Jězus,

naſch wucźek, ſchkit a tróſcht we ſmjercźi.

Prědowanjo,

dźeržane pjatu njedźelu poſta w lěcźe 1778 za bratrow a ſotry bratrſtwa

„wot Khryſtuſoweje ſmjertneje ſtyſknoſcźe za mrějacych a wotemrjetych“

we Radworju

wot

P. Pětra Ducžmana.

W Budyſchinje 1867.

Z nakładom wudacźerja.

W kommiſſii Smolerja a Pjecha.

♣Předsłowo.♠

♣Zjenoćene mocy wjacy dokonjeja, dyžli wosamoćene prócowanjo
jednotliwych. Tuto płaći we časnych naležnosćach a we duchowym žiwjenju.
Toho dla běchu starosćiwi dušow pastyrjo hižon we lěće 1672 bratrstwo
„swjatoho Rózarija“ we Kulowje, a we lěće 1700 bratrstwo „swjatoho
Bosćana“ we Khrósćicach załožili. Wužitk tajkoho zjenoćenja chcyše
wysokodostojny knjez Michał Wałda[1]⁾, faraŕ we Radworju, tež swojej
wosadźe <pb n="IV"/>poskićić. Toho dla mysleše wón na to, we Radworju z
dowolnosću duchowneje wyšnosće bratrstwo „wot Khrystusoweje smjertneje
stysknosće na křižu za mrějacych a wotemrjetych“ załožić. Na próstwu
wobdari bamž Klimant XIII. k podpjeranju a rozšěrjenju tajkoho pobožnoho
stowaŕšenja 5. měrca 1768 tute bratrstwo z bohatymi hnadami <pb
n="V"/>wotpustkow a dowoli 4. junija 1768 radwoŕskej ſarskej cyrkwi
swobodny (privilegowany) wołtaŕ. Biskop Jakub Wóski z Bärenstamma
wobkrući wustawki bratrstwa a postaji we pismje wot 22. junija 1768 za
hłowny swjedźeń bratrstwa pjatu njedźelu posta. Hdyž běše dha wšitko
zrjadowane, bu 14. augusta (XII. njedźelu po swjatkach) 1768[2]⁾
bratrstwo swjedźeńscy załožene. We sćěhowacym lěće, 11. nov. 1769,
dowoli bamž Klimant XIV. radwoŕskej cyrkwi tež wotpustki „romskich
stationow“. Załožeński dźeń bratrstwa so we sćěhowacych lětach wosebje
swjećeše.♠

♣Wyše zhromadnych winowatosćow kóždoho křesćana slubja sobustawy, zo
chcedźa we swojich pobožnosćach ćeŕpjenjo a smjeré našoho knjeza Jězusa
Khrystusa rozpominać a česćować, přez tele česćowanjo a přez křesćanske
po božich a cyrkwinskich kaznjach zrjadowane žiwjenjo sebi zbóžnu smjerć
přihotować a swojim bližšim (žiwym a wotemrjetym) přez skutki ćělneje a
duchowneje smilnosće so wužitni wopokazować. — Wyše wšědneje domjaceje
pobožnosće dźerži so kóždy pjatk dopołdnja, kóždu prěnju njedźelu
měsaca, njedźelu po suchich dnjach, njedźelu po wopomnjeću wšitkich we
Khrystusu wotemrjetych wěriwych a pjatu njedźelu posta po nyšporje
zjawna cyrkwinska pobožnosć za bratrow a sotry bratrstwa. Posledy
mjenowanaj dnaj so z wosebitej swjatočnosću swjećitaj a prěduje so wo
tutym bratrstwje.♠

♣We sćěhowacym woćišćane prědowanjo bu pjatu <pb n="VI"/>njedźelu posta
(5. hapryla) 1778 wot tachantskoho vikara Pětra Dučmana dźeržane.♠

♣Pětr Dučman, syn Jana Wałdy[3]⁾ abo Dučmana a Khaty z Čornec, narodźi
so 25. meje 1748. Runje kaž joho bratr Jan[4]^(*)) študowaše tež wón na
duchownstwo <pb n="VII"/>a to we Prazy. Hižon hako bohosłowc (theolog)
prědowaše wón XIV. a XVII. njedźelu po swjatkach 1772 pola swojoho wuja
ſararja Wałdy we Radworju, na donjebjesstpěćo 1773 hako bohosłowc we
třećim lěće dźeržeše we Prazy we cyrkwi swjatoho Karla Borromejskoho
němske prědowanjo. Po swjećiznach, kotrež 1774 dosta, přebywaše wón hako
hósć we Radworju a prědowaše tudy jutrowničku a swjatočničku (serbski a
němski), kaž tež 3. a 5. njedź. po jutrach, na Bože Ćěło a 3., 4., 7. a
8. njedźelu po swjatkach, na swjatoho Jana křćenika we Budyšinje we
serbskej cyrkwi. Na to bu 1. julija 1774 za kapłana[5]⁾ do Radworja
pósłany a wosta tudy hač <pb n="VIII"/>do jutrow 1775, hdźež druhi dźeń
jutrow na božemje prědowaše. Do Budyšina za vikara k podpjeranju
kanonikow we prědowanjach powołany měješe njedźelske, někotre
swjatodźeńske a tež druhdy popołdniše prědowanja we němskej cyrkwi;
druhdy tež we serbskej cyrkwi prědowaše. Pjatu njedźelu posta 1776 a
1778 prědowaše hako hósć we Radworju, 1776 a 1777 na wotpustku
Portiunkula we Rumburgu, a 3. njedźelu posta 1777 k prěnjej hožej mši
Michała Ryćerje z Nuknicy we Khrósćicach. Wot 18. oktobra 1779 bu
naěasnje, a wot 1. meje 1781 na stajne za swjatodźeńskoho prědarja we
tachautskej cyrkwi postajeny. Zapis duchownych naspomni, zo je tudy z
khwalbu (cum applausu) prědował. Na nowe lěto 1792 měješe wón swoje
poslednje prědowanjo we Budyšinje a přesydli so do draždźanskoho
vikariata, hdźež bu kurwěrchowski kapłan we pädagogiu za wojeŕske
hólčata we Annaburgu pola Torgawy. Tola tu móžeše jeno krótki čas
skutkować. Hižon 22. decembra 1793 wumrje, ze swjatymi sakramentami
wobstarany. Při pohrjebje (24. dec.) dźeržeše tež lutherski prědaŕ
Vollbeding čestnu ryč. We starym draždźanskim dnjowniku so praji, zo bě
wón sprawny a wučeny muž, kiž so přez spodźiwnu luboznosć a wótrosć
ducha wuznamjenješe.♠

♣Z joho prědowanjow mam mnohosć němskich a 21 serbskich we rukopisu
zakhowanych. Poslednje serbske prědowanjo, kotrež je wón dźeržał, je
tudy do nowoho prawopisa přestajene a lubomu serbskomu ludej do rukow
podate. Wudaćeŕ.♠

♣„Si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in æternum.♠
Schtóž moje ſłowo dżeržecź budźe, tón ſmjercźe do wěcžnoſcźe widźecź
njebudźe. Jan 8, 51.

Njech ſo praſcham, kohož chcu, njech ſo praſcham wjele kraſnych tawzynt
(dźeſtow) ſprawnych cžłowjekow: ſchto ſebi kóždy z najwjetſchej žadoſcźu
pſcheje? dha žadyn dołho myſlicź njebudźe, ale kóždy zmolom wotmołwi: zo
bych ſwjecźe žiwy był a něhdy zbóžnje wumrjeł. „O, hdy bych ſo jeno
wěſcźe dobreje ſmjercźe nadźecź móhł,“ kóždy pſchiſtaji. — Dobreje
ſmjercźe móžecźe ſo wy wěſcźe nadźecź, jeno zo wam waſche ſwědomjo te
ſwědcženjo dawa, zo wy to ſwěrnje dopjelnjecźe, ſchtož k dobrej ſmjercźi
trěbne je. A ſchtoha to je? „Schtóž moje ſłowo dźerži,“ praji Syn Boži,
„tón ſmjercźe do wěcžnoſcźe widźecź njebudźe,“ tón ſo wěcžneje ſmjercźe
bojecź njetrjeba. Hacžrunje joho cźěło wumrje, budźe tola duſcha żiwa.
Wona budźe žiwa, a potymhacž zwjazki cźěła wotpołoži, pſchiṅdźe wona k
Bohu a budźe w njebjeſach wěrneje radoſcźe wužiwacź. — Wot koho pak móže
ſo wěſcźiſcho prajicź, zo wón ſłowo dźerži, kotrež Khryſtus wucži, hacž
wot was, pobožni bratſa a ſotry toho na kſchižu wumrjacoho Jězuſa!
kotſiž wy radźi we joho ranach bydlicźe a ſebi z joho kſchiža
najwjetſchu cžeſcź cžinicźe; kiž wy ſwoju cyłu nadźiju na joho rozlatu
krej ſtajecźe; kotrymž nicžo tróſchtniſche a <pb n="2"/>ſpodobniſche
njeje, hacž wſchědnje joho ſwjate pjecź krawe rany pobožnje cžeſcźowacź
a z nutrnej wutrobu wokoſchowacż; kiž wy na ſwěcźe žaneje rjeńſcheje
ſtawizny njewěſcźe, hacž ſtawiznu cźeŕpjenja a wumrjecźa Jězuſowoho? Wot
koho druhoho móže ſo wěſcźiſcho prajicź, zo wón ſłowo Khryſtuſowe
dźerži, hacž wot was? A tohodla ſchtó móže ſo wěſcźiſcho zbóžneje
ſmjercźe nadźecź, hacž wy? „Schtóž moje ſłowo dźerži, tón ſmjercźe do
wěcžnoſcźe widźecź njebudźe.“

Wěrno je, my ſebi cžas ſmjercźe ſtraſchnje doſcź prědkſtajecż njemóžemy;
pſchetož tu budźeja nas naſche wobeńdźene hrěchi z bojoſcźu napjelnjecź;
tu budźeja nas ſurowe ſpytowanja napadowacź; tu budźeja nas žałoſne
boloſcźe bjez měry cžwělowacź. Tola pak ſo wy, pobožni bratſa a
cžeſcźowarjo wumrjacoho Jězuſa, bojecź njetrjebacźe. Wy móžecźe ſo
ſwěrnje zbóžneje ſmjercźe nadźecź; pſchetož Jězus budże tehdom

1) najprjedy we bojoſcżi waſch wucźek;

2) we ſpytowanjach waſch ſchkit, a

3) we boloſcźach waſch tróſcht.

A to chcu dźenſa k waſchomu tróſchtej we tſjoch dźělach ſwojoho
prědowanja dopokazacź.

„Ty, kſchižowany zbóžniko! ty žohnowany a najſwjecźiſchi Wěrcho tutoho
pobożnoho bratrſtwa! popſchej mi dźenſa móc a hnadu, zo bych to k Twojej
cžeſcźi, k tróſchtej a k zbóžnoſcźi ſwojich pobožnych poſłucharjow
prawje dokonjecź móhł. Wobſwěcź nas dźenſa wſchitkich ze ſwojej hnadu,
zo bychmy Twoje mócne zakitanjo we ſwojej ſmjertnej ſchtundże prawje
póznali, a tohoſamoho ſo wſchědnje doſtojniſchich cžinili.“

<pb n="3"/>

Wy mi k tomu popſchejcźe ſwoju ſcźeŕpnoſcź.

1.

Wěſte je, zo dopomnjecźo na ſwoje hrěchi wumrjacoho traſchicź dyrbi.
Rozpomnjecźo, zo je hrěch wěſty, a wodacźo njewěſte, dyrbi wutrobu
wěriwoho do ſtaroſcże a njeměrnoſcźe poſtajicź. Tola pak je-li ſchtó,
kiž wſchitkón ſtrach a bojoſcź z dobrej winu wotpołožicź móže, dha je to
tón, kiž je we ſwojim žiwjenju nutrnu pobožnoſcź k kſchižowanomu
zbóžnikej dźeržał, to je: pobožny bratr abo ſotra toho na kſchižu
cźeŕpjacoho a wumrjacoho Jězuſa. Pſchetož wón widżi z njeſkóncžneje
płacźiwoſcźe joho krewje, kotraž je k wužitkej ſwěta nadobnje pſchelata,
zo ſu joho rany najtwjerdſchi zakład, najmócniſcha wina naſcheje
dowěrnoſcźe, z kotrejuž na zbóžnu ſmjercź cžakacź móžemy. A tohodla móže
wón, hdyž we ſwojim žiwjenju ſtajnje joho boloſeże rozpominał a we joho
ranach ſwój tróſcht pytał je, ſo tež we ſchtundźe ſmjercźe z najlěpſchej
nadżiju tróſchtowacź. Wěrno je, zo wón žałoſnu złóſcż ſwojich hrěchow
pytnje, tak khětſe hacž ſam na ſo pohlada; tak khětſe pak hacž ſwojej
wocži na Jězuſa toho kſchižowanoho wobrocżi, póznaje zmolom
njewobſahnitu móc joho zaſłužbow. A hacž runje wón tohodla budźe ržecż a
tſchepotacź móc, zo je ſud zatamanja ze ſwojimi hrěchami podpiſał, dha
budźe wón tola zmolom zaſy wokſchewjeny, hdyž ſpóznaje, zo je Khryſtus
tutón zrudny ſud ze ſwojej krewju zaſy wumył. Haj, dokelž wón za wěſte
dźerži, zo móžeja cźeŕpjenja Khryſtuſowe ſkerje hněw boži ſtajicź, hacž
joho naſche hrěchi rozhněwacź; dha budźe joho cżeŕpjenjo Khryſtuſowe
bóle tróſchtowacż, hacž joho hrěchi traſchicź budżeja. Tak <pb
n="4"/>myſleſche ſwjaty Bernardus. „Ja ſym zhrěſchił,“ prajeſche tutón
ponižny muž, hdyž wón ſwoje hrěchi wopominaſche; „ja ſym cźežcy
zhrěſchił; ja wěm, zo budźe ſo tohodla moje ſwědomjo we ſmjercźi bojecź,
zo budże ržecź a tſchepotacź; ale tola pſchewinjene njebudźe. Moja
bojoſcź njebudźe wjetſcha, hacž moja dowěrnoſcź; pſchetož ja budu tehdom
cźeŕpjenjo mojoho zbóžnika wopominacź a ſo na joho rany dopomnjecź.“ A
wón to prawje prajeſche. Pſchetož kak dha móže dołžny ſwojej myſli
ſpanycź dacź, hacž runje ſwojoho dołha zapłacźicź njemóže, hdyž ſo jomu
tola tajki rukowaŕ podawa, kotryž wjacy pjenjez ma, hacż je k
zapłacźenju cyłoho dołha trěbne? „Wzmi mje,“ budźe zbóžnik ſwojomu
pobožnomu cžeſcźowarjej a bratrej k wutrobje prajicź, „wzmi mje, a daj
mje za tebje. Je-li ty hubjeny telko nimaſch, zo by ſwój dołh zapłacźicź
móhł, dha wzmi mje, a wopruj mje ſwojomu wulkomu dołžnikej, mojomu
njebjeſkomu Wótcej, za ſwoje hrěchi; zapłacź ſwój dołh z mojej krewju;
wzmi mje, a daj mje za tebje.“ — A budźe ſo wón z tak woſobnym zawdakom
w rukomaj hiſchcże bojecź móc? Njebudźe ſprawnoſcź Boža we wohladanju
tak ſpodobnoho a pſchedrohoho rukowanja hižon z pokojom? njebudźe wona
wſchitkoho dołha ſpuſchcźicź? Ach, wěrno drje je, zo je dźeń ſmjercźe
tónſamſny ſtraſchny dźeń, w kotrymž wjecźenjo Bože na hrěſchnika cžaka,
zo by wón wſchitke złóſcże ſwojoho žiwjenja na dobo zapłacźił; tola pak
budźe pobožny cžeſcźowaŕ cźeŕpjacoho a wumrjacoho Zbóžnika zwonka
wſchitkoho ſtracha bycź móc, dokelž wón tež pod ſtraſchnym błyſkanjom
hněwa Božoho we ranach Jězuſowych <pb n="5"/>ſwói wucźek namakacź budźe.
— My móžemy to we zjawnym pſchedznamju ze ſtaroho zakonja widźecź. Bóh
tón Knjez chcyſche cyłu Egiptſku pſchez ſmjercź wſchitkich
prěnjorodźenych do hłubokeje zrudoby poſtajicź. Zo pak bychu Izraelitojo
z tutoho horja wuwzacźi a ſwobodni woſtali, porucži Mójzes, zo bychu
wjecźor prjedy we kóždym domje jehnjo zarězali a z joho krewju prohi
pomazali. A Bóh tón Knjez ſlubi, prajicy: „Hdźežkuli ja tu krej widźecź
budu, tam ja nimo póṅdu, a cžwěla zahubjenja mjez wami bycź njedyrbi.“
(Exod. 12, 13.) Tak ſo tež ſta. Tu ſamſnu nóc buchu wſchitke domy z
cźěłami a ze žałoſcźu napjelnjene; jeno te buchu pſchelutowane, kotrež
krej jehnjecźa hako znamjo ſwobody pokazacź móžachu. — „Budźcźe dobreje
myſły“, praji wo rozpominanju tuteje ſtawizny ſwjaty Khryſoſtomus,
„budźcźe dobreje myſły, pobožni cžeſcźowarjo kſchižowanoho Zbóžnika.
Krej jehnjecźa ſłužeſche jeno tohodla Izraelitam k zakitanju, dokelž
wona krej Wumóžnika znamowaſche, krej tohoſamſnoho njewoblakowanoho
jehnjecźa, kotrež na kſchižu za nas morjene je. Krej jehnjecźa wumoži
cžłowjeka nic tohodla, dokelž jeno krej běſche, ale, dokelž krej
Khryſtuſowu znamowaſche.“ Kak wjele ſkerje njebudźecźe wy pſchelutowani,
kiž wy z krewju wěrnoho jehnjecźa Božoho wobkrjepjeni ſcźe? Cžoho dla
chcyli ſo wy bojecź, kiž wy ſtajnje wopomnjecźo tuteje krewje we ſwojej
pobožnoſcźi dźeržicźe? Bóh tule krej wuhlada, a póńdźe nimo was, a
cžwěla zahubjenja mjez wami njebudźe. Hrěchi drje budźeja wo khoſtanjo
wołacź; ale hněw Boži ſo ſtaji, hdyž wón krej njebjeſkoho jehnjecźa <pb
n="6"/>wuhlada, z kotrejž wy tak prajich ſwoje myſle barbili a ſwoje
žadoſcźe napowjeli ſcźe; wón budźe was pſchelutowacź, wón budźe tu krej
widźecź a póńdźe nimo was. Dowěrnoſcź, kotruž ſwjaty Auguſtinus z tutoho
rozpominanja mějeſche, běſche tak wulka, zo ſo wón zdźeržecź
njemóžeſche, ale dyrbjeſche prajicź: „Ja drje móžu ſwojich hrěchow dla
zrudny, nic pak małomyſlny bycź, hdyž na krej, rany, ſmjercź ſwojoho
Zbóžnika pomyſlu. Wěrno je, mojich hrěchow je wjele, a ſu cźežke, to
ſpóznawam; wone pak mje tola traſchicź njemóžeja. Wone ſu mi jara
wohidne, ja ſo jich kaju, ja mam tež jich dla najwjetſchu boloſcź. Zo
pak bych jich dla dyrbjał zaſtróženy a małomyſlny bycź, to ſo njeſtanje,
hdyž cźeŕpjenjo mojoho Zbóžnika wopomnju. Mnohoſcź mojich hrěchow mje
traſchicź njemóže, hdyž ſo na ſmjercź toho Knjeza dopomnju.“

Wěrno dha je, zo wumrjacy, kotryž kſchižowanoho Jězuſa we žiwjenju
pobožnje lubował je, pola njoho najwěſcźiſchi wucźek pſchecźiwo ſtrachej
ſmjercźe namaka. „O mój Jězuſo,“ budźe wón jomu prajicź, hdyž božu
martru w rukomaj dźeržecź budźe, „ja ſym tebje rozhněwał, to je wěrno, a
njemóžu je prěcź. Derje widźu, zo je moje žiwjenjo rjecźaz wot lutych
hrěchow było. Ale dowěrjam ſo, zo twoja krej wſchitke moje hrěchi, kaž
wjele jich je, zmycź budźe. Cźernje twojeje hłowy mje poſylnja
pſchecźiwo mojim prjedawſchim złóſcźiwym myſlam. Sylzy twojeju wocžow
wujednaju moje njedowolene pohladanja. Mjelcženjo twojoho jazyka wuhoji
moje njepěkne rycže. Rany twojoho cyłoho cźěła <pb n="7"/>pſchikryja
wſchitke moje njeſprawne ſkutki. Dołh, kotryž pola twojoho njebjeſkoho
Wótca ſcžinił ſym, je ſurowje wulki; tola pak mje to tróſchtuje, dokelž
wěſty ſym, zo je płacźiwoſcź toho, ſchtož ty za mnje dał ſy, hiſchcźe
wjele wjetſcha. Ja z wjeſołoſcźu wumru, dokelž toho dla, zo tebje we
rukomaj a we wutrobje mam, z najwěſcźiſchim zawdakom mojeje zbóžnoſcźe
wumru.“ A we tutych ſłowach budźe wón z nutrnoſcźu Božu martru
wokoſchecź, a poda ze ſylzami rozkacźa ſwojoho ducha do tychſamſnych
ranow, we kotrychž wón ſtajnje žiwy był je. — Haj, tónſamſny poda
ſwojoho ducha z połnej dowěrnoſcźu kſchižowanomu Jězuſej, kotryž joho we
žiwjenju z połnej luboſcźu cžeſcźował je.

Hlejcźe, wěrni cžeſcźowarjo wumrjacoho Jězuſa, tajkeje ſmjercźe móžecźe
ſo wy nadźecź. K tajkej ſmjercźi ſebi wy pſchez ſwoje ſprawne žiwjenjo a
bratrowſke pobožnoſcźe prawo cžinicźe, hdyž kſchižowanoho a wumrjacoho
Jězuſa wſchědnje, woſobnje pak kóždy pjatk, pobožnje cžeſcźicźe a joho
pſchez joho hórku ſmjercź wo zbóžnu ſmjercź proſycźe. Wy móžecźe ſo jeje
nadźecź, pſchetož wumrjacy Jězus chce we waſchej ſmjercźi pſchecźiwo
wſchitkej bojoſcźi waſch wucźek bycź. — Wón chce tež pſchecźiwo
wſchitkim ſpytowanjam waſch ſchkit bycź.

2.

My ſmjertni cžłowjekojo bychmy woprawdźe jara njezbóžni byli, hdy by was
Bóh tón Knjez we wójnje pſchecźiwo tak ſylnomu njepſchecźelej,
pſchecźiwo wěrchej cźěmnoſcźow, hdy by nas Bóh tón Knjez we tutej wójnje
ſłabym mocam naſcheje natury zawoſtajił. My hubjeni bychmy wěſcźe
pſchecy pſchewinjeni byli a ſtajnje we <pb n="8"/>ſurowym poddanſtwje
djaboła woſtacź dyrbjeli. Naſche njezbožo by hiſchcźe wjetſche było we
poſlenjej ſchtundźe, we kotrejž djaboł wſchitke mocy napina, zo by nas
pſchewinył a dobytwu doſtał, wot kotrejež abo za nas, abo za njoho
wěcžna dobytwa wotwiſuje. Ale dźak budź Bohu, kotryž nam ſam na pomoc
dźe, kotryž nam tajku bróṅ do rukow dawa, z kotrejuž njepſchecźela
naſcheje zbóžnoſcźe pſchewinycź móžemy.

Hdyž David pſchecźiwo filiſtejſkomu Goliathej wojowacź chcyſche, wza wón
pjecź kamjenjow, z kotrymiž joho pſchewiny. My mamy tež tajke pjecź
kamjenjow. Pjecź krawe rany Khryſtuſowe ſu za nas tajke kamjenje, z
kotrymiž helſkoho Goliatha k zemi porazycź a pſchewinycź móžemy. To je
bróṅ wěry, kotruž ſo pſchecźiwo napadam djaboła woblekacź dyrbimy, kaž
ſwjaty Pawoł Efeſkich napominaſche: „Woblecžcźe ſo bróṅ Božu, zo
byſchcźe pſchecźiwo lecženjam djaboła wobſtacź móhli.“ (Efeſ. 6, 11.)
Bróṅ, kotruž ſo k tomu woblekacź dyrbimy, zo bychmy ſpytowanja toho
djaboła pſchewinycź móhli, je wopomnjecźo cźeŕpjenja Jězuſa Khryſtuſa.
„Hdyž ſo z pobožnoſcźu na cźeŕpjenjo Zbóžnika pomyſli, bywa zły duch
ſtróženy a zahnaty, kaž to ſam zhonił ſym,“ praji ſwjaty Bonaventura. —
O zbóžni dha ſmy my, hdyž njepſchecźela, kiž nas bjez pſcheſtacźa
napaduje, z tak mócnej a z tak lochkej brónju zahnacź a k haṅbje
ſcžinicź móžemy. Naſche zbožo pak budźe hiſchcźe wjele wjetſche, hdyž we
žiwjenju nawuknjemy, tuteje brónje tak trjebacź, zo bychmy tež we
ſmjercźi wſchitke napady mócnje wotehnacź móhli. Wěrno drje je, zo zły
njepſchecźel we ſmjercźi wjele pſchecźiwo cžłowjekej zamoža; tola pak
dopomnjecźo <pb n="9"/>na kſchižowanoho Jězuſa zamoža hiſchcźe wjacy.
Wěrno drje je, zo móžeja tež najpobožniſche duſche pſched helſkim
zhibanjom tſchepotacź; mocy hele pak tola tomu ſchkodźecź njemóžeja,
kotryž ſo na kſchiž Syna Božoho zepjera.

My ſo nad tym dźiwacź njetrjebamy. Pſchetož cźeŕpjenjo Khryſtuſowe je,
kotrež je djabołej bróṅ z rukow wutorhnyło, kotrež joho ſłaboho
ſcžiniło, kotrež joho pobiło je. — Prjedy tutoho cźeŕpjenja knježeſche
wón na cžłowjekach a pſchewiny jich ſkoro tak huſto, hacž jich
napadowaſche. Wſchitko pak ſo wobrocźi, potymhacž Khryſtus ſwoje
žiwjenjo na zdónku kſchiža woſtaji. Joho ſmjercź běſche ſmjertny raz za
ſatana a wuhna joho z měſta joho prjedawſchich dobytwow. „Fěrſchta toho
ſwěta budźe won wuſtorkany, hdyž ja wot zemje powyſcheny budu,“
prajeſche Khryſtus. (Jan 12, 31. 32.) Swjaty Auguſtinus nałoža na to
toſame, ſchtož ſo ze Židami ſta, hdyž jich filiſtejſki hobora Goliath k
bitwje ſam a ſam žadaſche. „Prjedy hacž David pſchiṅdźe, ſebi nichtó
pſchecźiwo njomu wojowacź njewěrjeſche; po tym pak, hacž David
pſchiſchoł běſche, wojowachu a dobychu woni. Woni ſtejachu a njewěrjachu
ſebi wojowacź, dokelž David, kotryž Wumožnika znamowaſche, hiſchcźe
pſchiſchoł njeběſche,“ praji tutón ſwjaty wótc. Runje tak tež ſo ma,
ſchtož helſkoho njepſchecźela naſtupa. Prjedy hacž jomu Khryſtus z pjecź
ranami na kſchižu napſchecźiwo ſtupi, ſmějeſche ſo wón nam, pſchewiny a
pobi nas tež z lochkej prócu: pſchetož ſchtó móžeſche pſchecźiwo
djabołej wojowacź, prjedy hacž Khryſtus cžłowjeſki <pb n="10"/>ſplah wot
joho mocy wumoži? Tak khětſe pak hacž Khryſtus jomu napſchecźiwo
cźehnjeſche, bu wón pſchewinjeny, a tak pſchewinjeny, zo pſchecźiwo tomu
nicžo wjacy njezamoža, kotryž pſchecźiwo njomu wopomnjecźo cźeŕpjenja
Khryſtuſowoho za naſtawu trjeba.

Hacžrunje tón zły we poſlenim wokamiknjenju žaneje prócy lutowacź
njebudźe, zo by duſchu pod ſwoje mocy doſtał, dha wón tola pobožnomu
lubowarjej kſchižowanoho Jězuſa nicžo wotdobycź njebudźe. Wón budźe ſo
prócowacź, to je wěrno, zo by jomu joho myſle zawjercźał, zo by joho
pſchez ſtraſchne prědkſtajenja ſtróžił, zo by joho ſwědomjo pſchez
wopomnjecźo prjedawſchich hrěchow do zadwělowanja pſchinjeſł. Wón budźe
joho na wſchelake waſchnjo ſpytowacź. Njebudźe-li jomu z jenym nicžo
wotdobycź móc, budźe zaſy z druhim na njoho ſadźecź. Njebudźe-li joho
móc małomyſlnoho ſcžinicź, dha budźe hladacź, zo by joho pſchezwažnoho
ſcžinił. Najbóle pak budźe ſo prócowacź, zo by joho boloſcźow a
khoroſcźe dla k njeſcźeŕpnoſcźi zawjedł. Z krótka, runje kaž wón wjele
kraſnych leſcźow wě, z kotrymiž ſchkodźecź móže, runje tak budźe wón tež
jeneje po druhej trjebacź, zo by cžłowjeka pſchewinył a jomu joho duſchu
wotdobył, dokelž cžas krótki a bědźenjo k kóncej běži. Ale wſchitko
podarmo; pſchetož wucźek k kſchižowanomu Jězuſej wſchitke joho
prědkměcźa a cžinjenja k nicžomu ſcžini. K tomu kóncej napomina nas
ſwjaty Pětr, zo bychmy ſo z wopominanjom cźeŕpjenja Jězuſowoho hako z
njepſchewinitej brónju wobwarowali: „dokelž dha Khryſtus we mjaſu
cżeŕpjeł je, dha wobwarnujcźe ſo wy tež z tajkim rozpominanjom.“ (1.
Pětr. 4, 1.) Wón je prawje prajił: „wobwarnujcźe ſo,“ pſchetož
wopominanjo <pb n="11"/>cźeŕpjenja toho Knjeza nas poſylnja pſchecźiwo
lecženjam a ſpytowanjam djaboła. Hdyž z tutej mócnej brónju wuhotowani
ſmy, ſo nicžo wjacy bojecź njetrjebamy; pſchetož my změjemy we bědźenju
tajku móc a wutrobu, zo njepſchecźel nicžo pſchecźiwo nam, my pak
wſchitko pſchecźiwo njomu zamožimy: „ja nicžo cžinicź njemóžu,“ dyrbi
wón ſam wuznacź, „jeli to kſchižowany njedopuſchcźi“

Schtoha ſebi myſlicźe: budźe je kſchižowany Jězus dopuſchcźicź móc?
budźe wón je dopuſchcźicź móc, zo by jedyn wot joho pobožnych
cžeſcźowarjow a bratrow we ſmjercźi pſchewinjeny był? Ja je derje wěm a
rozemju, zo wón je dopuſchcźicź móže, zo by tón we poſlenjej ſchtundźe
pſchewinjeny był, kotryž hako njepſchecźel kſchiža žiwy je, kotryž joho
krej z nohomaj tepta, kotryž joho ſmjercźe zlě trjeba. Ale zo by tehdym
tón móhł pſchewinjeny bycź, kotryž ſo z wopominanjom cźeŕpjenja
Khryſtuſowoho wobwarnuje a pod joho kſchižom bydli, kotryž we joho
ranach wotpocžuje? ně, to kſchižowany Jězus dopuſchcźicź njebudźe. A
hdyž tomu tak je, kajki dha to njeje tróſcht za was, pobožni bratſja a
ſotry, kiž wy woſobnje we ſwojej pobožnoſcźi kſchižowanoho a wumrjacoho
Jězuſa cžeſcźicźe; kajki a mócny tróſcht to njeje za was, zo wy
poſlenjeje dobytwy dla wěſcźi bycź móžecźe? Pſchetož Jězus, wěrch
waſchoho bratrſtwa, bubźe pſchecźiwo ſpytowanjam waſch ſchkit. Wón tež
dudźe we boloſcźach waſch tróſcht.

3.

Wone ſo zda, kaž bychu ſo we cžaſu ſmjercźe wſchitke boloſcźe do jenoho
blaka zhromadźiłe, zo bychu <pb n="12"/>nam ſmjercź prawje wohidnu a
žałoſnu ſcžiniłe: boloſcźe, kiž ſtawy zwonka cžwěluja; zymica, kiž z
nutska hori; ſtaroſcźe, kiž ducha krjuduja; wotebjeranjo mocow, krótki
dych, woſłabnjenjo rozoma, cžwěle cźěła, ſtyſknoſcźe ducha, cźěſnoſcźe
wutroby, a po tym, ſchtož ſo cžłowjeſkej naturje najcźežſche zda, žiwe
prědkſtajenjo toho ſamſnoho raza, kotryž duſchu wot cźěła rozdźěli.
Nětko kak budźe ſo tež najſylniſcha duſcha wobrócź móc, zo by wot
tajkeje lijeṅcy hórkoſcźow podtepjena njebyła. Kak? — Słyſchcźe to
najprjedy we pſchedznamju, a potym tež zrozemicźe, ſchto wone znamuje.

Potymhacž izraelſki lud hižon tſi dny we puſcźinje po wobcźežnym pucźu
wokoło cźahał a nihdźe žaneje ſtudnje namakał njeběſche, pſchiṅdźe wón
na poſledku k ſtudni, kotraž nadobnje žórleſche. Kóždy khwataſche, k
ſtudni, zo by ſo napił a ſwoju wuſuſchenu ſchiju tróſchku wokſchewił.
Ale hlejcźe, z molom pſchi ſpocžatku pytnychu, zo je woda tak hórka, zo
bu jim hiſchcźe wjele pſchecźiwniſcha, hacž picźa tradanjo ſame. „Woni
pſchiṅdźechu k Mara, ale njemóžachu tam wody picź, dokelž běſche hórka“,
praji ſwjate piſmo (Exod. 15, 23). We tutej nuzy a zadwělowanju luda
wołaſche ſo Mójzes k Bohu, a Bóh jomu pokaza drjewo, kotrež Mójzes do
ſtudnje cźiſny. Tak khětſe hacž tele drjewo we ſtudni běſche, zhubi wona
wſchitku hórkoſcź, a woda bu ſłódka, tak zo ludej pſchecźiwo horjacej
lacžnoſcźi k wokſchewjenju ſłužeſche. — To je te pſchedznamjo. Nětko
ſchto wone znamuje? Tute drjewo znamuje drjewo kſchiža, praja ſwjecźi
wótcojo, pſchez kotrohož móc, wopomnjecźo a rozpomnjecźo wſchitke
pſchecźiwnoſcźe a boloſcźe ſwoju hórkoſcź zhubja a do ſłódkoſcźe <pb
n="13"/>ſo pſchewobrocźa. Haj, ſmjercź ſo nam pſchecźiwnoſcźow dla,
kotrež ſobu njeſe, jara hórka bycź zda; tola pak lutke jene pomyſlenjo
na ſwjaty kſchiž hižon doſaha, zo by ju ſłódku ſcžiniło. Wot cźerpjenja
Jězuſowoho pſchewzata, duſcha boloſcźow ſwojoho cźerpjenja njecžuje.

A kak móže to hinak bycź! Hdyž luboſcź a nakhilnoſcź wumrjacoho
cžłowjeka a kſchižowanoho Jězuſa jenajka je? Luboſcź wumrjacoho
cžłowjeka k Jězuſej joho zbudźuje, zo by jomu k luboſcźi něſchto
cźerpjeł, kotryž za njoho telko cźerpjeł je. A wobſtajnoſcź Zbóžnika, z
kotrejuž wón za njoho telko pſchenjeſł je, da jomu móc, zo by tež wón za
njoho wſchitko pſchenjeſł. Luboſcź Jězuſowa pak k wumrjacomu cžłowjekej
budźe joho we boloſcźach poſylnjecź a pſchewobrocźi hórkoſcź ſmjertneje
ſtyſknoſcźe do ſłódkoſcźe hnady. Wumrjacy budźe z luboſcźu rany Jězuſowe
wokoſchowacź, a Jězus budźe ze ſwojich ranow mócny balzam do joho
wutroby kapacź dacź. — Runje tak njemóžna wěc je, zo móhło pobožnomu
cžeſcźowarjej kſchižowanoho Jězuſa na tróſchtowanju njedoſahacź, kaž
móžno njeje, zo by Jězus toho njelubował, kotryž joho lubował je. A
woprawdźe, ſchto myſlicźe, z hdźe mějachu ſwjecźi martrarjo telko mocow,
zo najſtraſchniſche cžwěle wuſtachu? „Woni ſteja, wjeſela a zraduja ſo,
hacž runje jich cźěła z cyła roztorhane, a jich ſtrony a boki ze železom
ſurowje rozryte ſu“, praji ſwjaty Bernardus. Tola ſchto? ſu traž tak
ztwjerdnyli, zo pukow, kałanja, rubanja a druhich cžwělow njecžuja?
„Ně“, praji tutón ſwjaty wótc, „to njecžini ztwjerdnjenjo, ale luboſcź.
Woni tež bjez boloſcźow njejſu, ale woni boloſcźe pſchewinu. Woni <pb
n="14"/>cžuja, woni cźerpja, woni tradaju, ale jich poſylnja pomyſlenjo
na rany Jězuſowe tak, zo woni ſwoje ſamotne rany zacpja, a tak prajicy
na nje zabudu. Woni ſwojich ranow njepytnu, hdyž na rany Jězuſowe
pohladaju.“ Toho dla praji ſwjaty Auguſtinus: „Ja we wſchitkich
pſchecźiwnoſcźach žanoho mócniſchoho ſrědka namakał njejſym, hacž rany
naſchoho Knjeza Jězuſa“. Pſchetož, dokelž je joho cźerpjenjo
zhromadźenjo a krótke wobjecźo wſchitkich cžaſnych pſchecźiwnoſcźow a
boloſcźow, dha tež my pſchecźiwo kóždej pſchecźiwnoſcźi, kotraž nas
pſcheſcźěha, na nim woſobny tróſcht namakamy. Smy my pſcheradźeni, na
cžeſcźi ranjeni, wuſměſcheni, wopuſchcźeni, ſmy my na duſchi zrudźeni,
abo na cźěle z khoroſcźemi cžwělowani, dha nas tróſchtuje wopomnjecźo,
zo tež wón je pſcheradźeny, na cžeſcźi ranjeny, wuſměſcheny,
wopuſchcźeny, zrudźeny, z pjaſcźemi bity, ſchwikany, z cźernjemi
krónowany a na kſchiž pſchibity był. A jeli ſmjercź wſchitke tyſchnoſcźe
w ſebi ma, dha tež my na joho boloſcźiwej ſmjercźi wokſchewjenjo
namakamy, a móžemy ze ſwjatym Auguſtinom prajicź: „Ja we wſchitkich
pſchecźiwnoſcźach żanoho mócniſchoho ſrědka namakał njejſym, hacž rany
naſchoho Knjeza Jězuſa.“

Hlejcźe, pobožni cžeſcźowarjo kſchižowanoho Jězuſa! tajke je zbožo,
tajka je ſmjercź, na kotruž ſebi wy pſchez ſwoje bratrowſke pobožnoſcźe
prawo cžinicźe. Wy cžeſcźujecźe wſchědnje kſchižowanoho a wumrjacoho
Jězuſa, a joho pſchez joho hórku ſmjercź wo zbóžnu ſmjercź proſycźe. Wy
tež móžecźe ſo jeje nadźecź, pſchetož kſchižowany <pb n="15"/>Jězus,
wěrch naſchoho bratrſtwa, budźe we cžaſu waſcheje ſmjercźe we bojoſcźi
waſch wucźek, we ſpytowanjach waſch ſchkit, we boloſcźach waſch tróſcht.
A na te waſchnjo podacźe wy z połnej dowěrnoſcźu ſwojoho ducha do tych
ſamſnych ranow, kotrež ſtajnje cžeſcźili ſcźe, a pocžinacźe na wěcžne z
Khryſtuſom bycź, kotrohož we žiwjenju pſchecy we wutrobje noſyli ſcźe.

Kſchižowany Zbóžniko! naſch wyſchſchi měſchniko! popſchej nam wſchitkim
tute zbožo! My Cźe proſymy pſchez ſwjate krawe rany, kotrež Ty nam k
luboſcźi dóſtał ſy, zo by teſamſne rany wuhojił, kotrež nam hrěchi
nabiłe běchu. Pſchez Twoju hórku martru a ſmjercź, kotruž Ty za nas
cźerpjeł ſy, zo by nam zbóžnu ſmjercź zaſłužił, popſchej nam hnadu, zo
bychmy zbóžnje wumrjeli a wěcžnje z Tobu bycź móhli. Amen.

Cźiſchcźał L. A. Donnerhak w Budyſchinje.

[1] ⁾ ♣Michał Jan Wałda, syn Ławrjenca Wałdy a Hany, narodźi so 4.
septembra 1721. Swoje poslenje studie wón we Romje činješe a bu po
dostaću swjećiznow najprjedy domjacy kapłan pola generala Obyrna we
Kózłowach, na to bu 1750 tachantski vikar a druhi kapłan při serbskej
cyrkwi swjateje Marije we Budyšinje; 1759 běše wón „oculus decani“ a
swjatodźeński prědaŕ pola swjatoho Pětra we Budyšinje; wot februara hač
do meje 1761 administrator, a wot junija tutoho lěta faraŕ we Radworju.
Dźeń 26. januara 1775 bu za kanonika pomjenowany a we spočatku lěta 1776
do Budyšina na tachantstwo powołany, hdźež 1779 dostojnosć kantora
dosta. Wón běše tež notarius apostolicus. Hako spisowaŕ wuda wón wot
lěta 1765 hač 1787 wósom wjetšich a mjeńšich serbskich spisow, z
kotrymiž je sebi mjez serbskimi spisowarjemi na stajne česćene
wopomnjećo přihotował. Wón wumrje 14. oktobra 1794, a joho ćěło
wotpočuje we Radworju, kaž běše sebi wón za žiwjenjo žadał.♠

♣Dowolam sebi, tudy mjena radwoŕskich fararjow přistajić, tak daloko hač
su znate: Fritzko (1384); Bjedrich Jan Spol (1489); Hrjehoŕ Korchewest
(?); Domaš Jenč z Kulowa (1511); Błažij Förster z Budyšina (1545); Jurij
Andrea abo Anders (1565—1576); po wotstronjenju wšelakich zadźěwkow
Bosćij Zacharias Pjekaŕ z Njebjelčic (1578—1598); we času nowych
mućenjow (julija 1598 hač do 1603) wobstarachu Jurij Kokla a druzy, z
Budyšina přikhadźejo, bože słužby; Jan Młynk (Molitor, Möller) z Kulowa
(1603—1620); wot hapryla 1620 hač do započatka l. 1623 běchu zasy
zadźěwki přez dwórskoho knjeza Khrystofa z Minkwitz a toho dla
zastupowanjo přez duchownych z Budyšina. Po wotstronjenju lutherskoho
prědarja Balthasarja Měrćina bu faraŕ Jan Wolenk (Olenius, Olenig) z
Bernstadta (1623—1650); po přewinjenju wobnowjenych zadźěwkow Jurij
Alois Lock z Kulowa (1651—1675); Adam Hawštyn Hawš z Kulowa (1675—1683);
Jurij Hawštyn Swótlik z Kulowa (1683—1707); Jurij Ferdinand Lisak z
Baćonja (1708—1743); Pětr Jakub Hadamec z Kulowa (1743—1761); Michał Jan
Wałda z Čornec (1761—1776); Mikławš Anton Hrjehoŕ z Konjec (1776—1813);
Mikławš Nowak z Kulowca (1814—1820); Mikławš Čórlich z Dubrjeńka
(1820—1858); Jakub Nowak z Wotrowa (wot 1858).♠

[2] ⁾ ♣Po tajkim budźe bratrstwo sćěhowace lěto sto lět stare.♠

[3] ⁾ ♣Jan Wałda, bratr fararja Michała Wałdy, mjenuje so we radwoŕskich
křćeńskich knihach wot lěta 1765 „Walde, alias Teutschmann“, a we joho
swójbje wobkhowa so tuta dwojakosć mjena. Janowy starši syn Mikławš, kiž
so z Hańžu Lehmannec we Bozankecach woženi, pisa so we kupnym lisće
„Walde“, we budyšinskich cyrkwinskich knihach pak „Teutschmann“.
Najmłódši syn Bosćij, kotryž po Mikławšowej smjerći wot wudowy kubło
kupi, kaž tež joho bratraj Jan a Pětr, kiž běštaj duchownaj, pisaja so
„Deutschmann“ abo po serbsku „Dučman“.♠

[4] ^(*)) ♣Jan Dučman narodźi so 6. augusta 1746 a zastupi do
cistercienskoho klóštra Hohenfurt w Čechach, hdźež bu 24. januara 1771
pod mjenom Isidor drasćeny; klóštrski slub wotpołoži 23. februara 1772 a
dźeržeše 16. hapryla 1775 prěnju božu mšu. Na to měješe wšelake słužby
we klóštrje, hač bu 14. oktobra 1801 za abta wuzwoleny a dźeržeše 23.
februara 1822 połstalětny jubilej klóštrskoho sluba. Wón wumrje 9.
decembra 1827. Hišće nětko je tam joho wopomnjećo we žohnowanju.
Duchowni, kotřiž běchu pod nim žiwi, a starši ludźo, kotrychž spowjednik
wón běše, powjedaja wo joho swjatym žiwjenju. Wosebje so khwali joho
darniwosć napřećo khudym, joho ponižnosć, joho horliwosć we spowjednym
stole, we kotrymž cyłe dny přebywaše, joho sebjezaprěćo, joho lubosćiwa
přećelnosć přećiwo kóždomu. Zawěrno, wón je Serbam we cuzbje česć
činił.♠

♣Přisp. Pod nim zastupi 21. oktobra 1809 Handrij, syn joho sotry a
Handrija Naréika, hajnika we Čornych Noslicach, pod mjenom Benno do toho
samoho klóštra a běše cand. theol. laur.♠

[5] ⁾ ♣Kapłanojo a kooperatorojo we Radworju běchu, tak daloko hač so
jich mjena wuslědźić hodźachu, ćile: Handrij Kocor (Cato) z Kulowa
(1733); Jan Lipaŕ z Kulowa (1736); Pětr Jakub Hadamec z Kulowa
(1737—1743), Mikławš Janka z Hrańcy (1751); Michał Šołta ze Zajdowa
(1760); Matij Kućank z Ralbic (1761); Pětr Měrk z Kulowa (1764); Michał
Dučman z Wudworja (1766); Matij Jenč (1767—1769); Měrćin Žur z Hóska
(1769); Mikławš Anton Hrjehoŕ z Konjec (1770—1774); Pětr Dučman z Čornec
(1774—1775); Mójzes Rychtaŕ z Kulowa (1776); Jakub Ledźbor z Łazka
(1777—1783); Jakub Žur z Něwsec (1783—1785); Handrij Cyž z Hruboćic
(1785—1789); Jakub Čunka z Khrósćic (1789); Michał Wrobel z Pěskec
(1789—1803); Mikławš Wušank ze Serbskich Pazlic (1803—1804); Anton
Sommer z Kulowa (1805—1813); Mikławš Čórlich z Dubrjeńka (1813—1820);
Mikławš Khětan z Budyšina (1820—1822); Pětr Brězan z Delnych Sulšec
(1822—1829); Jakub Benš z Nowoslic (1834—1838); Jakub Karl Bryl z
Hrubjelčic (1839—1846); Pětr Šołta z Wotrowa (1846—1858); Jan Nowak z
Prawoćic (1859—1861); Handrij Dučman z Bozankec (wot 1861).♠
