měła njeje. Na tutym dnju mjenujcy ſwjecżeſche,
wjeleſtronſcy poſtrowjeny a wobdarjeny, knjez wucžeŕ F. R. Lufft ſwȯj
pjecżdżeſatny zaſtojnſki jubilej. Knjez ſuperior Bernert pſchepoda tomu
ſamomu, wot krala jomu najmiłoſcżiwſcho ſpožcženu złotu zaſłužbnu
medaillu.

— We katholſkej hłownej ſchuli budże 2. a 3. oktobra po porucžnoſcżi
najhnadniſchoho knjeza biſkopa powſchitkomna zhromadżizna katholſkich
wucžerjow japoſchtołſkoho vikariata wotdżeržana. K wobdżělenju na tej
ſamej ſu wſchitcy direktorjo, katechetojo a wucžerjo japoſchtołſkoho
vikariata pſcheproſcheni (nic pak nuzowani). Tež hoſcżo ſu witani.
Wonkocžne ſobuſtawy namakaja po žadanju wobydlerjo we ſwȯjboch, a chcyli
ſo k tomu wobrȯcżicż na knjeza ſuperiora Bernerta abo na knjeza
direktora Dreßnera.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu na l. 1865 dale zapłacżili kk. rentant Beſſer w
klȯſchtrje Marijnej Hwězdże, młynk Jurij Wawrik z Kanec, Madlena
Rycżerjowa z Miłocżic, kubleṙ Michał Pjech ze Swinjaŕnje, kubleŕ Jakub
Ducžman z Miłocżic, kubleṙ Jakub Pjech z Bacżonja, pjekaṙ Pětr Zelnak z
Kukowa, zankaŕ Jan Schołta z Pancžic, ſchtudent theologije Michał Rȯla w
Prazy, gymnaſiaſt Jurij Cyž w Prazy.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoɫ.

Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda

w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 13. Budyšin, 7. oktobra 1865. Lětnik 3.♠

Kſcheſcżanſke miſſionſtwo.

(Dale podawane wot Hff.)

Pater Alkober bu najprěnſchi hrabnjeny a na cżahadle cžwilowany. Hdyž
pohani joho z njecžeſnymi praſchenjemi wobcżežowachu, wotmołwi z wȯtrym
hłoſom: „Praſchenja ſatana njezaſłuža wotmołwjenja.“ Tak buchu
pozdżiſcho duchowni Rojo, Serrano a Diac jecżi a žałoſnje pſchełamani a
ſkȯncowani. Prěni da ſudnikam wotmołwjenjo, zo je hižo 30 lět w China
był, poſlenjej dwaj pak buſchtaj bjez wſchoho praſchenja katam podatej.
Najpilniſcho pak bu cžeſcżowny biſkop Sani pytany. Zo mohł kſcheſcżanam
martry zalutowacż, kiž woni joho khowanja dla cżeŕpjachu, poda ſo ſam z
mužnoſcżu a doſtojnoſcżu japoſchtoła ſudniſtwej a doſta zdobom 25 pukow
do woblicža a krȯtko potom zas 95 a bu ſkȯncžnje po 30 lětnej
japoſchtołſkej ſłužbje na dnju 26. meje 1747 martrowany. Joho poſlenje
ſłowa k katej běchu: „Mȯj pſchecżelo, ja du do njebjes, a bych cże rad
ſobu wzacż chcył.“ Joho krej bu po tamniſchim waſchnju wot ſurowoho
rubježnika a złȯſtnika hromadżena, ale bȯrzy bu z rubježnika
najhorliwſchi kſcheſcżan. Zjawne woſtudżenjo, kiž hako ſwědcženjo
pohanow za pſchibjeranjo wěry płacżi, trjebaſche tele ſłowa: „Licžba
tychſamych, kiž je wȯn hižo zawjedł, je tak wulka, zo wſchudżom, hdżež
ſo w naſchim poddanſtwje wobrocżimy, nicžo hacž kſcheſcżanow
njewuhladamy; a ſchtož je hiſchcże wjacy: ſamo ſtawy ſudniſtwa, haj ſami
wojacy ſu jomu poddacżi.“ A poſlenje wopiſanjo ſwjatoho Dominika praji:
Schtož pak japoſchtołſke ſkutki biſkopa z Maurikaſtro najbȯle wudebi, bě
to, zo <pb n="122"/>wȯn Chineſow nic jeno k prawej wěrje dowjedże, ale
tež k najwyſchſchej dospołnoſcżi pohnu. Licžba kſcheſcżanſkich knježnow,
kiž žadachu pſchez ſwjate ſluby Bohu ſo poſwjecżicż, bě tak wulka, zo
nas na dny prěnjeje cyrkwje dopomnja. Wulke chineſke pſcheſcżěhanjo lěta
1747 je we piſmje wot jenoho chineſkoho ſtawiznarja napiſane. We piſmje
zaſtojnika wulkeje krajiny je khěžor pſchez wotpȯſłancow proſcheny, zo
by ſo wo wulkim ſkutkowanju miſſionarow a wulkej khrobłoſcżi a luboſcżi
k wěrje pſchepokazał. Hdyž buchu woni w rjecżazach wjedżeni, praji tȯnle
zaſtojnik, pſchindżechu tyſacy ludżi, zo mȯhli jich widżecż a
pſchewodżecż; wjacori pokazachu pſchez ſylzy ſwoju zrudobu, haj žony a
holcy poklaknychu pſched nimi a dawachu jim wokſchewjenja. Kȯždy
chcyſche ſo jich draſty dȯtknycż. Haj, praji wȯn dale, jedyn młody muž,
z mjenom Tching=Sinou, wobeńdże hiſchcże tu hłupoſcż do prědka tejele
mnohoſcże ſtupicż, jich napominacż prajicy: Bȯh to je, za kotrohož wy
cżeŕpicże, njedajcże ſo wot ſmjercże pſchewinycż. Žane lěpſche
ſwědcženjo wot chineſkich kſcheſcżanow a wot jich wucžerjow ſo njehodżi
dacż. Powjeſcż toho zaſtojnika pohnu khěžora k krucżiſchim kaznjam, ale
jomu ſo dżěſche, kaž wſchitkim, kiž chcychu wěru Kryſtuſa wukorjenicż.
Miſchtyrojo wucžby Jězuſa, kaž jich wȯn ſam mjenowaſche, njeběchu
mužowje, kiž ſo pſchez taſkoho pſchecżiwnika pſchewinycż dachu; a hdyž
woni ſwojich rycżeŕſkich wucžownikow napominachu za Kryſtuſa cżeŕpicż,
dyrbjachu jim tež pſchez ſamotny pſchikład pokazacż, kak to cžinicż
maja. Kajkomu Bohu chceſch ty modlene měcż? praſcheſche ſo prěni
mandarin patera Beutha, hdyž wȯn pſched ſudom ſtejeſche. Tomu, kiž
njebjo a zemju ſtworił je, wotmołwi wȯn. O tȯn hubjeny praji, zo ſtaj
njebjo a zemja ſtworjenej! Dajcże jomu dżeſacż pukow! To běchu puki, kiž
ze ſylnym kijom pſchez woblicžo date buchu, bjez tym zo bu hłowa znak
połožena. Najbȯle bu martraŕ po prěnim abo druhim razu pohłuſcheny.
Potom napiſa mandarin ze chineſkim piſmom mjeno Jězuſa a wopraſcha ſo
martrarja, ſchto tele mjeno znamuje. Na to praji wȯn zhromadżenym
pohanam: To je mjeno druheje parſchony najſwjecżiſcheje Trojicy, kiž je
naſchoho wumoženja dla cžłowjecžu naturu na ſo wzała. Druhi krȯcż
dżeſacż pukow, wuwoła mandarin, a tež tſecżi krȯcż bu khoſtanjo
wrȯcżane, bjez tym zo martraṙ ſwojoho wumožnika wuznawaſche. Dwaj
měſacaj pozdżiſcho wȯn wumrje. Tak runaſche ſo jedyn miſſionar druhomu,
prěni kaž poſleni Paterej Beuthej; jedyn pſchemo druhoho bu martrowany.
Dżeń 12. ſeptembra 1748 buſchtaj wȯtcaj Triſtan de Attermiz a Jozef
Henriquez w jaſtwje zadajenaj, a 28. oktobra ſcżěhowachu jej ſchtyrjo
dominikarjo a tak mějeſche kȯžde lěto, haj nimale kȯždy měſac ſwojich
martrarjow. Jich duchowne dżěcżi pak, hacž runje ſwojich duchownych
paſtyrjow wurubjeni, běchu tola hiſchcże mȯcni doſcż, tajke njezboža
znjeſcż. W někotrych krajinach pokazachu, zo ſu ſylni k martraŕſkomu
ſtołpej ſtupicż, hdyž tež žanoho měſchnika k pomocy a k trȯſchtej
nimaja, zo mȯža lěta dołho po pſchikaznjach cyrkwje žiwi bycż, hdyž tež
jim duchowni wotewzacżi ſu. Wobaj <pb n="123"/>ſkutkaj ſtaj wot
wěrnoſcżiwych ſwědkow wobkrucżenaj. Wukhwaleny pater Parennin bě z jenym
ſtarym tartarſkim wojeŕſkim wyſchim znaty, kiž do towaŕſtwa kſcheſcżanow
ſłuſcheſche a kotrymž wȯn hako ſwětny kapłan ſłužeſche. Wȯn ſam praji:
Ja zhromadżam kſcheſcżanow na ſwjatych dnjach w mojim domje, my modlimy
ſo hromadże, ja poſtaju jim pȯſtne dny. Wſchitcy ſu połni žadoſcże
miſſionara wuhladacż, božu mſchu ſłyſchecż a ſwjate ſakramenty wužiwacż.
Wjacori njejſu dwanacże lět dołho žanoho widżeli. We chineſkim
miſſionſtwje njeje nicžo zjawniſche, ſchtož zadżerženjo wucžerjow kaž
wucžownikow mȯcniſcho wobſwědcżi, hacž horliwoſcż, z kotrejž ſo cżile k
wěrje dżeržachu, haj hdyž tež dołhi cžas bjez duchownych a wot
wſchitkich ſakramentow wuzanknjeni běchu. My ſłyſchimy dżewjatnacże lět
po Beuthowej ſmjercżi, hdżež hiſchcże pſcheſcżěhanjo trajeſche, druhoho
miſſionara ſwoje ſpodżiwanjo na mužnoſcżi tych hewak bojaznych ludżi
wuprajicż a ſwěru tych khwalicż, kiž bjez wſcheje pſchiležnoſcże po
wěrje žiwi ſu, a hacž runje miſſionara nimaju, tola njewotpanu a ſwoje
dżěcżi kſchcżicż dadża.

(Pſchichodnje dale.)

Kſcheſcżanſke poſtrowjenjo.

Kſcheſcżenjo poſtrowjeja ſo wot 300 lět pſchi zetkanju, powitanju a
rozžohnowanju ze ſłowami: „Budż khwaleny Jězus Khryſtus.“ A derje tak
cžinja; pſchetož ſchto płacżi něſchto pſchecż, ſchtož cžłowjek dacż
njemȯže a ſnadż ani nochce? K cžomu chceſch z hubu ſtajnje
pocžeſcżowanjo a ſłužby w poſtrowjenju poſkicżecż, hdyž bližſchoho we
wutrobje njecžeſcżiſch a ſo wotwlakujeſch jomu ſłužbu wopokazacż?
Zawěrno lěpje je, wſchitko, ſchtož cžinimy w ſłowje abo ſkutku, cžinicż
w mjenje naſchoho knjeza Jězuſa Khryſtuſa, jomu dawacż cžeſcż, pſchez
kotrohož ſmy, ſchtož ſmy, ſo hibamy a trajemy, bjez kotrohož nicžo
njejſmy, zahinjemy a wumrjemy. Duž budż khwalene mjeno toho Knjeza a nic
naſche mjeno. Tohodla ſo poſtrowjejmy ze ſłowami: Budż khwaleny Jězus
Khryſtus.

K wožiwjenju tohole kſcheſcżanſkoho poſtrowjenja bu pſched lětom w Romje
wobzanknjenjo wudate, kotrež naſchim cžitarjam w pſchełožku podawamy:

„Dokelž njeje žane druhe mjeno pod njebjom date, w kotrymž mȯhli zbȯžni
bycż, hacž mjeno Jězus, w kotrymž wſchitke naſche žiwjenjo, naſche
ſpomoženjo a horjeſtacżo wotpocžuje, pſchez kotrohož ſmy wukupjeni a
wuſwobodżeni, ſpožcži bamž Sixtus ♣V.♠ zbȯžnoho wopomjecża dżeń 17.
julija 1587 z bullu (wukaznju) „Reddituri“ wotpuſk 50 dnow wſchěm
wěriwym, kotſiž ſo w kotrejžkuli rycži pobožnje poſtrowjeja ze ſłowami:
„Budż khwaleny Jězus Khryſtus“ abo na te poſtrowjenjo wotmołwjeja: „Do
wěcžnoſcże“ abo „Amen“ abo „Nětko a pſchecy“. Dale połny wotpuſk w
ſmjertnej hodżinje wſchěm tym, kotſiž ſu tajke khwalobne waſchnjo
poſtrowjenja w žiwjenju měli, hdyž ſo z hortom abo we wutrobje (hdyž
rycžecż njemȯža) k mjenej Jězus wołaja.“

„Hdyž je w někotrych krajinach do waſchnja pſchiſchło, pſchi bjezſobnym
<pb n="124"/>poſtrowjenju k mjenej Jězus pſchiſtajecż mjeno Marija,
pſchizwoli bamž Klimant ♣XIII.♠ na prȯſtwu generala rjadu Karmelitow 30.
novembra 1762 toho runja wotpuſk 50 dnow, hdyžkuli bychu ſo poſtrowjeli:
„Khwaleny budż Jězus a Marija.“

„Zo pak bychu wěriwi na ſpomožnym ſkutkowanju wobeju mjenow Jězuſa a
Marije bȯle a bȯle dżěl brali a jej prawje cžaſto pobožnje na jazyku a
we wutrobje měli, je naſch ſwjaty wȯtc Pius ♣IX.,♠ hnuty pſchez prȯſtwy
někotrych biſkopow, tajke pſchizwolenjo na wſchitkich prawjewěriwych
rozſchěrił, tak zo bychu wſchitcy, kiž ſo w kajkejžkuli rycži
poſtrowjeja ze ſłowami: „Khwaleny budż Jězus a Marija“, abo k tomu
wotmołwjeja: „Nětko a pſchecy“ abo z podobnymi ſłowami, wſchě te
wotpuſki doſtacż mȯhli, kotrež ſu w ſpomnjenej bulli pomjenowane. Date w
Romje, dżeń 26. ſeptembra 1864.“

Tohodla khwalcże toho Knjeza wſchitke narody, khwalcże joho wſchitke
ludy, prajicy: „Budż khwaleny Jězus Khryſtus“ a wotmołwicy: „Do
wěcžnoſcże; amen;“ pſchetož „ſchtȯž mje wuznaje pſched cžłowjekami —
praji tȯn Knjez — toho wuznaju tež ja pſched ſwojim Wȯtcom, kiž je w
njebjeſach.“ — Poſtrowjejcże wſchitkich ſwjatych (t. j. kſcheſcżanow) w
Khryſtuſu Jězuſu!“ napomina ſwjaty Pawoł w liſcże k Filippſkim na 4.
ſtawje w 21. rjadku.

♣(Blahověst.)♠

Cyrkwje a wuſtawy we Warſchawje a Krakowje.

Hižo dawno běch ſebi wotmyſlił, hłowne wěſta rozdżěleneje Pȯlſkeje
wopytacż, tamniſchi ſłowjanſki lud a kraj nawjedżicż; w zańdżenym měſacu
ſym ſkȯncžnje tele wotmyſlenjo zdżěla wuwjeſcż mohł, wopytawſchi hłowne
měſto ruſowſkoho dżěla Pȯlſkeje — Warſchawu a Krakȯw, w lěcże 1846
Rakuſkej pſchidżěleny. Njepodam tu wobſchěrne wopiſanjo teju měſtow, ale
mam za pſchihodne, woſebje na jeju cyrkwje a někotre wuſtawy ſpominacż.

Warſchawa je ſtarodawne měſto, kotrohož ſpocžatk do 12. lětſtotka ſaha.
Wot 13. lětſtotka bě Warſchawa wobſedżenſtwo pȯlſkich wjeŕchow
Mazowſkeje a potom hłowne měſto tohole wjeŕchowſtwa. W lěcże 1526 bu ze
pȯlſkim kraleſtwom zjenocżena a wot lěta 1596 do 1795, hdżež bu za
poſlenjoho pȯlſkoho krala Staniſława Auguſta Pȯlſka tſecżi krȯcż
rozdżělena, běſche Warſchawa kralowſke ſydłowe měſto. Potom bě měſto w
pruſkej mocy do lěta 1807, hdżež Napoleon ♣I.♠ warſchawſke wjeŕchowſtwo
załoži a je ſakſkomn kralej Bjedrichej Auguſtej da. Po padże Napoleona
bě Warſchawa hłowne měſto pȯlſkoho kongreſſowoho kraleſtwa (kaž je na
kongreſſu 1815 tworjene) pod ruſowſkim khěžorom, kiž ma tam dotal
ſwojich najwyſchſchich zaſtojnikow. Měſto je jara wobſchěrne, ma pſchez
3000 khěžow a pſchez 200,000 wobydleri; wone leži pſchi rěcy Wiſle,
pſchez kotruž rjany, njedawno hotowy železny lěſycaty abo gitrowy mȯſt
do pſchedměſchcża Pragi wjedże. Bȯle hacž něhduſchi kralowſki hrȯd, w
kotrymž <pb n="125"/>kommandant cyłeje, hiſchcże we ſtawje wobleženja ſa
namakaceje Pȯlſkeje bydli a pſched kotrymž pohanſcy Cžerkeſowje na
ſtraži (na waſche) ſteja, bȯle hacž něhduſche hrody pȯlſkich wyſchſchich
zaſtojnikow, bȯle hacž z ruſowſkim wȯjſkom wodſadżene twarjenja a rjane
zahrody zajimaja nas cyrkwje a wužitne kſcheſcżanſke wuſtawy. Z cyła je
w měſcże katholſkich cyrkwjow 31, ruſowſkich abo ſchismatiſkich nětko
hižo 6 (najbȯle pſchetwarjenych z něhduſchich katholſkich),
grichiſkozjenocżena (unitſka) 1, lutherſke 3 (najwjetſcha z nich je 1781
twarjena); židowſkich modleŕnjow je 94. W naſchich katholſkich cyrkwjach
ſym ſo dżěławe dny a njedżelu pſchepokazał, zo je pȯlſki lud jara
pobožny. Někotre cyrkwje ſu cyły dżeń wotewrjene, druhe zamkaja ſo
popołdnju w jenej. Pſchecy widżiſch tam pobožnych modlerjow pſched
wołtarjemi klecžacych, cžaſto na woblicžu ležacych abo kaž na kſchiž
rozpjatych, ſchtož ſu, kaž mȯžeſch z woblecženja ſpȯznacż, huſto woſobni
ludżo. Cyrkwje dżerža ſo jara cžiſte, a ſym we wſchelakich na
wſchelakich dnach trjechił, kak tam wſchitko rjedża a pyſcha; woſebje je
w kȯždej cyrkwi wołtaŕ, k cžeſcżi ſwjateje Marije ſtajeny, z wěncami a
žiwymi kwětkami debjeny; najbȯle ſwěcża ſo ſwěcy pſched wobrazom
cženſtochowſkoho wobraza nabruń molowaneje ſwjateje Marije. Pſched wjacy
cyrkwjemi ſteji rjane kamjeńtne ſwjecżo ſwjateje Marije, kotruž wjecžor
lampa mile wobſwětla. W cyrkwjach a khapalach abo w klȯſchtyrſkich
khȯdbach je wjele wopomnjeńſkich taflow zaſadżenych, na kotrychž ſu
mjena zemrjetych napiſane, kotſiž ſo modlitwam potomnikow porucžeja, na
pſchikład ſteji pod mjenom: Proſy wo wȯtcženaſch, wo zdychnjenjo, wo
zaſtupnu prȯſtwu atd. W někotrych pobocžnych khapalach, hdżež ſo do
cyrkwje dże, abo w kryptach, podzemſkich khapalach, ſtajeja tež cżěła
wotemrjetych w rjanych kaſchcżach a wot tam dże abo jědże cżah
pſchewodżerjow na pohrjebniſchcżo pſched měſtom. — Schtož nětko
katholſke cyrkwje naſtupa, je najwjetſcha arcybiſkopſka
(metropolitanſka) cyrkej ſwjatoho Jana. Wězo ſo pſchi tym dopomnimy, zo
tam prawjewuzwoleny arcybiſkop Felińſki nětko dołhi cžas božu ſłužbu
měcż njemȯže, dokelž je joho ruſowſke knježeŕſtwo z Warſchawy wotwjezło
a do Jaroſława w nutskomnej Ruſowſkej zapokazało, hdżež ſwojej diöceſy
nicžo porucžecż njeſmě! Cyrkej ſ. Jana je najwjetſcha w cyłym měſcże a w
gothiſkojendżelſkim ſtylu twarjena; w lěcże 1840 bu po planje ſławnoho
architekta Adama Idżkowſkoho na wjecžornej ſtronje bȯle wutwarjena.
Nutskowny pohlad je zajimawy. Na wulkim wołtarju je rjany wobraz „ſwjata
Marija wobdata z jandżelemi, pod tym ſwjaty Jan a ſ. Staniſław“ wot
venecianſkoho wumjołca (Künſtler) Jacopo Palma Giovanni. Spomnjenja
hȯdne ſu z nowiſchoho cžaſa kamjeńtne ſwjecżata na wołtarjach a gothiſka
klětka z 12 japoſchtołami. Tež ſtołpy ſu z pſchihodnymi figurami
debjene.

(Pſchichodnje dale.)

<pb n="126"/>

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Z Prahi. W blizkej wſy Podol da, kaž pražſki ♣Blahověst♠ piſche,
njedawno židowſki kubleŕ Sobotka wjeſny ſwjaty kſchiž za ſwoje pjenjezy
ponowicż a měſto wokoło njoho do zahrodki pſcheměnicż. Joho dżěłacżerjo
dyrbjachu na dżeń poſwjecżenja tohole ſ. kſchiža dżěło woſtajicż a w
ſwjatocžnej draſcże k tej pobožnoſcżi pſchińcż. Tȯnle knjez je tež 25
ſchěſnakow na kupjenjo ſchulſkich potrjebnoſcżow darił a pilnym dżěcżom
po pruhowanju dary dawał a chce tež pſchichodnje kȯždolětnje na ſchulu
ſpominacż.

Pȯlſka. Na Litwje twarja pſchez 300 ruſowſkich ſchismatiſkich cyrkwjow,
tež w měſtacžkach a wſach, hdżež hiſchcże ſchismatikowje njejſu. Licžba
katholſkich farow pak dyrbi ſo wo połojcu zmjeńſchicż. Nětko tež
kſchcżenja pod dohladowanjom policajſtwa ſteja. Kȯždy khěžnik dyrbi
nowonarodżenych policiji wozjewicż. Za katholſke kſchcżenjo, pſchi
kotrymž dyrbi tež policajſki agent pſchitomny bycż, je policajſka taxa
poſtajena, za hȯlcžka 10 a za holcžku 5 rubli. Schtȯž pak ſwoje dżěcżo
da ſchismatiſcy kſchcżicż, njetrjeba nicžo płacżicż, haj doſtanje na
požadanjo 25 rubli dara. Tak wabja ſo ſłabi k wotpadnjenju wot cyrkwje!

Z Roma. Francowſcy wojacy maja ſkȯncžnje wotcżahnycż, wězo nic wſchitcy.
Tež ſo bamžej tohodla nicžo njeſtanje; Napoleon budże ſo wo to ſtaracż,
zo italſcy republikanarjo a zjednocżerjo Italſkeje z Florenza Rom
njedoſtanu. Francowſkich wojakow bě tam dotal 15,000 muži a bamžowych
8000; nětko ma ſo licžba bamžowych něſchto powjetſchicż. — W rycži,
pſchi poſlenim konſiſtoriu dżeržanej, wobrocżi ſo bamž pſchecżiwo
potajnym zjenocżenſtwam a ſwobodnym murjerjam; wȯn dopokazowaſche, zo
woni nochcedża dobre ſkutkowacż, kaž wudawaja, ale zo pſchecżiwo cyrkwi
a knježeŕſtwu dżěłaja, kaž je z jich pſchiſahi a jich potajnſtwow
widżecż. Bamž wobžaruje, zo ſo ſwobodne murjeṙſtwo cżeŕpi, hdyž ſo tola
nabožne a dobroſkutkowace wuſtawy zamkaja. Wȯn ſkorži na mjelcženjo
tych, kotſiž dyrbjeli ſwobodne murjeŕſtwo zatamacż. Bamž je ſwjatocžnje
tama a wuzamkuje ſobuſtawy a jich zakitarjow z katholſkeje cyrkwje. —
Dżeń 22. ſeptembra běſche w Romje wulke ♣requiem♠ za něhduſchoho
generala bamžowoho wȯjſka Lamoricière, kiž je njedawno zemrjeł. Tež lud
ſo pobožnje wobdżěli. — W poſlenim konſiſtoriu je bamž wſchelakich
biſkopow we wſchěch dżělach ſwěta wobkrucżił.

Dalmatiſka. Pſched někotrym cžaſom zemrje najſtarſchi biſkop w Rakuſkej,
k. Bondini, biſkop na Chwaru (Leſſina), kiž bě 1775 rodżeny a wot 1828
biſkop.

Schpaniſka. Nětko ſu ſo nimale wſchitcy biſkopja w Schpaniſkej
pſchecżiwo pſchipȯznacżu nowoho italſkoho kraleſtwa w zjawnych liſtach
wuprajili.

Francowſka. Francowſcy biſkopowje ſu ſej doſtojne dżěło wotmyſlili. <pb
n="127"/>Woni chcedża wopomnik ſtajicż tamnym 1500 duchownych, kotſiž ſu
w cžaſu prěnjeje revolucije (wot 1789) ze ſwojoho wȯtcnoho kraja
wupokazani a do cuzby wotwjezeni byli. Tȯnle wopomnik ma wobſtacż z
wyſokeje, z daloka widżomneje a pyſchneje ſtatuy, kotraž budże na
mȯrſkim brozy pſchi měſcże La Rochelle poſtajena, z wotkelž buchu tamni
duchowni wotwjezeni. Bamž je tajke wotmyſlenjo pokhwalił. — Mandżelſka
miniſtra rozwucženja knjeni Duruy je z proteſtantſtwa do katholſkeje
cyrkwje pſcheſtupiła. — Jendżelſka knjeni Howard je na ſwojim kuble
Beauregard pola Verſailles, hdżež ſo wona woſebje za khudych jara
ſtaraſche, wumrjeła. Krȯtko pſched ſwojej ſmjercżu a w prjedycžucżu teje
ſameje wobrocżi ſo wona k naſchej katholſkej wěrje.

Ruſowſka. Ruſke nowiny ♣Gołos♠ podawaja ſcżěhowacy naſtawk. W
poſleniſchich cžaſach je ſo Ruſowſka njeſměrnje powjetſchiła wot
narańſcheje ſtrony; nětko je pod ruſkim knjejſtwom wjacy pohanow, dyžli
je jich było w cžaſu prěnich pȯſłow wěry, kotſiž ſu naſchich wȯtcow
wobrocżili. Nětko widżi wucžba Khryſtuſowa, z kotrejež jenicžcy prawa
zdżěłanoſcż wukhadża, mało pokrocžowanja bjez naſchimi ſobukrajanami,
kotſiž ſu hiſchcże w hrubej cżěmnoſcżi pohanſtwa žiwi. Wupokazuje ſo z
rozprawy naſcheje „amerikanſkeje kompagnije“, zo ſo naſchim miſſionaram
dotal njeje radżiło za połſta lět, zo bychu tamniſchich wobydleri do
wěry Khryſtuſoweje pſchiwjedli, hacžrunje maja cżi ſami mało luboſcże k
ſwojomu ſtaromu nabožniſtwu. W Sibirſkej ſo kſcheſcżanſka wěra z cyła
njerozſchěrja, hacžrunje ſtej tam dwě miſſiji w Altai a Baikalu.
Prěniſcha wopſchija połodniſchi dżěl kraja a bu załožena 1830 pſchez
archimandrita Makarija, kotryž za 14 lět 700 pohanow wobrocżi. Joho
naſtupnicy njeběchu zbožowniſchi; licža tam w tu khwilu 5000
kſcheſcżanow, ale wjetſchi jich dżěl ſłuſcha kſcheſcżanſtwu jenož po
mjenje. Druha miſſija pſchi jězorje Baikal tež njekcżěje, hacžrunje je
hižo w 17. lětſtotku załožena t. j. wot pſchidżělenja tychle krajow k
Ruſowſkej. Zda ſo, zo je ſo tu w ſpocžatku kſcheſcżanſtwo lȯžo
rozſchěrjało; ale wot połojcy 18. lětſtotka ſu miſſionaŕſke dżěła mało
wužitka pſchinjeſłe. W lěcże 1821 bě wjele prȯcowanja, ale mało
poradżenych ſkutkow. W lěcże 1861 bu woſebite biſkopſtwo tworjene, ale
prědowanjo biſkopa zda ſo tak mało wužitka měcż, kaž nižſchich popow. Z
wonka mjezow ruſowſkoho khěžorſtwa prěduje ſo wot ruſowſkeje cyrkwje
jenož w Chinje, ale droha miſſija nima wužitka ani za wěru ani za Ruſku.

Smyrna (w Aſii). Tudy kaž wſchudżom ſu ſej katholſke miłoſcżiwe ſotry w
cžaſu ſtraſchneje cholery wulku khwalbu dobyłe. Bjez dżiwanja na
nabožniſtwo (wěru) a narodnoſcż pytachu wone wſchitkich wopuſchcżenych a
pomocy potrjebnych; w kȯždym dżěle měſta, wodnjo a w nocy, widżachu je
ludżo k najhȯrſchim khorym khwatacż; ani horcota dnja ani zdalenoſcż
khorych je njewottraſchi.

Madagaſkar. Wo katholſkej tudomnej miſſiji piſche ſo do ♣„Monde“♠: Pſchi
wſchitkim politiſkim měſchenju na naſchej kupje kcżěje naſcha miſſija;
pſchecy <pb n="128"/>wjacy ludżi da ſo kſchcżicż. Wulka wjes blizko
Tanariva žada miſſionarow, ale bohužel njemȯžemy nětko žadoſcż
dopjelnicż. Wȯſym ze 16 dżěcżi prěnjoho miniſtra Rainilaiarivonya je
kſchcżenych; herba trȯna po kralownje Raſoherinje, mały prync Ravahizy,
wopytuje ſchulu jeſuitow, njeje pak hiſchcże kſchcżeny. Jendżelſcy
methodiſtowje pokracžuja w ſwojim dżěle abo w ſwojej ſchkȯdnoſcżi, ale
jich mȯc je ſo pomjeńſchiła. Jich wjedżicżeŕ prědaŕ Ellis zhubi bȯrzy
najwažniſchu podpjeru. Chcyjo methodiſtiſkoproteſtantſke miſſiony
załožicż, poſtaji wȯn wojeŕſkich komandantow w měſtach za
„japoſchtołow“, ale ani jim njeporucži, zo bychu jenu ſwojich
pſchiłožnicow puſchcżili. Prěni miniſter chce nětko ſwojim wojeṙſkim
zaſtojnikam nowe „japoſchtołſtwo“ zakazacż.

(Dobre ſkutki.) Prjedawſchi hiſchcże žiwy bajerſki kral Ludwik ♣I.♠
wuznamjenja ſwoje wyſoke lěta z wulkimi dobrymi ſkutkami. Tak je dwě
dobrocžinjeŕſkej fundaciji załožił, kapitalej 10,000 a 20,000 ſchěſnakow
darujo. Z danje prěniſchoho dyrbja ſo khudżi na wocžomaj khori a z
druhoho ludżo hubjenych ſtawow hojicż. — Wȯjwoda Gracioli w Romje ma
wulku khěžu we wotdżělenjach z jenej abo dwěmaj ſtwomaj, hdżež khudym
ſwȯjbam bydlenjo dawa. Pſched krȯtkim wopyta bamž tule khěžu; tež
wopyta, žohnowaſche a wobdari wſchě tam bydlace ſwȯjby. Hdyž ſo wȯjwoda
bamžej za wopytanjo dżakowaſche a praji: „O kak zbožownoho cžini mje
tajke wopytanjo!“ wotmołwi bamž: „Ach ně, ja ſym tȯn zbožowny, ja ſym a
chcu bycż wȯtc khudych. Wy ſcże mojim dżěcżom dobrotu cžinili, ja dyrbju
ſo wam za to dżakowacż!“

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Pſchichodnu pȯńdżelu budżetaj tudy wot naſchoho k. biſkopa
dwaj diakonaj za měſchnikow ſwjecżenaj, k. Bruno Friebel z Budyſchina a
k. Jȯzef Plewka z Draždżan.

Z Budyſchina. Naſch krajan k. Klemens Conradi z Budyſchina, kotryž bě
nimale ſchtyri lěta domjacy wucžeŕ w pȯlſkej zemjanſkej ſwȯjbje we
wołyṅſkej guberniji Ruſowſkeje, je ſo pſched krȯtkim domoj wrȯcżił a
nakhwilnje za wucžerja pſchi druhej ſchuli w Dreždżanach pſchiſchoł.

Z Dreždżan. Tudy buchu někotre wucžeŕſke měſta z nowa wobſadżene. Tak
ſtaj ſem pſchiſchłoj dotalny wucžeŕ w Hubertusburgu k. Pawlikowſki a
dotalny annabergſki k. Schmidt.

Z Radworja. Naſch k. kapłan Ducžman, kiž bě adminiſtrator we Wotrowje,
je ſo zaſy k nam wrȯcżił.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoɫ.

Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda

w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 14. Budyšin, 21. oktobra 1865. Lětnik 3.♠

Cyrkwje a wuſtawy we Warſchawje a Krakowje.

(Pokracžowanjo.)

Z mnohoſcże wopomnikow pſchi murjach a ſtołpach je wohladanja hȯdny,
kotryž je z cžeŕwjenoho marmora poſlenimaj wjeŕchomaj Mazowſkeje
Staniſławej († 1524) a Januſchej († 1526) ſtajeny. Rjeniſchi je hiſchcże
wopomnik z běłoho kararſkoho marmora po modelu Thorwaldſona a wot
Laboureura w Romje za 16,000 toleri w l. 1831 zhotowjeny, z napiſmom,
kotrež po ſerbſku takle rěka: Staniſławej Dżeržikrajej Nalęcz hrabi
Małachowſkomu, pſchedſydże ſejma . . . ., kotromuž ſo radżi bycż
padaceje wȯtcžiny pſchedſyda, padnjeneje poſylnjeŕ, wožiwjeneje
radżicżeŕ, . . . . krajanej bjez khwalbnymi najkhwalbniſchomu. Wumrje
29. decembra 1809. Pſchecżelej ludu. Kaž lud Małachowſkomu mjeno
„Przyjaciel ludu“ dawaſche, tak pſchipoznawa hiſchcże dżenſniſchi dżeń
zaſłužby z cžeſtnymi pſchimjenami; tak rěka ſpiſowaŕ Staniſław Jachowicz
♣„Opiekun sierot“♠ (zaſtaracżeŕ ſyrotow) a druhi wo dobrocžinjeŕſke
wuſtawy ſtaroſcżiwy znaty ſtary knjez we Warſchawje ♣„Ojciec sierot“♠
(Wȯtc ſyrotow). Wopomnik poſlenjoho 19. novembra 1861 zemrjetoho
ſwjecżacoho biſkopa Jana Dekerta z joho portraitom ma tajke pȯlſke
napiſmo, kotrež njech cžitarjo ſami pſchełožicż ſpytaja: ♣„Jan Dekert .
. . . przez plenipotentow miast wolnych Rzeszy pospolitej 23./10. 1791
za dziecię ludu przybrany i przez marszałkow sejmowych Korony i Litwy do
chrztu świętego poniesiony, o kościół i dobro kraju do schyłku žycia
gorliwy. Zgasł 1861.“♠ W naſtupanju wumjołſtwa ſu hiſchcże wažne:
narownik (rowowy kamjeń) Aſprilla <pb n="130"/>Pacello, dwȯrſkoho
hudżbnika krala Zygmunta ♣III.,♠ rjana to hłowa z kararſkoho marmora;
pſchi ſtołpje na lěwej ſtronje je moſaikowa podobizna (portrait) primaſa
wjeŕcha Michała Poniatowſkoho (zemret. 1794), wubjerny wudżěłk ſławnoho
Rafaelli. — Farſka cyrkej ſwjatoho kſchiža miſſionarow, pſched kotrejž
na powyſchenym měſcże kamjeńtne ſwjecżo „Khryſtus kſchiž njeſo“ ſteji,
je tež wulka a pyſchna. Wona je z dobrocżiwych darow w lěcże 1696 po
planje Jȯzefa Belloty twarjena a ma dobre wobrazy na wołtarjach. Klětka
je ze železa kowana wot warſchawſkoho miſchtra. Tež ſtaj tu marmorowaj
narownikaj jenoho kardinala a jenoho biſkopa. Z cyrkwju zjenocżeny
klȯſchtyr miſſionarow, wot kraloweje Marije Ludwiki załoženy, ma ſwȯj
ſeminar, wulku knihownju a knihicżiſchcżeŕnju. Nětko ſu do klȯſchtra tež
jene gymnaſium zapokazali. — Farſka cyrkej ſwjatoho Alexandra na drozy
„Nowy Swiat“ je rotunda z kulotwarom a ma tež někotre rjane wobrazy. Na
prědku wołtarnoho blida je z kararſkoho marmora rjenje dżěłany „Jězus w
rowje ležacy“ naturſkeje wulkoſcże z běłoho marmora kararſkoho,
wubjernje wurubany, z Roma w 18. lětſtotku pſchiwjezeny. — Farſka cyrkej
ſwjatoho Karla Borromejſkoho je hakle 1849 po planje Hendricha Markoni a
po podobnoſcżi romſkeje cyrkwje Santa Maria Maggiore twarjena. Nutſka
debja ju woſebje ſchtyri wulke wurubane ſwjecżata doktorow cyrkwje:
ſwjatoho Hieronyma, ſ. Ambroſija, ſ. Hrjehorja Wulkoho a ſ. Auguſtina,
wuwjedżene wot Pawoła Malińſkoho. Wupukłe wobrazy (basreliefy) ſu tam
jara rjane, najwoſobniſchi pſchedſtaja ſwjatoho Karla Borromejſkoho,
wudżělacoho najſwjecżiſchi ſakrament w cžaſu mora 1576 w Milanje. Na
rȯžku prěnjeju ſtołpow ſtaj ſwjataj japoſchtołaj Pětr a Pawoł. Wſchě 26
ſtołpow ſu z latoho železa, wulki wołtaŕ pak z kararſkoho marmora. Z
wonka ſu we wukutach 20 figurow patronow kraja; je tam n. pſch. ſwjaty
Staniſław biſkop, ſ. Staniſław Koſtka, ſwjata Broniſława, ſ. Kunegunda,
ſ. Salomea a ſ. Jadwiga. — Cyrkej ſ. Měrcżina mnichow Auguſtinow je jena
z najſtarſchich we Warſchawje z lěta 1352. Tu dżerži ſo kȯždy dżeń jena
boža mſcha pſchipołdnju w 12., ze zamyſłom fundirowana za tajkich
pobožnych, kiž njemȯža (pak khori pak we wſchelakich ſłužbach) zaže do
cyrkwje pſchińcż. — Cyrkej kapucinow (kotſiž — pſchipȯdla to ſpominam —
tu do kapucu na hłowje noſcha a nic mału cžapku) je 1692 wot krala Jana
Sobieſkoho natwarjena. Na wołtarjach a w khapałkach ſu rjane wobrazy, z
dżěla wot pȯlſkich a z dżěla wot italſkich molerjow. Je tu tež khapałka
krala Sobieſkoho, w kotrejž ſtej w pſchihodnych kaſchcżach zapołoženej
wutrobje Jana Sobieſkoho a Auguſta ♣II.♠ — Na krakowſkim pſchedměſchcżu,
ſchtož je wulka ſchěroka haſa, dawa rjany napohlad cyrkej boſy
karmelitow, załožena 1639 a dokonjana hakle 1716; wona ma rjanu ♣façadu♠
(prědk) z wjele ſtołpow wobſtejacu. Wobrazy ſu wot Smuglewicza,
Chechowicza a Hadziewicza, profeſſora moleŕſkeje akademije we
Warſchawje. — Cyrkej ſ. Ducha prjedy paulinſka je woſebje znata pſchez
to, zo ſu wot tam prěnje cżahi ſpěwajo khěrluſche pſched wu<pb
n="131"/>dyrjenjom zběžka ſchli. — Cyrkej dominikanow je w italſkim
ſtylu twarjena a ma woſebje wjele wobrazow, tſi rjane khapałki a někotre
rjane narowne wopomniki. — Wulka je tež cyrkej mnichow bernardinow z
wobſchěrnym klȯſchtrom; wona ſteji jara rjenje napſchecżo kralowſkomu
hrodu njedaloko moſta. Klȯſchtyr je nětko zběhnjeny, dokelž běchu
někotſi mniſcha hako pólni duchowni k inſurgentam ſchli; měſto 20
mnichow je tam nětko jenož jedyn ſtary woſtał a druzy ſu wſchitcy
wupokazani. Znutska je cyła cyrkej ♣al fresco♠ (na cžerſtwy khalk)
wumolowana z wobrazami ze žiwjenja ſwjateje Hany, dżěło mnicha Valentina
Zebrowſkoho. Spowjedne ſtoły, ławki a pulty ſu ze wſchelakobarbjenym
drjewom wuſadżane. — Wohladanja hȯdna je tež cyrkej ſ. Jȯzefa z
klȯſchtrom knježnow wiſitkow, wot kraloweje Marije Ludwiki załoženym, a
z drohimi cyrkwinſkimi wěcami; dale cyrkej knježnow ſakramentkow,
załožena w italſkim ſtylu pſchez mandżelſku krala Jana Sobieſkoho z
wopomnikami a darami tuteje kralowſkeje ſwȯjby; tohorunja cyrkej
wobutych (cžrijatych) karmelitow na Leſznje, mnichow reformatow atd.

(Pſchichodnje dale.)

Na dżeṅ wopomnjenja wſchitkich duſchow.

K dnjej wſchitkich ſwjatych pſchizankuje ſo ſwjedżeṅ wſchitkich duſchow.
Kraſne poſtajenjo! kiž nas dopomnja na zwjazk, kotryž ſprawnych, za
ſprawnoſcż wojowacych a w cžiſcżu cżeŕpjacych hromadu dżerži. Cżi
ſwjecżi ſu wojowace měſto hižo wopuſchcżili a ſwjecża nětk dobycżo w tym
kraju, hdżež ſo palmy a krȯny wudżěleja. Žiwi běchu woni naſchi bratſja,
to ſu po ſmjercżi woſtali. My ſo zradujemy na jich dobycżu, pſchetož to
ſo za bratrow zaleži.

Kaž ſo zwjeſelimy z wjeſołymi, tak płakamy z tymi płakacymi, pſchetož
pſchez ſobuwjeſołoſcż a ſobuzrudobu wopokazuje ſo naſcha luboſcż:
tohodla zrudżimy ſo na dnju wſchitkich duſchow, naſchich bratrow a
ſotrow dla, kiž do wěcžnoſcże prjedy dżěchu a hiſchcże zaſtupicż
njemȯżachu do pokoja toho Knjeza, dokelž jich kwasna draſta hiſchcże
doſcż cžiſta njebě a njedoſpołni ſo bližicż njeſmědżachu k kužołej
wſchitkich doſpołnoſcżow.

O dżenjo krutoſcże a žarowanja, bjez wužitka mi njedyrbiſch nimo hicż!
Moje wěcžne naležnoſcże chcu ja wobſtaracż a na wotemrjetych ſo
dopomnicż.

Schtož je mojich bratrow potrechiło, toho ſo ja njezminu; ſnadż ſłuſcham
w pſchichodnym lěcże k tym, za kotrychž wotpocžink na wołtarju ſwjaty
wopor ſo wopruje a za kotrychž na ſwjatym měſcże ſo pacżerje ſpěwaja.
Snadż budu wotpocžowacż bȯrzy tak hłuboko w zemi, kaž nětk na njej
khodżu, a moje poſlenje bydlenjo na zemi pſchida ſo k tym hȯrkam na
kěrchowje. Tȯnle cžas lěta dopomni mje na pſcheměnjenjo, hinitoſcż a
ſmjercż. Lěcżo je ſo dawno minyło, tež nazyma chce k rowu hicż. Natura
mrěje. Wětry novembra ſu jejne ſmjertne zwony, žołte łopjena ſypaju ſo
na jeje kaſchcż, pſchetož nalětne kwětki ſu dawno zwjadłe, ze ſuchim
liſcżom hraja wětry, kiž kaž zdychowanja z rowow zyncža a bȯrzy budże
ſněhowa płachta na cżěło natury pſcheſtrjena.

Wſchitko zemſke wumrje, tež moje cżěło, pſchetož wone je wot zemje;
duſcha pak njewumrěje, wona je dych bȯjſkoho horta. Moje cżěło je zemja
a cžěrwow jědż. Mje pſcheběhuje zyma, krej chce zaſtacż w mojich žiłach,
moje ſtawy žrja kaž ſuche lipowe liſcżo na kěrchowje. — — Moja duſcha
ſtupa do wěcžnoſcże. — Wěcžnoſcż, <pb n="132"/>ty ſpodżiwne ſkowo, morjo
bjez broha, krajo bjez mjezow, měſto bjez murjow, a z nutskhodom, ale
bjez wukhoda. Znaju jeno tȯnle cžas, kiž ſo runja małej ſnadnej rěcžcy,
kotraž ſo ſpěſchnje do morja wěcžnoſcże wulinje a pytnjena njebudże. —
Schto wozmu ſobu? Schtož ſym ſebi nahromadżił, dobre abo zło, žohnowanjo
abo klecżo. Schto tam namakam? Schtož ſym tu pytał, žně budża ſo ſywej
runacż. Nowe zaſłužby tam njejſu. Kaž tutȯn ſwět wopuſchcżiſch, tajki
tamny naſtupiſch! — Kak budu ſo prawje namakacż w tym njeznatym kraju?
Bě tu wěra twoja pſchewodżerka, dha njetrjebaſch ſo tam cżmy bojecż,
budżeſch wobſwětleny wot hłownoho kužoła ſwětłoſcże. — Ach wažnoſcż toho
cžaſa! wot tebje wotwiſuje wěcžnoſcż. — Knježe pomhaj mi, zo jȯn derje
wužiwam, zo jȯn njezakomdżu a njepſchecžinju ze ſkutkami cżěmnoſcże.
Chcył ſo tola cžas mojoho žiwjenja runacż tej rěcy, kotraž łuki a pola
płȯdne cžini, kiž kwětki pſchi brozy płodżi a ſchtomam cyrobu dawa, nic
pak torhacej dżiwjej rěcy, kotraž ze ſwojich hacżenjow wuſtupi a
zahubjenjo pſchihotuje.

Duž prjecž wote mnje, ty złoto, kiž ſy zybolata zemja, — zbožo, ty kipra
ſchkleṅca, — rjanoſcż, ty kwětka jenoho dnja, — wjeſołoſcż ty ſłaby
ſonje, kiž ſo pſchi wotucżenju zhubi! Schtož wěcžnje woſtanje, chcu ja
lubowacż, pytacż, ſobu wzacż. — Dyrbi pak wobydlenjo mojeje duſche,
kotrež wona tak jara lubowaſche, cyle ſo zahubicż a do nicžoho pſcheṅcż?
Ně, to ſo njeſtanje. Rozpadanki khěžcžicžki budża k natwarjenju nowoho
hrodu trjebane. Pſchetłajite ſo woblecže njepſchetłajitoſcż a ſmjertne
njeſmjertnoſcż. Cyły cžlowjek budże dale wobſtacż; jeno krȯtku khwilu je
wobydlenjo bjez wobydlerja. Templ ducha ſwjatoho njewoſtanje dołho w
rozpadankach zahrjebany. Cżěło, kotrež bě tež boži Syn na ſo wzał a k
trȯnej wſchohomȯcnoſcże pſchinjes, budże pſchekraſnjene. Symjeſchko na
božej roli budże ze pſchětłacża wukcżěwacż, a hoſpodaṙ budże te nadobne
kȯſtki do ſwojich brȯžnjow hromadżicż, te prózne pak prjecž mjetacż.
Cżěło njebě morwe, wone jeno ſpi a budże horjeſtanycż, hdyž hłȯs ſyna
božoho zaklincži, tu budże potom radoſcż tam zaſtrȯženjo tych morwych
budżicż. — Hdyž tebje nětk ſtrach napanje na kěrchowje, hdyž bjez rowami
twojich lubych khodżiſch, a ty na tym wuzkim rumje, hdżež junu ležecż
budżeſch, ſtejo do cwofla (dwěla) pſchindżeſch, dha pohladaj na kſchiž,
wokoło kotrohož te rowy ſu a dopomni ſo na toho kſchižowanoho, prěnjoho
z horjeſtanjenych, kotryž tebi pſchiwoła: „Ja ſym te horjeſtacżo a
žiwjenjo!“ — —

Cžorne draſty měſchnikow, žarowaca barba, kotruž wſchudżom w cyrkwi
dżens wuhladam, te mary z cžornej płachtu a na njej běły kſchiž, zrudne
ſmjertne khěrluſche, wſchitko dopomni mje na ſmjercż a na tych
wotemrjetych. Ta hodżina mi zas pſched wocži ſtupi, w kotrejž moji lubi
wumrjechu. Na jich poſlenje ſłowa dopomnju ſo tak, kaž bych je dżens
ſłyſchał. Na jich cżeṙpjenja ſo dopomnju a hłuboko hnuje mje jich
luboſcż, kiž mi pſchi poſlenim „bože mje“ wopokazachu, ja cžuju jich
zymnu ruku, — ja zatłȯcžu jim wocži. — Žałoſnje, njebychmy-li ſo zas
widżeli! Njekſcheſcżanſka myſl! Žałoſnje pak tež, budżemy=li něhdy
dżěleni na wěcžne! — —

Woni ſu dom ſchli w ſmělnoſcżi toho Knjeza; tola za wobydlenja
najſwjecżiſchoho Boha a tych wuſchwarnjenych njeběchu hiſchcże ſwjecżi a
cžiſcżi doſcż. — Běda mi, běda jim, byli jeno njebjo a hela, wěcžna
wjeſołoſcż a wěcžna zrudoba była! Njebě jich njebjo horjewzało, by je
hela pȯžrjeła. Ach běda! — Ale ně, to njeje naſcha wěra, to njemohł mȯj
duch ze ſprawnoſcżu a luboſcżu božej zjenocżicż. Je wjele duſchi, kiž
hiſchcże njejſu za njebjo cyle cžiſte, tola wjele woſobniſche hacž za
helu. Njeje dha žane ſrjedżne měſto bjez doſpołnoſcżu a
njeknicžomnoſcżu, bjez jandżelemi a cžertami? Haj za tele duſche dyrbi
tak derje měſto bycż kaž za tych ſprawnych a za tych zaſakłych a
njepokutnych hrěſchnikow. Derje nam, tajke měſto je! Njech ſu tam tež
martry jara ſurowe, wone tola wěcžne njejſu. Cżeŕpjenjo, kiž
pſcheſtanje, je jeno poł cżeṙpjenja. Wěcžnje cżeŕpjecż — to je hela. — —

Tola pak je jich cżeŕpjenjo jara ſtruchłe. Žane cżerpjenja na zemi ſo
tym <pb n="133"/>w cžiſcżu njerunaja. Schtȯ mohł tym dobrympohacż! To je
pſchecżo luboſcże, kotraž ſo pſchez row wupſcheſtrjewa. Pſchetož, kaž je
duſcha njeſmjertna, tajka dyrbi tež luboſcż bycż. Směm tohodla bratra
zabycż, dokelž zo mnu w jenym domje wjac njebydli? Naſchomu pſchecżu
pſchiṅdże boža ſmělnoſcż a naſchomu prȯcowanju joho dobrota k ſpȯmoženju
khudych duſchow k pomocy. Naſche modlitwy ſu jim wužitne, pſchetož hako
dżěcżi jenoho nana a hako wobydlerjo jenoho božoho kraleſtwa mamy
zhromadne kubła, kiž mȯžemy ſebi bjez ſobu darowacż. Kaž jedyn ſtaw w
cžłowjecžim cżěle druhomu ſłuži a pomha, tak je z tymi ſtawami na wulkim
cżěle, kotrohož hłowa je Khryſtus. — Schtȯ njechał tež za khude duſche
cžinicż, ſchtož zamȯži! — Ně, žana njedyrbi zabyta bycż. Podarmo
njedyrbja wone ſwojej rucy k nam wupſcheſtrjecż! Pſchede wſchimi chcemy
na naſchich krejnych pſchecżelow ſpominacż; pſchetož, byrnje luboſcż
żanu duſchu njewuzankła, wiſy tola najbȯle na tychle pſchecżelach.
Schtož Bȯh pſchez naturu tak krucże zwjaza, njedyrbi cžłowjek dżělicż.
Njeluboſcż napſchecżo ſwojim je ſurowoſcż napſchecżo ſwojomu ſamotnomu
cżěłej! Dopomṅmy ſo na naſchich ſtarſchich, kotrychž mjaſo a krej ſmy,
kotſiž ſu nas ſtaroſcżiwje wocżahnyli! Nětk hdyž jich nimamy, hakle
prawje cžujemy, ſchto nam woni běchu. Ach wy wjele lubowani! lochka budż
wam zemja! Bȯh zapłacż wam wſcho nadobnje. Njezabudżmy tež na naſchich
njeboh bratrow a ſotry, kiž z nami na jenym macżeŕnym klinje ſedżachu,
tež nic na mandżelskich, dżěcżi a pſchecżelow, z kotrymiž zjenoſcżeni
běchmy. So modlicż a ſkutkowacż chcemy za wſchitke duſche, kiž ſnadż
naſche dla hiſchcże do wobydlenjow toho knjeza pſchiſchłe njejſu. Chcemy
tym wotemrjetym daricż, ſchtož ſmy tym žiwym zapowjeli, a tȯn dołh
zapłacżicž, kiž prjedy jim njepłacżachmy. — Derje nam, zo ſmy wobydlerjo
dweju ſwětow, a zo mȯžemy hiſchcże zdychowacż k tym ſo zradowacym
bratram a pomhacż tym cżerpjacym.

Ach njech tola ſkoro tȯn dżeṅ pſchińdże, kiž was k Bohu wjedże! Njech je
ſkoro waſch dołh zapłacżeny a cžas khoſtanja pſchikrotſcheny. Hdy bychu
tola waſche horliwe žadoſcże ſkoro dopjelnjene a wy we wěcžnych
radoſcżach byli. Njech ſo durje waſchich jaſtwow ſkoro wotewrja. Mȯhli
ſo tola junu we wěcžnoſcżi wjeſele zas widżecż a hromadże naſchoho
ſtworicżerja, zbȯžnika a ſwjatoſcżerja khwalicż a ſo potom lubowacż wěki
na wěki! — Hff.

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Bajerſka. Kral Ludwik ♣I.♠ (prjedawſchi) je ſtary klȯſchtyr Schäftlaren
kupił za benediktinſkich mnichow. Dotalna tamniſcha wyſcha holcža ſchula
doſtanje druhe měſtno we Paſſingu pola Mnichowa.

Hannoverſka. Hdyž lětſa we Göttingen hłownica knježeſche, buchu dobri
wothladarjo khorych khětrje žadni. Tohodla wuproſy ſebi woſobna
proteſtantſka ſwȯjba dwě miłoſcżiwej ſotſe z Hildesheima, kotrejž bjez
bojoſcże a z kſcheſcżanſkej luboſcżu wbohich zaſtaratej. Wſchitko jej
khwali. Zawěrno, hdyž je nuza, pſchińdże druhdy wjeleranjeny zaſy k
cžeſcżi.

Naſſauſka. Pſchikład, kak katholſcy we wjetſchej mnohoſcżi na ſwětło
pſchińdu, hdżež je katholſka fara załožena, widżimy we Braunbachu. Tam
bě towaṙſtwu ſ. Bonifacija jenož 180 katholikow znatych. Nětko je ſo
jich tam hižo 215 hako katholſkich wozjewiło; k tomu pſchińdu 6
familijow z 30 duſchemi a něhdże 100 katholſkich dżěłacżerjow w blizkich
podkopkach a wokoło 30 ludżi w <pb n="134"/>Dachſenhauſenje, tak zo ma
miſſija, za kotruž bu njedawno duchowny poſtajeny, 370—380 ludżi. Měſto
k cyrkwi tam je hižo kupjene.

Heſſenſka. W ſeptembru bě w Marburga rjany ſwȯjbny ſwjedżeń.
Nowoſwjecżeny duchowny k. Schmidt dżeržeſche prěnju božu mſchu, pſchi
cžimž mějeſche joho ſtarſchi bratr ſwjedżeńſke prědowanjo; k tomu bě tež
pſchitomny hiſchcże druhi bratr hako nawoženja a ſotra hako njewjeſta
jenoho zaſtojnika. Po ſwjatym woporje ſtupi bratr měſchnika ze ſwojej
njewjeſtu a ſotra toho ſamoho ze ſwojim nawoženju k wołtarjej a po
krȯtkej rycži požohnowa duchowny bratr wobeju mandżelſkeju. Zbožownej
macżeri bu popſchate, tȯnle wjeſoły dżeń docžakacż, nan bě hižo pſched
lětami wumrjeł.

Z Wołomuca (Olmütz). Poſlenje lěta ſłyſchachmy huſto ſkȯržby, zo
duchowni njedoſahaja; kaž ſo zda, budże nětko nuzy wotpomhane. Lětſa je
mjenujcy wjacy młodżencow do ſeminara zaſtupiło, hacž wjele lět prjedy.

Z Wrȯtſławja. Tudomni miłoſcżiwi bratſja powjetſcheja ſwoje twarjenja; k
cžomuž je 40,000 toleri trěbne. Woni doſtawaja pak tež rad podpjeranjo;
tak je w měſcże ſamym wjele židow po 50 tolerjach dariło. Toho runja
hromadżi ſo w cyłej diöceſy.

Z Prahi. Dżeń 19. oktobra poſwjecżi kardinal arcybiſkop wjeŕch
Schwarzenberg nowy ſchwȯrty mȯſt pſchez Wołtawu (Moldau). — W
arcybiſkopſkim ſeminaru je nětko 125 alumnow (ſchtudentow duchownſtwa),
a to 36 w prěnim lětniku.

Pȯlſka. Z Kowna piſaja, zo buchu tam katholſke miłoſcżiwe ſotry zahnate
a za to ſchiſmatiſke zawjedżene. — Biſkopſtwo Wilno je nowe ſchisma
(dżělenjo wot katholſkeje cyrkwje) docžakało. Knježeŕſtwo je profeſſora
Njemekſchu za prälata we Wilnje poſtajiło, kotryž fararjow ſtaja a
wotſadżuje, rozkazuje wo cyrkwjach a cyrkwinſkim zamoženju. Prawy biſkop
wilnjanſki ſedżi pola měſta Wjatki w znutskownej Ruſowſkej, hdżež jenož
tak wjele doſtawa, zo mȯže ſo zežiwicż.

Z Wina. Votivna cyrkej, kotraž ſo z darow k wopomnjecżu njeporadżenoho
nadpada na khěžora tudy twari, ma hiſchcże 51,000 ſchěſnakow k
daletwarjenju. Dotalne wudawki na twarjenjo wucžinja pſchez dwaj
milijonaj ſchěſnakow.

Italſka. W Neapelu je pſched někotrym cžaſom něhduſchi radikalny italſki
miniſter Mamma zemrjeł, hdyž bě ſo prjedy z cyrkwju wujednał a wozjewicż
dał, zo je katholſkich duchownych hako ſwojich wěrnych pſchecżelow
ſpȯznał.

We Neapelu je franciſkan ♣P.♠ Ludwig z Caſoria z dowolnoſcżu ſwojich
prědſtejerjow dom za khorych duchownych załožił z dara, kotryž běſche
wot woſobnoho muža k dżakej za ſwoje wuſtrowjenjo doſtał. We lěcże 1854
wza někotre cžorne dżěcżi do wucžby a nětko ma hižom 54 cžornych
hȯlcžatow a 73 holcžatow we ſwojim wuſtawje. Holcžata rozwucžuja ſo wot
klȯſchtyrſkich knježnow. Tež we Alekſandrii a Kairo je wȯn podobne
wuſtawy załožił. Tež za zanjerodżene dżěcżi neapelſke ſo wȯn ſtara a ma
nětko wokoło 1000 tajkich dżě<pb n="135"/>cżi, wo kotrychž dobre
wocżehnjenjo ſo ſtara. K wſchomu tomu pomha jomu kſcheſcżanſka luboſcż,
kotraž joho z darami podpjera.

Z Pariza. Cyrkej za Němcow, na kotruž ſu ſo w cyłych Němcach dary
hromadżiłe, je nimale hotowa; wona budże na ſ. Jȯzefa pſchichodne lěto
ſwjecżena.

Belgiſka. Sławny katholſki ſpiſowaŕ Louis Veuillot je do Brüſſela
pſchiſchoł, zo by redakciju nowych katholſkich nowin „Le katholique“ na
ſo wzał. Miniſter Merode w Romje je k tomu 300,000 frankow (nȯrtow) wot
wſchelakich knjezow zhromadżił. Znaty orleansſki biſkop je 30,000 a
katholſki zapoſłanc Keller 100,000 frankow k załoženju tychle nowinow
darił. — W Löwenje zemrje ſławny profeffor Arndt, kiž je hako młodżenc
do khatolſkeje cyrkwje pſcheſtupił.

Holland. Tudy wotdżerža zo, prěni krȯcż zaſy po tſi ſta lětach,
biſkopſka provincialna zhromadżizna we ♣Bois-le-Duc.♠ Zhromadżeni běchu
tu pod pſchedſydſtwom arcybiſkopa z Utrechta: biſkopaj z Harlema a z
Roermonda, japoſchtołſcy vikarojo z Batavije, ze Surinama a Curacao,
dwaj infulowanaj abtaj, a wſchelacy pȯſłancojo klȯſchtyrſkich rjadow,
ſeminarow a kapitlow, wſcho hromadże 32 woſobow.

Z Japana. Tele dny ſu powjeſcże do Roma pſchiſchłe, zo ſu we Japanje
hiſchcże někotre kſcheſcżanſke woſady ze 17. ſtotytka, kotrež ſu
wſchitke wulke pſcheſcżěhanja ſwěrnje pſchetrałe.

Amerika. Wot tam je powjeſcż pſchiſchła, zo je ſo něhdy wuwołany
němſkokatholſki prědaŕ Rudolf Dowiat, pſchecżel Rongi po wſchelakich
zrudnych nazhonjenjach želnoſcżiwje zaſy do katholſkeje cyrkwje wrȯcżił.

Auſtralia. Dżeń 29. junija je ſo we Sydney hłowna katholska cyrkej cyle
wotpaliła. Taſama běſche 1821 z nahromadżenych darow natwarjena. Schkoda
licži ſo na 2 milijonaj ſchěſnakow.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Khrȯſcżic. Tu ſo powjeda, zo ma w Pȯſle hižo ſpomnjene nowe ſwjecżo za
wulki wołtaŕ naſcheje cyrkwje pſched hodami ſem dȯńcż a poſtajene bycż.
Wone je k wohladanju wuſtajene było w Dreždżenach, Gentu, Lipſku a nětko
budże najſkerje hiſchcże do Wina pȯſłane. Tak budże mjeno „Croſtwitz“
(kaž ſu ſerbſke „Khrȯſcżicy“ po němſku pſcheſtworjene) daloko po ſwěcże
mjenowane!

Z Neuleutersdorfa. Dżeń 12. oktobra bu za naſchu nowu cyrkej poſtajeny,
158 puntow cżežki zwȯncžk, z kotrymž ſo klakanjo bije a k božomu ſynej
klinka, jara ſwjatocžnje wot k. fararja poſwjecżeny a pſchi požohnowanju
prěni krȯcż z nim klinkane. Zwȯncžk je z pſchidacżom ſtaroho wo połojcu
mjeńſchoho, kiž je na ſchuli wiſał, we Wjelkowje pſchelaty a pjenjezy za
tajke powjetſchenjo ſu woſadni nawdali.

<pb n="136"/>

Z Dreždżan. Njedżelu 22. budże we tudomnym Friedrichſtadtu zapokazanjo
nowoho fararja knjeza Huberta Titlbacha (rodż. 1815), dotalnoho fararja
w Pirnje. Z tym zapocžina ſo pſcheſadżowanjo druhich fararjow a
pſchińdże w krȯtkim dotalny zwickawſki faraŕ k. Kretſchmer do Pirny, k.
Keipert do Zwickawa, k. Wowcžeŕk (abo Schäfer, Serb) do Annaberga.
Poſleniſchoho fara budże z Dreždżan z wopytowanjom wobſtarana a hakle
pozdżiſcho wobſadżena.

Z Budyſchina. Naſch hnadny k. biſkop je wȯndanjo w klȯſchtrje Marinym
Dole pobył a woſebje cyrkej wobhladał, kotruž klȯſchtyr w Reichenawje
twari. Dotal dżerži ſo tam miſſion w hrodże, wot Seitendorfa wobſtarany.

Z Dreždżan. Zańdżenu njedżelu dżeržeſche nowoſwjecżeny měſchnik k. Jȯzef
Plewka we Friedrichſtadtu w Dreždżanach prěnju božu mſchu. Swjedżeṅſke
prědowanjo mějeſche k. Anton Buk. Hižo tȯnle tydżeń je k. Plewka ſwoje
prěnje měſto hako kapłan w Chemnitzy naſtupił.

Z Dreždżan. Hižo druhi duchowny je lětſa w połnej mocy nam wotewzaty!
Wjele cžeſcżeny k. Auguſt Lange (rodż. w Lipſku 3. januara 1823 a
ſwjecżeny 2. decembru 1848), direktor druheje ſchule w Dreždżanach, je
po krȯtkej khoroſcżi 10. oktobra zemrjeł! Hako duchowny a wucžeŕ
mějeſche wȯn wſchitku khwalbu a bu tež dale pȯznaty, hdyž hako pȯlny
kapłan ze ſakſkim wȯjſkom na lěto do Holſteina cżehnjeſche. Tam je wȯn
wjele dobroho ſkutkował a woſebje tež w ſchpitalach wȯjnuwjedżaceju
ſuſodow hako duchowny wupomhał. Hdyž bě domoj pſchicżahnył, wobſtara
zaſy ſwoje direktorſtwo z najwjetſchej ſwěrnoſcżu hacž tydżeń do ſwojeje
ſmjercże. Joho pohrjeb 13. t. m. bě tohodla tež jara ſwjedżeńſki, haj
hižo dawno njeje tam tak wulki cżah na pohrjebniſchcżo ſchoł. Pſched
kaſchcżom dżěchu ſchuleŕſke dżěcżi z wjele palmami a wěncami,
pſchewodżane wot wucžerjow, za nim pak hnadny k. biſkop z duchownymi a
woſobnymi zaſtojnikami, na to k. oberſt krȯnpryncoweje brigady ze ſkoro
wſchitkimi ſwojimi wyſchkami (officirami) kaž tež wjele wyſchkami
druhich wojerſkich wotdżělenjow. Tomu pſchizankny ſo wjele podwyſchkow a
wojakow a wulka ſyła měſchcżanow. Po dokonjauych modlitwach mějeſche k.
faraŕ Bernert pohrjebnu rycž. Wſchitcy, kiž ſmy joho znali, wobžarujemy
joho ſmjercż, a pſchejemy jomu tam tȯn měr, kotryž ſwět dacż njemȯže.

Z Budyſchina. We ſpocżatku pſchichodnoho měſaca woteńdże k. J. Heidrich,
katechet pſchi němſkej cyrkwi a wucžeŕ we wucžerſkim ſeminaru, kotryž je
tſi lěta tudy był, na ſwoje požadanjo hako kapłan do Königshaina pola
Oſtritza.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Zapłacżili ſu kk. kublerjo Kilank (Lehmann), Klimant a Pjetruſcha z
Rȯžanta.

Dobrowȯlne dary: cžeſcżedoſtojna knježna priorka Paula w klȯſchtrje M.
Dole 10 nſl.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł.

Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda

w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12 1/2 nsl. lětnje.♠

♣Čisło 15. Budyšin, 4. novembra 1865. Lětnik 3.♠

Cyrkwje a wuſtawy we Warſchawje a Krakowje.

(Pokracžowanjo.)

Po romſkokatholſkich cyrkwjach zajimaſche mje woſebje nětko jenicžka
unitſka cyrkej zjenocżenych grichiſkich katholikow, w kotrejž mniſcha
Baſilianowje bože ſłužby dżerža. Wona je w lěcże 1783 twarjena a ma tſi
wulke wobrazy a wołtaŕ po grichiſkim waſchnju twarjeny. Tam ſo tohodla
njedżelu po wopytanju romſkokatholſkeje cyrkwje tež ze ſwojim
pſchecżelom podach. Njewulka cyrkej běſche połna pobožnych.
Pſchińdżechmoj tam po ſwjatym ſcżenju a měſchnik ſedżeſche z boka
wołtarja, tak zo njebě wjele widżecż za grichiſkim wołtaŕnym wobrazom
(ikonoſtaſom). Druhi duchowny mějeſche na klětcy pſched ikonoſtaſom
zahorjace pȯlſke prědowanjo. Na to dżěſche měſchnik zaſy k wołtarjej a
pokracžowaſche w božej mſchi. K woprowanju pſchiſtupichu 6 mužowje z
woſady ze zaſwěcżenymi ſwěcami a klecžachu potom pſched wołtarjom drje
hacž do kȯnca božeje mſchě. Měſchnik, kotrohož rězwo bě ſchěrſche hako
naſche, njeſpěwaſche we łacżanſkej rycži, ale we wotemrjetej
ſtaroſłowjanſkej abo ſtarobołhaŕſkej, kotraž drje je wſchěm druhim
ſłowjanſkim (po tajkim tež ſerbſkej) jara podobna; tola je tež wjele
ſłowow a twȯrbow hinaſchich, tak zo ju doſpołnje jenož tȯn rozymi a ſo
woſebje na tym zwjeſeli, kiž je ju nawuknył. Ale wy chcecże wjedżecż,
ſchto ſu zjenocżeni grichiſkokatholſcy; duž wam to powjem. Woni ſu tȯn
dżěl ſchismatiſkeje cyrkwje, kotryž je ſo po cyrkwinſkej zhromadżiznje
we Florenzu (1439) w druhej połojcy a na kȯncu 16. lětſtotka zaſy z
katholſkej cyrkwju zjednałwſchě wucžby wěry a bamža pſchipȯznał, ale
pȯdla woſebitu cyrkwinſku njeła <pb n="138"/>cżanſku rycž, liturgiju
(ceremonije) a disciplinu z dowolnoſcżu bamža wobkhował. Woni ſu
potajkim dobri katholikowje, ale prjedawſchoho grichiſkoho wobrjada
(ritusa). Cyrkwinſka rycž je pola nich w Europje (w Aſii a Africy woni
tež ſu) pak ſtara grichiſka pak ſtaroſłowjanſka (pola Ruſow, Serbow,
Ruſynow), pak rumunſka. W Europje ſu zjenocżeni grichiſkokatholſcy:
80,000 Grichow w Delnjej Italſkej, w Rakuſkej 4 milijony (Serbow,
Ruſynow a Rumunow); w Ruſowſkej ſo njehodżi jich licžba poſtajicż,
dokelž pod nětcžiſchim a prjedawſchim khěžorom ſu někotre milijony
zjenocżenych z mocu a z leſcżu z nowa do ſchismatiſkich pſchewjedżeni.
Hacžrunje ſu cżile zjenocżeni katholſcy nětko tak pſcheſcżěhani, ſu woni
tola ſrědk, z kotrymž ſo w ſwojim cžaſu ſchismatiſka cyrkej z nami
zjenocżi. O zo by ſo to ſkoro ſtało; na 70 milijonow cžłowjekow by tak
pſchipadnyło prawej cyrkwi Jězuſowej! Nětko pak k tomu hiſchcże njejſu
dobre wuhlady. Mȯcny bamž-khěžor w Ruſowſkej a ſchismatiſcy
patriarchowje druhich dżělow ſchismy njewobrocżeja ſo, hacžrunje ſu we
wucžbach wěry jenož mało wot nas dżěleni, dotal z luboſcżu k naſchomu
widżomnomu wyſchſchomu paſtyrjej, naſtupnikej ſwjatoho Pětra. A k tomu
ſu zjenocżeni grichiſkokatholſcy bjez mȯcnoho ſwětnoho zakitarja. Na
cżežkoſcż, kotraž ſo pſchewinycż ma pſched zjenocżenjom ſchismatikow z
nami, dopomni mje hižo zwonkowny pohlad we warſchawſkej unitſkej cyrkwi.
Wona je khuda, bjez tym zo ſo ſchismatiſka w bohatoſcżi błyſchcżi; a
mȯcnej hordoſcżi je khudy pſchecżiwny, z najmjeńſcha je wobcżežne z nim
bratrowſtwo. Slepa, zahubna hordoſcż!

Schiſmatiſkich a tudy ruſowſkich cyrkwjow (kotrež ſo prawoſławne
mjenuja) je we Warſchawje ſchěſcż, ale nowe ſo pſchihotuja. Ja wopytach
jenož jenu, kathedralnu (arcybiſkopſku) eyrkej najſwjecżiſcheje Trojicy.
Wona je w lěcże 1837 z prjedawſcheje klȯſchtyrſkeje cyrkwje mnichow
piariſtow pſchetwarjena trochu po byzantinſkim waſchnju, z pjecż derje
pozłocżanymi kulotwarami (Kuppeln). Z nutska je rjany ikonoſtas, ſchtož
je takrjec pſchedwołtaŕna ſcżěna abo pſchejima, pſchez kotruž tſoje
molowane durje — ſrjedżne rěkaja carſke — k wołtarjej wjedu. Hdyž je
boža ſłužba, dha ſu ſrjedżne durje pſchecy wotcžinjene, tak zo je nizki
wołtaŕ z měſchnikom pſchecy widżecż. Pſchi wulkej božej mſchi z
aſſiſtencu (z wjacy duchownymi), khodża duchowni tež pſchez dwoje
pobocžne durje. Ja běch na tajkej wulkej božej mſchi abo liturgiji, abo
objedni, kaž Ruſowje praja. Směm prajicż, zo to mȯcny zacżiſchcż cžini,
hdyž tajke něſchto widżiſch. W cyrkwi bě jara wjele ſwěcow tež na bokach
pſched molowanymi ſwjecżatami (wurubane a wurězane ſchismatikowje
njecżerpja!) Pſched wołtarjom běſche biſkop z někotrymi duchownymi a
diakonami, wſchitcy w bohatych pyſchnych, haj rjanych draſtach.
Biſkopſka mitra, rězwa a druhe draſty maja zaſtarſku, dlěſchu a
ſchěrſchu, ale dyrbimy wuznacż pſchiſtojnu formu. Biſkop a duchowni ſu
wſchitcy dołhobrodacżi a cżi, kotrychž ſym widżał, ſu kraſni mužowje. Z
wobeju bokow ſtejeſche pſched ikonoſtaſom chor ſpěwarjow (piſchcżele w
ſchismatiſkich cyrkwjach nimaja), kotryž <pb n="139"/>mějeſche woſebje
dobrych baſſiſtow; te cžaſto ſo wrȯcżace ♣„Gospodi, Gospodi, pomiłuj
ny“♠ (Knježe, ſmil ſo nad nami) hiſchcże mi dżens we wuſchomaj klincži.
Cyłu ceremoniju božeje mſchě wopiſacż nochcu; pſchetož wona je jara
dołha. Tak wjele mȯžu prajicż, zo je pſchez měru wjele ceremonijow;
biſkop abo měſchnik jara wjele wokoło wołtarja khodżi, wjele krȯcż
požohnuje lud pak z ruku pak tſiſwěcatym ſwěcžnikom na jenu ſtronu abo
na kſchiž atd., a pada tež wjacy krȯcż na woblicžo. Lud, kotryž wſchȯn
ſteji (w ſchismatiſkich cyrkwjach njejſu nihdże ławki!) njepſchińdże k
nicžomu druhomu (k modlitwam a ſpěwam), hacž k ſtajnomu
kſchižecžinjenju. Zda ſo to trochu zwonkowna pobožnoſcż. Kaž je
lutherſka a wſcha druha proteſtantſka cyrkwinſka boža ſłužba pſchez měru
jara jednora a ſama na ſebi (wothladuju wot mocy woprawdże dobrych
kſcheſcżanſkich wucžbow) lědma połnȯcnoho Europjana ſpokoji, tak zda ſo
mi ſamo za połodniſche ludy (wjele bȯle za połnȯcne) grichiſka boža
ſłužba z ceremonijemi pſchepjelnjena. Na mnje je to tak ſkutkowało, hdyž
ſym ſpomnjenu njedżelu te wſchelake wobrjady pſchemyſlujo pſchirunał.
Tež je ſo mi ruſowſka boža ſłužba zezdała, hako by ſo khěžorſkomu domej
pſchez měru ſpodobacż chcyła; tſi krȯcż modli ſo měſchnik wȯtſe za
khěžora a mjenuje tež tſi krȯcż wȯtſe wſchě druhe ſtawy khěžorſkeje
ſwȯjby. Prědowanjo (w ruſowſkej rycži) njeje ani kȯždy ſwjaty dżeń; a
hdyž je, cžita duchowny prědowanjo, kotrež je biſkop wudżěłał abo tola
prjedy pſchehladał. Spomnicż hiſchcże chcu, zo ja njeběch jenicžki cuzy
zwjedżiwy wopytowaŕ ruſowſkeje cyrkwje, ale zo bě jich tam wjele, kotſiž
njeběchu pſchiſchli dżělbracż na božej ſłužbje ſamej a ſo tak wudawacż
za „prawoſławnych“. Mje hako tajkoho cuzoho doſcż daloko do prědka
pſchecżelnje puſchcżichu.

Hdyž chcu ſo nětko wot warſchawſkich cyrkwjow k tamniſchim wuſtawam
wobrocżicż, njemyſlu wſchitke pomjenowacż a wopiſacż; wuwoſtaju nowu
univerſitu (wyſoku ſchulu, na kotrejž ſym wjacorych profeſſorow pȯznał)
a wſchelake z njej zjenocżene zběrki, duchownej akademiji, katholſku a
ſchismatiſku, gymnaſije (4 pȯlſke a jene ruſke), ſchulu rězbaŕſtwa a
moleŕſtwa a tak dale; wopomnju jenož tſi z wažnych dobrocžinjeŕſkich
wuſtawow: ſchpital Jězus-dżěcżatka, ſchpital ſ. Ducha a wuſtaw za
hłuchoněmych a ſlepych.

Schpital Jězus-dżěcżatka (pȯlſki ♣Szpital Dzieciątka Jezus♠) je
najwobſchěrniſchi bjez wſchitkimi we Warſchawje. Je to jara dołhe
twarjenjo rjanoho napohlada, ze ſchtomami wobdate. Tam je wotdżělenjo za
khorych, za wocżehnjenjo małych dżěcżi, za žȯnſke na duchu khore, tež ſu
tu w zymje ſale (jſtwy), w kotrychž mȯža ſo khudżi wohrjewacż; tohorunja
je tu inſtitut k ſchcżěpjenju jětrow. Tȯnle wuſtaw zaſtara ſtajnje darmo
wokoło 700 khorych a hubjenych, 75 dżěcżi we wuſtawje ſamym a 2500 po
wſach, 100 cżěſchacych macżerjow a 67 wucžownicow porodniſtwa. Tȯnle
ſławny wuſtaw je w l. 1732 załoženy z privatnych darow, kotrež je
duchowny Baudouin (wupraj: Boduen) zhromadżił, a je 1838 z nowa
zrjadowany. Tȯnle załožeŕ ma dżakowne wopom<pb n="140"/>njecżo we
Warſchawje; duž ſłyſchcże joho žiwjenjopis. Pětr Gabriel Baudouin
narodżi ſo w lěcże 1689 w Averne w Francȯzſkej a chcyſche w ſwojej
młodoſcżi do mnichow kartuſianow hicż. Potom rozmyſli ſo po radże
druhich hinak a měnjeſche ſwojomu wȯtcnomu krajej w druhim powołanju
wužitny bycż. Tak poda ſo do Pariza a zaſtupi do wojakow, do korpſa
♣gensd’armes♠ mjenowanoho. Wojeŕſtwo pak ſo jomu njelubjeſche a wȯn
cžujo ſo z nowa k duchownſtwu powołanoho zaſtupi do towaŕſtwa
miſſionarow pola ſwjatoho Lazara w Parizu. W lěcże 1710 pſchepodachu
jomu joho pſchedſtajeni wucžeŕſtwo theologije w ſeminaru we Verſailles a
pozdżiſcho w Auxerre. Na požadanje knježeŕſtwa pſchińdże wȯn w lěcże
1717 do Warſchawy. Dokelž chcyſche tu hako duchowny ſkutkowacż, nawucži
ſo pȯlſku rycž a pomhaſche w duchownſkich dżěłach pſchi farje ſwjatoho
kſchiža. Hdyž ſo junu wot khoroho wrȯcżi, wuhlada pſa, kotryž hłowu
jenoho dżěſcża njeſeſche a někotre wožrane ſtawy. To powjedaſche wȯn
dale a tak doſta cżim ſkerje dowolenjo k zběranju dobrowȯlnych darow, zo
by z jich pomocu woſebje wopuſchcżene dżěcżi zaſtaracż mohł. W lěcże
1732 kupi tak khěžu na krakowſkej haſy, wobſadżi ju z miłoſcżiwymi
ſotrami a hromadżeſche dżěcżi khudych ſtarſchich, haj wobſtara dwěmaj
ſtomaj małych dżěcżi zežiwjenjo pola macżerjow w měſcże a na wſach. Hdyž
ludżo tȯnle kſcheſcżanſki ſkutk widżachu, dawachu tam dżěcżi a běſche
jich pſchecy wjacy. Podpjerany wot zamožitych a dobrych ludżi kupi
Baudouin wobſchěrne měſtno pſchi farje ſwjatoho kſchiža a natwari tam
ſchpital dżěcżatka Jězus za njezbožowne dżěcżi, za khudych khorych a
hubjenych. Twarjenjo płacżeſche 30,000 dukatow. Duž dyrbjeſche Baudouin
tež po domach pjenjezy k tomu proſycż. Wȯn zabu na ſebje ſamoho a
ſtaraſche ſo jenož wo ſwojich bližſchich. Wězo kȯždy njerozymi tajku
kſcheſcżanſku luboſcż a njewě ju cžeſcżicż. To zhoni Bauduin. Junu
pſchińdże do woſobnoho domu, hdżež někotſi bohacżi mužowje kharty
hrajachu; wȯn praji ſwoju prȯſtwu, ale jedyn njehańbicżiwy kleſny joho
do woblicža. Měrnje praji tȯn luboſcżiwy duchowny: ♣„To dla mnie, a cóž
dla moich dzieci?“♠ (To je za mnje, a ſchto — doſtanu — za moje
dżěcżi?)“ — Pſchez to pſchińdże pſchecżiwnik dobroho ſkutka na lěpſche
myſle a da ſam wulki pomocny dar, kaž tež cżi druzy joho towaŕſchowje.
Hdyž bě potom ſchpital abo cyły wuſtaw tak wulki, pſchiwza Baudouin
hiſchcże někotrych duchownych k pomocy. Wȯn wumrje we Warſchawje 1768
wot Polakow wyſoko cžeſcżeny, 79 lět ſtary.

(Pſchichodnje dale.)

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Badenſka. Knježeŕſtwo, kiž bě ſchulu cyle pod ſwětnu wyſchnoſcż ſtajiło
a cyrkwi tam ſobu rycžecż zakazało, je nětko pocžało k lěpſchomu cofacż,
dokelž wyſchſchi ſchulſki radżicżel ♣Dr.♠ Knies je ze ſwojoho dotalnoho
zaſtojnſtwa wotwołany.

<pb n="141"/>

Z Prahi. Horliwy podpjeraŕ wſchoho dobroho bjez Słowjanami, biſkop
Stroßmayer w Djakowje w Sławonſkej je towaŕſtwu ſ. Jana Nepomukſkoho (k
wudawanju cžěſkich knihow) 100 ſchěſnakow darił.

Pȯlſka. Najwažniſcha powjeſcż je, zo je ruſowſke knježeŕſtwo 27. oktobra
w nocy w tſjoch adminiſtratora warſchawſkeje diöceſy k. Rzewuſkoho z
extracżahom do Ruſowſkeje wotwjeſcż a do dalokoho Aſtrachana
internirowacż dało. Wina, kiž ſo jomu dawa, je ſo w tym nadeſchła,
dokelž je ſo knježeŕſtwu ſpjecžił, hdżež po ſwojim cyrkwinſkim
ſtejiſchcżu a zaſtojnſtwje njeje hinak mohł; tak je bamžowomu nunciuſej
(pȯſłancej) dopiſował (ſchtož wſchitcy katholſcy biſkopowje cžinja!) a
je druhim biſkopam porucžnoſcże w cyrkwinſkich naležnoſcżach dawał, kiž
njejſu wot generala Berga abo joho zaſtupnikow podpiſane byłe atd.
Kotryž mȯcny chce cyrkej podcżiſchcżowacż, kaž je to wot Ruſowſkeje
dawno znate, namaka hižo winu k tomu! Najhłupiſcho abo najſurowiſcho
zakhadżeja ruſowſcy wojacy a zaſtojnicy na Litwje a w Běłoruſkej.
Katholſke cyrkwje zakazuja a twarja ſchismatiſke tež tam, hdżež hiſchcże
Ruſojo ani njejſu. Tak bu jedyn wobſedżeŕ pola Grodna z 25 rublemi
ſchtrafowany za wotmołwjenjo: „Do wěcžnoſcże. Amen.“ Bur pak, kotryž bě
ſo zwažił joho powitacż ze zakazanymi ſłowami: „Budż khwaleny Jězus
Khryſtus!“ bu na někotre dny do jaſtwa wotwjedżeny. — W kongreſowym
kraleſtwje bu zaſy pjecż mužſkich klȯſchtrow zběhnjenych po prawje
ſylniſchoho.

Ruſowſka. W Kawkazu je wjacy dyžli 20,000 katholikow. Su to najbȯle
Polacy, za kotrychž ſo tamniſcha miſſija kapucinow duchownje ſtaraſche;
ale caŕ (khěžor) Mikławſch ju zběhny. Nětko wjedu duchownſke wobſtaranjo
někotſi pȯlſcy duchowni, kotſiž pod duchownym Orłowſkim w měſcże Tifliſu
ſteja. Kawkaziſka, Sibiriſka a cyła ſrjedżna Ruſka ſłuſcha k
arcybiſkopſtwej Mohilew (kotrež pak nětko ani wobſadżene njeje), tak zo
je knjejſtwo tohole arcybiſkopſtwa rozſchěrjene wot Chineſiſkeje hacž k
ſtaropruſkim mjezam, wot narańſchoho morja hacž k aralſkomu.

Wuheṙſka. Njedawno ſpominachmy na ſchcżedriwoſcż wyſokoho duchownſtwa we
Wuheŕſkej. Wo biſkopje k. Francu Stanißlo piſa ſo nětko tole. Wȯn je wot
lěta 1850 biſkop a je darił: k lěpſchomu khudych duchownych a wucžerjow
w ſwojej diöceſy 90,530 ſchěſnakow, k wſchelakim cyrkwinſkim
potrjebnoſcżam 391,126, na twarjenjo a porjedżenjo cyrkwjow 70,970, k
wužitku wucžeńſkich wuſtawow 60,285, ſchpitalej miłoſcżiwych bratrow a
ſchpitalej komitata 61,160, k zběrkam na dobrocžinjeŕſke wuſtawy 119,120
ſchěſnakow. Duž je wȯn, kaž daloko je powſchitkownje znate, nimale
900,000 ſchěſnakow k dobrym ſkutkam darił.

Krajinſka. We Lublanje pobu wȯndanjo ſłowjenſki duchowny k. Cerar z
rjada reſurrektioniſtow, miſſionar bjez Bołharjemi. Wȯn powjedaſche, zo
wobrocżenjo ſchismatikow pſchibjera. Miſſionarowje dżerža ſo
ſłowjanſkogrichiſkoho wobrjada (ritus).

<pb n="142"/>

Khrowatſka. Pſchez wudacżo wucženych knihow ſławny jeſuita Martinow, po
narodnoſcżi Rus, je Zahrjeb wopytał na ſwojim pucżu z Roma. Wȯn
jědżeſche zaſy do Pariza, hdżež ze ſwojimaj krajanomaj ♣P.♠ Gagarinom a
♣P.♠ Balabinom bydli.

Z Roma. Miniſter wȯjny Merode je ze ſwojoho zaſtojnſtwa wotſtupił; wȯn
je khorowaty a tež njeje w prawej pſchezjenoſcżi z wjedżicżerjom
francȯzſkoho wȯjſka. — Swobodni murjerjo w Italſkej ſu jara hněwni na
bamžowu allokuciju, w kotrejž je jich potajnſtwo tamał. Woni wulku haru
pſchecżiwo bamžej cžinja a wabja ludżi k ſebi, ale bamžowe ſłowo, kiž
jich tak hrjeba, je tola wuprajene.

Italſka. Kaž prjedy w krajach pod kralom Viktorom Emmanuelom ſtejacych
cholera wjele woporow žadaſche, tak je nětk tež w bamžowym kraju
wudyriła.

Jendżelſka. Japoſchtołſki vikar Murdach w Schȯtſkej (Schottland) je
mnichow paſſioniſtow powołal a woni ſu nětko prěni dom ſwojoho rjadu w
Glasgowje załožili.

Jendżelſka. Londonſki arcybiſkop Manning je zakładny kamjeń k cyrkwi
boſy karmelitow we Keſingtonje poſwjecżił. Je to wot 300 lět ſem prěnja
cyrkej, kotruž karmelitowje w Jendżelſkej twarja. Tež benediltinowje ſu
w Stratfordże cyrkej twaricż zapocželi.

Turkowſka. Ze Konſtantinopola piſaja, zo ma tam nowowuzwoleny katholſki
bołhaŕſki biſkop Rafael Popow, rodżeny Bołhaŕ, ſwjecżeny bycż. W nim by
Bołhaŕſka pſchihodniſchoho muža doſtała, dyžli bě wobſtarny a ſłaby
Sokolſki, kiž bu w lěcże 1861 do Ruſowſkeje wotwjezeny (ſnadż trochu ze
ſwojej wolu) a nětko — ſnadż znowa ſchismatik? — w Kijowje bydli.

Turkowſka. Cholera je w Konſtantinopolu wjele tyſac woporow žadała. W
tajkich cžaſach pokazuja ſo najlěpje nabožne zacžucża. Kȯžda wěra
cžinjeſche zjawne prȯſtwy, zo by Bȯh tajku khoroſcż wotwobrocżił.
Turkowje khodżachu po waſchnju kſcheſcżanow z proceſſionami w nocy ze
zaſwěcżenymi ſwěcami, židża modlachu ſo w ſynagogach, Armenowje a
Grichowje wjedżechu wjacy krȯcż nȯcny proceſſion z khorhowjeni; pola
katholikow běchu tſi dny wulke bože ſłužby z wuſtajenjom
najſwjecżiſchoho ſakramenta. Grichowje ſu ſo najhubjeṅſcho zadżerželi.
Popja njeſmědżachu zaſtupicż do ſtwow ſwojich khorych; někotſi pſchi
durjach ſtejo wubudżachu rozkacżo khorych a wudżělachu abſoluciju! Haj
nowiny ♣Impertial♠ w Smyrnje wobſkoržuja tamniſchoho grichiſkoho
arcybiſkopa, zo je wot ſwojoho ſtadła cżeknył, hdyž bě cholera w měſcże
wudyriła. Proteſtantowje w Konſtantinopolu ſu tež pytnyli, zo ſu jich
paſtorowje pſchi bliženju cholery zapucżowali k ſwojim ſwȯjbam a dotal
ſo njejſu hiſchcże wrȯcżili, kaž ♣Le Monde♠ piſa. Katholſcy duchowni a
miłoſcżiwe ſotry ſu ſo tam za ſwojich bližſchich woprowali.

<pb n="143"/>

Dopis.

Z Prahi 27. oktobra. Wěrno je a woſtanje, zo wopomnjecżo pobožnych a
dobrocżiwych muži bjez ludżimi njezahinje a zo jich něhduſche
ſkutkowanjo hiſchcże najdalſchim potomnikam njeſměrnje wjele dobrotow
wopokazuje. To płacżi tež wot wobeju bratrow Schimonow, załožerjow
ſerbſkoho ſeminara w Prazy, kokrajž drje hižo połdra ſta lět dołho w
rowje wotpocžujetaj, ale jeju wuſtaw je hiſchcże žiwy a kcżěje a njeſe
bohate płody nic jeno za naſchu Łužicu, ale tež za cyłu Saſku. Kȯžde
lěto pucżuje cžrȯdżicžka młodych ſaſkich ſchtudentow do ſtaroſławneje
Prahi, zo by ſo w njej na ſwoje pſchichodne powołaujo, na duchownſtwo
pſchihotowała. Lětſa ſu ſo w naſchim ſeminaru woſom a dwacycżo zeſchli,
bjez kotrymi pak jeno tſo theologiju wopytuja, mjenujcy Richard Halm z
Dreždżan w tſecżim, Michał Rȯla z Ralbic (Serb) a Hendrich Salm z
Radeburga w druhim lěcże. Druzy khodża hiſchcże na gymnaſium a to do
woſmeje rjadownje: Adolf Brendler z Wȯſtric a Jan Hornig z Dreždżan, do
ſedmeje: Guſtav Kubaſch ze Schunowa (Serb), Jan Laras z Lejna (Serb),
Jȯzef Schönberger z Rußdorfa, Hendrich Aurich z Wȯſtric, Oskar Manfroni
z Dreždżan, Auguſt Jakſch z Blumberga, do ſcheſteje: Hubert Kowerk z
Hubertusburga, Jakub Schołta z Wotrowa (Serb), do pjateje: Jȯzef Leidleṙ
z Khrȯſcżic (Serb), Jurij Cyž z Nowoſlic (Serb), Auguſt Riedel z
Königshaina, do ſchtwȯrteje: Franc Engler z Wȯſtric, Staniſław Piekarſki
z Dreždżan, do tſecżeje: Jakub Cyž z Prawocżic (Serb), Franc Löbmann ze
Schěrachowa, Pětr Klimant z Pěſkec (Serb), Božidar Rjecžka z Budyſchina
(Serb), Eugen Dittrich (rodż. w Hodżiju) z Klȯſchtra Marinoho Doła,
Alekſander Klinger z Dreždżan, do druheje: Herrmann Glauſch z Wȯſtric,
Hugo Dittrich z Budyſchina, Jakub Skala z Khrȯſcżic (Serb) a Michał
Pětranc z Cžornec (Serb). Po tajkim ſłuſcheja do budyſkeje diöceſy: 21
(bjez nimi 11 Serbow) a do dreždżanſkeje 7. — Na naſchim rjanym a rumnym
twarjenju — kotrež dyrbjało jeno na bȯle cżiſchiſchim a ſłȯncžniſchim
blaku ſtacż — je ſo lětſa nutſi za wjac hacž tyſac ſchěsnakow
wuporjedżało a ma ſo na pſchichodnych prȯzninach w tym pokracžowacż. Z
toho je widżecż, zo naſchi prědkſtajeni wſchomȯžnje ſo prȯcuja, ſwojim
khowancam pſchebywanjo w Prazy pſchijomne a lube ſcžinicż. Sława Jim!
♣M. R.♠

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. W naſchej tachantſkej cyrkwi běſche njedżelu 22. oktobra
žadny ſwjedżeń, kajkiž ſo tam wot lěta 1807 wjacy dżeržał njeje. Po
wȯſomapjecżdżeſat lětach mějeſche tam jedyn ſyn budyſkeje měſchcżanſkeje
woſady prěnju božu mſchu, mjenujcy k. Bruno Friebel. Tohodla ſo tež cyła
woſada na tymle dnju zradowaſche, kotryž jej ſamej k cžeſcżi a k wužitku
ſłuži. Wſchitko běſche tak naprawjene, zo by tale ſwjatocžnoſcż do
pomjatka wſchěch pſchitomnych <pb n="144"/>hłuboko zapiſana była. Cyłe
budyſke duchownſtwo dżěſche k. primiciantej Frieblej hacž k cyrkwinym
durjam napſchecżo a wjedżeſche joho k wołtarjej. Pſched duchownymi
dżěchu miniſtrantowje a pſched primiciantom holcžcy družcy, jena zelenu
krȯnu a druha zeleny wěncžk na rjanym zawku njeſo. Pſchi tej ſkładnoſcżi
dowolamy ſej zjawnje prajicż, zo ſo runje w naſchich ſerbſkich woſadach
tajke ſwjedżenje po zaſłuženju njewuznamjenjuja. W němſkich woſadach dże
farſke duchownſtwo primiciantej do nanowſkoho abo (hdyž njeje we tym
ſamym měſcże) do farſkoho domu z pſchewodżeŕſtwom a khorhowjemi
napſchecżo a wjedu joho do cyrkwje. Njemohło to pola nas tež bycż?
Njepraj nichtȯ: To njeje hiſchcże było; pſchetož tajke wuprajenjo je
jeno njemudre a ſchtož je pſchiſtojne a dobre, to mȯže ſo kȯždy cžas
byrnje nowe zapocžecż. A wyſche toho nježadamy my tajke pocžeſcżowanjo
za naſchu parſchonu, ale mamy ju za pſchihȯdnu za duchownſke
zaſtojnſtwo. Měſchcżanſkej woſadże je ſo tajke pſchewodżenjo primicianta
k wołtarjej jara ſpodobało. Hdyž bě ſo cyłe duchownſtwo pſched wołtarjom
zeſydało, ſpěwaſche ſo khěrluſch k prědowanju a k. faraŕ Žur ze
Schěrachowa naſtupi hako hȯſcż tu klětku, na kotrejž je dołhe lěta hako
dopołdniſchi prědaŕ zbožownje ſkutkował. Pſchi pſchepjelnjenej cyrkwi
(tež wjele proteſtantow tu bě) mějeſche wȯn horliwu a hnujacu rycž, w
kotrejž rozeſtaji, kak je tale ſwjatocžnoſcż dżeń dżaka, prȯſtwy a
ſlubjenja. Po prědowanju poda ſo duchownſtwo do khapale a primiciant
pſchinjeſe Bohu ſwȯj prěni wopor, pſchi cžimž woſada khěrluſche
ſpěwaſche. Po ſwojim woprawjenju woprawjeſche prěni krȯcż ſwoju macż
(nan je jomu dawno wumrjeł) a jeje ſotru, a wudżěleſche po božej mſchi
tež požohnowanjo, ſchtož je w tachantſkej cyrkwi zrědka; w ſerbſkej
cyrkwi pak ſmy wjacy primicow měli a mamy někotrych duchownych ze
ſerbſkeje budyſkeje woſady. Tež z toho je bjez druhim widżecż, zo ſu
katholikowje, kiž ſu do Budyſchina zafarowani, najbȯle Serbja. Połojca
tych, kiž němſke prědowanja w tachantſkej cyrkwi wopytuja, je ſerbſkeje
narodnoſcże. Tak ſo derje wukładże, zo ſmy po tejko lětach hakle zaſy
primicu w tachantſkej cyrkwi měli. Bȯh daj k. Friebelej, zo by w
ſtrowocże dołho za bože kraleſtwo ſkutkował w naſchej na duchownych
khudej diöceſy!

Z Budyſchina. Na měſto k. Heidricha je k. Dienſt dotalny kapłan we
Schěrachowje ſem pſchiſchoł. Do Schěrachowa je nětko k. Friebel hižo
zacżahnył.

Z Budyſchina. Dżeń 26. oktobra wotpołoži tu dotalny ſchtudent theologije
w pražſkim ſeminaru k. Jurij Łuſcżanſki z Wotrowa pſchiporucžene
ſynodalne pruhowanjo a poda ſo potom hiſchcże do ſeminara w Kölnje nad
Rajnom. Bȯh zdżerž joho ſtrowoho, zo bychmy znajmjeńſcha za lěto zaſy wo
jenoho ſerbſkoho duchownoho wjacy měli!

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł. Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda

w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12½ nsl. lětnje.♠

♣Čisło 16. Budyšin, 18. novembra 1865. Lětnik 3.♠

Cyrkwje a wuſtawy we Warſchawje a Krakowje.

(Pokracžowanjo.)

Schpital ſwjatoho Ducha wopytacż, mějach hižo tohodla za
pſchiſłuſchnoſcż, dokelž je tam mȯj pſchecżel ♣Dr.♠ Nowakowſki za
lěkarja poſtajeny a tam kȯždy dżeń khodżi. Tȯnle ſchpital je měſto
njedawno nowy natwariło na měſto ſtaroho, kiž bě tam hižo pſched 400
lětami załoženy. Nowe twarjenjo je po pſchikładże najwoſobniſchich we
Parizu zrjadowane a ma wjacy wotdżělenjow, z kotrychž kȯždomu zahroda
pſchiſłuſcha. Wobkedżbowanja hódna je maſchina, kotraž pſchez cyłe
twarjenjo powětr (loft) cžiſcżi. Stwy a khȯdby ſu na podłozy lakirowane
a z pokrywadłami pokładżene, tak zo ſo nihdże njeprȯſchi. Cžiſtoſcż a
ſwětłoſcż je wſchudżom. W ſtwě za khorych na typhus (hłowjacu khoroſcż)
pȯznach ſo z wyſchſchim lěkarjom ♣Dr.♠ Grabowſkim, kotryž ſo jara za
Serbow intereſſirowaſche. Na to buch pſchedſtajeny knježnje Domicelli,
wyſchſchej miłoſcżiwych ſotrow Marcżinjankow, kotſiž dom a khorych
nanajlěpje wobſtaraja; wone maja ſchěre woblecženjo, mȯdry ſchȯrcuſchk a
na hłowje wulku běłu kornettu (měcu). Wona kaž druhe knježny, kotrež
hiſchcże wohladachmoj, ſo wjeſelachu, zo katholſki duchowny z dalokoho
kraja jich khorownju wopyta. Mjenowana knježna wjedżeſche mje do doſcż
wulkeje a pyſchneje domjaceje khapałki, hdżež je kȯždy dżeń boža mſcha
za knježny a khorych, kotſiž mȯža tam dȯńcż. Tež dȯṅdżechmy hiſchcże k
tym knježnam, kiž we wulkej kuchni jědż pſchihotowachmy a k knježnje,
kotraž we domjacej haptycy lěkaŕſtwa zeſtajowaſche. Wuprajiwſchi ſwȯj
dżak a ſwoje wjeſelo nad tajkim kſcheſcżanſkim ſkutkowanju knježnow ſo
porucžich. Z doktorom zaſtupichmoj <pb n="146"/>hiſchcże do ſala pſchi
wrotach, hdżež kȯždy dżeń khudżi lȯžo khori pſchińdu abo khudżi ſwojich
khorych pſchiwjedu abo pſchinjeſu, zo bychu ſo lěkarja za radu
praſcheli. K tomu ſtej kȯždy dżeń dwě hodżinje wuſtajenej a jedyn z
doktorow dawa darmo lěkaŕſku radu. Pſchecżel ♣Dr.♠ Nowakowſki tam tež
radu wudżěla, ale, zo by mje cyły tydżeń wokoło wodżicż mohł, daſche ſo
zaſtupowacż pſchez ♣Dr.♠ Dobiéſzewſkoho; duž tež toho pȯznach.

Wot k. radżicżela Papłoṅſkoho, profeſſora ſłowjanſkich rycžow na
univertſicże, kiž mje wot ſwojoho wopytanja w Budyſchinje znajeſche,
buch pſcheproſcheny, zo bych ſebi tež wuſtaw za hłuchoněmych a ſlepych
wobhladał, kotrohož hłowny direktor wȯn w tu khwilu je. Z dżakom tajke
pſcheproſchenjo pſchijach a podach ſo tam ze ſwojim pſchecżelom
njedżelu. Zwonka je hižo widżecż, zo je to wulki wuſtaw. Załoženy je w
lěcże 1817 wot njeboh kanonika Falkowſkoho; wȯn je tež po najnowiſchim
waſchnju zrjadowany a pſchikładnje wjedżeny. Jedyn wjetſchi dżěl je za
hłuchoněmych (pſchez 100 dżěcżi) a druhe wotdżělenjo je za ſlepych;
pſchijate mȯža bycż wot 8—14 lěta a woſtanu tam znajmjeńſcha 6 lět.
Kȯžde wotdżělenjo na ſwojoho duchownoho, ſwojich druhich wucžerjow a
ſwoje wucžeŕki. Wyſche ſchulſkoho rozwucženja wuknu hȯlcy a holcy
wſchelake rucžne dżěło. Za hȯlcow je woſebity miſchtyr a ſtwa za
knihiwjazaŕſtwo, draſchleŕſtwo, ſchewſtwo, krawſtwo, blidaŕſtwo
(tyſcheŕſtwo) a t. d. Za khude dżěcżi płacżi cyły kraj, bohacżi pak
ſami. Tak ſo tež ſłuſcha; dokelž kraj ſam ma wužitk, hdyž te wbohe
dżěcżi tak daloko ſo rozwucža, zo njejſu nikomu k wobcżežnoſcżi a zo
móža ſo ſame zežiwicż a na wſchelake waſchnjo wužitne bycż. Hdyž bě k.
direktor namaj wulki pruhowanſki ſal pokazał, w kotrymž bě wjele
wobrazow wſchelakich dobrocżeri wuſtawa, zaſtupichmy do wulkeje
domjaceje khapale. Pſchez 100 hłuchoněmych dżěcżi ſedżeſche jara
pobožnje a hladaſche na prědarja; pſchetož widżenjo je jenicžke zmyſło,
z kotrymž mȯža te wbohe wědomoſcż nabycż. Wězo dyrbja wone kedżbniſche
bycż na prědowanju hako huſto połnozmyſlni t. r. ſłyſchace a rycžace
dżěcżi ſu. Duchowny k. Jagodzinſki prědowaſche z rukomaj a hibanjom,
jenož dla tych rozwucženiſchich poſłucharjow, kiž ſu z wulkej prȯcu tež
z hibanja hubow ſłowa zapſchijecż nawukli, a tež nas hoſcżi dla tež
druhdy z cżichej rycžu. Prědowanjo dżěſche k wutrobje, tak zo někotſi
wȯtſe zdychowachu. Na kȯncu bě modlitwa, pſchi kotrejž ſłowa z porſtami
woznamjenjachu. Nětk podachu ſo dżěcżi do hȯlcžoho a holcžoho
wotdżělenja a k. direktor a k. duchowny namaj wſchitko pokazowaſchtaj.
Dżěcżom buch ja hako hȯſcż z daloka pſchedſtajeny a wone pokazowachu mi
ſwoje dżěła. Pſchecżelny k. direktor ſo dżěcżi wſchelake praſcheſche a
te wjetſche dyrbjachu po joho wuprajenju moje mjeno a mȯj wȯtcny kraj
wuprajecż; někotre wotmołwjachu na moje pȯlſke praſchenja doſcż
zrozymliwje. Hdyž ſo jich k. direktor praſcheſche, hacž bychu radſcho
ſłyſchałe a rycžałe a za to ſlepe byłe, cžujachu ſo wſchitcy ze ſwojim
kſchižom t. r. hako hłuchoněme zbožowniſche. My je tajkeje
kſcheſcżanſkeje ſpokojnoſcże dla pokhwalichmy a wje<pb n="147"/>dżachmy
ſami wſchitcy najlěpje, kajki woſobny dar je Bȯh tym dał, kiž widża, haj
pſchi tym tež derje ſłyſcha a rycžecż mȯža. Derje tym, kiž tajki dar tež
derje nałožuja! We wotdżělenju za ſlepych pſchedſtajichmy ſo k.
duchownomu a dwěmaj wucžeŕkomaj. Naſche dla bu hnydom koncert
zrjadowany. Dwaj hȯlcaj ſydżeſchtaj ſo k fortepianej a někotſi druzy na
prěnje a druhe huſle. Nam ſo to jara ſpodobaſche, ale tež tym hȯlcam,
kaž bě na jich woblicžu widżecż. W holcžim wotdżělenju ſtaji k. direktor
někotre praſchenja ze zemjepiſa abo geografije. Na blidże ſtejeſche
wulki globus (zeḿſka kula) z dutym a wupukłym woznamjonjenjom twjerdoho
kraja na naſchej zemi. Jena holcžka praſchana, hacž mȯže nam Sakſku na
kuli pokazacż, pocža drje maſajo pytacż, ale mała Sakſka bě na kuli
jenož mały dypk. Na to dyrbjeſche mjezy Němcow wopiſacż; pſchi cžimž k.
direktor jej kaž tym druhim rozkładże, zo pſched nimi ſtejacy hȯſcż tam
wot Němcow wobdaty bydli, ale zo ſam Němc njeje a zo doma a w cyrkwi
jenu ze ſłowjanſkich rycžow rycži, kotraž je jich pȯlſkej jara podobna.
Tajka powjeſcż běſche tym holcžkam jara luba a wone wſchitke pſchi mojim
wotkhodże pſchecżelnje mi ruku napſchecżo tykachu; jenož to mi jara žel
cžinjeſche, zo mi njemȯžachu prajicż: na zaſy widżenjo (♣do widzenia,♠
kaž ſo tu najbȯle rjeknje)! Z k. direktorom a radżicżelom pak
pſchejachmy ſej, zo bychmy ſo zaſy wohladali.

Dokelž chcych tež z wonka Warſchawy pobycż a woſebje rjane
pohrjebniſchcżo Powązki (cžitaj: Powonzki) widżecż, dojědżech tam wot k.
♣Dr.♠ Nowakowſkoho a filologa k. Grabowſkoho pſchewodżany. W
měſchcżanſkich wrotach dyrbjachmy wojakam kharty wot policije kupjene
pokazacż, z kotrymiž ſo nam dowoli z wrotow wuńcż. Mi ſo njetrěbne a
ſměſchne zdaſche, zo dyrbjachmy ſwoju papjernu brȯń (najhȯrſcha naſcha
brȯń je pjero a ſłowo, kotrejež ſo tola wȯjſko bojecż njetrjeba) złožicż
a zo bu hakle potom zacżaha (Schlagbaum) zběhnjena. To je w tu khwilu
jena z policajſkich pſchecżiwnoſcżow wodnjo, kaž je za wjecžor a nȯc
druhe pſchihotowane, mjenujcy zo dyrbi kȯždy zaſwěcżenu lataŕnju noſycż.
Tak wjele pſchipȯdla! Na Powązkach zaſtupichmy najprjedy do cyrkwje,
hdżež dyrbjeſche po pſcheproſchenju w nowinach tȯn dżeń ♣requiem♠ za
njeboh ſpiſowarja Korzeniowſkoho bycż. Mandżelſka a dżowka toho ſamoho
tam hižo klecžeſchtej. Cyrkej je w l. 1793 twarjena. Na wołtarju je
wulki wobraz ſ. Karla Borromejſkoho. Na to dżěchmy won na
pohrjebniſchcżo (kěrchow). Pohrjebniſchcżo je ¼ hodżiny dołhe a
rozſchěrja ſo pſcheco bȯle pſchi ſtajnym pſchibjeranju wobydleŕſtwa
Warſchawy. Zajimawe je pſchede wſchitkim dołhe murowane twarjenjo,
kotrež katakumby rěka, dokelž ſo tam kaſchcże tak nuts ſuwaja kaž w
zaſtarſkich podzeḿſkich katakumbach w Romje. Tute katakumby ſu takrjec
ſchěſcż ſchoſow t. r. ſchěſcż rjadow kaſchcżi je na hromadże, kiž pak ſu
pſchez murju dżělene. Hdyž je kaſchcż nuts, kotryž ſo pſchez woſebitu
tam ſtejacu maſchinu zběha, zaſadżi ſo dżěra z wopomnjeńſkej taflu. Na
kěrchowje ſamym mȯžeſch ſo hodżiny dołho derje zabawjecż a do minyłoſcże
ſo w myſli podnurjecż. <pb n="148"/>Je tam kaž w haju abo zahrodże;
wulka mnohoſcż žiwych ſchtomow, cypreſſow, klonow, akacijow, porjeńſcha
tute měſto wotpocžinka. Haleje a wjetſche ſchtomy ſadżeja ſo z
pohrjebneje kaſſy a jenotliwe rowy pyſcha zawoſtajeni; haj narodna
dżakownoſcż debi rowy tych, kiž žanych krejnych pſchecżelow nimaja.
Wopomnikow je tam jara wjele, rjanych z kamjenja wurubanych wot
woſobnych miſchtrow a tež latych železnych. Wſchitke pak maja pȯlſke
napiſma, dokelž Polakam njepiſaja po ſmjercżi w cuzej rycži; jenož
naſchi Serbja — myſlach ſebi — ſu tak njemudri, zo maja wſchě
pohrjebniſchcża połne cuzych němſkich napiſmow, tak zo ſo hiſchcże po
ſmjercżi takrjec taja, hako bychu něſchto druhe byli, hacž je jich Bȯh
měcż chcył! W tajkich myſlach dach ſo dowjeſcż k rowej ſwojoho njeboh
znatoho warſchawſkoho profeſſora ♣Dr.♠ Franca Bolemira Kwěta, z kotrymž
ſym w Prazy kollegia ſłowjanſkich rycžow a ſanſkrita wopytował. Joho row
(wȯn bě 18. julija 1864 zemrjeł) z kwětkami wobſadżany a doſtanje w
krȯtkim wulki wopomnik ze zhromadżenych k tomu darow; pſchecżel
njebocżicžkoho k. ♣Dr.♠ Struve, profeſſor filoſofije a dobry Polak wuda
k tomu kȯncej Kwětowy žiwjenjopis. Blizko Kwěta wotpocžnje a ma wopomnik
młoda pod mjenom Jolanta znata poetka (baſnjeŕka), rodżena Łuſzczewſka a
wudata Komierowſka, ſotra najſławniſcheje pȯlſkeje improviſatorki a
poetki Deotymy Jadwigi Łuſzczewſkeje we Warſchawje. Tež dach ſebi
pokazacż row pjecżich na haſy zatſělenych 27. februara 1861; běſchtaj to
dwaj kublerjej, młody ſchtudent, jedyn rjemjeſlnik a jedyn dżěłacżeŕ. Na
jich pohrjebje 2. měrca wobdżěli ſo 100,000 ludżi wſchěch ſtawow a
powołanjow a wěrywuznacżow w žarowacych draſtach pod wjedżenjom
arcybiſopa we wažnej cżichoſcżi. Kaſchcże běchu debjene z cżernjowej
krȯnu a palmami. Rjemjeſlniſke jednoty wucżežechu z khorhowjemi.
Wopomnjecża hȯdny row bě prjedy pyſchniſchi był, nětko bě nad nim jenož
drjewjany kſchiž z wobrazom Khryſtuſa ♣(Ecce homo)♠ a pſched nim pjecż
małych cžornych kaſchcżow kaž modellow. Tule jednoru pychu woſtaja jim
tam njepokaženu. Druhe woſobne wopomniki wopiſacż nochcu, dokelž by mȯj
naſtawk pſchedołhi był. Jenož pſchikład ſpodżiwnoſcże chcu hiſchcże
pſchiſpomnicż; jedyn wojeŕſki wyſchk je ſej, hdyž bě hiſchcże žiwy, hako
wopomnik ſtajił jenu — kanonu z laffettu (koleſami), wot njoho
wunamakanej z dwojnymi zwjenami. Wužitne wunamakanjo, ale jenož — za
wȯjnu, nic za žohnowane dżěła měra! Hdyž běchmy tam dołho bjez rowami
khodżili, wrȯcżichmy ſo zaſy k měſchcżanſkim wrotam po ſwoju papjernu
brȯń a jědżechmy k žiwym. Nazdala pokazachu mi, hdże je prawoſławne,
hdże proteſtantſke, hdże židowſke a hdże mohamedanſke pohrjebniſchcżo.

(Pokracžowanjo.)

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Cžěſka. Wȯndanjo ſpalenu cyrkej w Königswarcże (wjetſchi dżěl měſtacžka
ſo wotpali), da wjeŕch Richard Metternich ſam zaſy natwaricż.

<pb n="149"/>

Cžěſka. Za biſkopa w Litoměricach je 16. ſeptembra wot khěžora
pomjenowany k. Auguſtin Wahala, cžeſtny kanonik kollegiatnoho kapitla we
Kroměrižu (Kremſier), pſchiſydnik konſiſtoria a examinator, wokrjeſny
tachant, faraŕ w Mohelnicy, w Morawſkej. Wȯn je rodżeny z burſkeje
ſwȯjby w Palacžowje w Morawſkej a doſta měſchniſku ſwjecżiznu 1827. Wȯn
bě ceremoniar a ſekretaŕ njeboh wjeŕcha arcybiſkopa hrabja Choteka w
Olmützu a tež polajoho naſtupnika, kotrohož tež na biſkopſkej
zhromadżiznje we Würzburgu 1848 zaſtupowaſche; wot 1842 pak bě horliwy a
dobrocżiwy faraŕ. W lěcże 1862 je 13,650 ſchěſnakow k podpjeranju
khudſchich duchownych fundirował. Khěžor je jomu rycžeŕſki kſchiž rjadu
Franca Jȯzefa dał a bamž je joho za cžeſtnoho komornika pomjenował.

Z Rumburga. Měſchcżanſki ſchpital budże miłoſcżiwym ſotram pſchepodaty.

Z Prahi. We wuporjedżenju a dotwarjenju doma (arcybiſkopſkeje cyrkwje)
ſo dale pokracžuje. K dokonjenju jenoho malowanoho wokna dari wěſty
dobrocżeŕ 1000 ſchěſnakow a ſlubi hiſchcże jene; do hłowneje twarneje
pokładnicy wotkaza něchtȯ 3000 ſchěſnakow. Tež teynſka a ſ. Schcżěpanowa
cyrkej ſo porjedża.

Narańſcha Pruſka. W ſeptembru bu nowa cyrkej w Memelu poſwjecżena,
kotrejež twarne wudawki (30,000 toleri) je faraŕ Schwark naproſył. Wȯn
bě pſched někotrymi lětami tež w Budyſchinje.

Pomorſka. Pjecż łochcżi wyſoki dubowy ſtołp, na kotrymž je pſched 600
lětami ſłowjanſki pſchibȯh Trigław (Tſihłowak) ſtał, bu pſched krȯtkim z
kupy Wolina do muſeja w Barlinje pſchiwjezeny. Pomorſcy buchu ſkȯncžnje
wot ſ. biſkopa Oty z Bamberga, kiž bě jich rycž nawuknył, wobrocżeni a
ze złota, kotrež bu z pſchiboha wuſchkrěte, bu tam tehdom prěnja cyrkej
twarjena.

Bajeŕſka. Würzburgſki biſkop ♣Dr.♠ Stahl ſwjecżeſche w oktobru 25lětny
biſkopſki jubilej. — Za cyrkej w Gieſingu je kral Ludwik ♣I.♠ znowa 3000
ſchěſnakow darił.

Schwajcaŕſka. Khěžor Napoleon je klȯſchtyrſkej cyrkwi we
Maria-Einſiedeln, hdżež je prěni krȯcż k božomu blidu był, kraſny, 5000
nȯrtow hȯdni krȯnſki ſwěcžnik darił.

Pȯlſka. W Litwje a Běłoruſkej je na 565,915 wobydleri 286,852 židow. We
hiſchcże wjetſchej měrje ſu židża w połdniſchich gubernijach, hdżež dwě
tſecżinje ludu wucžinjeja; wokoło Kijowa je jich 170,000, we Wołyńſkej
180,000, w Podolſkej 190,000. Židża ſmědżachu jenož we pȯlſkich
gubernijach bycż a njebě jim dowolene z nich wuńcż; duž ſu židża
wſchitke wikowanjo do ſwojej ruki wzali. Nětko chce knježeŕſtwo tele
gubernije bȯle ruſke ſcžinicż a tohodla ſo ſtara židowſki element
pomjeńſchicż; duž ſmě nětko kȯždy žid, kiž kajkežkuli rjemjeſło znaje,
do woprawdżiteje Ruſowſkeje zacżahnycż, zo by ſo ſkerje poruſchcżił.

Pȯlſka. We Warſchawje je po knježeŕſkich zapiſkach 222,906 wobydleri. W
tej licžbje je mužſkich kſcheſcżanow 69,175 a žȯnſkich 80,954, z cyła
150,130. <pb n="150"/>Židow je mužſkich 35,798, a žȯnſkich 36,978, z
cyła 72,776. Widżecż je, zo je pola kſcheſcżanow wjele wjacy žȯnſkich;
pſchicžina toho je w ſylnych rekrutirowanjach, w poſtanjenju a
wuwjezenju wjele mužſkich do Ruſowſkeje abo Sibirſkeje.

Z Warſchawy. Kapitel je kanonika Zwolińſkoho za adminiſtratora
woſyrocżeneje diöceſy wuzwolił, kotryž je tež hižo wot knježeṙſtwa
pſchipȯznaty. Ale wȯn tež njebudże hinak cžinicż mȯc, hacž wotwjezeny
Rzewuſki. — Dominikanowje mějachu tu rjany klȯſchtyr. Nětko je jim wzaty
a ſchismatiſkomu towaŕſtwu za khudych daty.

Z Roma. Italſcy ſwobodni murjerjo wumyſlichu łžu, kotruž nowiny Diritto
we Florenzu dale roznjeſechu: zo je bamž Pius ♣IX.♠ hako młodżenc ſam
ſwobodny murjeŕ był a hako tajki pſchiſahu wotpołožił. Tale łža pak
njeje nowa; w cžaſu romſkeje republiki 1849 bu tež wunjeſena. Pius ♣IX.♠
ſpomni na nju w allokuciji 20. hapryla 1849 a wupraji ju za mazanu łžu a
falſchne hȯrke pſchiſłodżenjo. Tule łžu ſmy k naſchomu pohorſchkej tež w
knježeŕſkich hamtſkich nowinach cžitacż dyrbjeli, kotrež naſchi Serbja w
gmejnach kupowacż dyrbja. Wot tajkichn owinow, ſchtož ſu za katholſkich
Serbow budyſke a kamjenſke němſke, žadamy wjetſchu rozhladnoſcż a
proteſtirujemy pſchecżiwo łžam, kiž naſchoho ſwjatoho wȯtca hanja!

Z Roma. W nocy wot 5. na 6. dżeń novembra je dżěl francȯzſkoho wȯjſka
wotcżahnył, něſchto huſarow, artillerije, tſělcow a linije, z cyła 4000
muži. Nětk woſtanje jich tam hiſchcże 10,200. W nalěcżu ma jich zaſy
5000 wotcżahnycż a zbytk po wotrycženju khěžora z Viktorom Emmanuelom;
ale Bȯh wě, ſchto ſo bjez tym ſtanje. — Bamžowe wȯjſko je trochu
njeſpokojne dla wotſtupjenja wȯjnſkoho miniſtra Mérode, dokelž nowoho
generala Kanzlera njelubuja. — Jendżelſkeje knježeŕſtwo je bamžej z nowa
kupu Malta w ſrjedżnokrajnym morju k pſcheſydlenju poſkicżało, hdy by na
khwilu nuzowany był Rom wopuſchcżicż. Wȯn by w hrodże kralowſkoho
gouverneura bydlił a cžeſtnu ſtražu doſtał a wſcho, ſchtož hewak trjeba.
Wotmołwjenjo bamža na to njeje dotal znate. — Nowy rakuſki pȯſłanc
Hübner je pſchiſchoł prjedawſchoho miniſtra Bacha, kiž je do jeſuitow
zaſtupił.

Belgiſka. Nowy biſkop w Namuru k. Dechamps je ſwjedżeńſcy do ſwojoho
měſta pſchicżahnył. Wſchitcy belgiſcy biſkopja z wuwzacżom gentſkoho tam
běchu a tež japoſchtołſki vikar z Luxemburga.

Połnȯcna Amerika. Licžba katholſkich duchownych we 18 nawjecžornych
diöceſach wucžinja na 1172, z kotrychž je 588 němſkich a 584
njeněmſkich; prěniſchi rozmnožichu ſo w 9 lětach wo 278, poſledniſchi wo
122. — Bjez 56000 wobydlerjemi we Milwaukee je 18,000 němſkich
katholikow, z druhich narodnoſcżi 10,000. W Buffalo je bjez 90,000
wobydlerjemi wokoło 40,000 katholikow, kotſiž maja wyſche wjele
khapałkow 12 cyrkwi, 6 za Němcow, 5 za Jendżelcžanow a 1 za Francȯzow.
Tamniſcha biſkopſka cyrkej mȯže 3000 ludżi wopſchijecż a je <pb
n="151"/>ſnadż najkraſniſcha w zjednocżenych ſtatach. K lěpſchomu cyrkwi
dżerža ſo w poſlednim cžaſu wuſtajeńcy, kaž w Boſtonje a w nowonaſtatym
měſcże Virginia-City; wuſtajeńca w Boſtonje pſchinjeſe 10,000 dollarow k
twarjenju noweje cyrkwje, we Virginii (w Nevadże) pak 5700 dollarow k
lěpſchomu mnichow paſſioniſtow. — Měſchcżanſka rada w New-Yorku dari
tamniſchim miłoſcżiwym ſotram 5,000 dollarow; jedyn proteſtaut w
Clevelandże wotkaza k katholſkomu ſchpitalej 20,000 dollarow a 180 akrow
kraja. — Chicago licži 180,000 wobydleri a ma 17 katholſkich cyrkwi: 10
za Jendżelcžanow, 5 za Němcow, 1 za Cžechow a 1 za Francózow; něhdże
tſecżina wobydleri je katholſka. Kajka tam nuza wo duchownych je,
widżimy z toho, zo dyrbi jeſuita k. Niederkorn ze Chicaga něhdże 27
hodżinow zdalene katholſke woſady (wězo po železnicy) wobſtaracż, hacž
runje je ſam kapłan w klȯſchtrje z 50 knježnami a 100 ſchuleŕkami. — W
Richmondu ſu nětko tež benediktinowje, kotſiž ſu tam ze Sanct-Vincenta
pſchiſchli.

Połnȯcna Amerika. Woſwobodżenjo njewȯlnikow (ſklawow) budże hiſchcże
dołho präſidentej a miniſtram hłowu łamacż. Njewȯlniſtwo je zběhnjene a
tajke wulke dżěło zaſłuži wſchitku kywalbu; ale njewě ſo hiſchcże, ſchto
ma ſo z woſwobodżenymi murami zapocžecż. Hdyž běchu hiſchcże w
njewȯlniſtwje, ſtarachu ſo wo nich knjezojo, kaž wo wěc abo ſkocżo,
kotrež wužitk pſchinjeſe. Nětko ſwobodni pak njewjedża ſwobodu wužiwacż;
z wulkej prȯcu dyrbja wucženi bycż, zo ſwoboda njeje lěnjoſcż, zo
ſwoboda w tym njewobſteji, zo bychu rucy wotpocžowacż dali a cžakali,
doniž manna ſpodżiwnje z njebjes njepadnje; zo ſo ſwoboda na to
njezłožuje, za mohł kȯždy do prěnjoho lěpſchoho domu hicż a tam
wuproſycż, rubicż abo kranycż khlěb, mjaſo a wſchu potrjebu. Tež je
cżežko jich nawucžicż, zo ſamo krajne zakonje zadżěwaja žiwjenjo kaž
pola njerozomnych zwěrjatow, ale zo je po zakonju mandżelſtwo. Duž maja
tam wulke miſſionſtwo dokonjecż!

(Pſchiſaha ſwobodnych murjeri.) Cžaſopis ♣Civilta cattolica♠ powjeda, zo
w Italſkej a najſkerje tež druhdże dotal tajkale pſchiſaha ſo wotpołoži
pſchi zaſtupjenju do rjada ſwobodnych murjeri: „Ja pſchiſaham w mjenje
twaŕſkoho miſchtra ſwěta, zo nochcu ženje potajnoſcże, znamjenja,
hibanja, rycže, wucžby a waſchnja ſwobodnych murjeri wozjewicż a chcu wo
wſchim tym wěcžnje mjelcžecż. Slubju a pſchiſaham, ženje
njepſcheradżicż, ani w piſmje ani pſchez znamjenja, ſłowa a hibanja, ani
piſacż, ani lithografowacż, wudypacż abo cżiſchcżecż abo kažkuli
wozjewicż dacż, ſchtož ſo mi tu dowěrja abo pſchichodnje dowěricż mohło.
Bych-li hdy mojim ſłowam njeſwěrny był, podwolu ſo tutej ſchtrafje:
Njech ſo mi hubje ze žehliwym železom ſpalitej, rucy wotrěznjetej, jazyk
wutorhnje, ſchija wotrěznje a cżěło w loži (zhromadżiznje) wupojſnje,
hdyž ſo nowy bratr pſchija k ſchtrafje za moju njeſwěru a k pſchikładej
za druhich; potom njech je ſpala, popjeł do wětra cżiſnu, zo by žadyn
ſlěd wot mojeje pſcherady wyſche njewoſtał. Tak wěrnje hacž wulki Bȯh
mje widżi. Amen!

<pb n="152"/>

(Bože pucże ſu ſpodżiwne.) Młody Jendżelcžan, anglikanſki bohoſłowc,
wopyta pſched 12 lětami Köln na Rajnje. Wobhladowaſche tam powoſtanki
ſwjatych, mjez nimi tež te we cyrkwi ſwjateje Wȯrſchle. We hordoſcżi
ſwojeje myſle wuſměſcheſche wȯn katholſku wěru. Lětſa nazymu pſchińdże
tȯn ſamy Jendżelcžan hako katholſki měſchnik: dwě lěcże po tamnym
wopycże wrȯcżi ſo wȯn k wěrje ſwojich wȯtcow a doſta w Romje měſchniſku
ſwjecżiznu.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Jubilejſki wotpuſk zapocžnje ſo w naſchej diöceſy z 1.
decembra, a biſkopowy liſt wo tym budże njedżelu 26. t. m. w cyrkwjach
cžitany.

Z Dreždżan. Wucžeŕ pſchi druhej katholſkej ſchuli k. Lufft je pſchi
ſwojim pjecżdżeſatlětnym wucžeŕſkim jubileju wyſche wſchelakich druhich
darow wot kralowſkeje majeſtoſcże złotu medaillu kralowſkoho ſakſkoho
zaſłužbnoho rjadu doſtał.

Z Dreždżan. Dżeń 2. a 3. oktobra běſche prěnja pſchezcyłna zhromadżizna
katholſkich wucžerjow dreždżanſkeje diöceſy, na kotruž bě ſo jich 21 wot
25, kaž wjele jich tam je, zeſchło. Tež hnadny k. biſkop a někotſi
duchowni tam běchu. Pſchedſyda bě k. konſiſtorialny radżicżeŕ faraŕ
Bernert. Wſchelake naſtawki, ſchulu a wucžeŕſtwo naſtupace, buchu
cžitane a někotre namjety wuradżane.

Z Miſchna. Penſionirowany wucžeŕ k. Kunze je w oktobru tudy wumrjeł.

Z Dreždżan. Tudomne rjemjeſniſke towaŕſtwo je pſched dlěſchim cžaſom
rjanu khorhoj z wobrazom ſwjatoho Jȯzefa dȯſtało, kotraž bu 3. oktobra w
khapałcy ſchpitala we Friedrichſtadtu poſwjecżena. Wjecžor bě ſwjedżeń w
towaŕſtwowym domje. K dozapłacżenju towaŕſtwoweje khěže ſu bjez druhim
darili: Joho majeſtoſcż kral 50 toleri, abatiſſa z Marijneje Hwězdy 20
toleri, hrabja Ballesſtröm 25 toleri.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu dale ſwój pſchinoſchk na lěto 1865 zapłacźili kk.:
kubleŕka Hańža Ducžmanowa z Khróſcźic, burſki ſyn Michał Kokla z
Khróſcźic, ſchewſki miſchtyr Michał Lukaſch z Khrȯſcźic, burſki ſyn
Jakub Kokla z Khróſcźic, bětnaṙ Michał Kocor ze Schunowa, Jakub Bjarſch
z Nowoſlic, Hana Wicżazowa z Ralbic, ſchewc Jakub Lehmann z Dobroſchic.

☞ Žiwjenja Swjatych zeſchiwk 2. budże ſobuſtawam na lěto 1865 w decembru
podaty.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

<pb/>

Katholſki Poſoł. Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda

w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12½ nsl. lětnje.♠

♣Čisło 17. Budyšin, 2. decembra 1865. Lětnik 3.♠

Stare prawidła mudroho žiwjenja.

Nuza je huſto njehańbita proſcheŕka, hdyž je cžłowjeka zapſchimnyła; ale
hiſchcże bȯle njehańbite je pychaŕſtwo, hdyž do domu pſchiṅdże a ſebi
tam měſto pyta. Scże-li jenož jenu pychaŕſku wěc kupili (n. p.
pſchekraſnu draſtu), dha dyrbicże hižo dżeſacż druhich pſchikupowacż, zo
by něſchto cyłe było a zo druhe draſcżenjo njeby pſchez měru rozdżělene
było, a tak budże z jenoho wudawka dżeſacż druhich, kiž pychaŕſtwo
ſwojim lubowarjam kaž njezwȯlniwy dawk napołoža a wotmocuje. Tohodla
njezabudż nichtȯ ſłowo tamnoho mudroho: „Spocžatkam ſo ſtajej, pȯznje
lěkaŕſtwo nicžo njepomha!“ t. r. prěnju žadoſcż pſchewiń, chceſchli
pſchewinycż druhe. Mjenje zamožity abo khudy, kiž chce bohacžka po
waſchnju wopicy ſcżěhowacż, je woprawdże tamnej žabje podobny, kiž ſo
naduwa hacž k wulkoſcżi woła, ale pſchi tym ſo rozpuknje. Wulka łȯdż
njech ſo do hłubokoho morja zwaži, wona je k tomu wuhotowana, mała pak
njech ſo pěknje broha pſchidżeržuje, zo ſo njeby podnuriła. Pſchetož Bȯh
powyſchuje ponižnych a hordych wȯn ponižuje; to je ſchtrafa za kȯždoho
pychaŕſkoho. „Hordoſcż, kiž z pychaŕſtwom za blidom ſedżi, dżerži ze
zacpěcżom wjecžeŕ; — hordoſcż (hofart) ſněda z hordżenjom, wobjeduje z
khudobu a wjecžerja ze haṅbu.“ A njech dha kȯždy rozomny ſam praji:
ſchto pomha, zo chceſch pſched druhimi błyſkotacż a wulcy cžinicż, a
tohodla potom tak wjele wažicż a cżerpjecż? Tajka žadoſcż njecžini
cžłowjeka ani ſtrowoho ani ſpokojnoho, wona njepoloži cžłowjekej horjo,
wona njeda cžłowjekej wažnoſcż, ale zbudżi jomu jenož zawiſtnej wocži,
ſobuželnoſcż wſchitkich woprawdże rozomnych a ſpěchuje joho pad a
njezbožo. Wſchědne njezbožo pak, kiž <pb n="154"/>ſkoro wſchudżom
ſcżěhuje, je dołh; kȯždy dołh pak, byrnje mały, je njelubozny pſchiwiſk,
a błazn kȯždy, kiž by ſo rady z nim wobcżežował a wokołocżahał.
Słyſchiſch tohodla n. pſch., zo ſu tu abo tam za mału dań pjenjezy k
doſtacżu, njekhodż tam, a je-li dżens abo jutſe aukcija (zjawne, druhdy
tež ſudniſke pſchedawanjo najwjacy ſadżacomu) a zo ſo pſchi njej lěto a
dlěje požcži, njekhodż tam, byrnje jich wjele tam běžało, zo bychu ſej
bjez pjenjez to a tamne njetrěbne kupili a ſo z nim wuhotowali. Pſchetož
wěſch, ſchto tȯn cžini, kiž ſo bjez nuzy do dołha tyka? — Wȯn da druhomu
(ſwojomu požcžerjej) pſchiležnoſcż a prawo na ſwoje hoſpodaŕſtwo, na
ſwoju ſwobodu, na ſwoju parſchonu. A njemȯže wȯn we prawym cžaſu
zapłacżicż, dha budże ſo na ſpocžatku hańbowacż ze ſwojim požcžerjom
hromadu trechicż, pozdżiſcho budże ſo bojecż z nim powjedacż, hiſchcże
pozdżiſcho budże prȯzne knicžomne abo pſchez měru ponižowace zamołwjenja
wuprajecż, haj zhubi wſchitku wěru a ſwěru pola druhich a ſcžini ſo
dołha dla njehańbitoho a hroznoho zełženca, kotromuž kȯždy rady z pucża
ſtupi; zełženjo pak je, kaž pſchiſłowo praji, druhi ſkhodżeńk k
njekhmanſtwu; prěni je dołh cžinicż; — łža ſedżi tomu, kiž bjez nuzy
dołh cžini, na khribjecże. Sprawny muž njetrjeba ſo bojecż a hańbowacż
kȯždomu žiwomu cžłowjekej do woblicža hladacż, ale pychaŕſke
pſchecžinjenjo rubi cžłowjekej huſto khrobłoſcż a pȯccżiwoſcż. Schto
drje dyrbjał wot ſwojoho krajnoho knježeŕſtwa prajicż, hdy by wone z
nahroženjom khoſtanja zakazało, ſo kaž woſobni ludżo woblekacż? Tele
knježeŕſtwo by wěſcże ſo tyranſcy napſchecżo tebi zadżeržało. A hlej
tola ſpocžinaſch ty toſame cžinicż a ſo tomuſamomu tyranſtwu
(wotrocžſtwu) podcżiſnycż, hdyž ſo hłupoho pychaŕſtwa dla do dołha
tykaſch. Twȯj požcžeŕ ma prawo, tebi drohu ſwobodu wzacż, tak khětſe
hacž ſo to jomu lubi, tebje do jaſtwa ſadżicż dacż, tak dołho hacž
njemȯžeſch zapłacżicż, abo wſcho twoje pſchez ſudniſtwo pſchedacż dacż.
— Je-li ſchtȯ někajku kuṗ ſcžinił, dha ſpomina mało na zapłacżenjo, ale
pſchedawarjo maja lěpſchi pomjatk hacž požcžowaŕ a kupowaŕ; woni wjedża
tež bjez protyki a cžaſnika (ſegerja) dżeń a hodżinu (ſchtunda). Dżeń
zapłacżenja ſo pſchibližuje, prjedy hacž ſo pſchihotujeſch pjenjezy
hromadżicż a pſchihotujeſch ſo tež jara dołho na dżeń zaſypłacżenja, dha
je cžas pſchecy jara krȯtki, tak zo ſo tebi tehdom zezdanje, hako by
cžas nohi doſtał a kſchidła k cżěkanju. „Tȯn ma krȯtki pȯſt, kiž dyrbi
jutry zapłacżicż.“ Mȯžno, zo někotryžkuli myſli, zo jomu prajene
njepłacżi, haj zo wȯn runje nětk myſli, dobreje zaſłužby abo ſłužby dla
něſchto wjacy wudacż mȯc hacž druhi joho runjecża, ale budże drje
zaſłužba abo ſłužba pſchecy tak dobra? A ſchto potom, hdyž ſtaroba ſo
pſchibližuje abo dołho trajaca khoroſcż? — — Rańſche ſłȯnco pſchecy
njeſwěcżi; zaſłužba je huſto njewěſta a nakhwilna; wudawki pak pſchecy
woſtanu, ſu kȯždomu pſchecy wěſte tak dołho, hacž je žiwy. Tohodla
njezacpěj te ſłowo: Dżi ſkerje hłȯdny ſo lehnycż, hacž zo by ze dołhom
ſtanył; wȯn jě z tobu z jeneje ſchklě, wozmje tebi cyrobu wot huby, rubi
tebi mȯc, ſpokojnoſcż, ſtrowotu, žiwjenjo. Zaſłuž ſej, ſchtož na <pb
n="155"/>ſprawne waſchnjo zaſłužicż mȯžeſch, a wobkhowaj zaſłužene; we
tymaj dwěmaj wěcomaj je wulka mudroſcż zakhowana, a ſchtȯž jej dopjelni,
njebudże ženje ſkoržicż na hubjene cžaſy a wulke cżežke dawki. Dokelž
pak je wſchě cžłowjecže wuprȯcowanjo podarmo bjez njebjeſkoho
žohnowanja, dha je tež pſchez měru jara wažne, tele njebjeſke žohnowanjo
ſej kȯždy dżeń wot horjeka wuproſycż. Pěknoho a pobožnoho dżěłacżerja
Bȯh ženje njewopuſchcżi, a zda-li ſo, zo wȯn joho wopuſchcżi, dha wrȯcżi
jomu kaž junu Jobej ſchtyrikrȯcż, ſchtož nuza abo horjo jomu wzaſchtej.
A nětk na kȯncu hiſchcże ſłowcžko: Samotne nazhonjenjo je droha ſchula,
— jenož lochkomyſłny abo jara hłupy rady do njeje khodżi a we njej
wuknje; mudry njeda to tak daloko pſchińcż, wȯn wuknje ze zrudnoho
zhonjenja druhich. — Widżiſch-li dżens zjawny a zrudny dȯńt, kiž ſej
jich wjele pſchez pychaŕſtwo, hłupu wyſokomyſlnoſcż a z dołhcžinjenjom
pſchihotuja, dha wukni wot nich. — — — Dobra rady njeje k zacpěcżu, ale
wſchitko na tym zaleži, zo ju kȯždy poſłucha. Komnž njeje k radżenju,
tomu njeje k pomhanju. Serb praji: Dobra rada błaznej nimo pada! ♣L. A.♠

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Cžěſka. Nowowuzwoleny biſkop za Litoměricy je 14. d. m. pola nuncija we
Winje wuznacżo wěry a pſched khěžorom pſchiſahu ſwěrnoſcże wotpołožił.
Wȯn budże wokoło jutrow na ſwȯj biſkopſki ſtoł dowjedżeny, dokelž budże
hakle wokoło hȯd wot bamža wobtwjerdżeny. Tež ma ſo w Litoměricach
něſchtožkuli prjedy twaricż.

Z Frankfurta na Wȯdrje. Katholſke dżěcżi z Frankfurta běchu prȯſtwu
wupoſłałe wo dary k natwarjenju ſchule. Próſtwa njebě podarmo. Nětko
hiſchcże doſtawaja dary. Po zapiſku wſchelakich darow pſchiſpomni
arcměſchnik knjez Theodor Warnacž z wjeſołoſcżu: Tyſac krȯcż dżak a
zapłacż Bȯh! ſchulſki dom, pſched martrownym tydżenjom zapocžaty, ſteji
hotowy we murjach. Dżeń 7. oktobra bu twar zběhany a hacž k ſwjatymaj
Symanej a Judej budże pod krywom. Potom njech ſo ſněh dże a mjerznje,
dha ſpodżiwny twar w zymje prawje wumjerznje. Njech pak njezamjerznje
luboſcż, kotraž je tutȯn twar na ſo wzała a dotal wjeſcż pomhała. K
tutomu ma ſo pſchiſpomnicż, zo maja ſo w zymje wokna, durje, ſkhody,
podłoha (ſchpundowanjo), z cyła nutskowny wutwar pſchihotowacż, jeno zo
ſo hacž k jutram zaſy něſchto pjenjez nahromadżi, zo by ſo cyły twar
borzy zbožownje dokonjecż mohł. — Tež we naſchich ſerbſkich woſadach ſu
ſo dary za tule ſchulu nahromadżiłe.[22]⁾

Němſka. Bonifacijowe towaŕſtwo je nětko w 20 biſkopſtwach ze ſtatutami
zawjedżene a doſtawa z 18 druhich diöceſow kȯžde lěto pſchinoſchki. W
poſlenich <pb n="156"/>tſjoch lětach je towaŕſtwo wo 22,422 toleri wjacy
dokhodow měło hacž w tſjoch pſchedkhadżacych; wone je 10 nowych
miſſionow a 30 nowych ſchulow załožiło. W tu khwilu dżerži abo podpjera
towaŕſtwo 101 duchownſke a 104 ſchulſkich měſtnow. Nowy wubjerk na tſi
lěta wucžinjeja po poſlenich wȯlbach: biſkop w Paderbornje hako
pſchedſyda, profeſſor Nacke hako naměſtnik, dale kapitular Birling,
ſudniſki radżicżel Schmidt, pſchekupc Schröder a wokrjeſny ſudnik Hüffer
hako wubjerkownicy. Kaž je znate hromadżuje ſo za tele towaŕſtwo wot
někotrych lět tež w naſchej Łužicy.

Němſka. W Bremerhafenje ſu w oktobru zakładny kamjeń k nowej katholſkej
cyrkwi połožili.

Z Kölna. Wo dotwarjenju doma (biſkopſkeje cyrkwje) ſo tole piſche.
Prämijowa lětuſcha lotteria je 175,000 toleri cžiſtoho wunoſchka k
wutwarjenju wěžow (tȯrmow) pſchinjeſła. Tajka lotteria je na dżewjecż
lět dowolena. Z toho, kaž z lětnoho pſchidawka 50,000 toleri z krajneje
kaſſy a z darow „Dombauvereinow“ myſla ſej kȯžde lěto 250,000 toleri na
twarjenjo nałožicż, a tak za 10 lět dom dotwaricż, mjenujcy wobej wěži z
debjenſtwom wſchelakich ſtatnow a wobrazow. Bjez tym zo prjedawſchi
twarc dotwarjenjo wěžow na ſchtyri milijony toleri woblicži, budże
nětcžiſchomu miſchtrej Voigtelej pſchi tuniſchim pſchiwožowanju kamjeni
mȯžno, zbytkne twarjenjo za 2,250,000 toleri dokonjecż, t. j. za połojcu
pjenjez, kotrež ſu na twarjenjo nowoho moſta pſchez Rajn trěbne byłe; a
tola je wyſokoſcż wobeju wěžow runje tak wulka kaž dołhoſcż moſta. Za
tſi lěta ma połnȯcny tȯrm tak wyſoki bycż kaž joho pȯdlan. Za dwě lěcże
budże na połnȯcnym (nětk hiſchcże nizkim) tȯrmje parowa lokomobila ſtacż
k zběhanju kamjeni. Nětko hižo mȯžetaj dwaj mužej tajki kamjeń, kotryž
ſu pſchi prěnim twarjenju 60 muži cyły dżeń hacž na prawe měſto cżahali,
za hodżinu horje zwinycż pſchi nětcžiſchich lěpſchich pſchiprawach.
Kȯždy ſtop (poł łochcża) wyſokoſcże na połnȯcnym tȯrmje płacżi w tu
khwilu 5400 toleri.

Z Poznanja. Pſched někotrym cžaſom běſche w Dreždżanach rozrycženjo
bamžowoho nuncia (pȯſłanca) z kanonikomaj z Poznanja a Gnjezna, w
kotrymž bu tutymaj prajene, zo ſej bamž wuzwolenjo dotalnoho nuncia
Ledȯchowſkoho w Brüſſelu (Polaka) za tudomnoho arcybiſkopa pſcheje.
Dokelž chcedża toho ſamoho tež w Barlinje, dha je wuzwolenjo nětko
wěſte. We woběmaj kapitlomaj (w Poznanju a Gnjeznje) ma k. Ledȯchowſki,
kaž ſo budyſchinſkomu „Slaviſches Centralblatt“ piſche, 11 hłoſow ze 17
hłoſowacych.

Pȯlſka. Kaž ſo z Warſchawy piſche, nochce k. kanonik Zwolińſki
adminiſtraciju arcybiſkopſtwa na ſo wzacż a ma k tomu doſahacu
pſchicžinu (winu). Arcybiſkop Felińſki dowěri pſchi ſwojim wotwjezenju
do nutskowneje Ruſowſkeje wjedżenjo diöceſy k. Rzewuſkomu, a za pſchipad
njemȯžnoſcże, k. Szczygielſkomu a k. Domagalſkomu, a do wſchěm tſjom
prawo zaſtupowanja. Po wotwjezenju k. Rzewuſkoho wozjewi kapitel k.
Szczygielſkoho hako adminiſtratora knježeŕſtwu. <pb n="157"/>Miniſter
wjeŕch Czerkaſki pak wotmołwi, zo z wuwzacżom k. Zwolińſkoho žanoho
druhoho za admiſtratora njewobtwjerdżi a njepſchipȯznaje; po cžimž hakle
mjenowanaj kanonikaj ſubſtituciju (zaſtupniſtwo) k. Zwolińſkomu
pſchepodaſchtaj. Knježeŕſtwo ſtaji łžu do ſwojich nowinow, zo je kapitel
k. Zwolińſkoho wuzwolił; duž žada wȯn najprjedy porjedżenjo łžě, kotraž
joho ſtejiſchcżo za wopacžne wudawa.

Z Warſchawy. Tudy je exprovincial baſilianow k. Baſil Kalinowſki 108 lět
ſtary zemrjeł; wȯn mějeſche hacž do poſlenjoho wodycha ſtrowe duchowne
mocy. — Zjednocżeny (unitſki) biſkop w Chełmnje je tež ze ſwojoho ſydła
do dalokeje cuzby wotwjezeny, dokelž ſo njeje chcył pod ſchismatiſkoho
arcybiſkopa ſtajicż. To by rjenje było, hdy by knježeŕſtwo hiſchcże
žadało, zo dyrbi katholſki biſkop pod druhowěriwym ſtacż a ſej wot njoho
porucžecż dacż! Je wſchak dawno cžas, zo by Ruſowſka w druhich wěcach
ſwoju mȯc wopokazała, dyžli w pocżiſchcżowanju naſcheje cyrkwje! A potom
ſo njehańbuja prajicż, zo ſu Polacy hako katholſcy pſchecżiwo tajkomu
knježeŕſtwu!

Morawſka. Wjelewucženy a wo Morawſku zaſłužbny k. Cyrill Napp, abt a
prälat auguſtinſkoho klȯſchtra w Brnje, kommendator a rycżer někotrych
khěžorſkich rjadow je wȯndy pjecżdżeſatlětne měſchniſke jubileum
ſwjecżił. Wȯn je najſtarſchi prälat w cyłej Rakuſkej a je l. 1824
wuzwoleny.

Rakuſka. Winſki kardinal wjeŕch arcybiſkop je nowu cyrkej we Schwarzawje
w Delnjej Rakuſkej, kotruž je hrabina ze Chambord natwaricż dała,
ſwjatocžnje poſwjecżił.

Wuheŕſka. W Granu bu nowotwarjeny duchownſki ſeminar wot. k. wjeŕcha
primaſa arcybiſkopa ſwjatocžnje ſwjecżeny.

Dalmatiſka. Jeſuitowje, kiž maja w Dubrowniku gymnaſium, doſtanu w
krȯtkim tež wjedżenjo theologiſkoho ſeminara a gymnaſija w Zadrje.

Khrowatſka. Djakowſki biſkop Stroßmajer dari 1000 ſchěſnakow k
podpjeranju khudych ſchtudentow na gymnaſiju we Warazdinje.

Z Trieſta. W tym měſacu wotjědże wot tudy miſſionar Danilo Kamboni do
Alexandrije. Wȯn wza tſjoch murow ſobu, z kotrychž najſtarſchi je 1856
do Europy pſchiſchoł. Tȯnle mur je do rjada kapucinow zaſtupił a nětko
za měſchnika ſwjecżeny poda ſo hako miſſionar k ſwojim njezbožownym
krajanam w Africy.

Z Roma. Sławny wuheŕſki komponiſt (zeſtajowaŕ muſiki) a nětko duchowny
Liſzt je hymnus Słowjanow k tyſaclětnomu jubileju pſchikhada ſſ. Cyrilla
a Methoda zeſtajał, kotryž bu ze ſłowjanſkim textom prěni krȯcż w cyrkwi
ſ. Hieronyma w Romje ſpěwany.

Z Roma. Arcybratſtwo ſ. Pětra w Romje je za poł lěka 5538 toleri
pětrowoho pjenježka nawdało. — Z jendżelſkeje cyrkwje wobrocżeny znaty
♣Dr.♠ Puſey, kiž nětko w Parizu pſchebywa, pſchińdże w krȯtkim do Roma.
— Wjele <pb n="158"/>wuzwolerjow we prjedy bamžowych krajach njeje na
italſki ſejm do Florenza nikoho wuzwolało; woni ſu z tym pokazali, zo
maja nětcžiſche wobſtejnoſcże za nakhwilne a po prawje hiſchcże
njewobkrucżene.

Belgiſka. W Brüſſelu dżerža ſo nětko z dowolnoſcżu wyſchnoſcże
prědowanja na haſach pſchecżiwo katholſkej cyrkwi, woſebje hanja ſwjatu
Mariju a bamža. Cžrȯda policajow wobdawa tych wupȯſłanych prědarjow, zo
jich wuſměſcheni katholikowje njebychu wotehnali. Wȯndanjo chcyſche
něchtȯ jenomu tajkomu wotehnacża hȯdnomu prědarjej na joho łžě zjawnje
wotmołwjecż, bu pak hnydom arretirowany.

Ruſowſka. Ruſke knježeŕſtwo pokracžuje z njehańbitej ſurowoſcżu
katholſku cyrkej pſcheſcżěhacż. Ze ſlubjenjemi a palencom dobywaja lud k
wotpadej wot wěry. Haj, žadachu wot katholſkoho dnchownſtwa podpiſma na
to, zo ſo katholſka wěra na žane waſchnjo njepotłocžuje a
njepſcheſcżěha, ale wot knježeŕſtwa derje podpjera. Schtȯ mȯže tajku łžu
podpiſacż? Prälat Boſkowicz pſchi hłownej cyrkwi w Mińſku ſo tež
wobaraſche, tajke łžě podpiſacż. Za to bu na 9 dnjow do jaſtwa ſadżeny a
mějeſche 500 rublow khoſtanja płacżicż! Je ſkoro, kaž chcyłe ſo Neronſke
cžaſy wrȯcżicż. —

Aſija. Z Aleppo piſche ſo takle wo kholerje. Bě to kȯnc auguſta, hako
wulka cžrȯda perſiſkich pſchekupcow, wot Mekka ſem pſchiſchowſchi do
naſchoho měſta dȯńdże. Lědom bě tu dwaj dnaj, dha hižo kholera wudyri. W
ſpocžatku njemrějachu ludżo jara; tola dołho njetrajeſche, zemrje
wſchědnje 200—300, a wokoło 9. ſeptembra, hdżež bě najhȯrje, wumrje za
dżeń 500—600. Wſchitko, ſchtož ſo hižom zdaliło njebě, nětk cżěkaſche.
Wikowanjo zaſta a pſchekupſke klamy běchu zanknjene. Měſto bě prȯzne a
morwe. Rakuſki, italſki a jendżelſki konſul běchu dawno rozcżěkali, jich
ſcżěhowaſche tež tudomny guverneur Sureig Paſcha a za nim wſchitcy
zaſtojnicy a woſobni Turkowje. Tudy woſta jenož francowſki, ruſowſki a
amerikanſki konſul. Wot wſchitkich tudomnych Europjanow woſtachu, z
wuwzacżom někotrych rjemjeſnikow, jenož: katholſcy duchowni a ſchtyrjo
lěkarjo; wſchitcy druzy běchu rozcżěkali. Tež tudomny proteſtantſki
miſſionar běſche, zabywſchi na ſwoju woſadu, hižo w ſpocžatku khoroſcże
cżěknył. — Na někotrych wokolnych wſach je ta khoroſcż tak ſurowje
zakhadżała, zo ani jedyn cžłowjek pſchi žiwjenju njewoſta. Kholera
knježi w Kilis, Aintab, Biredſchik, Urufa, Diarbekir a Erzerum. Dotal je
pſchez 15,000 ludżi na nju zemrjeło, to je nimale ſcheſty dżěl
wobydleŕſtwa.

Zadnja Indiſka. W khěžorſtwje Anam je nětko 6 japoſchtołſkich vikarow a
1 provikar; 57 miſſionarow (z kongregacije miſſionow a dominikanow) a
248 tamniſchich duchownych zaſtara tam 507,000 katholikow.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Kaž je znate, je naſch ſwjaty wȯtc wurjadny dopołny <pb
n="159"/>jubilejſki wotpuſk woſebje tohodla wudżělił, zo bychmy z
wucžiſcżenej wutrobu bohuſpodobniſcho ſo modlili wo wotwobrocżenjo
wſchelakeje cżěſnoſcże za katholſku cyrkej a jeje widżomnoho wjeŕcha.
Naſch hnadny k. biſkop je tȯnle na jedyn měſac wudżěleny wotpuſk na
december poſtajił a porucža nam zhromadnje w ſwojim wudatym paſtyŕſkim
liſcże k doſtacżu wotpuſka w dlěſchej rycži: 1. pobožnu horliwoſcż w
modlenju; 2. wěrne pſchewobrocżenjo naſchoho zmyſlenja a polěpſchenjo
naſchoho žiwjenja; 3. wěrne płody pokuty w dokonjenju dobrych ſkutkow.
Schtož hiſchcże woſebite wuměnjenja naſtupa, pod kotrymiž mȯže
jubilejſki wotpuſk doſtaty bycż, ſu to tele ſchtyri: 1. Jedynkrȯcżne
doſtacżo ſakramentow pokuty a wołtarja. 2. Jedynkrȯcżne wopytanjo dweju
cyrkwjow abo khapałow bydleṅſkoho měſta abo woſady, abo dwajkrȯcżne
wurjadne wopytanjo jeneje a teje ſameje cyrkwje abo khapały bydleńſkoho
měſta abo farſkeje woſady a dlěſche pobožne modlenjo tam na měnjenjo
ſwjatoho wȯtca. Wurjadne wopytanjo rěka tu te, kotrež hižo ſamo na ſebi
pſchikazane njeje, kaž n. pſch. k ſłyſchenju Božeje mſchě na
njedżelſkich a ſwjatych dnach. Na měnjenjo ſwjatoho wȯtca a po joho
myſli pak ſo modlimy, hdyž proſymy za roſcżenjo a pſchibjeranjo
katholſkeje cyrkwje, za zakitanjo japoſchtołſkoho ſtoła napſchecżo
nadpadnikam a pſcheſcżěharjam, za zjenocżenjo wſchěch we wěrje bjeze
wſchoho rozſchcżěpjenja a prȯcża, za wobkhowanjo měra a jednoty bjez
kſcheſcżanſkimi wjeŕchami, za rozſwětlenjo a poſylnjenjo wſchěch
duchownych a ſwětnych wyſchnoſcżow a za wobrocżenjo njewěriwych a
hrěſchnikow. Porucžene, nic pak pſchikazane ſu ſcżěhowace modlitwy:
japoſchtołſke wěrywuznacżo, modlitwa za powſchitkowue naležnoſcże
kſcheſcżanſtwa, ſydom wȯtcženaſchow a jandżelſkich powitanjow, litanija
wot ſłȯdkoho mjena Jězuſowoho, wot najſwjecżiſchoho ſakramenta wołtarja
abo wot wſchitkich Swjatych z pſchiſłuſchacymi modlitwami. 3. Tſikrȯcżne
poſcżenjo na ſrjedu, pjatk a ſobotu jenoho a toho ſamoho tydżenja, k
cžomuž ſłuſcha nic jenož zdżerženjo wot mjaſnych jědżow, ale tež te
jenož jedyn krȯcż dowolene naſycżenjo. Dokelž pak ſu w tydżenju wot
17.—24. decembra tſi pſchikazane pȯſtne dny ſuchich dnow, ſcżěhuje z
toho, zo dyrbja te k doſtacżu wotpuſka porucžene tſi pȯſtne dny w jenym
tſjoch druhich tydżenjow decembra wotdżeržane bycż. 4. Jałmožna za
khudych, kajkuž kȯždomu dobra wutroba nuts dawa. We wſchěch katholſkich
cyrkwjach a khapałach dyrbi tohodla jenu njedżelu měſaca zjawny
cyrkwinſki wopor po poſtajenju duchownoho wotdżeržany bycż, zo bychu
cżi, kiž chcedża ſwoje dary duchownomu k rozdżělenju na woprawdże
potrjebnych a doſtojnych ſwojeje farſkeje woſady dowěricż, k tomu
pſchihodnu pſchiležnoſcż měli. W januaru wocžakuje ſo ze ſtrony
tachantſkoho konſiſtorija powjeſcż wot duchownych wo wunoſchku wopora a
waſchnju joho nałožowanja za khudych. Zjawnje pak ma ſo pſchiſpomnicż,
zo je jenož woprawdżite wotedacżo jałmožny wuměnjenjo k doſtacżu
wotpuſka, nic pak wobdżělenjo na cyrkwinſkim woporje, pſchi kotrymž mȯže
ſo kȯždy wobdżělicż abo njewobdżělicż. Hewak je <pb
n="160"/>ſpowjednikam wyſche dowolnoſcżow pſchez bamžowy liſt wot 20,
novembra 1846 we naſtupanju ſchtyri ſpomnjenych wuměnjenjow tola jenož
we ſwjatej ſpowjedżi tuto dwoje dopuſchcżene, najprjedy: dżěcżi, kotrež
hiſchcże njejſu k ſwjatomu woprawjenju byłe, wot toho ſamoho wotwjazacż,
bjez nakładowanja druhoho dobroho ſkutka za to; a potom: tajkim, kiž
pſchez khoroſcż abo druhe zadżěwki wotdżeržowani, te w druhim, tſecżim a
ſchtwȯrtym wuměnjenju ſpomnjene dobre ſkutki abo jedyn a druhi z nich
dokonjecż, te ſame z druhimi dobrymi ſkutkami pſcheměnicż abo je na
druhi blizki cžas wotſtorcžicż.

Z Kulowa. Naſch (t. r. wrȯtſławſki) biſkop je lětuſchi jubilejſki
wotpuſk poſtajił na měſac wot 26. novembra do 26. decembra. — Redakcija
proſy hiſchcże wo daliſchu rozprawu.

Z Dreždżan. Njeboh direktor a pȯlny kapłan k. Auguſt Lange je w ſwojim
teſtamencże wſchě ſwoje knihi a meuble hako inventar za kapłanſtwo w
Chemnitzu wotkazał, ſchtož je cżim wjetſcha dobrota, dokelž tam najbȯle
nowoſwjecżeni duchowni pſchińdu, kotſiž ſo tohobla huſto w krȯtkim dale
pſcheſadża. Hižo w auguſcże pſchepoda wȯn hnadnomu k. biſkopej pjenjezy,
kiž bě hako pȯlny kapłan wuzbytkował k fundaciji, z kotrejž ma ſo khudym
dżěcżom hodowne wjeſelo pſchihotowacż. Njebocżicžki je z tym rjany
pſchikład ſwojeje luboſcże k ſchuli podał, kotryž mohł drje tȯn abo
druhi cžitaŕ tež w poſlenim wotkazanju ſcżěhowacż.

Z Dreždżan. Dżeń 8. novembra bu tudy nowy dom (aſyl) towaŕſtwa ſ.
Vincenca w pſchitomnoſcżi Jeje kralowſkeju wyſokoſcżow knjenje krȯnſkeje
prynceſny a knjenje prynceſny Jurijoweje a wjele ſobuſtawow towaṙſtwa
ſwjatocžnje poſwjecżeny. Najprjedy ſpěwachu dżěcżi aſyla a potom
mějeſche k. faraŕ Bernert wotewrjeńſku rycž. Na to rozeſtaji hnadny k.
biſkop luboſcż Khryſtuſa a Cyrkwje k dżěcżom, wupraji ſwoje
pſchipoznacżo dreždżanſkomu towaŕſtwu ſ. Vincenca a ſkȯncži z
napominanjom za pſchitomne dżěcżi aſyla. Hnadny knjez poſwjecżi ſam po
cyrkwinſkim porjedże nowy dom, po cžimž ſo hiſchcże ♣Te Deum♠ ſpěwaſche.

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładnicy ſu ſwȯj lětuſchi pſchinoſchk dale zapłacżili: kk. faraṙ
Mikławſch Smoła z Njebjelcžic, kublerjowa Hana Strancowa z Njebjelcžic,
kubleṙ Jurij Mar z Njebjelcžie, Mikławſch Matijeſchk z Njebjelcžic,
gymnaſiaſt Theodor Rjecžka w Prazy, kapłan Franc Riedel w Dupawje w
Cžechach, kubleṙ M. Wólman z Łuha, knježna ſubpriorka Paula w klóſchtrje
Marijnym Dole, kubleṙ Lehmann (Kilank) z Rȯžanta, kubleṙ Klimant z
Rȯžanta, kubleŕ Pjetruſcha z Róžanta.

☞ Žiwjenja Swjatych zeſchiwk 2. budże ſobuſtawam na lěto 1865 w decembru
podaty.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

Katholſki Poſoł.

Cnrkwinſki cžaſopis,

wudawany wot towaṙſtwa SS. Cyrilla a Methoda w Budyſchinje.

♣Płaćizna za njesobustawy 10 nsl. lětnje. Redaktor: Michał Hórnik.
Płaćizna na póstach 12½ nsl. lětnje.♠

♣Čisło 18. Budyšin, 16. decembra 1865. Lětnik 3.♠

Kſcheſcżanſke miſſionſtwo.

(Skóncženjo.)

Kaž buchu w Chineſiſkej kſcheſcżanſka wěra a jeje wuznawarjo na
wſchelake waſchnjo pſcheſcżěhani, tak ſo tež ſta we provincach,
Chineſiſkej pſchiležacych a jej poddatych, woſobnje w Korea.[23]⁾
Miſſionſtwo bu 1627 wot wȯtca Alexandra de Rhodes ze zwjeſelacym
ſpocžatkom załožene. Spomnjeny wȯtc wobrocżi za mało měſacow dwě ſcżě
pohanſkich popow, kralowu ſotru a ſydomnacże joho najbližſchich
pſchecżelow W tſjoch lětach bě wón z druhim miſſionarom nimale ſchěſcż
tyſac pohanow kſchcżił z pſchirachnowanjom popow, kiž běchu hako
wobrocżeni dla ſwojeje wědomoſcże a pȯccżiwoſcże miſſionaram pſchi
prědowanju jara wužitni. Woni mjenujcy prědowachu a zaſtupowachu tež
měſto wobeju miſſionarow a wupjelnichu je, hacž taj poroka dla, kiž
kralej dawaſchtaj (wonaj tamaſchtaj z wȯtrymi ſłowami kralowe
mnohožȯnſtwo) z kraja wuhnatej buſchtaj. Pſchetož hdyž Alexander de
Rhodes a joho ſobuwuhnaty bratr Anton Marqués, lěto pozdżiſcho a
ſkradżnje kraj zaſy wopytaſchtaj, pokaza ſo, zo nic jenož wſchitcy
wobrocżeni we wěrje krucże zwoſtawachu, ale tež ſchtyri tyſac pohanow
znowa pſchewobrocżeni a k doſtacżu ſwjatych ſakramentow pſchihotowani
běchu. W lěcże 1639 potajkim we dwanacże lětach běchu w Korea hižom
82500 kſcheſcżanow, we lětomaj 1645 a 1646 bu 24000 pohanſkich
Korejſkich kſchcżenych a prjedy hacž poł ſta lět ſo minychu, bě hižom
200,000 duſchi za Khryſtuſa dobytych.[24]^(*)) Zo bě we <pb
n="162"/>tymle cyłym cžaſu wěrywuznawanjo pſcheſcżěhane, haj zo bu ze
ſmjercżu ſchtrafowane, hodżi ſo myſlicż; najbȯle pak trechi tale
ſchtrafa miſſionarow, kotſiž jenož krȯtki cžas ſkutkowachu a martrowani
wot druhich z Europy pſchikhadżacych zaſy zaſtupowani buchu. Khětrje
dołho ſkutkowaſche na Korea wȯtc le Royer a joho pomocnik wȯtc Paregand.
Wonaj pſchindżeſchtaj 22. junija 1692 do kraleſtwa a zapocžeſchtaj z
mudroſcżu a z khrobłoſcżu ſwoje miſſionſke ſkutkowanjo. W nocy jenož
prědowaſchtaj a kſchcżijeſchtaj. Kak wjele prěniſchi wobrocżi, pokazuja
nowiſche miſſionſke piſma ♣(Lettres XVI.♠ 18); w lěcże 1694 wobrocżi a
kſchcżijeſche 468, 1695 ſchtyri ſta pjecż a tſicycżi, 1696 hacž runje bě
krawne pſcheſcżěhanjo dwě ſcżě a woſymnacże, 1697 dwě ſcżě a ſto a ſydym
a ſchtyrcycżi; 1698 tſi ſta a dżeſacż. Ale tež joho ſobudżěłarjo we
miſſionſtwje ſkutkowachu z tymſamym žohnowanjom kaž wȯtc le Royer.
„Wjele naſchich wȯtcow, piſa wȯn, mějachu hiſchcże wjetſchu mnohoſcż
kſchcżeńcow a ſpowjedżow hacž ja.“ K wobžarowanju jenož bě, zo pſchi
tejko wobrocżenjach, huſto kaž pſchez dżiw ſkutkowanych, kral a joho
zaſtojnicy jenak ſurowi woſtawachu a zaſlepjeni ſo zaſy bjezſobu k
wutupjenju wukcżěwacoho kſcheſcżanſtwa zahorichu. W lěcże 1721 běchu
wſchitke jaſtwa po cyłej Korei napjelnjene z kſcheſcżanami, kotſiž
wſchitcy ſwoju wobſtajnoſcż z martaŕſkej ſmjercżu zapłacżichu. Miſſionar
Franc Becharelli wumrje hako najprěniſchi, hdyž bě dołhi cžas hižom w
jaſtwje ſedżał a pſchez wȯtroſcż noža a wohenja wſchelako pruhowany był;
wȯtc Jan Baptiſt Meſſari wumrje w jaſtwje a bjez wjele druhimi ſchědźiwy
Luke Thu, kſcheſcżan kruteje wěry a njepſchewiniteje wobſtajnoſcże. Hdyž
chcychu tutoho někotſi, kiž joho wyſokeje ſtaroby dla wobžarowachu, z
cžrjȯdy wotſudżenych wotſalicż a tak ſmjercżi wutorhnycż, pſchicżiſchcża
ſo z mocu zaſy k nim a wuwoła: „Nic tak, to ſu moji bratſja!“ Hdyž jomu
kazachu, znamjo naſchoho wumoženja, kſchiž z nohomaj teptacż,
pſchitłocži jȯn k ſwojej wutrobje a prajeſche: Mȯj Knježe a mȯj Božo,
kiž Ty myſle wſchěch wutrobow pſchehladaſch, ty znajeſch tež myſle
mojeje wutroby; ale ja žadam, zo bychu je tež cżiſami wjedżeli, kotſiž
mje pſchez ſwoje nahroženja naſtrožicż chcedża, zo bychu widżeli, zo
njemȯža mje ani najwjetſche cžwile ani najſurowſcha ſmjercż nihdy wot
twojeje luboſcże dżělicż.“ W lěcże 1737 (12. januara) buchu ſchtyrjo
miſſionarojo k ſmjercżi wjedżeni: Alvarez, Cratz, d’Abreu a da Cumba,
mjez nimi tſjo wyſokoho zemjanſtwa. Pſcheſcżěhanjo kſcheſcżanow
trajeſche wot ſpocžatka kȯždoho lěta hacž do joho kȯnca, ale bě druhdy
mjeńſche druhdy krucżiſche, a tajke woſebje krute pſcheſcżěhanjo bě we
lěcże 1750. Wſchitke jaſtwa běchu kaž 1721 z jatymi napjelnjene, a wjele
tutych njezbožownych buchu pſchez njeměrne poſcżenjo a hłȯd ſkȯncowani.
Biſkopej z Tong-kinga zwjazachu na khribjet brjemjo, kiž joho ſtajnje k
zemi tłȯcžeſche a tele cžwilowanjo trajeſche woſymnacże dnjow dołho.
Wȯtc Laureygo a druzy miſſionarojo wuſtachu teſame cžwilowanjo, tak zo
ſami pohanjo ſo jara ſpodżiwachu, hacž woni wulku wjeſołoſcż widżachu,
kiž w najwjetſchich cžwilach ze woblicža tutych božich martrarjow ſo
ſwětleſche. <pb n="163"/>Skȯncžnje buchu wſchitcy miſſionarjo, kiž
hiſchcże běchu, 28. auguſta toho ſamoho lěta zwjazani na wulku łȯdż
pſchinjeſeni, ale nic ſnadż tohodla, zo chcychu jich tam zatepicż;
pohanjo kaž pſchez ſtajne zhonjenjo wucženi wjedżachu, zo jich ſmjercż
mnohoſcż pſchewobrocżenych jenož hiſchcże powjetſchi; tohodla buchu woni
na tej łȯdżi wotwjezeni a za wſchitkȯn cžas z kraleſtwa wupokazani.
Wulke cžrjȯdy pſchewobrocżenych pſchewodżeſche jich hacž k morju, hacž
runje pohanſcy wojacy ſo tomu mȯcnje wobarachu, pozběhnychu wulke
žałoſcżenjo a płakanjo, a padnychu k zemi na kolena, zo bychu poſlenje
požohnowanjo ſwojich duſchi wjedżerjow doſtali, kotrychž nětk za
wſchitkȯn cžas zhubicż dyrbjachu. We cžaſu tohole pſcheſcżěhanja, kiž je
druhi wažny wotdżělk we Cochin-Chineſiſkim miſſionſtwje, mějachu
wȯtcowje jeſuitowje wjacy dyžli 120,000 kſcheſcżanow pod ſwojim
zaſtaranjomlazariſtowje 18,000; miſſionarojo ♣de propaganda fide♠ nimale
30,000 a dominikanarjo 20,000, ſchtož do hromady pſchez 250,000
kſcheſcżanow jenož we Tongking (Korea) wucžinja. Mnohoſcż tutych namaka
wězo ſwoju ſmjercż pſchi pſcheſcżěhanjo, někotſi tež wotpadnychu (pſchi
cžwilach), ale wjetſcha mnohoſcż woſta wobſtajna ſrjedż wſchěch
cżeŕpjenjow a martrow. Sami proteſtantſcy ſpiſowarjo nam pozdżiſcho
zjewjeja, byrnje njerady, zo ſo lětſtotk pozdżiſcho we
Cochin-Chineſiſkej nimale 370,000 kſcheſcżanow namkaja. Jich mnohoſcż je
ſo tohodla, byrnje ſmjercż a wuhnanſtwo ſwoje wopory žadałoj, na wjacy
hacž 100,000 powjetſchiła. Ale tež tale wulka ſumma dyrbi ſo nam
hiſchcże mała zezdacż, hdyž z njej pſchirunamy miſſionſke powjeſcże
biſkopa Retorda. Tutȯn biſkop, kiž bě ſmjercż takrjec hižom na ſtotere
waſchnjo pytał, ale wot njeje kaž pſchez dżiw ſtajnje wumoženy był,
piſaſche 1857 do Europy: zo je 530,000 anamitiſkich kſcheſcżanow, wot
kotrychž nimale 403,000 w ſpomnjenym lěcże jedyn abo druhi ſakrament
doſtachu. Kajcy kſcheſcżenjo pak to běchu to dopokazachu: jich
horliwoſcż we wuznawanju wěry, jich wobſtajnoſcż we pſcheſcżěhanjach a
cžwilach a jich wulka ſwěrnoſcż we dżerženju bȯjſkich kaznjow a
cyrkwinſkich pſchikaznjow. „Ja ſo huſto dżiwam, praji miſſionar, kiž na
kȯncu zańdżenoho lětſtotka do nutskownoho kraja dȯńdże, na jich
ſpowjedżach, kiž tajku wulku njewinowatoſcż pſcheradżeja, zo běch huſto
we dwělu, hacž wotwjazanja potrjebaja abo nic[25]⁾. Na ſpocžatku ſej
myſlach, zo njejſu derje doſcż rozwucženi; ale jich ſwěrne jednore
ſłowa, jich pobožne ſpokojace wotmołwjenja na wſchě moje praſchenja
pſchepokazachu mje bȯrzy wo njewinowatoſcże a cžiſtoſcżi jich duſchow. O
mȯj wȯtcže prajcże mi, kak dyrbjał ſo zwažicż, to napſchecżo mojomu Bohu
cżinicż, kiž je mje pſchez ſwoju ſmilnoſcż powołał k ſwojej ſwjatej
wěrje? Nochcył tola mȯj wumožnik Jězus Khryſtus, kiž za mje wumrje,
pſchidacż, zo bych něhdy do tajkoho hrěcha padnył.“

<pb n="164"/>

Cyrkwje a wuſtawy we Warſchawje a Krakowje.

(Skȯncženjo.)

Z Warſchawy podamy ſo do ſtaroſławnoho Krakowa, kiž běſydło pȯlſkich
kralow hacž do Sigmunda ♣III.♠ a wot 1815—1846 hłowne měſto republiki, w
kotrymž poſlenim lěcże Rakuſkej pſchipadże. Měſto z někotrymi
pſchedměſchcżemi leži jara kraſnje pſchi rěcy Wiſle pod horu Wawel. Wone
ma ſtarožitny raz a ze wſchoho je widżecż, zo je w prjedawſchich cžaſach
wjetſche a žiwiſche było. Pod kralemi Jagiellonſkimi mějeſche 70,000
wobydleri a 70 cyrkwjow, bjez tym zo je nětk 50,300 ludżi (w tym je
pſchez 12,000 židow), cyrkwi pak je 34 katholſkich, 1 grichiſka, 1
proteſtantſka a 7 ſynagogow. Klȯſchtrow je 12 mužſkich a 10 žȯnſkich.

Z cyrkwi je najwoſebniſcha kathedralna (biſkopſka) na hȯrcy Wawelu,
kotrejež ſpocžatki do prěnich cžaſow kſcheſcżanſtwa w Pȯlſkej ſahaja;
ale na tym měſcże, hdżež nětk wot hrodu abo nětko twjerdżizny wobdata
ſteji, natwari ju hakle kral Władyſław Herman k cžeſcżi ſwjatoho
Wjacſława (wokoło 1110) a naſtupnicy rozſchěrichu ju po wſchelakich
wohnjach; nětcžiſchu podobu ma wot l. 1330. W tutej zwjetſcha gothiſkej
cyrkwi je mnohoſcż hiſtoriſkich wopomnikow, a zdobnje praji duchowny
Olechowſki w rycži k Staniſławej Auguſtej, poſlenjomu pȯlſkomu kralej,
zo bychu, hdy by njebyła piſana hiſtoria pȯlſkich krajow, murje a
wopomniki tejele cyrkwje ju powjedałe. Zboka hłownoho wołtarja je tu 25
wołtari a 18 khapałkow, w kotrychž powoſtanki 19 kralow (kaž Władyſław
Łokietek, Kazimir Wulki, Władyſław Jagiello, Kazimir Jag. Jan Olbracht,
Zygmunt Stary, Auguſt ♣I.,♠ Zygmunt ♣III.♠ a t. d. hacž do Auguſta ♣II.♠
a ♣III.♠) 9 kralownow a prynceſnow a wjele ſławnych muži a wyſokich
zaſtojnikow, generalow, biſkopow atd. wotpocžuja. Srjedż cyrkwje a w
prěcžnej łȯdżi ſteji kraſna khapałka ſ. Staniſława, na kotrejež wołtarju
ſu powoſtanki (koſcże) tohole ſwjatoho we wulkim ſlěbornym a debjenym
kaſchcżu wuſtajene; ſchtyrjo ſlěborni jandżelowje jȯn dżerža; we
wołtarju ſu reliquije ſ. Floriana. Bjez wopomnikami ſu wulke figury abo
medaillony wurubane: někotre z cžerwjenoho, druhe z cžornoho a někotre z
kararſkoho marmora; wſchě jich napiſma njemȯhł za dżeń pſchecžitacż.
Tejko wažnych wopomnikow njeje nihdże w cyrkwi nahromadżenych kaž tudy.
Pod cyrkwju ſu rowy kralow, z kotrychž je dżěl kȯždomu wopytowarjej
pſchiſtupny. Ja dach ſej woſebje pokazacż rowy krala Jana Sobieſkoho
(ſobupſchewinjerja Turkow pod Winom), Tadeja Koſciuſzki w kamjeńtnym
ſarkofagu, wjeŕcha Jȯzefa Poniatowſkoho. Tež zaſtupich ze ſwojim
pſchewodżerjom k. rězbarjom Pariſom Filippi do ſakriſtije (khapale),
hdżež je jara wjele wěcow widżecż. Je tu wjele reliquijow (hłowa a ruka
ſ. biſkopa Staniſława, koſcże ſ. Sigmunda, ſ. Wjacſława) we złotych a
ſlěbornych wobdawkach, ſu tu złote kſchiže (jedyn z drohim kamjenjemi je
na 10,000 dukatow w płacżiznje), monſtrancy, infule a ornaty ſławnych
biſkopow, kheluchi a mjecže ze ſtarych cžaſow a t. d. Skȯncžnje zaſtu<pb
n="165"/>pichmoj hiſchcże na wěžu (tȯrm), hdżež je najwjetſchi zwȯn (dar
Zygmunta ♣I.♠) w Pȯlſkej, w Krakowje 1520 laty a deleka 12 łohcżi do
koleſa ſchěroki. — Jena najrjeniſchich gothiſkich cyrkwi z rjanym
wjelbom w Pȯlſkej je wulka cyrkej ſ. Marije donjebjeswzacża na
torhoſchcżu z l. 1226; wona ma dwě wulkej wěži, jena je 255 ſtopow
wyſoka a najwyſchſcha w Pȯlſkej. W njej je 32 wołtarjow. Tudy bu 24.
měrca 1794 narodne poſtanjenjo pſchecżiwo njepſchecżelam, kiž běchu po
dżiwnym prawje ſuſodſtwa (!) Pȯlſku bjez ſobu rozdżělili, wobzamknjene a
tudy da narodny wjedżicżeŕ Kosciuſzko konſtituciju 3. meje wozjewicż.
Najzajimawſcha wěc w cyrkwi je wulki gothiſki wołtaŕ, rězbaŕſke
arcydżěło dwanacżelětneje prȯcy ſławnoho Vita Stwoſza z Krakowa
(1447—1533), kotryž je w Krakowje a Nürnbergu a druhdże kraſne
rězbaŕſke, malowane, ryſowane a wuryte drohotnoſcże zawoſtajił. Wołtaŕ
wobſteji z wjele polow; wokoło ſrjedżanſkoho wobraza je 18 taflow z
podawkami narodżenja, cżerpjenja a horjeſtacża Khryſtuſowoho. Srjedżina
pſchedſtaja wuſnycżo abo ſmjercż ſ. Marije, kotryž wobraz je ſo mi tak
ſpodobał, zo ſym tſi krȯcż z nawȯcžnej ſchkleńcu derje wobronjeny cyrkej
wopytał. Widżiſch tam japoſchtołow wubjernje a wſchelako poſtajenych
wokoło klecžomrějaceje ſwjateje knježny Marije, kotraž ma krȯnu wěcžnoho
žiwjenja hižo na hłowje; jedyn japoſchtoł dżerži ju zrudny pod pažu,
druhi ſo modli, tſecżi jeje ſwjatoſcż wobdżiwa, druzy hladaja k njebju,
hdżež jeje duſcha khwata. Njebjo ſo hižo wotewrja, hwězdy hacž k zemi
doſahace tu ſamu z njebjom zjenocżeja; zemja ſłuži za pſcheddwȯr
njebjes, z kotrychž ſo ſwětłoſcż wuliwa na hłowy japoſchtołow. Wulki
miſchtrowſki wobraz dokonja ſo w gothiſkich jehłach, kotrež kaž cyła
ſwjatnica pſchez barbjene wokno wſchelake rjenje łamane pruhi doſtawaja.
Jedyn dżeń bě w tej cyrkwi wjele ludu, kotryž do klȯſchtra Mogiły na
wotpuſk pucżowacż chcyſche. Duchowny jim pſched wołtarjom prědowaſche.
Tež dżěcżi chcychu ſobu, a tſi holcžki w běłych draſtach njeſechu rjanu
khorhoj. — Dale ſym wulku dominikanſku cyrkej wopytał, kotraž je ſo
pſchi wulkim wohnju 1850 wupaliła a nětko ſo rjenje wutwarja. Su tam
powoſtanki ſwjatoho Jacka (Hyacintha) a wjele druhich ſławnych muži. — W
cyrkwi ſſ. Pětra a Pawoła je ſławny jeſuita a pȯlſki ſpiſowaŕ Pětr
Skarga († 1612) pohrjebany. — Cyrkej ſ. Borbory w blizkoſcżi cyrkwje ſ.
Marije je ſpomnjenja hȯdna, dokelž ſu ju pilni murjerjo tuteje w
hodżinach wotpocžinka pſchipołdnju a zwjecžora darmo natwarili. — Cyrkej
ſ. Bernadina pod hrodom z klȯſchtrom obſervantow ♣(Fratrum de
observantia)♠ je mnicham tutoho w Pȯlſkej rozſchěrjenoho rjada mjeno
bernardinow dała. — W cyrkwi ſ. Michała na Skałcy ma wołtaŕ z wobrazom
ſ. biſkopa Staniſława, kotryž bu na tamnym měſcże 8. meje 1079 wot
Bȯleſława Smiałoho ſkȯncowany; na wołtarju pak je kruch ſprochniwoho
pjeńka, na kotrymž bu cżěło Swjatoho pſched cyrkwju rozrubane. Tudy
wotproſchowaſche kȯždy w Krakowje krȯnowany pȯlſki kral po ſwojim
krȯnowanju winu jenoho ſwojich prjedownikow. — W akademiſkej cyrkwi ſ.
Hany je wołtaŕ abo row ſ. Jana Kant<pb n="166"/>ſkoho, krakowſkoho
profeſſora; ſu tam ſchtyri marmorowe ſtołpy z jenoho krucha, kȯždy 14
łochcżi wyſoki. — Bjez klȯſchtrami ma ſo woſebje khwalicż klȯſchtyr
miłoſcżiwych ſotrow ze ſchpitalom za žony a dżěcżi; kȯždolětnje bywa a
pobudże tam 2000 khorych žonow a 1300 khorych dżěcżi. W jich ſchpitalu
je tež babinſka klinika.

Z krakowſkich wuſtawow ſym ſebi wobhladał wyſoku ſchulu (akademia
kralowſka a nětko powjetſchene kollegium Jagiellonſke) z wulkej
knihownju, hdżež ſym z pſchecżelnym k. bibliothekarjom Mułkowſkim dołho
pſchebywał. Tohorunja ſym w nowym muſeju towaŕſtwa wědomnoſcżi pod
wjedżenjom pſchedſydy k. profeſſora ♣Dr.♠ Majera wſchitko wažne widżał.
Tola powjeſcż wo tym kaž wo wopytanju mogiły (naſypanoho rowa)
Koſciuſzki a ſelowych podkopkow we Wieliczcy njeſłuſcha pod napiſmo
tutoho mojoho naſtawka, a napiſchu to do ♣„Łužičana“.♠

♣M. H.♠

Cyrkwinſke nowinki a powjeſcże.

Němſka. W Bernburgu (w Anhaltſkej) bu nowotwarjena cyrkej poſwjecżena. —
Pruſki knježeŕſki radżicżel ♣Dr.♠ Aulike z Barlina wumrje na pucżowanju
w Mnichowje. Wȯn bě khwaleny zaſtojnik a ſwěrny katholik. Wȯn zawoſtaji
ſchpitalej ſwjateje Hedwigi w Barlinje 2500 toleri a k twarjenju
katholſkeje fary na potsdamſkim pſchedměſchcżu 20,000. — Stary bajerſki
kral Ludwik je k twarjenju cyrkwje w Cuſelu we Pfalzy na dwaj razaj hižo
4000 toleri darił.

Z Barlina. Tu je ſo towaŕſtwo załožiło, kiž chce kublerjow a fabrikantow
k tomu pſchiwjeſcż, zo bychu ſwojim ludżom dali — njedżelu ſwjecżicż.

Schwajcaiſka. Tudy je 213 tajkich měſtnow, hdżež ludżo z proceſſionami
na pobožnoſcż a wotpuſk pſchińdu; z toho pſchińdże na kanton (krajinu)
Wallis 40, na Freiburg 31, na Luzern 19 atd.

Krajinſka. Towaŕſtwo ſwjatoho Mohora (Hermagoras) naſtupi bȯrzy ſedme
lěto a wubudża Słowjencow k zaſtupjenju. Wone ma hižo 2719 ſobuſtawow,
kiž kȯždolětnje ſchěſnak płacża. Pſchichodne lěto pȯcžnje „Žiwjenja
Swjatych“ wudawacż. Hdy bychu jenož tež Serbja do ſerbſkich knihownych
towaŕſtwow (katholſcy do naſchoho towaŕſtwa a do Macżicy Serbſkeje) we
wjetſchej mnohoſcżi zaſtupowacż chcyli.

Italſka. W kraju krala Viktora Emmanuela je nětko 1112 ſchulow, kotrež
klȯſchtyrſke rjady a nabožne zjenocżenſtwa dżerža. Wucžerjow a wucžeŕkow
je 907. A tola chce miniſterſtwo wſchě tele ſchule, kotrež maja dowěru
luda, z mocu zběhnycż.

Italſka. Sejm we Florenzu doſtanje w krȯtkim namjet wo zběhnjenju
wſchitkich klȯſchtrow. Penſion za khudych mnichow ma 240 frankow
(nȯrtow) na lěto bycż. Dżěl rentow z klȯſchtyrſkich kubłow doſtanu
woſady wot knježeŕſtwa a maja z nimi ſchule a khěže za khorych ſame
płacżicż. Woſady změja nětk wjacy <pb n="167"/>wudawkow! Faraŕ doſtanje
za lěto z najmjeńſcha 800 frankow. Tež budża diöceſy hinak wobmjezowane.

Italſka. Dwaj młodaj duchownaj, kiž běſchtaj w Romje ſwoje ſchtudije
cžiniłoj a njedawno ſo domoj (jedyn do Piemonta a druhi do Modena)
wrȯcżiſchtaj, buſchtaj na porucžnoſcż miniſtra wȯjny do wȯjſka tyknjenaj
a cžinitaj w Turinje ſłužbu hako ſprȯſtaj wojakaj. — Swjaty wȯte je
ſtajnje pſchi dobrej ſtrowocże.

Francȯzſka. Tudy hromadża na wopomnik njeboh generala Lamoriciera, w
ſwojim cžaſu wjedżicżerja bamžowoho wȯjſka. Maja hižo 60,000 frankow.
Hrabja Chambord pȯſła 1000 frankow, kralowa Marija Amalia 500, biſkop
Dupanloup 200 atd. Najkraſniſchi wopomnik pak je jomu ſwjaty wȯte
ſtajił, hdyž zawoſtajenej wudowje tajkile liſt pȯſła: „Najdrȯžſcha ſotra
w Jězuſa Khryſtuſu! Hdyž zrudnu powjeſcż wo zemrjecżu wubjernoho
generala Lamorici♣è♠ra, Waſchoho hȯdnoho mandżelſkoho, doſtach a hdyž
wocži pozběhnych k njebjeſam z prȯſtwu za pokoj zemrjetoho, wobrocżichu
ſo moje myſle k Wam a Waſchim najdrȯžſchim a nabožnym dżowcžicžkam a
dżělachu z Wami a z nimi boloſcż nad tak wulkim pozhubjenjom. Žiwje ſu w
mojich myſlach te wopory, kotrež je tamny wulki muž pſchinjeſł
nabožniſtwu a tomule japoſchtołſkomu ſtołej a mȯcnje pſchibjeraja we mni
zacžucża pſchikhilnoſcże a dżakownoſcże k tomule katholſkomu
wjedżicżerjej wȯjſka a tomule ſynej połnomu podacża k ſwojej macżeri,
ſwjatej Cyrkwi. Dżakownoſcż zary ſo do mojeje wutroby; tola boloſcż bu
polȯžena, hdyž ſo dopomnich na joho woprawdże kſcheſcżanſke wumrjecżo a
na te zacžucża, kotrež wȯn pſched ſmjercżu mějeſche. Změrnjujcże
ſopotajkim w Bohu a budżcże wěſta, zo wȯn potrjebne poſylnjenjo da.
Dobry faraŕ dorucži mi Waſch liſt, na kotryž ſym z tymle wotmołwicż
chcył. Hako dopokazmo mojeje wȯtcowſkeje pſchecżelnoſcże wozmicże
japoſchtołſke požohnowanjo, z kotrymž z połneje wutroby Was a Waſche
dżowki žohnuju. Z Vatikana, 3. oktobra 1065. Pius ♣IX.♠ bamž.“

Połnȯcna Amerika. Biſkop Rappe w Clevelandże w ſtacże Ohio doſta wot
proteſtantſkoho pſchekupca 2000 dollarow a 180 akrow kraja k twarjenju
ſchpitala. — Miſſionar Smeddink namaka w lěcże pſchi rěcy Redriver
nimale 100 lět ſtaroho Francȯzu, kotryž wot 86 lět njebě k ſwjatymaj
ſakramentomaj był a nětko ſo z Božej hnadu k Bohu wobrocżi a wobſtaracż
da.

(Měſchniſke jubileum). Faraŕ Haan w Altſchawje pola Kaadena w Cžechach
ſwjecżeſche ſwoje 50 lětne měſchniſke jubileum. Hacžrunje je lěta dołho
hižo nimale ſlepy, dżerži kȯždy dżeń Božu mſchu, na njedżelach ſpěwanu,
kſchcżije a prěduje; pſchetož wȯn mȯže wſchě modlitwy w miſſalu a
agendże z hłowy.

Z Łužicy a Sakſkeje.

Z Budyſchina. Kaž zaſłyſchachmy, běſche 21. novembra w klȯſchtrje
Marijnej Hwězdże wotpołoženjo klȯſchtyrſkich ſlubow; tež zaſtupichu
někotre knježny <pb n="168"/>do noviciata. Proſymy wo dopis, kaž ſmy ze
wſchěch druhich ſtron wo dopiſy w cyrkwinſkich a ſchulſkich
naležnoſcżach hižo huſto žadali.

Z Budyſchina. Pſched tydżenjom pobu pola nas mnich Telesfor Nowińſki z
kapucinſkoho rjada we Warſchawje. Joho klȯſchtyr ma měſto 30 mnichow
nětko jenož dwaj a guardian je tež pſcheſadżeny. Mjenowany mnich bratr
mějeſche hižo dawno wotpohladanjo do Roma a Jeruzalema pucżowacż;
knježeŕſtwo da jomu ſkȯncžnje dowolnoſcż k tomu, ale na paſu ſtejeſche
„bjez wrȯcżenja,“ do cžohož bě wbohi mnich tež zwolił, hdyž hinaſchi pas
doſtacż njemȯžeſche. Knježeŕſtwo je, kaž ſo zda, hižo ſpokojene, hdyž ma
zaſy wo jenoho khudoho mnicha mjenje! Tȯnle bratr poda ſo na daloki
pucż, hacžrunje mȯžeſche jenož pȯlſku rycž a jenož najpotrjebniſche
ſłowa we łacżanſkej a němſkej. Z wulkej dowěru na Boha nadżijeſche ſo
wȯn pſchez Bajerſku a Schwajcaŕſku (dokelž pſchez Rakuſku njemějeſche
dowolnoſcż) do Italſkeje pſchińeż. Wȯn je krucże po reguli ſ. Franciska
žiwy. Tak na pſchikład njedȯtka ſo wȯn ani pjenjez, byrnje jomu ludżo
rady dacż chcyli; wȯn proſy jenož, zo bychu joho hoſpodowali a něſchto
ſnadne k jědżi dali a, jeli chcedża, někotre ſchtacije na želežnicy za
njoho zapłacżili; hdyž pak to njedoſtanje, dże w božim mjenje pěſchi.
Wȯn bě jara pobožny a ponižny. Budyſchin ſmy jomu pokazali. Njedżelu
běſche w ſerbſkej cyrkwi, hdżež bě joho pobožnoſcż ludżi a jich
cyrkwinſke ſpěwanjo jara hnuło. Njech joho jandżel Rafael pſchewodża!

Z Budyſchina. Kaž zaſłyſchachmy, ſu naſchi katholſcy Serbja, kotſiž do
Krupki khodża, pjenježne dary za wotpalene měſto Gottleuba, hdżež pſchez
nȯc woſtawaja, ſkładowali. To bě jara khwalobna myſl, cżim bȯle, dokelž
je ſo ſłyſchało, zo ſu někotſi ludżo tamniſcheje ſtrony ſerbſki
katholſki proceſſion wuſměchowali. Proſymy rozprawu!

Naležnoſcże towaṙſtwa.

Do pokładniey ſu dale ſwȯj pſchinoſchk zapłacźili kk. Jan Grubert z
Radworja, Madlena Nowakec z Bronja, Madlena Hołbikowa z Radworja,
Mikławſch Mět z Bronja, kubleṙ Jakub Schołta z Khróſcźic, Madlena
Běrcowa z Wudworja, cżěſla Jakub Wincaŕ z Worklec, kooperator ♣P.♠
Ludwik Angermann z Róžanta, Michał Krawcžik z Koſlowa, Michał Manjok z
Pěſkec, Michał Kucżank z Łazka, krawc Schipcžik z Konjec, kubleŕ Jurk z
Rȯžanta, Madlena Kórjenkowa z Koſlowa, Jakub Cžornak z Koſlowa, pjekaṙ
Libſch z Róžanta, wucžeṙ Hauffa z Rȯžanta.

Na lěto 1864 zapłacżi hiſchcże jedyn a w zapiſku 1863 je pſchez
njedohladanjo (kaž móže ſo to lochcy ſtacż) we cżiſchcźanym (tola nic w
piſanym) wuwoſtajeny: Pětr Knobloch z Worklec.

Zapiſk zemrjetych ſobuſtawow njemóžemy podacż; dokelž njejſmy wo tym
nicžo doſtali.

Žiwjenja Swjatych wuṅdże poſlenje dny měſaca.

Srjedu, 27. decembra je hłowna zhromadżizna naſchoho towaŕſtwa.

Cżiſchcżał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

[1] ⁾ To je zawod a ſpocžatk naſtawkow z cyrkwinſkich ſtawiznow, kotrež
je nam młody ſpiſowaŕ kóždy měſac podawacż ſłubił.

[2] ⁾ Potajkim njebě Mjertyn Luther prěni, kiž je bibliju Němcam prěni
krócź do němſkeje rycże pſchełožał.

[3] ⁾ Pſchepytajcże te piſma, dokelž ſo wam zda, zo macże we nich wěcžne
žiwjenjo ..... Jan 5, 39.

[4] ⁾ Tak praji profet Ezechiel: Ja widżu Boha wot woblicža k woblicžu,
Mȯjzes ♣I.♠ 32: Nihdy cžłowjek Boha njewidżi; Pawoł piſa, zo my wſchitcy
horjeſtawacż budżemy (1 Kor.), David pak we pſalmje: zo bjezbȯžni na
ſudny dżeṅ horjeſtawacż njebudża; Pawoł praji, zo Bohu ſwojich darow dla
ženje žel njeje — we knihach kralow pak ſo zaſy cžita: Zo bě Bohu žel,
zo bě wȯn Saula za krala ſcžinił atd. atd.

[5] ^(*)) We ſwojim ſpiſu: ♣Sanctuarium profanis occlusum.♠ Němſki
pſchełožk wuṅdże we Münſteru 1845.

[6] ⁾ ♣China Opened. I. 180.♠

[7] ^(*)) Skoro tak wjele kaž arcybiſkop.

[8] ⁾ Jeſuitſki rjad we prèdnym cžaſu we mnohich europſkich krajach na
wyſchſchich ſchulach tele wědomoſcże wucžeſche a mějeſche tohodla bjez
ſwojimi ſtawami najwucženiſchich mužow, tež we pſchirodoſpytniſkich
wědomoſcżach.

[9] ⁾ ♣Voyage round the world II.♠ 3. 19.

[10] ^(*)) ♣Le Comte, Lettres XI.♠ 364.

[11] ^(**)) ♣The british World in the East, by Leigich Ritchie II.♠ 229.

[12] ⁾ Wubjerkownicy Macżicy Serbſkeje běchu tež jenu pałmowu hałzu
pȯſłali z běłym wjazkom (bantom); na jenym jeje kȯncu ſtejeſche doſpołne
mjeno njebocżicžkoho a na druhim tele ſłowa wot k. Smolerja.

♣Swěrny Bohu, swěrny jeho słowu♠

♣Sy ty stajnje był hač k Twojom’ rowu;♠

♣Duž sy dostał nětko krȯnu swěrnosće,♠

♣Přewinywśi ćeže tutej časnosće.♠

[13] ⁾ ♣Codex diplomaticus Lusatiae♠ (druhi wudawk 1856) ♣I.♠ 89.

[14] ⁾ W archivje klȯſchtra No. 1: ♣Nos Witego atd. in nostra hereditate
circa villam quandam Witegenowe (= Kulow) nomine, in loco, quem
aptissimum expedire videbimus, claustrum sanctimonialium Cisterciensis
ordinis construere proponimus.♠

[15] ^(*)) Tale liſcżina, w kotrejž je Manilia a jedyn Bernhard (t. j.
♣III.♠) mjenowany, je hiſchcże tež w klȯſchtyrſkim archivje.

[16] ⁾ Najſtarſche ze znatych cżiſchcźanych žorłow wo tym je:
Todes=Seufftzer at d. durch ♣Dr.♠ Chr. Aug. Pfaltzen, Dechänten zu
Friedlandt. Prag 1661.

[17] ⁾ ♣Codex dipl. Lus. II.♠ 7. W tutej liſcźinje ſu wſchě
wobſedżenſtwa mjenowane, z kotrymiž bratſja z Kamjenca klȯſchtyr
wobdarichu. Z kamjencſkich allodialnych kubłow bu pſchepodaty: Kulow z
pſchiſłuſchenjom, połojca wſow Němcy, Nowa Wjes, Khocżin, Konjecy,
Ralbicy, Kukow, Tſchaſecy z cyłym dżeſatkom (decem) wot nich, dale 10
lejnſtwow a dwaj młynaj w Schönawje auf dem Eigen, 18 lejnow a tſi młyny
w Reſehnsdorfje (?). Z kubłow, kotrež mějachu knjezowje nad Kamjencom
wot krajnoho knjeza hako lejnſtwo, bu klȯſchtrej wotſtupjene twarne
měſtniſchcżo (ſydliſchcżo) z dwěmaj młynomaj za zaſrodami, łukami a z
allodom Pancžicy, dale we wſy Brězy (Wieſe) pola Kamjenca jene herbſke
kubło a 4 marki 6 ſchillingow lětneje danje, 7 ſchillingow wot
tamniſchoho młyna, ½ marki wot jenoho kubła k ranju wot klȯſchtra, 4
ſchillingi wot młyna w Reinhardsdorfje (pozdżiſcho k Kamjencej
ſcżehnjenym), lěs pola klȯſchtra wjes Jěžow, dwě rězniſtwje a fara w
Kamjencu, kotrejež faraŕ ſo wot ♣I.♠ 1263 z druhimi dokhodami (z farſkim
dworom, 20 brjemjenjemi decema a z woporami) ſpokoji.

[18] ^(*)) Liſcżina N. 102 w klȯſchtyrſkim archivje, w kotrejž ſo
klȯſchtrej Dittersbach pſchepodawa.

[19] ^(**)) ♣Codex dipl. Sax. II. I♠ 231.

[20] ^(*)) Bjez nimi je wulki biſkopſki pjerſchcżeń z achatom, do
pozłocżanoho ſlěbra zaſadźenym; dale małaj gothiſkaj ſlěbornaj pjecžataj
z napiſom: ♣Ave Maria, gratia plena;♠ też mały gothiſki wołtaŕ z
kſchidłomaj z kapſlemi za reliquije, kotryž Bernhard na pucżowanjach
ſobu bjerjeſche; ſkȯncžnje mały, ſchtyri palcy (cȯle) wyſoki kheluch k
tomu.

[21] ⁾ Z tuteje luboſcże wukhadża pak tež prawa poſłuſchnoſcż a wſchě.
hižom ſpomnjene póccżiwoſcże.

[22] ⁾ Schkoda, zo ſo njejſu rozprawy wo tym ze ſerbſkich ſchulow do
„Poſoła“ póſłałe; powjeſcże ze Serbow wo cyrkwjach a ſchulach ſłuſcheja
najprjedy do ſerbſkoho cžaſopiſa! Redaktor.

[23] ⁾ Połkupa 7000 □mil wulka, nimale z 12 millionami wobydlerjow.

[24] ^(*)) ♣Henrion, 390 Voyages et Missions du P. A. de Rhodes 88
(1854).♠

[25] ⁾ K wotwjazanju je, kaž je znate, wuznacżo zawinjenja trěbne, tak
zo bjez hrěchow po prawym tež žane wotwjazanjo trěbne njeje.
