Katholſka protyka za Hornju Łužicu na lěto 1869.

W Budyſchinje.

Z nakładom towaŕſtwa ſ ſ. Cyrilla a Methoda.

W kommiſſiji knihaŕnje Smolerja a Pjecha.

♣I.♠ Lěto 1869 je wſchědne lěto a ma 365 dnjow.

♣II.♠ Rócžne protycžne znamjenja.

1) Njedźelſki piſmik: ♣C.♠ Schto to rěka? Prěnje 7 dny wulkoho róžka ſu
po rjadu z piſmikami woznamjenjene: 1 = ♣A;♠ 2 = ♣B;♠ 3 = ♣C;♠ 4 = ♣D;♠
5 = ♣E;♠ 6 = ♣F;♠ 7 = ♣G,♠ a tak dale móžeja ſo wſchitke dny cytoho lěta
porjadu z tutymi, pſchecy ſo wrócźacymi piſmikami woznamjenjecź. Tón
piſmik, kotryž na prěnju njedźelu we januarje (lětſa ♣C♠, t. j. prěnja
njedźela we nowym lěcźe je 3. januara) pſchiṅdźe, trjechi wſchitke
njedźele tu#oho lěta.

2) Złota licžba: 8. — Wona rěka tak, dokelž ſo něhdy ze złotym piſmom do
protykow cźiſchcźeſche. Po 19 lětach trjechja ſo młode měſacy zaſy na
tón ſamy dźeṅ. Tónle cžas wot 19 lět mjenuje ſo wulki měſacžny pucź abo
wobwod měſacžka a kóžde lěto (wot prěnjoho hacž do dz̓ewjatnatoho)
doſtawa ſwoju licžbu. Złota licžba 1 praji, zo je młody měſacžk prěnjoho
januara; tak trjechja lětſa młode měſacžki na teſame dny, kaž 1850,
1831, 1812, 1793, 1774, 1755 atd.

3) Epakty: ♣XVII.♠ — Epakty nam za kóžde lěto praja, kak wjele dnjow
pſched nowym lětom (1. januara) je poſledni młody měſacžk był, abo
ſtarobu młodoho měſacžka na nowe lěto. Po nich wulicža ſo jutry. ♣NB.♠
Znate drje je, zo cžas wot jenoho młodoho měſacžka k druhomu 29 dnjow,
12 hodźinow a 44 minutow wunoſcha.

Tak je lětſa na nowe lěto 17 dnjow po poſlednim młodym měſacžku.

Po 19 lětach ſu epakty zaſy teſame.

Jenajke złote licžby maja jenajke epakty (abo ſtarobu młodoho měſacžka
na nowe lěto) po ſcźěhowacym waſchnju: 1 — ♣O♠ (t. j. młody měſacžk je
na nowe lěto = 1. januara); 2 — ♣XI;♠ 3 — ♣XXII;♠ 4 — ♣III;♠ 5 — ♣XIV;♠
6 — ♣XXV;♠ 7 — ♣VI;♠ 8 — ♣XVII;♠ 9 — ♣XXVIII;♠ 10 — ♣IX;♠ 11 — ♣XX;♠ 12
— ♣I;♠ 13 — ♣XII;♠ 14 — ♣XXIII;♠ 15 — ♣IV;♠ 16 — ♣XV;♠ 17 — ♣XXVI;♠ 18 —
♣VII;♠ 19 — ♣XVIII;♠ 1 — 0 ♣atd. atd.♠

4) Wobwod ſłónca: ♣II.♠ — Po 28 lětach trjechja teſame dny měſaca a
tohodla tež wſchitke njepſcheſtupne ſwjedźenje cyłe lěto na teſame dny
tydźenja. To ma ſwoju winu we tym, zo ma ſłóncžne lěto 365 dnjow, 5
hodźinow, 48 minutow a 45 ſekundow, mjez tym ſo my wſchědnomu lětej
jenož 365 dnjow dawamy, a kóžde ſchtwórte (pſcheſtupne) lěto jedyn dz̓eṅ
pſchidamy a ſchkodu narunamy. Licžba ſłóncowoho wobwoda (lětſa ♣II♠)
praji nam, kotre lěto mamy we tutym woſom a dwacycźi lětnym rjedźe.

Njedźelſki piſmik za tutón rjad je ſcźěhowacy:

♣I — ED; II — C; III — B; IV — A; V — GF; VI — E; VII — D; VIII — C; IX
— BA; X — G; XI — F; XII — E; XIII — DC; XIV — B; XV — A; XVI — G; XVII
— FE; XVIII — D; XIX — C; XX — B; XXI — AG; XXII — F; XXIII — E; XXIV —
D; XXV — CB; XXVI — A; XXVII — G; XXVIII — F: I — CD atd. atd.♠ — Tuſamu
licžbu ſłóncowoho wobwoda mějachu lěta 1841, 1813, 1785, 1857 atd.

♣III.♠ Zacżmicża ſłónca a měſacżka.

1) Zacźmicźo ſłónca naſtawa we cžaſu młodoho měſacžka, hdyž tutón na
ſwojim pucźu wokoło zemje we runej ſmuzy mjez zemju a ſłóncom ſteji.
Měſacžk je tehdym hako cźěmna kula widźecź, dokelž joho k nam wobrocżena
ſtrona žanoho ſłóncžnoho ſwětła njedoſtawa. Ale dokelž wón tehdom pſched
ſłóncom ſteji, a nam toho dla zaſłonja, njemóžemy joho dla ſłóncžko cyłe
abo zdźěla widźecz̓. Je ſłóncžko cyłe zacźěmnjene, rěka zacźmicżo cyłe;
je jeno dz̓ěl ſłónca zacźěmnjeny, rěka zacźmicźo podżělne. Zacźmicz̓o je
koleſne (ringförmig), hdyž je ſłóncžne jadro zacżěmnjene. Zacz̓micźa
ſłónca ſu nam widz̓owne, hdyž měſacžk we runej ſmuzy wot naſchoho
ſtejiſchcża mjez ſłóncom a zemju ſteji.

Lětſa budźe ſo ſłónco dwójcy zacżěmnicź. ale my žane njewohladamy.
Prěnje zacżmicźo budz̓e koleſne, ale jenož we južnej Africy a južnej
Americy widz̓ecż. Zapocžatk zacźmicźa budźe 11. februara dopołdnja ½12,
joho ſkónċženjo popołdnju we 5 hodź. 13 minutow.

Druhe zacźmicżo budźe cyłe, ale jeno we dołhoraṅſchej Aſii, ſewjernej a
naſrjedźnej Americy. Zapocžatk budźe 7. auguſta popołdnju we 8 hodź. a
22 minutow, ſkóncženjo 8. auguſta w nocy w 1 hodź. 6 minutow.

2) Zacźmicźo měſacžka naſtawa we cžaſu połnoho měſacžka, hdyž zemja we
runej ſmuzy (abo tola blizko njeje) ſrjedź ſłoncžkom a měſacžkom ſteji,
tak zo ſłóncžko na njón ſwěcżicz̓ njemóže. Scźin wot zemje na měſacžk
padacy zacźěmnjuje jón cyle abo podźělnje.

Lětſa budźe měſacžk dwójcy zacźěmnjeny, ale jeno jene zacźmicźo my
wohladamy. Prěnje zacżmicźo budźe podźělne (5 4/10 palcow ſchěroke) a
zapocžnje ſo 28. januara w nocy w 1 hodź. 19 minutow, budźe najſylniſche
w 2 hodź. 28 minutow, a ſkóncži ſo w 3 hodź. 37 minutow rano.

Druhe zacźmicźo budźe tež podżělne a budże jeno we Auſtralii a
naraṅſchej Africy widz̓ecź; wone ſo zapocžnje 23. julija popołdnju we 1
hodź. 39 minutow, budźe najſylniſche we 2 hodź. 53 minutow a ſkóncži ſo
w 4 hodż. 15 minutow.

♣IV.♠ Schtyri lětne cžaſy.

1) Nalěcźo zapocžnje ſo 20. měrca popołdnju w 2 hodź., hdyž ſłóncžko ze
znamjenja rybow do borana ſtupi. Dźeń a nóc ſo na pſchiběracym pucźu
runataj.

2) Lěcźo zapocžnje ſo 21. junija dopołonja w 11 hodz̓., hdyž ſłónco ze
znamjenja dwójnikow do raka ſtupi.

3) Nazyma zapocžnje ſo 23. ſeptembra w nocy w 1 hodź., hdyž ſłónco ze
znamjenja knježny do wahi ſtupi. Dźeṅ a nóc ſo na woteběracym pucźu
runataj.

4) Zyma zapocžnje ſo 21. decembra popołdnju we 7 hodż., hdyž ſłónco ze
znamjenja tſělnika do kozoróžka ſtupi.

♣V.♠ Móžne wjedro lěta 1869.

Lětej 1869 dawaja mjeno

Mars (♂)

Mars je planet t. j. tajka hwězda, kotraž po elipſojtym (dołhokoleſnym)
pucźu wokoło ſłónca kyodźi a wot njeje ſwětło doſtawa. Joho ſrěnja
zdalenoſcz̓ wot ſłónca wucžini wokoło 31 milionow 330000 mili, joho
ſrjedźna zdalenoſcz̓ wot zemje wucžini 30 milionow, 662000 mili. Mars je
na 892 mili tołſty a wobwjertuje ſo za 24 hodz̓inow 37 minutow wokoło ſo
ſamoho a dokonja ſwój pucź wokoło ſłónca za 686 dnjow, 23 hodźinow, 30
minutow. Wjecžor po ſkhowanju a rano pſched ſkhadźenjom ſłónca widźimy
joho hako mału hwěždku, w nocy, hdyž k połdnju ſteji, hlada ſo wón
wjetſchi. Joho ſwětło je cžerwjenjojte, a pſchez hwězdaŕſke ſchkleńcy
widźa ſo na nim cżěmne blaki.

Lěta z mjenom Mars ſu po ſtolětnej protycy bóle ſuche, dyžli włóžne.

Nalěcźo je z wjetſcha ſuche a zymne, lěcźo jara cźopłe.

Nazyma je bóle ſucha, dyžli mokra. Sněhi pozdźe pſchińdźeja.

Zyma je khětrje zymna a ſucha, tola ma wjele njewobſtajnoho.

Pſchiſp. Zo Mars z naſchim wjedrom nicżo cžinicź nima, to kóždy wě; wón
je na wjedrje runje tak njewinowaty, kaž protyka, kotraž by wjedro hacž
na najlěpje trjechiła, hdy by ſo kóždy krócź lěto pozdźiſcho dz̓ěłacż
ſměła.

♣VI.♠ Njebjeſke znamjenja abo znamjenja zwěrjatnika.

Zwěrjatnik (Thierkreis, Zodiakus) je nimale 20 gradow, t. j. wokoło poł
woſma miliona mil ſchěroki (hłuboki) pas po njebjeſach, ſrjedź kotrohož
ma wjetſchi dźěl planetow ſwój pucz̓. Tónle pas dźěli ſo po ſwojej
dołhoſcźi (mamy jón myſlicź hako koło), do 12 jenajkich dźělow. Hwězdy,
kotrež ſo we tajkim dwanatym dżěle namakaja, maja zhromadne mjeno,
najbóle wot někajkoho zwěrjecz̓a a doſtawaja we protykach ſwoje wěſte
znamjo. Tajke mjena ſu po rjadu wot wjecžora k ranju:

boran, waha,

byk, ſchkorpion

dwójnikaj, tſělnik,

rak kozoróžk

law, wódny muž,

knježna, rybje.

Słónco pobudźe junu za lěto nimale měſac we kóždym znamjenju
zwěrjatnika. We zapocžatku nalěcz̓a ſtupi wone do borana, a boran, byk a
dwójnikaj rěkaja nalětne znamjenja, rak, law a knježna lěcźne, waha,
ſchkorpion a tſělnik nazymne, kozoróžk, wódny muž a rybje zymſke
znamjenja.

Měſacžk pſcheběži cyły zwěrjatnik junu za 27 dnjow, 7 hodżinow a 43
minutow a pſchebywa we kóždym znamjenju něſchto pſchez dwaj dnjaj, to je
54 hodźinow, 38 minutow, 35 ſekundow. Z toho ſo ſtanje, zo jedne znamjo
druhdy pola 3 dnjow ſteji.

♣VII.♠ Póſtne dny.

1) Połny pȯſt (†*) (jedynkrócźne doſpołne naſycżenjo za dz̓eń, woſtajenjo
mjaſnych jědz̓ow) ma ſo dźeržecź ♣a)♠ ſrjedu, pjatk, ſobotu ſchtworych
ſuchich dnjow, ♣b)♠ ſrjedy a pjatki wot popjełneje ſrjedy hacž do
jutrow, tež zeleny ſchtwórtk a jutrownu ſobotu; ♣c)♠ pjatk pſched ſwj.
Matijom, Swjatkami, Narodom ſwj. Jana kſchcżenika, ſwj Pětrom a Pawołom,
ſwj. Jakubom ſtarſchim, ſwj. Ławrjeṅcom, do njebjes wzacźom ſwj. Marije,
pſched ſwjatym Bartołmjom, ſwj. Matejom, ſwj. Symanom a Judu, pſched
wſchitkimi Swjatymi a ſwj. Handrijom; ♣d)♠ patoržicu.

2) Wſchědny póſt (†) (jeno woſtajenjo mjaſnych jědźow) ma ſo dźeržecź
wſchitke pjatki lěta, na kotrež njeje połny póſt (hl. horjeka)
porucženy.

3) Wolóženy póſt (*) (jedynkrócżne doſpołne naſycźenjo za dźeń, mjaſne
jědźe dowolene) ma ſo dżeržecż wſchitke póndźele, wutory a ſchtwórtki a
ſoboty we ſchtyrycżidnjowſkim poſcże. Wuwzaty je zeleny ſchtwórtk a
ſobota we ſuchich dnjach a pſched jutrami. (hl. horjeka.)

Pſchiſp. Na tutych dnjach njeje dowolene, mjaſne a rybjace cyroby k
jednej pojědz̓i wužiwacź. Kaznja wo zdźerženju mjaſnych jědźow płacżi
kóždomu, kiž je 7 lět ſtary; jedynkrócżne naſycżenjo tym, kiž ſu 21 lět
ſtari.

Katholſkim cželadnikam, dźěłacźerjam a ſwójbnym, kotſiž wot
njekatholſkich jěſcź doſtawaja, ſu mjaſne jědże na póſtnych dnjach
dowolene, z wuwzacżom wulkoho pjatka.

♣VIII.♠ Kwatembry abo ſuche dny.

We poſcźe: 17. 19. 20. februara.

We ſwjatkownym tydżenju: 19. 21. 22. meje.

Po powyſchenju ſwj. kſchiža: 15. 17. 18. ſeptembra.

We advencźe: 15. 17. 18. decembra.

♣IX.♠ Jutrowna ſpowjedż

ma ſo wotpołožicź w budyſkej diöceſy we cžaſu wot popjelneje ſrjedy hacž
do ſoboty po ſwjatkach; w dreždźanſkej diöceſy wot 5. njedźele poſta
hacž do ſoboty po ſwjatkach; we kulowſkej woſadźe tež wot 5. njedźele
hacž do ſſ. Trojicy ſobu.

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Poſledni běrtlk 3. jan. wjecžor, ½10 hodź.

Młody měſacžk 12. jan. w nocy ½3 hodź.

Prěni běrtlk 19. jan. popołd. 4 hodž.

Stary měſ. 26. jan. rano ¼8 hodź.

28. jan. popołd. ½3 podźělne zacźmicźo měſ.

Wjedro: Suche ze ſrěnjej zymu hacž do 16.; wot 20.—27. ſněh; potom
deſchcź ze ſnèhom.

Hłowne prawidła: Hdyž ma januar ſtajnu zymu a ſněh hižon wot decembra
ſem leži, naſtanje wokoło 24. tacźo; zapocžina-li ſo tute ze ſněha
wěcźom — naſtanje mjez 27. a 31. zaſy nowa zyma. Je mjez 11. a 16. tało,
pſchinjeſe 24. nowy ſněh a krucźiſchu zymu. — Hdyž je we januarje ſrěnja
zyma, ma 24. rady deſchcź.

Wuhlady. Roſcźe dźeń a roſcźe zyma. — Młhy we januarje pſchiwjedu mokre
nalěcźo. — Wjele deſchcźa a mało ſněha w januarje, budźe za hory a doły
zlě a kėrchowy ſo pjelnja. — Cźopły wulki róžk derje njecžini. — Hdyž w
januarje trawa roſcże, změje cyłe lěto hubjeny róſt. — Liwki januar
pokazuje na płódne nalěcźo a lěcźo.

Suchi januar winej derje cžini. — Na Fabiana a Boſcźana ſtupa mjezha do
ſchtoma. — Swěcźi na Vincenca (22.) ſłónco, budźe wjele wina. — Hdyž je
na Pawoła (25.) rjenje a ſłóncžko ſwěcźi, budźe dobre žitne lěto. — Na
Pawoła pocžinaja huſy njeſcź.

Hermanki.

2. — 14. Lipſk.

5. Bart (lane wiki).

7. Njeſwacžidło (ſk).

20. Rakecy (ſk.)

23. Budyſchin.

25. Lukaw (ſkót).

Pſchiſp. We Budyſchinje kóždu ſrjedu a ſobotu wiki.

W Kamjencu kóždy ſchtwórtk wiki.

Prawidła wjedra.

Deſchcż (abo wětſik) ſcżěhuje, hdyž ſo wětſik na lěwy bok (to je wot
wjecžora k połdnju, abo wot połdnja k ranju, abo wot ranja k ſewjeru,
abo wot ſewjera k wjecžoru) wobrocża. Rady ſcżěhuje deſchcż, hdyž rano
wokoło 6 wětſik z połdnja duje. Za tſi dny pſchiṅdże deſchcż, hdyž pſchi
jaſnych njebjeſach wětſik ſtajnje wot połdnja duje.

Zerja (wjecžorne abo raṅſche) ſamo nicžo wo wjedrje njezjewjeja, ale
dyrbi ſo ſobu na pucż mrócželow hladacż: raṅſche zerja, hdyž mrócžele k
ranju cżahnu, pokazuja na rjane wjedro, hdyž k wjecžorucżahnu, deſchcż
abo wětſik. — Wjecžorne zerja, hdyž mrócžele k ranju cżahnu, zjewjeja
deſchcż, hdyž k wjecžoru cżahnu, rjane wjedro.

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom; póſtny dźen. Dopołdnja we
Wotrowje (tež popołdnja) a we Njebjelcžizach bože Cźěło wuſtajene. W
Budyſchinje (ſerb.), Radworju a Klóſchtrje popołdnju prědowanjo.

2. 9. 16. 23. 30 w Róžencźe wjecžor ſrjedź. 5 a 6 hodź. ſobotna
pobožnoſcź k cžeſcźi ſwj. Marije.

3. Měſacžna njedźela: ♣a)♠ w Kulowje dop. bože Cźěło wuſtajene; pop.
prědowanjo a wobkhad za bratrſtwo rózarija z doſpołnym wotpuſtkom za
bratrſtwo ſkapulira. ♣b)♠ W Radworju po nyſchporje měſacžna pobožnoſcź
bratrſtwa „ſmjertneje ſtyſknoſcźe Jězuſoweje“ pſched wuſtajenym božim
Cźěłom.

5. Pſched božej mſchu poſwjecźenjo wody, ſele a krydy. Popołdnju ſwjecźa
ſo w Budyſchinje tachantſke ſtwy, we Njebjelcžicach a Róžeńcźe domy, we
Wotrowje fara a ſchula.

6. Pſchikazany ſwjaty dźeń, wopomina ſo 8 dnjow. Do božej mſchě ſo
wóruch a marha ſwjecźi. W Wotrowje na bož. mſchi bože Cźěło wuſtajene. —
Po nyſchporje ſwjecźenjo domow we Budyſchinje, Ralbicach, Wotrowje,
Pazlicach. W Radworju žadyn nyſchpor, ale w 1 hodź. ſwjecźenjo domow
(prěnja połojca).

7. Swjecźenjo domow we Khróſcźicach, Radworju (druha połojca) a
Pěſkecach.

Pſchiſp.: Cžas ſwjecźenja we druhich wſach njeje poſtajeny.

8. 15. 22. a 29. po božej mſchi tydźeńſka pobožnoſcź Radworſkoho
bratrſtwa pſched wuſtajenym božim Cźěłom.

15. doſp. wotp. w klóſchtrje.

17. doſp. wotp. w klóſchtrje.

19. We Khróſcźanſkej woſadźe a Róžeńcźe lubjeny póſtny dźeń.

20. Lubjeny ſwjaty dz̓eṅ z nyſchporom a wopominanjom pſchez 8 dny we
Khróſcźanſkej, Njebjelcžanſkej. Radwoŕſkej, Kulowſkej woſadźe a w
Klóſchtrje a Róžeńcźe (nic we Budyſchinſkej, Ralbicžanſkej a Wotrowſkej
woſadźe). W Khróſcźicach a Njebjelcžicach doſp. wotp. za ſobuſtawy ſwj.
Boſcźanowoho bratrſtwa; po prědowanjn wobkhad po wſy; w Njebjelcž. na
božej mſchi bože Cźěło wuſtajene. W Kulowje titularny ſwjedźeń bratrſtwo
„tſělnikow“; doſp. wotp. za ſobuſt. bratrſtwa „tſělnikow“ a „ſkapulira.“

21. Swj. Hańže, cyrkw. ſwj. dź. w Khróſcź. we 8 hodź. boža mſcha za we
tutym lěcźe wotemrjete ſobuſtawy bratſtwa. Cžitaja ſo mjena wotemrjetych
a z nowa pſchiſtupjenych ſobuſtawow. — W Kulowje ſwjedźeń towaŕſtwa
„Jězuſowoho dźěcźatſtwa“ z doſp. wotp. a božej mſchu za wotemrj.
ſobuſtawy.

26. w Klóſchtrje doſpołny wotpuſtk.

Prawidła wjedra.

Rjane wjedro ſcżěhuje, hdyž wjecžorne zerja njebjo ſtajnje barbja, abo
hdyž je popołdnju tucžałka; abo hdyž roſa ſo pomału zhubjuje; abo hdyž
hwězdy jaſnje ſwěcża a mlócžnica (młócžna droha) jara widźecź je; abo
hdyž ſo wětſik ze ſłóncom wot ranja k wjecžoru wobrocža. Nazajtra je
rjane wjedro wocžakowacż, hdyž ſo wětſik popołdnju ſrjedź 3. a 5. na
prawy bok (to je wot połdnja k wjecžoru, abo wot wjecžora k ſewjeru, abo
wot ſewjera k ranju abo wot ranja k połdnju) wobrocźa.

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Poſledn. běrtlk 3. febr. pop. ¾6 hodź.

Młod. měſ. 11. februara pop. ¾3 hodź.

Prěni běrtl. 19. februara pop. 6 hodź.

Stary měſ. 26. februara pſchip. 1 hodź.

Wjedro: Zapocžatk deſchcźojty; 9.—12. rjane wjedro; 13.—18. ſněh a wětr;
do kónca jara zyma.

Hłowne prawidła. Mały róžk je pſcheměnjaty, ſněh, deſchcź, wětr a tacźa
ſo zaſtupuja. Liwki mały róžk ma za ſobu zymny měrc a woſebje wot
18.—26. měrca hubjene wjedro a z cyła njedobre nalěcźo.

Wuhlady. Je we febr. ſnadna zyma, změje nalěcźo nócne mjerznjenja. —
Hdyž w febr. kuntwory hraja, budźe měrca wuſchi wozybacź. — Běły mały
róžk pola ſylni. — Schtož małoho róžka roztaje, w měrcu zaſy zamjerznje.
Sylne ſewjerne (połnócne) wětry w febr. pokazuja na płȯdne lěto.
Njejſuli w febr. ſewjerne wětry, pſchińdźeja w haprylu. Swěcžk Marije
(2) poł zymy. Lěze-li ſwěcžk Mariju jěž z dźěry, polěze za 4 njedźele
zaſy do njeje. — Na ſwěcžk M. wětr a ſněh — njeje nalětny cžas daloko a
bura cžini k zemjanej. Na ſwěcžk M. jasno, budźe dołho do nalěcźa a
zedrje burej kožu. — Kaž wjele ſchkowroncžk do ſwěcžk M. ſpěwa, telko
mjelcži po njej.

Agatha (5) je rady ſněha bohata.

Na Pětra (22) zyma, budźe hiſchcźe dołho zyma. Matij moſty (lodźane)
twari abo łama.

Hermanki.

1. Gaſyn (ſk).

2. Rychbach. Luban (ſk.).

3. Njeſwacžidło (ſk.). Radeberg. Žarow.

4. Radeberg. Žarow.

5. Žarow.

6. Kalawa (ſk. k.).

8. Biſkopicy (ſk.); Nowoſalc; Woſtrowc (ſk.); Wojerecy; Kalawa.

9. Kalawa.

10. Bjernacźicy (ſk.); Großenhain (ſk.).

11. Großenhain.

13. Bart.

15. Biſkopicy (ſk.); Bart; Luboraz; Kalawa (ſk.).

16. Barſchcź.

17. Rakecy (ſk.).

19. Wětoſchow (ſk.).

20. Žitawa (ſk.); Wětoſchow (ſk.).

22. Dobryług (ſk.); Stołpin (ſk,); Eiſenberg (ſk.); Wětoſchow;
Frankfurt.

23. Dobryług; Wricyn.

24. Radeburg; Wricyn.

25. Radeburg.

26. Lubin (ſk.).

27. Lubin (ſk.).

Wopomnjenja hodne dny:

1. Kralowſke dawki.

26. Pokutny pjatk.

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

2. Swjaty dźeń. Do bož. mſch. ſwjecźenjo ſwěcžkow a wobkhad; po bož.
mſch. prědowanjo. W Róžeńcźe nyſchp. — W Kul. doſp. wotp. bratſtw.
Bonifac. a ſkapul. — W Budyſch. jenož w ſerbſkej cyrkwi prědowanjo.

3. Cyrkw. ſwjedź.: po bož. mſchi žohnowanjo ſchijow (w Róž. 6 hodź.,
Khróſcź. 8 hodź.; a to prjedy bož. mſchě.) — Druhdźe tež po božej mſchi.

4. W Kul. doſp. wotp. bratrſtwa ſkapulira.

5. 12. w Radw. kaž 8. januara.

6. 13. 20. 27. w Róž. kaž 2. januara.

7. w Radw. a Kul. kaž 3. januara.

9. Popołdnju ſo wołtarje z fijałkojtej płachtu zawěſcha.

10. Cyrkw. ſwjaty dź. — Do bož. mſchě (Róž. h. 6, Njebj. 7, Radw. a
Wotr. ½8, Khróſcż. 8., Kul. 9 hodź.) ſwjecźenjo popjeła. Po bož. mſchi w
Radw. ſcźenjo a epiſtla, w Khróſcź. litan. wo Jěz. cźerpj.; w Kul.
prědowanjo. W klóſchtrje doſp. wotp. (Scholaſtiki). W Njebj. wſchitke
dźěławe dny poſta wjecžor po 6. hodź. rózarije. — W ſakſkej Łužicy
zapocžatk jutrowneje ſpowjedźe.

11. 18. 25. We Kul. wjecž. 8 hodź. pobožn. „Wolijowneje hory“ k cžeſcźi
Jěz. ſmjertn. ſtyſknoſcźe.

12. 19. 26. W Bud. ſerb. 8 hodź. po bož. mſch. litan., w němſk. ſcźenjo,
we Wotr. ſcźenjo, litan. Khróſcź. Ralbicy (w 8 hodż.) tſi bójſke
pocžinki, a potom (kaž tež w Njebjelcž. a Kul.) póſtne prědowanjo. — We
Wotr. wjecžor ½8 róz. a lit.

13. 20. 27. We Wotrowje wjecžor kaž 12. februara; Ralb. wjecžor
nyſchpor.

14. 21. 28. W Radw a Wotr. dop. na božej mſchi, w Khróſcź., Njebj.,
Ralb. po bož. mſch. bož. Cźěło wuſt. a póſtnej modlitwje ſpěwanej. W
Khróſcź. wjecžor ½5 litan. wo Jěz. cźerpjenju.

15. 22. We Wotr. wjecžor kaž 11. februara.

17. W Bud. (ſerb. 8 h. a němſk. h. 9), Khróſcź, Ralb., Wotr. po bož.
mſch. litan. wo Jěz. cźerpj.; w Njebj., Radw. ſcźenjo a póſtnej
modlitwje.

17. 19. 20. Póſt ſuchich dnow.

19. 26. w Radw. póſtnej modlitwje a bratrſka tydź. pobožnoſcź. Druhdźe
kaž 12. februara.

21. Njedźela po ſuchich dnjach. W Ralb. do bož. mſchě wobkhad „po
morwych“. W Radw. po nyſchp. wobkhad a bratrſka pobožnoſcź z doſp. wotp.
W Khro̓ſcź. bratrſka pobožnoſcź. W Kul. po łacź. nyſchpor „po morwych“ z
wobkhadom na kěrchow.

22. w Laudes „po morwych“, Rekwiem a Libera pſched marami. W Kul. ½6
matutin a laudes „po morwych“.

23. W Kul. woſadźe cyły póſtny dźeń.

24. Swjaty dźeń z prědowanjom (w Bud. nic); w Klóſchtrje, Róžencźe a
Kulowje nyſchpor. — W Kul. japoſchtołſki wotp. za ſobuſtawy bratrſtwa ſ.
Rózarija; Wot 24. w Kulowje dźěławy dźeń kemſche rano ½6; dopołdnja ½9.,
cžitanjo ſobuſtawow.

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Poſledni běrtlk 5. měrca rano ½7.

Młody měſ.: 13. měrca dopołnja ½10.

Prěni běrtlk 21. měrca rano ¾7.

Stary měſ. 27. měrca wjecžor ½10.

19. měrca ſo dźeṅ a nóc runatej. — 20. měrca zapocžatk nalěcźa.

Wjedro: Zapocžnje ſo ze zymu; 8—9 ſuěh a deſchcż; hacž do 21 zyma; 22—31
pſcheměnjate, deſchcź a ſněh.

Hłowne prawidła a wuhlady: Cžas wot 18—26 pokazuje na wjedro
ſcżěhowacych 3 měſacow: wětr a ſněh pokazuje na zymne, mókre nalěcżo;
raṅſchi wětr z mjerznjenjom na ſuche, roſtlinam ſchkódne nalěcżo;
wjecžorny wětr z deſchcźom lubi jaſne dobre wjedro na 3 měſacy.

Suchi měrc, mokry hapryl, wětſikojta meja hoji žitam. Měrſki proch je
złoto a ſlěbro. — Měrſki ſněh je žitam zlě. Mokry měrc je burej žałoſcź.

Měrſki kcźěw je hubjeny, haprylſki ſrěni, mejſki dobry. Měrſku trawu
pobij z cypami. Měrſki hrimot a haprylſki deſchcź ſo burej lubi.

Hdyž měrc za płuh pſchima, woſtaji jon hapryl ležo.

Hdyž na 40 martrarjow (10.) mjerznje, budźe hiſchcźe 40 nocow
mjerznjenjo; hdyž pak njemjerznje, budźe płodne nalěcźo.

Na ſwj. Hrjehorjo (12) žaba hubu wotewrja. Lěni bur, kiž na Hrjehorja
worał njeje.

Kajkež wjedro na pſchizjewjenjo ſwj. Marije, tajke budźe tež jutry.

Hermanki.

1. Draždźany (koṅ; ſk.); Hałſchtrow (ſk. k.); Rychbach (ſk. k.). Bukow
(kón; ſk.). Lubin (Lübben) kl.

2. Bart (ſk. a lane wiki). Eiſeuberg. Bukow (klam.). Kroſno (ſk. k.).

3. Biſkopicy. Njeſwacžidło (ſk.); Wóspork (ſk.). Ruland; Kroſno (klam.)

4. Kroſno.

8. Połcžnica (ſk.); Gubin (koṅ, ſkót); Grabin (Finſterwalde) (ſk.)

9. Półcžnica (ſk.); Grabin; Wulke Zdźary (ſk).

10. Zły Komorow (Senftenberg).

12. Lubnjow (ſwin.).

13. Lubnjow (ſk.).

15. Biſkopicy (ſk.); Lubij (ſk.); Woslink (ſk. kl.); Mužakow (kl.);
Lubnjow.

17. Rakecy (ſk. kl.).

18. Kamjenc (ſk.); Bjeskow (ſk.)

19. Lukow (ſk.); Bjeskow; Kalawa (ſwin.).

20. Budyſchin (ſk.); Ortrand; Kalawa (koṅ, ſk.); Lukaw (kóṅ, ſk.).

(Pokracž. w hapr.)

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

1. a wſchědnje (z wuwzacźom njedźelow) hacž do jutrowneje ſoboty w
Njebjelcž. wjecžor po 6 rózarije.

3. 10. 17. 24. kaž 17. februara.

4. 11. 18 kaž 11. februara.

5. 12. 19 kaž 12. a 19. februara.

6. 13. 20 kaž 13. februara.

7. kaž 3. januara a 14. februara.

13. Popołdnju ſo bože martry na wołtarjach z ſijałkojtej płachcźicžkn
zawěſcha.

14. w Radw. titularny ſwjedźeń bratrſtwa z doſpołnym wotpuſtkom; na bož.
mſchi Bože Cźěło wuſtajene; po nyſchp. wobkhad wokoło cyrkwje;
jandźelſke rózarije a ♣Te Deum♠ pſched božim Cźěłom. — W Kul. woſadźe (a
w draždźanſkej diöceſy) zapocžatk jutrown. ſpowjedźe. Hewak we druhich
woſadach kaž 14. febr.

19. Kul. doſp. wotp. ſkapulira.

21. Pſched božej mſchu ſwjecźenjo bołminy a wobkhad (w Bud. ſerb. nic).
Paßion ſwj. Matheja; we Wotr. a Khróſcż. ſo paßion ſerbſki ſpěwa. W Róž.
a klóſchtr. žane prědowanjo. W Klóſchrj. a Rožeńcźe wotpuſtk na ſwj.
Benedikta.

22. Wot nětka hacž do Michała we Ralb. njedźelſke a ſwjedź. kemſche w 5
a 8 hodź. Martrowny tydźeń.

23. Paßion ſwj. Marka.

24. Paßion ſ. Lukaſcha. Popołdnju prěnja ſpowj. dźěcźi.

25. Boža martra wulkoho wołtarja ſo z běłej płachcźicžku zakryje. Dźenſa
a ſcżěhowacej dnaj ſo pſched bož. martru wulkoho wołtarja na jene kolena
poklakuje. Prěnje ſwj. woprawjenjo dźěcźi (w Bud., Rad., Ralb., Wotr. z
prědowanjom). Po „Gloria“ ſo zwony zwjazaja. Po bož. ſłužbach ſo
wołtarje wotwodźewaja. W Radw. doſp. wotp. romſk. ſtationow. We Wotr.
wjecžor w 7. pobož. ſtationow; w Kul. wjecž. 7 lawr. lit. a rozarije.

26. Boža martra na wulk. wołt. z cžornej płachcźicžku zawěſchena. We 8
hodź. cermonije, wotkrycźo a cžeſcźenjo kſchiža Jězuſowoho. Na to ſo
wſchitke bož. martry wotwodźeja. Cžitanjo paßiona ſwj. Jana a
prědowanjo. Boža mſcha z pſchedpſchežohnowanym woporom; wobkhad z božim
Cžěłom (z cžornej płachcźicžku zawěſchenym) do božoho rowcžka (na to we
Ralb. prědow.), w Radw. Wotr. lit. wo Jězuſ. cźeŕpjenju. Nyſchpor a
wotkrycźo wołtarjow. Popołdnju 3 we Khróſcź. a Kul. lamentatie. Wjecžor
we Bud. němſk. w 7 němſke prědowanjo; w Njebjelcž. 6 lit. a rózarije; w
Radw. 7 wjecžorna pobožnoſcż; w Ralb. wjecżȯrna pobožnoſcź; we Wotr.
roz. a lit.; w klóſchtrje lit; w kul. 7 lit a róz; w Khróſcź. Ralb. a
Kul. woſtanje Bože Cźěło pſchez nóc we božim rówcžku; druhdźe ſo po
wjecžornej pobožnoſcźi ſkhowa.

27. W Bud., Radw., Njebj., Wotr., Rož. rano ſo bož. Cźěło do rowcžka
ſtaji. Žohnowanjo wohenja, ju-

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Poſledn. běrtlk 3. hapr. wjecžor ½10 hodź.

Młod. měſ. 12. hapr. w nocy ½3 hodź.

Prěni běrtl. 19. hapryla pop. 4 hodź.

Stary měſ. 26. hapryla rano ¼8 hodź.

Wjedro. Hapryl ma jara njeſtajne wjedro: W zapocžatku mjerznje, po 3.
ſylne wětry, wot 7—15 jaſniſcho a pócžnje ſo cźoplicź; 16—24.
pſcheměnjate, deſchcž a mrozy; potom rjane wjedro hacž do kónca.

Hłowne prawidła a wuhlady. Hdyž w haprylu wětry duja, hoji žitej a
ſynej.

Bur wo ſuchi hapryl njerodźi, mokry ſebi khwali.

Po ſuchim haprylu mokry Junij abo Julij.

Hdyž hłowonc zahe zakcźěwa, žito zahe zezrali.

Su poſledne dny hapryla cźopłe, ſu prěuje 7 dny mjeje zymne.

Hrimanja w haprylu mrózy zacźěrja.

Ezechiel (10) a Jurij (23) ſtaj lenej dobraj.

Jurij (23) a Mark (25) rady z mrózom ſtróžatej.

Hdyž wino na Jurija ſpi, ſo wincaŕ wulcy wjeſeli.

Wopomnjenja hódne dny.

1. Njedaj ſo za błazna poměcź!

1. Dawk do wopalenſkeje pokładnizy.

15. Parſchonſki a rjemjeſniſki (Gewerbe) dawk.

Hermanki.

3. Stara Darbna (Altdöbern) ſk.

5. Póckowy (ſk. kl.) Wóspork (ſk.); Khocźebuz (kn. ſk. kl.); Wrótſław
ſk.

7. Njeſwacžidło (ſk.)

10. Dobriług.

12. Lipſk; Nowoſalc; Eiſenberg; Damna (ſk.); Dobrilug.

14. Radeberg (ſk.).

15. Radeberg.

16. Wětoſchow (ſw.).

17. Wěteſchow (ſk.).

19. Lipſk; Ramnowy; Zły Komorow (ſk.); Wětoſchow.

20. Zły Komorow; Žarow (wołma).

21. Rakecy (ſk.).

22. Dobriług.

23. Žarow (kń., ſk.).

26. Lipſk; Wojerecy (wołm. ſk. kl.); Ruland (ſk.); Lukow (kṅ. ſk.).;
Luboraz (Lüberoſa).

27. Lukow (kl.).

28. Ruland.

29. Bjeskow (ſk.).

30. Bjeskow; Kalaw (ſw.).

(Pokracž. z měrca.)

22. Kulow; Wikow Elſterwerda); Gaſyn (kónj. ſk. kl.); Luboraz
(Lieberoſa).

23. Wikow,

30. Schěrachow.

31. Dz̓ěže.

Wopomnjenja hodne dny:

31. kralowſka renta.

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

2. 9. 16. 23. 30 w Radw. tydźeńſka pobožnoſcź bratrſtwa Jěz. ſmjertn.
ſtyſknoſcźe.

4. Po ♣„Vidi aquam“♠ wobkhad wokoło cyrkwje we Khróſcź., Njebj., Radw,
Ralb., Wotr. a Kulowje. — Na nyſchp. wobkhad we Khróſcź., Radw. (na ſwj.
kſchiž.) Ralb., Wotr. a Kul. (wokoło měſta). — W Kul, pob. měſaeźn.
njedź. kaž 3. jan. — We Khrȯſcź. wot dźenſa hacž do njedź pſched ſwj.
Mathejom njedź. a ſwjedź. kemſche rano 5, dop. 8.

5. Pſchikaz. ſwj. dźeń z prědw. a nyſchporom. W Njebj. a Ralb. do bož.
mſche wobkhad wokoło cyrkwje; w Kul. po nyſchp. wobkhad wokoło měſta. W
Bud. ſerbſk. doſp. wotpuſtk; w kul. doſp. wotp. ſkapulira; w Klóſchtrje
a Rožeńcźe doſpołny wotpuſtk.

10. W Kul. popołdnju prěnja ſpowjedź dźěcźi.

11. Kaž 4. hapr. — W Kul. prěnje ſwj. woprawjenjo dz̓ěcżi (rano za
ſerbſke, dop. za němſke).

15. W Kul. ſwjedźeń tow. „Jězus dźěcźatſtwa“ z doſp. wotpuſtkom a božej
mſchu za žiwe ſobuſtawy.

18. Kaž 4. hapr.

21. W Kul. „Patrocinium ſwj. Józefa“, pſchikaz. ſwj. dźeń kulowſkeje
woſady.

25. Kaž 4. hapr.; po bož. ſłužb. dopołdnja wobkhad ſwjatoho Marka.

29. W klóſchtrje a Rožeńcźe doſp. wotp. na ſwj. Roberta, abta
ciſtercienſow.

30. w Kul. vigilny póſt.

Pakracž. cyrkw. prot. w mėrcu.

trowneje ſwěcy, ſwjecźenjo kſchcźenſkeje wody (w Rožencźe a Klóſchtrje
žana dupa njeje). Na božej mſchi po Gloria ſo zwony wotwjazaja a zwonja.
— Wjecžorna pobožn. w Budyſchinje (½ 7), Njebjelcž. Radw. Kul. kaž
wcžera. — Bože horjeſtacźo we Wotr. a Klóſchtrje wjecž. ½8; w Róž. 8, w
Rad. a Njebj. 10; w Khróſcź. Ralb. a Kulowje w 12, w Budyſchinje na
zajtra rano 3. — Wobkhad (w Khróſcź. Wotr. Róž. Klóſchtrje a Kul. z
božim Cźěłom); w Radw. wobkhad na ſwj. kſchiž a wokoło wſy, w Kul. po
měſcźe. We Njebj. Wotr. a Kul. ♣„Te Deum.“♠ Na wulkim wołtarju ſteji
„horjeſtacźo“, jutrowna ſwěcžka a boža martra, z běłej ſtolu wobdata.

28. Jutrownicžka. W nocy 3. horjeſt. w Bud. Rano 6—8 jězdny wobkhad
wokoło polow we Wotr. — Dopołdnja po ♣„Vidi aquam“♠ wobkhad wokoło
cyrkwje (we Khróſcż. Njebj. Radw. Ralb. Kul.). We Khró#cź. Njebj. Wotr.
Kul. bože Cžěło wuſtajene. W Wotr. a Kul. ſwjecźenjo jutrownoho
jehnjecźa, khlěba a jejow. We wſchitkich cyrkwjach doſp. wotp. za tych,
kotſiž na kſcheſcźanſku wucžbu

(Skóncž. w meji.)

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Poſledni běrtlk 3. meje pop. ½3 hodź.

Młody měſacžk 11. meje pop. 5 hodź.

Prěni běrtlk 18. meje wjecžor ¼11 hodź.

Stary měſacžk 25. meje pop. ¼5 hodź.

Wjedro: Meja zapocžnje ſo rjana; 3. njewjedra; na to pokhmurne wjedro
hacž do 8; potom cźopło; 11—20 zymne a njewobſtajne wjedro; hacž do 29
cźopło; 30. a 31. mrózy.

Hłowne prawidła a wuhlady. Mejſka roſa hona zeleni.

Mjerznjenjo w meji winej wjele ſchkodźi.

Meja khłódna a włožna napjelnja pincu a brožeṅ.

Po mokrej meji ſuchi junij.

W meji deſchcź žito ſpori.

Zymna meja — w brožnjach raj.

Hdyž w meji njedeſchcźuje, junij pſchemoka.

Rój wcžołow w meji za fóru ſyna ſteji.

Na Wałporhu mróz ſměja ſo płody.

Hdyž mjez 15. a 23. zliwki ſu, budźeja mokre ſynowe žnje.

Pankrac (12) a Hórban (25.) bjez deſchcźa wjele wina wěſchcźa.

Hórban (25.) žitej zorno dawa.

Wopomnjenja hódne dny.

1. Kralowſke dawki.

Hermanki.

1. Bart (ſk.); Kroſno (ſk.); Kalawa (k. ſk.).

3. (Kamjeṅe (ſk.); Lubij (ſk. kl.); Krosno; Kalawa (kl.); Gubin (kṅ.,
ſk., kl.).

4. Kalawa; Gubin (kl.).

5. Njeſwacžidło (ſk.); Gubin.

7. Lubin (ſw.).

8. Žitawa; Wikow (Elſterwerda) (ſk.). Lubin (kṅ. ſk.),

10. Wóspork (ſk.); Wikow; Bukow (kṅ. ſk.); Lubin (kl.); Zły Komorow
[Senftenberg] (wołm.); Hródk [Spremberg] (ſk. k.); Gaſyn (kń. ſk. kl.).

11. Wulke Zdżary (Großſärchen) ſk.; Kinspork; Radeburg (ſk.); Rychbach
(ſk.); Bukow (kl.); Barſchcź (Forſte).

12. Eiſenberg (ſk. kl.); Radeburg.

13. Khocz̓ebuz (wósk.); Kroſno (wołm.).

18. Wołbramecy (Steinichtwolmsdorf) ſk. kl.; Kulow (ſk.).

19. Rakecy (ſk.).

21. Łukow (ſk.).

27. Lukow; Khocźebuz (ſk. kl.).

28. Stara Darbna (Altdöbern) kl.; Lubnjow (ſw.);

29. Stara Darbna (ſk.) Lubnjow (ſk.).

31. Lubnjow (kl.).

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

Mejſka pobožnoſcź dźerži ſo wot 1—31. meje wſchědnje wjecžor pſched
wuſtajenym Božim Cźěłom, a to w Khróſcź. na njedźelach a ſwjedźenjach
½5, dźěławe dny 6; — we Wotr. a Klóſchtr. wſchědne w 7; w Kul na
dźěławych dnjach w 7. pola miłoſcźiwych ſotrow, njedź. a ſwj. dny 4 we
cyrkwi.

1. ſwjaty dźeń bjez nyſchp. (w Bud. pſchich. njedźelu ſobu); w klo̓ſchtr.
Róž. a Kul. nyſchp. w Kul. doſp. japoſchtołſki wotp. bratrſtwa rozarija.
— Pſchiſp. Wot dźenſa hacž do njedźele pſched ſwj. Michałom we Njebj.
njedźele a ſwj. dny kemſche dopołdnja 8.

2. Jutrowne wobkhady kaž 4. hapryla. W Kul. měſacžna njedźela kaž 3.
jan.

3. Kſchižowny tydźeń. W Bud. němſk. — W Khróſcź. 6 boža mſcha a
proceßion do Klóſchtra. — Njebj. 6 wobkhad wokoło wſy, boža mſcha. —
Radw. po bož. mſchi wobkhad na ſwj. kſchiž, hdżež druha boža mſcha a
modlitwy; wokoło wſy do cyrkwje — Ralb. a Rož. proc. do klóſchtra. Wotr.
7 boža mſcha a wobkhad wokoło wſy. — Klȯſchtr. ſerbſke prědowanjo. Kul.
wobkhad na ſwj. kſchiž, hdźež boža mſcha a prědowanjo. Dźenſa je tež
namakanja ſwj. kſchiža a žada w Khróſcź. rano 5 božu mſchu a koſchenjo
kſchiža; dop. 8 božu mſchu, prědowanjo a wobkhad wokoło wſy. — Njebj. 8
boža mſcha, prědow. a proceßion k wſchitkim kſchižam we wſy. — Wotr. a
Klóſchtrje wobkhad wokoło polow. W Róž. prědowanjo a nyſchpor. W Kul. na
ſwj. kſchižu prědowanjo, wulki wobkhad a koſchenjo ſwj. kſchiža; tež
dop. wotp. ſkapulira. — Po móžnoſcźi zjenocźitaj ſo wobej pobožnoſcźi.

(Pokracž. w jun.)

Skoncž. cyrkw. prot. w měrca.

khodźa. W Radw. doſp. wotp. romſk. ſtationow; w Kul. doſp. wotp.
ſkapulira. Popołdnju jězdny wobkhad z Khróſcźicź do Klóſchtra, z Njebj.
do Wotrowa, z Ralbic do Kulowa, z Wotrowa do Njebjelcžic, z Kulowa do
Ralbic. — W Radw. po nyſchp. wobkhad na ſwj. kſchiž, w Kul. wokoło
měſta. — W Radworju zapocžinaja ſo wot jutrownicžki hacž do ſwj. Michała
njedź. kemſche rano 5, dop. 8; dźěławe dny w 7. — W Rožeńcź. wot jutrow
hacž do njedź. pſched powyſchenym ſwj. kſchiža njedźelu a ſwj. dny
rańſche kemſche w 5. —

29. Pſchikazany ſwj. dźen̓.

30. Swjaty dźeń. Rano proceſſion do Róźanta z Radworja (5. h.), z
Khróſcźic (7), Njebjelcž. (7) Ralbic, Klóſchtra a Kulowa. — Dopołdniſcha
boža mſcha w Radw. 8, Khroſcź. 9; w Kulowje prědowanjo.

31. W Kul. zapocžinaja ſo (hacž do njedźele po 4. okt.) dźěławe dny
kemſche w 5 a 8 hodż.

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Poſledni běrtlk 2. junija dopołd. ¼9

Młody měſ. 10. junija rano ¾5.

Prěni běrtlk 17. junija rano 3.

Stary měſ. 24. junija w nocy ½ 3.

21. junija najdlějſchi dźeń.

Wjedro: Junij zapocžnje ſo z pokhmurnym wjedrom; potom hacž do 15.
cžopło; 16.—22. zymne nocy; wokoło 18. deſchcźe; 23.—30. cžopło.

Hłowne prawidła a wuhlady: Zymny a mokry junij ſkazy cyłe lěto. Kajkež
wjedro ce na Medarda (8.) tajke budźe hiſchcźe 6 njedźeli.

Do Jana (24.) proſch wo deſchcžik, po Jenje wón ſam pſchińdźe.

Wot ſwjatoho Jana běži ſłónco k zymje a lěcźo k horcocźe.

Wopomnjenja hódne dny. 30. Kralowſka renta.

Pſchiſłowa.

Ludżo cžinja protyku, Bóh ſam wjedro. — Myſch kócžcy hrozy, ale z
nazoala. — Dobre dźěło, dobra mzda. — Schtóž ſo pocźi na polu a ſo modli
w komorje, tón z hłodom njewumrje. — Dobry zapocžatk je poł dźěła. — Pos
ſpi, hdyž chce, ale njejě hdyž chce. — Schtóž wjecžor dołho běha — rad
rano dołho lěha. — Schtóž wjele pije, ſmjertny kitel ſchije. — Knjez
„Pjenjez“ je wſchudźom widźany. — Pjenjez njeje Bóh, a tola ſo jomu
wjele modla.

Hermanki.

1. Hródk (Spremberg (wołm.)

2. Njeſwacžidło (ſk.).

3. Zhorjelc (kl. wółm.) Kalawa (wołm). Khocźebuz (ſk.).

4. Eiſenberg (wołm.) Ortrand.

5. Lubin (kń, ſk.).

7. Lubij (ſk.). Lawban (ſk. kl.) Grabin (Finſterwalde (ſk.).

8. Krosno (kń, ſk.). Grabin.

9. Khocźebuz (wołm.). Grabin (wołm.). Lubin (wółm.). Krosno (kl.).

10. Kalawa (wołm). Khocżebuz (wołm.). Krosno (ky.).

14. Lubin (ſk.).

16. Rakecy (ſk.).

17. Kalawa (wołm.). Khocżebuz (ſk.).

21. Hołſchtrow (ſk. kl.). Hucźina (ſk. kl,). Mužakow (ſk. tl.). Damna
(ſk.). Gubin (wołm.).

22. Damna. Gubin (wołm.).

24. Khocźebuz (ſk.) Wjelecźin. Woſlink.

28. Draždźany (N. m.) Rychbach (ſk. kl.).

29. Dobryług (ſk.); Lubnjow (ſk. kl.). Žarow (ſk. kl.). Luboraz.

30. Bart(ſk.). Dobryług. Žarow.

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

1. 2. kaž 28. meje.

3. Dokhowanja božoho Cźěła, cyrkw. ſwj. dz̓eṅ: Bud. — Khróſcź. dop. boža
mſcha, pop. 2. nyſchpor, wobkhad k 1. zaſtawkej we wſy, prědowanjo. —
Njebj. rano 6. bož. mſcha; pop. 2. h. lit., wobkhad k 1 zaſt. na
kerchowje, ♣Te Deum.♠ — Radw. rano 5 bož. mſcha; dop. 8 boža mſcha,
prědowanjo, wobkhad po wſy k 1. zaſtawkej, ♣Te Deum,♠ požohnowanjo; pop.
nicžo. — Ralb. ran. boža mſcha, pop. 2 nyſchp. a wobkhad k 1. zaſt. we
wſy. — Wotr. 7. bož. mſcha; pop. nyſchp., wobkhad k 1 zaſtawkej, ♣Te
Deum.♠ — Klóſcht. boža mſcha, wobkhad; po nyſchp. wobkhad k 4.
zaſtawkam. — Róž. rano 5 boža mſcha z wobkhadom. — Kul. „Sekſta“ w
cyrkwi, wobkhad na ſwj. kſchiž, tam „Nona“; wobkhad, boža mſcha; pop.
nyſchp., wobkhad na torhoſchcz̓o, prědowanjo.

4. 11. 18. 25. w Radw. tydźeṅſka pobožnoſcź bratrſtwa. 6. W Radw. Kul.
měſacžka njedźela (kaž 3. januara).

20. Kermuſcha we Klóſchtrje.

24. Swjaty dźeṅ. Bud., Njebj., Ralb. na pſchichodnu njedźelu
pſchepołoženy. Khroſcż., Radw. Wotr. Kul. prědwanjo; w Kloſcht. ſerbſke
prědowanjo; w Kul. nyſchpor a doſp. wotp. ſkapulira.

28. W Kul. vigilny póſt.

29 Pſchikaz. ſwj. dźeṅ z uyſchporom. Patronſki ſwjedźeṅ bud. tach.
cyrkwje z doſp. wotpuſtkom; — Njebj. (dop.) a Wotr. (dop. a pop.) bože
Cźěło wuſtajene. — W Kul. japoſcht. doſp. wotpuſtk a ſkapulira. —
Wſchudźom doſp. wotpuſtk za tych, kotſiž kſcheſcżanſku wucžbu wopytuja.

Pokracz̀. cyrkw. prot. w meji.

4. W Bud. kaž wcz̀era. Khróſcź. 6 boža mſcha a wobkhad wokoło polow.
Njebj. do bož. mſche wobkhad k Pazlicam. — Radw. wobkh. wokoło cyrkwje.
Ralb. wobkhad wokoło wſy. Wotr. a Klóſchtrje woblh. wokoło polow. Róž. 5
boža mſcha a wobkhad wokoło polow. Kul. kaž wcžera

5. Bud. kaž 3. meje. — Khróſcź. kaž 3. — Radw. kaž 4. — Ralb. Wotr.
wobkhad wokoło wſy. — Njebj. 6 boža mſcha a proc. do Kloſchtra Klóſcht.
ſerb. prědwanjo. W Kulowje kaž 3., ale bjez prědowanja; doſp. wotp.
ſkapulira.

6. Pſchikaz. ſwj. dźeń z nyſchporom. Budyſch. — Khróſcź. dop. wotewzacźo
jutr. wěcy; pop. nyſch., wobkhad wokoło wſy a prědwanjo. Njebj. dop.
Bože Cźěło wuſtajene; pop. 2 nyſchp.; wobkhad wokoło cyrkwje, prjecž
wzacźo „horjeſtacźa“, ♣Te Deum.♠ Rad. dop. po ſcźenju prjecž wzacźo
„horjeſtacźu“, jutrowneje ſwěcy, zawěſcheneho kſchiža; popł. wobkhad po
wſy, nyſchpor a prědowanjo. Ralb. do bož. mſche wobkhad wokoło cyrkwje;
pop. po lit. 3 kròcż

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Poſledni běrtlk 2. julija w nocy ½7.

Młody měſ.: 9. julija popołdnja ½3.

Prěni běrtlk 16. julija popołdnja ½8.

Stary měſ. 23. julija popołduju ¾3.

Poſledni běrtlk 31. julija popołdnju 6.

23. julija popołdnja je (pola nas njewidźowue) zacźmicźo měſacžka.

Wjedro. Julij zapocžnje ſo z wulkej horcotu, z hrimanjom a (tam a ſem) z
krupami; 11—17 rjane wjedro; 18—21. deſchcżojte; 22—23 ſuſchaty wětr;
potom hacž do kónca rjenje.

Hłowne prawidła a wuhlady: Hdyž je na Mariju (2) deſchcż, budże ſo
hiſchcże 4 njedżele deſchcźowacż. Kajkež pſowe dny (16) nutsſtupaja,
tajke tež wuſtupaja.

Kaž cżopły je Jakub (25.), tak zymne budżeja hody.

Wopomnjenja hódne dny.

16. zapocžatk pſowych dnjow.

Pſchiſłowa.

Luboſcź wjele cžini, ale pjenjez wjacy. — Złoty klucž wſchě zamki
wotanka, jeno njebjeſke nic. — Bohaty jě, hdyž chce; khudy, hdyž móže. —
Wjele pjenjez, wjele ſtaroſcżi. — Dołh roſcz̓e bjez hnoja. — Chceſch
pſchecźela zhubicz̓ — požcž jomu pjenjezy. — Požcženjo cžini pſchecźelow,
pominanjo njepſchecźelow. —

Hermanki.

1. Khocżebuz (ſk.). Zły Komorow (ſk.).

2. Huſka; Kalawa (ſw.); Zły Komorow.

3. Kalawa (kṅ. ſk.).

5. Bjernacżicy [Bernſtadt] (ſk. k.) Rychbach (ſk. kl.); Stołpin; Kalawa
(kl.); Dżěže.

6. Kalawa; Rychbach; Barſchcž (kṅ. ſk. kl.).

7. Njeſwacžidło (ſk.); Rychbach (ſk.).

8. Khocżebuz (ſk.).

10. Łukow (kṅ. ſk.).

Łubin (kṅ. ſk.).

12. Eiſenberg; Frankfurt; Gaſyn (k. ſk.)

13. Wulke Zdżary (ſk.)

14. Frankfurt (włm.).

19. Lubij (ſk. kl.); Połcžnica (ſk.); Schěrachow (ſk. k.)

20. Połcžnica.

21. Rakecy (ſk.).

24. Lubin (kṅ. ſk.). Žarow (ſk.).

26. Wóspork (ſk.).

29. Kamjeṅc (ſk.).

31. Budyſchin (ſk. kl.)

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

2. Swjaty dźeń bjez nyſchpora. Proceſſiony dźeja do Róžanta z
Budyſchina, ze ſwj. Mariju z Khróſcźic, Njebjelcžic, Ralbic, Wotrowa,
Klóſchtra, Kulowa. W Radw. kemſche na ſwj. kſchižu, w Kul. doſp. wotp.
ſkapulira. — W Róžencźe doſpołny wotpuſtk.

4. Radw. a Kul. měſacžna njedźela (kaž 3 januara).

9. 16. 13. 30 w Radw. tydź. pobožnoſcż bratrſtwa.

13. Lubjeny ſwj. dźeń Njebjelcžanſkeje woſady z prědowanjom a wobkhadom
wokoło polow.

16. Swjedźeń ſkapulira. W Kul. hacž do 23. doſp. wotp. za ſobuſtawy
bratrſtwa ſkapulira. W Klóſcht. a Róžencże doſp. wotp. na ſwj.
Schcźěpana abta ciſtercienſow.

20. W Kul. doſp. wotp. ſkapulira.

22. Swjaty dźeń (w Bud. na njedźelu pſchepołoženy). W Klóſchtrje,
Róžeńcźe, Kulowje nyſchpor. W Kamjeńcu patronſki ſwjedźeń.

24. W Kul. vigilny póſt.

25. Swjaty dźeń (we Budyſchinje na njedźelu pſchepołoženy); w Kulowje
japoſchtołſki doſpołny wotpuſtk rózarija. — Klóſchtrje, Róžeńcźe, Kul.
nyſchpor.

26. W Kulowje doſp. wotp. ſkapulira.

30. Rano ½6 wotkhad „khróſcźanſkoho“ proceſſiona z Khróſcźic k ſwj.
Hanje (hdźež pſched wjecžorom dóńdźeja), do Filipsdorfa a Rumburga,
hdźež 31. julija popołdnju wokoło 3 pſchińdźeja. 1. auguſta popołdnju 3
zhromadne nutswjedźenjo zjenocźeneju ſerbſkeju proceſſionow, potom
ſerbſke prědowanjo. Wot khad z Rumburga 2. auguſta rano ½6.

31. Rano 6 wotkhad „ralbicžanſkoho“ proceſſiona z Budyſchina do
Rumburga, hdźež popołdnju wokoło 4. hodż. dóńdźeja. Wotkhad 2. auguſta
rano 6. hodź.

Pokracž. cyrkw. prot. w meji.

wokoło cyrkwje, prědowanjo. — Wotr. dop. bože Cźěło wuſtajene, pop.
nyſchp. pſched wuſtaj. bož. Cžěłom, wobkhad 3 krócź po kerchowje. Kul.
pſchipołdnju 12 donjebjesſtpěcźo z wobkhadom, w 2 nyſchpor. — W Radw.
doſp. wotp. romſkich ſtationow.

7. 14. 21. 28. w Radw. kaž 8. januara.

9. w Khróſcź. dopołdnj. a popołdnju, w Njebj. dop. wobkhad wokoło
cyrkwje, w Radw. dop. kemſche na ſwj. kſchižu. Kul. ſwjedźeń ſwj.
Bonifacia, patr. napſchecźo wohenjej; dop. Bož. Cźěło wuſtajene; po
nyſchporje wulki wobkhad ze wſchitkimi relikwijemi wokoło měſta.

14. Wotr. rano 5 boža mſcha, prědowanjo a pſchewod proceßiona do Krupki,
hdźež 15. dop. wokoło 11 dóńdźeja a 17. pſchip. ½1 zaſy woteńdźeja.

15. Swjecźenjo kſchcźeńſkeje wody we farſkich cyrkwjach, w Klo̓ſchtrje a
Ro̓žeńcźe jeno profetije a litanija.

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Młody měſacžk 7. auguſta wjecžor 11 hodź.

Prěni běrtlk 14. auguſta popołdnju ¼2 hodź.

Stary měſacžk 22. aug., rano ¼6 hodź.

Poſledni běrtlk 30. aug., dop. ¾9 hodź.

7. auguſta (pola nas njewidźowne) zacźmicźo ſłónca.

27. auguſta kónc pſowych dnjow.

Wjedro: wot 1—10. rano młha, wodnjo rjenje; 9. ſo hwězdy jara cžiſcźa;
11—16. deſchcź a hrimanja; potom hacž do 25 horco, na to hacž do kónca
deſchcźojte z khłódnymi nocami.

Hłowne prawidła a wuhlady. Wulki ſowjeŕ pokazuje na krutu zymu. Spěw
zybow do ſłónca pſchipowjeda deſchcź. Po ſłóncu kurjawa na łukach a
rěkach, lubi ſtajnje rjane wjedro. Hdyž je na Ławrjeṅca (10) rjenje,
ſcźěhuje rjane nazymjo. — Po Ławrjencu drjewo wjacy njeroſcźe. Hrimanja
na Bartołmja (24.), ſněha krupy wěſchcźeja.

Wopomnjenja hódne dny.

1. kralowſke dawki.

Pſchiſłowa.

Dóṅž róža wonja — ſo za njej honja. — Smjercż z kóždym porejwa. —
Smjercz̓ na zuby njehlada. — Droho ſměſch pſchedawacź, ale ſprawnje
dyrbiſch měricż.

Hermanki.

2. Radeburg (ſk.); Budyſchin (kl.); Kulow (ſk. w.);

3. Eiſenberg.

4. Njeſwacžidło.

9. Kinspork (ſk.); Dobrilug (ſk.); Gubin (kṅ. ſk.); Zły Komorow (ſk.);
Słanknow.

10. Bart (ſk.); Kinspork; Dobrilug; Zły Komorow.

16. Woſtrowc (ſk. kl.); Grabin (Finſterwalde), ſk.

17. Grabin.

18. Rakecy (ſk.); Radeberg; Žarow ſk.

19. Radeberg; Bjeskow (ſk.); Žarow.

20. Bjeskow; Wětoſchow (ſk.).

21. Ruland (ſk.); Wětoſchow (ſk.).

23. Póckowy (ſk. kl.); Ruland; Wětoſchow; Gaſyn (kṅ. ſk. kl.).

24. Hałſchtrow (ſk. k.). Hródk (ſk. kl.).

26. Stara Darbna ſk.

27. Stara Darbna; Lubnjow (ſk.).

28. Lubnjow (ſk.).

30. Wóspork (kl. kl.); Luban (ſk. kl); Ortrand. Brody. Damna (ſk.);
Łukow (kń. ſk.). Lubnjow (kl.).

31. Damna; Łukow (kl.).

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

1. W Radworju a Kulowje pobožnoſcź na měſacžnu njedźelu, kaž 3. januara.
W Klóſchtrje popołdnju ſpowjedź ſłyſchana.

2. W Klóſchtrje (a Rumburgu) doſpołny wotpuſtk „Portiunkula“ ze ſerbſkim
prědowanjom dopołdnja.

6. 13. 20. 27. w Radworju tydżeńſka pobožnoſcź bratrſtwa „ſmjertneje
ſtyſknoſcźe Jězuſoweje.“

7. W Kulowje doſp. wotp. ſkapulira.

10. Swjaty dźeń (w Budyſchinje na ſcźěhowacu njedźelu pſchepołoženy) w
Klóſchtrje, Róžencźe a Kulowje nyſchpor.

14. Rano 7 wotkhad proceſſiona z Khróſcźic do Wölmsdorfa, hdźež wjecžor
wokoło 6 dóndźeja a na zajtra (15. aug.) dopołdnja wokoło ½10 zaſy
woteńdźeja.

15. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom. Titularny ſwjedźeń
radworſkeje, klóſchtyrſkeje, róžencźanſkeje a kulowſkeje cyrkwje. Do
božeje mſchě ſwjecźenjo zelow. W Khróſcżicach a Ralbicach do božeje
mſchě wobkhad na kerchowje. W Njebjelcžicach, Wotrowje a Kulowje na
božej mſchi bože Cźěło wuſtajene, w Kul. po ſcźenju prědowanjo.
Popołdnju we Wotrowje wobkhad ze zaſtawkami (ſtationani) na kerchowje;
we Kulowje nyſchpor ze ſerbſkim prědowanjom a wobkhadom wokoło měſta; w
Kulowje doſpołny wotpuſtk ſkapulira; w Klóſchtrje a Rožeńcźe doſp. wotp.

19. Popołdnju ſo we Klóſchtrje ſpowjedź ſłyſchi.

20. W Klóſchtrje doſpołny wotpuſtk na ſwj. Bernarda z wobkhadom a
němſkim prědowanjom.

22. W Radworju wopomnjecźo nutswjedźenja bratrſtwa „Jězuſoweje
ſmjertneje ſtyſknoſcże a dźak za domojkhowane z̀ně; doſp. wotp.; na božej
mſchi Bože Cźěło wuſtajene; po nyſchporje wobkhad wokoło cyrkwje,
jandźelſke rózarije a ♣Te Deum♠ pſched wuſtajenym božim Cźěłom. — We
Wotrowje dźakowny ſwjedźeń za domojkhowane žně, ♣Te Deum.♠ — W Kulowje
doſp. wotpuſtk ſkapulira.

23. We Kulowſkej woſadźe vigilny póſt.

24. Swjaty dźeń (we Budyſchinje na njedźelu pſchepołoženy). W
Njebjeležicach doſp. wotp. bratrſtwa ſwj. Boſcźana. W Klóſchrje, Kulowje
a Róžeńcźe nyſchpor. W Kulowje japoſchtołſki doſpołny wotpuſtk bratrſtwa
rózarija.

Pokracž. cyrkw. prot. w meji.

16. Swjatkownicžka. Bud. nyſchp. prěd. — Khróſ. Njebj. Ralb. Wotr. Kul.
dopołdnja Bože cźěło wuſtajene, w Khróſcź. a Njebj. do bož. mſche
wobkhad wokoło cyrkwje. Na nyſchp. prėdw. we Khrȯſcź. Radw. Ralb. Kul.;
we Radw. po prědw. wobkhad na ſwj. kſchiž. — W Kul. doſp. wotp.
ſkapulira.

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Młody měſ. 6. ſeptembra rano 7 hodź.

Prěni běrtlk 12. ſept. w nocy ¼11 hodź.

Stary měſacžk 20. ſept. wjecžor ½10 hodź.

Poſledni běrtlk 28. ſept. w nocy 10 hodź.

Wjedro: Hacž do 11. rjane, potom njewobſtajne a deſchcźojte hacž do 18;
19—24 wětſikojte; potom hacž do kónca rjenje a cżopło.

Hłowne prawidła a wuhlady: Hrimanja w ſeptembru pokazuja na wjele ſněha
we februaru a měrcu a lubja dobre żitne lěto. Kajkiž ſeptember, tajki
budże pſchichodny mėrc.

Je Egidij (1) jaſny, budźe dobra nazyma.

Kajkež wjedro na Marije naroda (8), tajke woſtanje 4 njedżele.

Hdyž je na Mawrica (22.) jaſno, budźeja w zymje wulke wětry.

Na Michała (29) ſewjerny a raṅſchi wětr, pokazuje złu zymu. Na Michała
deſchcż (bjez hrimanja), budże lóhka zyma.

Hdyž ptacžki do Michała cżahnu, njebudże do hód wjele zymy.

Wopomnjenja hódne dny.

1. Zapocžatk hoṅtwy.

23. Zapocžatk nazymy; dźeṅ a nóc ſo runatej.

30. kralowſka renta.

Hermanki.

1. Njeſwacžidło (ſk.);

Barſchcź (kṅ. ſk.);

Luban.

2. Rychbach (ſk.);

Khocźebuz (wołm).

6. Lubij (ſk.);

Stołpin (ſk. kl.);

Žitawa (ſk.);

Khocźebuz (kṅ. ſk. l.)

Lubnjow (ſk. kl.).

7. Khocz̓ebuz (ſk. kl.).

8. Khocźebuz (ſk. kl.).

9. Mužakow (ſk. kl.).

10. Kalawa (ſw.).

11. Eiſenberg (ſk.);

Kalawa (kṅ. ſk.).

13. Biſkopicy (ſk.);

Nowoſalc; Eiſenberg; Póckowy;

Kalawa (kl.);

Gubin (kṅ. ſk. kl.);

Žarow (ſk. kl.).

14. Kalawa; Gubin (kl.); Zły Komorow (włm.).

Žarow.

15. Radeburg (ſk.); Gubin; Rakecy (ſk.); Žarow.

16. Radeburg (ſk.).

17. Lubin (ſw.).

18. Dobrilug (ſk.); Lubin (kń. ſk.).

20. Kamjenc (ſk. kl.).

Woſtrowe (ſk. kl.);

Dobrilug; Lubin (k.)

21. Bart (ſk. kl.).

22. Połcžnica (ſk.).

23. Połcżnica;

Khocżebuz (ſk.).

27. Lipſk; Gaſyn (kṅ. ſk. kl.); Wojerecy (ſk. kl. włm.);

Rukow (ſk. kl.).

28. Rukow (ſk.).

29. Wóslink (ſk. kl.); Wjelecźin (ſk. kl.).

30. Huſka; Khocźebuz (ſk.).

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

3. 10. 17. 24. w Radw. tydźeńſka pobožnoſcź bratrſtwa.

5. Rano po božej mſchi (5. hodź.) wukhad proceſſiona do Krupki, hdźež 6.
ſept. pſchipołdnju dóndźeja, 8. ſept. rano 6. zaſy woteńdżeja a 9. ſept.
dopołdnja (wot ½11) domoj pſchińdźeja. — W Radw. a Kul. pop. pobožnoſcź
na měſacžnu njedźelu (kaž 3. januara).

7. W Róžencże ſo popołdnju ſpowjedź ſłyſchi; pſchikhad ſchěrachowſkoho
proceſſiona.

8. Swjaty dźeń z wopominanjom pſchez 8 dujow. Proceſſiony ze ſwj. Mariju
do Róžanta z Khróſcźic, Njebjelcžic, Radworja, Ralbic, Wotrowa,
Klóſchtra a Kulowa. — W Róžeńcże doſp. wotp. W Kul. doſp. wotp.
ſkapulira. W Róž, Klóſchtrje a Kulowje nyſchpor.

9. Dopołdnja wokoło ½11 nutswjedźenjo krupcžanſkoho proceſſiona do
Klóſchtra, na to boža mſcha.

12. Titularny ſwjedżeń ſerbſkeje cyrkwje w Budyſchinje, kermuſcha. W
Klóſchtrje a Róžeńcźe doſp. wotpuſtk.

14. W Kul. doſp. wotp. ſkapulira. W Róžencźe wot dźenſa hacž do jutrow
rańſche bože ſłužby na njedźelach a ſwjedźenjach rano 6. hodź.

15. 17. 18. póſt ſuchich dnjow.

19. W Khróſcź., Radw., Ralb. a Kulowje pobožnoſcź na njedźelu po ſuchich
dnjach (kaž 23. meje). W Radw. doſp. wotp.; bože ſłužby dopołdnja na
ſwjatym kſchižu. W Njebj. ½2 litanija, potom nyſchp. po morwych z
wobkhadom na kerchow.

20. W Njebj., Ralb. a Knl. kaž 24. meje. — W Kulowſkej woſadźe vigilny
póſt.

21. Swjaty dźeń (w Budyſch. na njedźeln pſchepołoz̀eny); w Klóſchtrje,
Róž. a Kulowje nyſchpor. W Kul. japoſcht. doſp. wotpuſtk rózarija. — W
Khrȯſcźicach ſu wot dźenſa hacž pſched 1. njedźelu po Jutrach kemſche
njedźele a ſwjedźenje rano 6, dop. 9.

29. Swjaty dźeń (w Budyſch. němſki na njedźelu pſchepołoženy). W
Klóſchtrje, Róž. a Kulowje nyſchpor. W Njebjelcžicach wotdźenſa hacž
pſched Wałporu (1. meje) kemſche na njedźelach a ſwjedźenjach dop. 9. —
W Ralbicach wot dźenſa hacž do Bołmoncžki njedźelſke a ſwjedźeńſke
kemſche rano 6, dopołdnja 9.

Pokracž. cyrkw. prot. w meji.

17. Pſchikaz. ſwj. dźeń z nyſchporom.

18. Swjaty dźeń. Proceßiony ze ſwj. Mariju do Róžanta dźeja z Khróſcź.
Njebj., Radw., Ralb., Wotr., Klȯſchtra. Popołdnja po 4. nutswjedźenjo
krupcžanſkoho proceßiona we Wotrowje.

19. 21. 22. póſt ſuchich dnjow.

22. Wobzamknjenjo jutrowneje ſpowjedźe (w Kul. 23.).

23. Zaſy w Khróſcź. Radw. Ralb. a Kul. njedżela po ſuchich dnjach. W
Radworju po nyſchporje po-(Pokracž. w oktobru.)

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Młody měſ. 5. oktobra popołdnjn 3 hodž.

Prěni běrtlk 12. oktobra dopołdnja 11 hodź.

Stary měſ. 20. oktobra popołdnju ¾ 3 hodź.

Poſledni běrtlk 18. okt. dopołdnja ½ 10 hodź.

Wjedro: 1—7 cźopło a deſchcź; 10—16. mrózy; 17. rjane wjedro, wětr;
19—24. pſcheměnjate, 25. młhowojte; wot 27. hacž do kónca rjenje.

Hłowne prawidła a wuhlady: Hdyž w oktobru liſcżo na ſchtomach woſtawa,
budźe kruta zyma. — Cžim zažiſcho w oktobru liſcżo pada, cżim płódniſche
budże pſchichodne lěto.

Wjele deſchcża w oktobru, budże wjele wětra w decembru. — Hrimanja w
oktobru pokazuja na njewobſtajnu zymu. Cżopły oktober pſchinjeſe zymny
februar.

Na Hawła (16.) ſucho, budże ſuche lěcżo. — Njedeſchcżuje na Hawła,
nalěcżo bdże bjez deſchcża.

Symana — Judy — khowajcźe kſchudy, rězajcże kije, wobujcźe cžuje —
pytajcże rukajcy.

Pſchiſłowa.

Tunjeje kupje ſo njewjeſel. — Wěŕ ſwojimaj wocžomaj, nic cuzym rycžam. —
Hdźež nahramnoſcź kuchari, tam wot blida z hłodom ſtawaja. — Pilny
hoſpodaŕ cžini ſpěſchnu cželedź. — Sucha kucheṅ, — khrome rucy. — Nowe
khoſchcża derje mjetu. —

Hermanki.

4. Hucz̓ina (ſk. kl.).

Schěrachow (ſk. kl.).

Rychbach (ſk.).

Hródk (włm.).

Luboraz.

5. Kroſno (ſk.);

Hródk (ſk.);

Žarow (włm.).

6. Njeſwacžidło (ſk.);

Kroſno (ſk. kl.);

7. Khocz̓ebuz (ſk.);

Kroſno (kl.);

9. Lubin (kṅ., ſk.)

11. Lubij (ſk. kl.);

Kulow (kṅ. ſk. kl.);

12. Barſchcż (kń. ſk. k.).

Zły Komorow (ſk.).

14. Khocźebuz (ſk.).

15. Gubin (włm.).

16. Kroſno (ſk.);

Gubin (włm.).

18. Wóspork (ſk.).

Kinspork (ſk.);

Kroſno.

19. Kinspork.

20. Rakecy (ſk.).

21. Wikow (Elſterwerda (ſk.);

Khocźebuz (ſk.);

22. Wikow; Wětoſchow (ſk.).

25. Draz̀dźany (ſtare měſto).

Hałſchtrow (ſk. kl.).

Lubnjow (ſk. kl.);

Wětoſchow.

27. Biſkopicy (ſk.).

28. Ortrand (ſk.);

Bjeskow (ſk.);

Khocźebuz (ſk.);

29. Ortrand;

Stara Darbna.

Bjeskow.

30. Budyſchin (ſk. kl.).

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

1. 8. 15. 22. 29. w Radw. tydż. pobožnoſcż bratrſtwa.

2. Z Khróſcźic pſchipołdnju 12. wotkhad proceſiona na Ralbicy do Kulowa,
hdźež wokoło 5. wjecžor nutswjedźeni. W Kulowje ſo popołdnju (kaž tež
cyły ſcźěhowacy tydźeń) ſpowjedź ſłyſchi.

3. W Radworju wopomnjenjo poſwjecźenja cyrkwje abo kermuſcha. Po
nyſchporje nyſchpor po morwych. — W Kulowje titularny ſwjedźeń bratrſtwa
„ſwjatoho rózarija“ z doſpołnym wotpuſtkom pſchez cyłe woſom dny. —
Pſchipołdnju ½1 wotkhad khróſcźanſkoho proceſiona z Kulowa. — Popołdnju
we Kulowje wobkhad wokoło měſta. W Radworju wot dźenſa hacž pſched Jutry
njedźelſke a ſwjedźenſke kemſche rano 6, dopołdnja 9.

4. W Radw. rano matutin a laudes „po morwych“; rekwiem a „libera“ pſched
marami.

5. W Klóſchtrje a Róž. doſp. wotpuſtk na ſwj. Placida.

10. W Kulowje wopomnjenjo poſwjecżenja cyrkwje (kermuſcha). Druhi
wopuſtk. Němſke prědowanjo njeje dopołdnja. Na bož mſchi bože Cźěło
wuſtajene. Nyſchpor z němſkim prědowanjom a rózarijemi.

11. W Kulowje rano ½5 matutin „po morwych“, rekwiem, Libera. Wot dżenſa
hacž do 7. novembra w Kulowje dźěławe dny kemſche ½6 a ½9.

17. We Wotrowje wopomnjenjo poſwjecźenja cyrkwje (kermuſcha); do božeje
mſchě prědowanjo; na bož. mſchi a na nyſchporje bože Cżěło wuſtajene.
Nyſchpor „po morwych“ z wobkhadom na kerchow.

18. We Wotrowje rano, matutin a laudes „po morwych“; 7. wobkhad na
kerchow; rekwiem a Libera.

21. W Klóſchtrje druha kermuſcha; dopołdnju ſerbſke prědowanjo. W
Kulowje doſp. wotpuſtk ſkapulira.

23. Póſtny dz̓eń khróſcźanſkeje woſady.

24. W Khróſcżicach wopomnjenjo poſwjecźenja cyrkwje (kermuſcha). Na
božej mſchi Bože Cźěło wuſtajene. Popołdnju nyſchpor „po morwych“.

25. W Khróſcź. rano matutin a laudes „po morwych“; wobkhad na kerchow,
rekwiem, libera.

27. W Kulowſk. woſadźe vigilny pȯſt.

28. Swjaty dźeń (w Budyſchinje na njedźelu pſchepołoženy, w Khróſcźicach
pſchikazany woſadny ſwjedźeń). W Khróſcź., Klóſchtrje, Róžencźe a
Kulowje nyſchpor. — W Kul. doſp. wotp. ſkapulira.

Pokracž. cyrkw. prot. w meji.

božnoſcź bratrſtwa „Jěz. ſmjertneje ſtyſknoſcźe k cz̀eſcżi ſwjatych ranow
Jězuſowych“ pſched wuſtajenym božim Cźěłom; cžitanjo ſobuſtawow, kotſiž
ſu wot zańdźenych ſuchich dnjow ſem wotemrjeli. Wobkhad wokoło cyrkwje;
doſp. wotp. za ſobuſtawy bratrſtwa. W Ralbicach prjedy božeje mſchě
wobkhad „po (Pokracž. w novembru.)

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Młody měſ.: 4. novembra w nocy ½1.

Prěni běrtlk 11. nov. w nocy 4.

Stary měſ. 19. novembra rano 8.

Poſledni běrtlk 26. nov. wjecžor 7.

Wjedro: 1. młha; 3—6 deſchcż a ſněh; 6—10 zyma; 11—18 ſylne wětry. 18—24
pſcheměnjate; 25. hacž do kónca jaſno, ale zymne. Wokoło 10. ſo hwězdy
jara cżiſcża.

Hłowne prawidła a wuhlady: Na Měrcżina (11.) nježortuj ze zymu. Swjaty
Měrcżin khachle tepi. — Su na Měrcżina młhy, budże lóhko zyma. — Hdyž
huſy wokoło Měrcżina na lodże khodża, budżeja wokoło hód we błócże
teptacż.

Swjaty Klimant (23) zymu njeſe.

Sněh na Handrija (30), běda za žita.

Sněh, kiž dże na Handrija, ſto dnjow ležo woſtawa.

Wopomnjenja hódne dny.

1. kralowſke dawki.

Pſchiſłowa.

Hłuboka brózda — dołha ſłoma. — Wows je dróžſchi, dyžli kóṅ. — Khromy
kóṅ, lěni pos, pjany wotrožk cźahnu kubło do błóta. — Byrnje ſo zapłaty
haṅbował, njejſy hiſchcźe knjez. — Zyma ſo praſcha: ſchto ſy w lěcźe
dźěłał?

Hermanki.

1. Budyſchin (kl.);

Hródk (ſk. kl.);

2. Bart (ſk. len.); Damna.

3. Dreždżany [Bjedrich. měſt.] (ſk.)

Njeſwacžidło (ſk.)

Radeberg;

4. Khocżebuz (ſk.).

5. Lubnjow (ſw.).

6. Eiſenberg (ſk.);

Ruland (ſk.);

Lubnjow (ſk.).

8. Lubij (ſk.);

Nowoſalc; Eiſenberg, Ruland;

Gubin (ſk. kl.);

Lukaw (kṅ. ſk.);

Lubnjow (kl.).

9. Gubin (kṅ. ſk. kl.);

Wulke Zdżary ſk.;

Lukaw (kl.).

10. Stołpin (ſk. kl.);

Gubin (kl.);

11. Rychbach (ſk. kl.);

Khocżebuz (ſk.);

13. Zły Komorow ſk.

15. Stołpin (ſk. kl.);

Frankfurt;

Zły Komorow;

17. Rakecy (ſk.).

19. Lubin (ſw).

20. Lubin (kṅ. ſk.).

22. Wóſpork (ſk. kl.);

Dobrylug (kṅ. ſk. kl.); Lubin (kl.).

23. Dobrylug (kl.).

24. Radeburg (ſk. kl.).

25. Radeburg.

26. Kalawa (ſw.).

27. Žitawa (ſk. kl.);

Kalawa (kṅ. ſk.).

29. Gaſyn (kl.).

30. Kroſno (kṅ. ſk.).

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom. W Njebj. a Wotr. Bože Cźěło
wuſtajene (Wotr. tež popołdnju). Po ſwjedźenſkich nyſchporach wſchudźom
nyſchpor po morwych; we Wotr. a Kul. a Njebj. wobkhad na kerchow; w
Njebj. na kerchowje rozarije. — W Kul. doſp. wotpuſtk ſkapulira.

2. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Wſchudźom matutin a laudes (w Njebj. jeno
laudes) po morwych, rekwiem a libera; w Khrȯſcź., Ralb. a Wotr. do
božeje mſchě wobkhad na kerchow.

6. W Radworju ſo popołdnju wot 3 hodź. ſpowjedż ſłyſchi.

7. W Njebjelcžicach wopomnjenjo poſwjecźenja cyrkwje (kermuſcha); po
nyſchporje nyſchpor po morwych a wobkhad na kerchow. — We Zdżeri
dopołdnja 9 kermuſchne bože ſłužby. — W Radworju ſwjedźeń bratrſtwa
„Jězuſoweje ſmjertneje ſtyſknoſcźe“. Doſpołny wotpuſtk; dopołdnja Bože
Cźěło wuſtajene; po nyſchp. wobkhad wokoło cyrkwje a měſacžna pobožnoſcż
bratrſtwa. W Kul. doſp. wotpuſtk „po morwych“; dopołdnja bože Cźěło
wuſtajene; popołdnju bratrſke prědowanjo a wobkhad.

8. 15. 22. 29 w Radw. tydźeńſka pob. bratrſtwa. — W Njebj. ¾7 laudes „po
morwych“; rekwiem, Libera. Wot dźenſa hacž do ſwj. Matija w Kulowje
dźěławy dźeṅ kemſche 6. a 9.

11. Pſchikazany ſwjaty dźeń njebjelcžanſkeje woſady; na božej mſchi Bože
Cźěło wuſtajene; prědowanjo; nyſchp.

13. W Klóſchtrje a Rȯž. doſp. wotp. na wſchěch ſwjatych z rjadu
ciſtercienſow.

14. Wopomnjenjo poſwjecźenja tachantſkeje cyrkwje w Budyſchinje
(kermuſcha).

21. Wopomnjenjo poſwjecźenja cyrkwje w Ralbicach (kermuſcha). Po
nyſchporje nyſchpor po morwych. — W Kul. doſp. wotpuſtk ſkapulira.

22. W Ralbicach rano matutin a laudes „po morwych“; wobkhad na kerchow;
rekwiem, Libera.

24. W Kul. doſp. wotpuſtk ſkapulira.

25. Pſchikazany ſwjaty dźeń ralbicžanſkeje woſady; z nyſchporom.

28. Zapocžatk cyrkwinſkoho lěta abo advent (pſchikhad). Njedźele a
ſwjate dny adventa ſu rańſche kemſche kaž hewak.

29. A wſchitke druhe dźěławe dny adventa ſu w Khróſcźicach,
Njebjelcžicach, Radworju a Kulowje rano 5 hodż.; w Budyſchinje,
Ralbicach, Wotrowje, Klóſchtrje a Róžeńcźe rano 6 hodź. „Jutnje“. — W
Kulowje vigilny póſt.

30. Swjaty dźeń (we Budyſchinje na njedźelu pſchepołoženy). W
Klóſchtrje, Róžencźe, Kulowje nyſchpor. W Kulowje doſp. japoſchtołſki
wotpuſtk rozarija.

Měſacžkowe pſcheměnjenja. Wjedro.

Młody měſ. 3. decembra pſchipołdnju ½12 hodź.

Prěni běrtlk 11. dec. w nocy ¼1 hodź.

Stary měſacžk 19. dec. w nocy ½1 hodź.

Poſledni běrtlk 26. dec. w nocy ¼4 hodź.

Wjedro: December zapocžnje ſo z mjerznjenjom hacž do 10., na to hacž do
15. lóžſcha zyma; hacž do 20. wětry a deſchcż; na to zymna a wot 29.—31.
ſněhhicżo.

Hłowne prawidła a wuhlady: Mokry december cžini njepłódne lěto.

Zelene hody, běłe jutry.

Wopomnjenja hódne dny:

21. najkrótſchi dźeṅ.

25. Boži dżeṅ.

31. kralowſka renta.

Hermanki.

1. Njeſwacžidło (ſk. len.); Kroſno (kl.).

2. Kroſno.

6. Biſkopicy (ſk.); Lubij (ſk.); Dżěže.

7. Bart (len).

8. Eiſenberg (ſk. kl.).

10. Stara Darbna (kl.).

11. Eiſenberg.

13. Bukow (kṅ. ſk.); Hródk; Luboraz (kṅ. ſk. ſw. kl.);

14. Bukow (kl.);

Barſchcż (kl.);

15. Rakecy (ſk.); Ruland.

16. Mužakow.

18. Dreždżany; Wojerecy.

20. Kulow (ſk.).

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

1. A druhe dźěławe dny „Jutnje“ kaž 29. novembra.

3. 10. 17. 24. w Radw. tydźenſka pobožnoſcź bratrſtwa. 4. 11. 18. 25. w
Róžeńcźe wjecžor po 5. hodź. wjecžorna pobožnoſcź k cžeſcźi ſwj. Marije.

8. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom w Budyſch. ſerb., Klóſchtrje,
Róžeńcźe, Kulowje (ſkapulir) doſp. wotpuſtk. We Njebj. dopołdnja, we
Wotrowje dopołdnja a popołdnju bože Cźěło wuſtajene. W Kulowje titularny
ſwjedźeń „ſwj. Marijnoho towaŕſtwa knježnow“ z doſpołnym wotpuſtkom za
ſobuſtawy.

15. 17. 18. póſt ſuchich dnjow.

16.—24. wſchědnje we Radworju po jutnjach (tež njedźelu a ſwjaty dźeń)
bože Cźěło wuſtajene a Novena k cžeſcźi 9 měſacow ſwj. Marije.

19. Njedźela po ſuchich dnjach; w Radw. doſp. wotpuſtk; w Khroſcź.,
Radw., Ralb., Kulowje kaž 23. meje.

20. W Njebj., Ralb. a Kulowje kaž 24. meje; w Kulowje vigilny póſt.

21. Swjaty dźeń (w Bud. na njedźelu pſchepołoženy); a Klóſchtrje, Róž.,
Kulowje nyſchpor. W Kul. doſp.

Cyrkwinſka protyka ſerbſkich woſadow.

japoſchtołſki wotpuſtk rozarija. — Patoržica. Póſtny dźeń.

24. W Radworju rano ſwjatocžne wobzamknjenjo Noveny. na božej mſchi bože
Cźěło wuſtajene; po Novenje ♣„Te Deum.“♠ Dopołdnja w Radw. tydź.
pobožnoſcź bratrſtwa.

25. Pſchikazany ſwjaty dżeń. W połnocy prěnje bože ſłužby; w Khróſcźicy
½12 w nocy matutin; 12, rano 6, dop. 9. boža mſcha; dop. bože Cźěło
wuſtajene. — W Budyſch. 3 matutin, boža mſcha. — W Njebj. 12. 7. 9. boža
mſcha; dop. bože Cźěło wuſtajene; pop. 2. łacź. nyſchpor. — W Radw. 12.,
6. a 9. boža mſcha; doſpołny wotpuſtk romſkich ſtationow. — Ralb. 12; 6.
9. boža mſcha; dopoł. bože Cźěło wuſtajene. — Wotr. 12., ½7, 9 boža
mſcha, dop. a pop. bože Cźěło wuſtajene. — W Klóſchtr. 12 nocy matutin a
boža mſcha; ¼10 wulka boža mſcha z němſkim prědowanjom; popołdnju
ſerbſke prědowanjo. — W Róž. 12., 6. a 9. boža mſcha. — W Kul. w nocy 12
matutin, boža mſcha; druha 5., tſecża 9; — doſpołny wotpuſtk ſkapulira.

26. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom; po prědowanju požohnowanjo
žitow. W Kulowje pſchipołdnju zapocžatk ſwjecżenja domow.

27. Swjaty dźeń; po prědowanju požohnowanjo a wudźělenjo wina ſwj. Jana;
w Klóſchtrje, Róžencźe, Kulowje nyſchpor.

31. W Wotrowje popołdnju 5 hodź. ♣„Te Deum“♠ k wobzamknjenju lěta.

Pokracž. cyrkw. prot. w meji.

morwych“ wokoło cyrkwje. — W Kulowje po łacźanſkim nyſchporje nyſchpor
po morwych z wobkhadom na kěrchow. — We Wotr. Bož. Cźěło wuſtajene. W
Njebj. Bože Cźěło wuſtajene, po prědwanju ♣Te Deum;♠ po nyſchp. nyſchpor
po morwych z wobkhadom na kerchow.

24. W Njebj. rano „laudes“ po morwych, rekwiem a Libera pſched marami. W
Ralbicach rekwiem za wotemrjetych. W Kulowje rano „matutin a laudes“ po
morwych, rekwiem.

26. Pſchedwjecžor pſched ſwjedź. bož. Cźěła. W Bud. němſk.; Khróſcź. (2
hodż.), Njebj. (1 h.), Ralb. (1. h.), Wotr., Klȯſchtr., Róž. (1. h.)
nyſchp.; Khrȯſcź. a Wotr. wobkhad na kerchow; w Kul. 2. h. nyſchp.; na
to wobkhad; potom kompletorium; ½6 kompletorium. — Pſchiſp.: Dokelž ſo
wſchitke porjadne bože ſłužby hacž do 3. junija (rano, dopołdnja,
popołdnju) pſched wuſtajenym Božim Cźěłom ſtanjeja, njebudźe to hakle
woſebje pomjenowane.

27. Pſchikaz. ſwj. dż. z nyſchporom a ſwjecźenjom pſchez 8 dnjow. Bud.
ſerb. prědw. — Bud. němſk. dop. boža mſcha (bjez prědw.) z wobkhadom k 4
zaſtawkam we cyrkwi; pop. wobkhad po cyrkwi. — Khróſcź. Boža mſcha,
prědwanjo, wobkhad k 4 zaſtawkam we wſy; popołd. nyſchp., wobkhad k 1
zaſtawkej we wſy, prědowanjo. — Njebj. dop. prědw., boža mſcha, wobkhad
k 4 zaſt. we wſy; pop. 2 łacź. nyſchp., wobkhad k 1 zaſtawkej na
kerchowje. — Radw. wobkhad k 4 zaſt. we wſy, boža mſcha, prědowanjo,
požohnowanjo; pop. łacź. nyſchp.; prědw., wobkhad k 1 zaſt. we wſy; w
cyrkw. lit. wo najſwj. ſakramencźe. — Ralb. prědw., wobkh. k 4 zaſt.
boža mſcha; pop. lit., prědw., wobkhad k 1 zaſt. we wſy. — Wotr. prědw.,
boža mſcha, wobkhad k 4 zaſtawkam we wſy; pop. nyſchpor z požohnowanjom.
— Klóſcht. boža mſcha (bjez prědw.), wobkhad po klóſcht. dworje; pop.
nyſchp. z wobkhadom. — Róž. rano 5. bož. mſcha z požohnowanjom; dop.,
pop. nicžo. — Kul. 8. ſerbſke prědwanjo, w 9 h. wobkhad k 4 zaſtawkam,
boža mſcha; pop. nyſchp. z wobkhadom na torhoſchcźo; kompletorium. — W
Kul. doſp. wotp. ſkapulira.

28. 29. 31. W Bud. němſk. rano, dop. (z wobkh.) boža mſcha pſched božim
Cźěłom; 2 nyſchp. — Khróſcź. 6. hodź. boža mſcha; pop. 2 h. nyſchpor. —
Njebj. a Ralb. boža mſcha; pop. 1. lit. a požohn. — Rad. boža mſcha
pſched Božim Cźěłom, (pjatk tydź. pob. bratrſtwa); pop. nicžo. — Wotr.
boža mſcha pſched Bož. Cźěłom; pop. lit., požohn., rozarije. — Klóſchtr.
rano, dop. pop. bože Cźěło wuſtajene. — Róžant. 6 a 7 bož. mſcha; pop. 1
nyſchp. — Kul. boža mſcha; nyſchpor.

29. W Kul. kaž 28.; wjecžor ½6 matutin pſched bož. Cźěłom.

30. Khróſcżicach dop. prědw., boža mſcha, wobkh. po wſy; pop. nyſchp.,
wobkh. k 1 zaſtawk. we wſy, prědowanjo. — Njebj. kaž 27. meje. — Radw.
Wobkh. z bož. Cżěłom wokoło cyrkwje, boža mſcha, prědwanjo,
požohnowanjo; pop. łacź. nyſchp., prědw. wobkhad z bož. Cźěłom na ſwj.
kſchiž. — Ralb. po božej mſchi wobkhad k 4 zaſtawkam a prědowanjo; pop.
kaž 27. meje. — Wotrow. Boža mſcha z prědowanjom; pop. nyſchp. a wobkhad
k 4 zaſtawkam. — Klȯſcht. boža mſcha, wobkhad; pop. nyſchpor z
wobkhadom. — Róžant. rano 5. h. boža mſcha z wobkhadom; dop. a pop.
nicžo; wjecžor 6 pobožnoſcź k cžeſcźi ſwj. Marije. Kul. dop. cyrkwinſke
ſpěwanjo „Sekſta“ we farſkej cyrkwi; wobkhad na ſwj. kſchiž, hdźež
„Nona“; wobkhad z božim Cźěłom; boža mſcha, prědowanjo, wobkhad po
cyrkwi; pop. po nyſchp. wobkhad na torhoſchcźo.

31. Kaž 28. — Wobzamknjenjo mejſkeje pobožnoſcźe.

Cžas božich ſłużbow.

♣A.♠ We ſerbſkich woſadach Łužicy.

1) W Budyſchinje (w tachantſkej abo němſkej cyrkwi); patron: ſwjaty
Pětr, japoſchtoł; kermuſcha njedźelu po ſwj. Měrcźinje. Njedźelſke bože
ſłužby rano 5, dopołdnja 9, nyſchpor 2. — Dźěławe dny rano w lěcźe
(wot 1. hapryla hacž 1. oktobra) w 5. hodź., w zymje (wot 1. oktbr. — 1.
hapryla) w 6 hodźinow dopołdnja pſchecy w 9 hodź.

2) W Budyſchinje (w ſerbſkej cyrkwi); patron: Do njebjes wzacźo ſwj.
Marije; termuſcha: na mjeno ſwj. Marije. — Njedźelſke a ſwjedźeṅſke bože
ſłužby dopołdnja we lěcźe we 8 hodź., w zymje (wot Michała hacž do
Wałpory) w 9 hod.; popołdnju ½1 hodź. — Hodźinu do kemſchi dźerža ſo
ſchulſke bože ſłužby z němſkim prědowanjom, wot poſta hacž do adventa a
hdyž njejſu prózduiny. — Dźěławy dźeṅ ſu kemſche jeno ſrjedy a pjatki
poſta a druhi dźeṅ kermuſche w 8 hodź.

3) We Khróſcźicach: patronaj: ſwj. Syman a Juda, jap.; — kermuſcha:
njedźelu pſched ſwj. Symanom abo na njoho. Njedźelſke a ſwjedźeṅſke bože
ſłużby ſu wot prěnjeje njedźele pſched ſwj. Matejom rano w 5, dop. w 8
hodź.; potom w 6 a 8 hodź.; nyſchpor w 2 hodź. dźěławe dny we lěcźe 6, w
zymje w 8 hodź.

4) W Njebjelcžicach: patron: ſwj. Měrcźin (11 nov.); kermuſcha: njedźelu
pſched ſwj. Měrcźinom abo na njoho. Njedź. a ſwjedź. bože ſłužby w lěcźe
(wot Wałpory hacž pſched ſwj. Michała), we 8 hodź., w zymje w 9 hodź.;
nyſchpor ½2; jeno Hody boži dźeṅ, na Nowe lěto, na Bože ſtpěcźo,
ſwjatocžnicžku, na Bože Cźěło, njedźelu bjez božim Cźěłom, na Božoho
Cźěła dokhowanjo je nyſchpor w 2 hodź. Dźěławy dźeń ſu kemſche nalěto a
nazymu ½7, 7; w lěcże 6, w zymje ½8.

5) W Radworju: patron: ſwj. Marija do njebjes wzata (15 aug.);
kermuſcha: njedźelu po 15. auguſcźe; kermuſcha: njedźelu po ſwj. Michale
abo na Michała. Njedź. a ſwj. kemſche w lěcźe (wot jutrownicžki hacž do
ſwj. Michała rano 5, dop.; w zymje (wot njedźele po ſwj. Mich. hacž do
Jutrow) rano w 6, dop. 9; nyſchpor w 2 hodź. — Dźěławe dny w lěcźe 7,
nazymu a nalěto ½8, w zymje 8 hodź.

6) W Ralbicach: patron: ſwj. Khatyrna (25. nov.); kermuſcha: njedż.
pſched ſwj. Khatyrnu. Njedźelſke a ſwjedź. kemſche wot bołmoncžki hacž k
ſwj. Michałej rano 5, dop. 8; wot ſwj. Mich. hacž prjedy <pb
n="1"/>Bołmoncžki rano 6, dopołdnja 9; nyſchpor 2. — Dźěławe dny w lěcźe
½7, nalěto a nazymu 7, w zymje ½8, tež 8 hodź.

7) W klóſchtrje Marijnej Hwězdźe: patron: ſwj. Marija do njebjes wzata;
Kermuſcha: njedź. pſched ſwjedźenjom naroda ſwj. Jana kſchcżenika, a na
ſwj. Worſchulu. Njedź. a ſwjedź. kemſche rano ½7, dop. ¼10; ſerbſki
nyſchpor ½2; pobožnoſcż k cžeſcżi ſwj. Marije ½3; łacźonſki nyſchpor w 3
hodź. Dźěławe dny rano 6 a 7, dopołdnja ¾9.

8) W Róžeṅcźe: patron: ſwj. Marija do njebjes wzata. Njedź. a ſwjedź.
kemſche wot Jutrow hacž do njedżele pſched powyſchenjom ſwj. kſchiža
rano 5, potom rano 6; dopołdnja 9, jeno na mjeṅſchich ſwj. dnjach w 8.
Nyſchpor w 2 hodź. Dźěławe dny w lěcźe 6 a 7, w zymje 6 a ½8.

9) W Kulowje: patron: ſwj. Marija do njebjes wzata; kermuſcha: njedź. po
ſwj. Franciſku z Aſſiſi (4. okt.) Njedź. a ſwj. kemſche rano 5 z
prědowanjom (jenu njedźelu ſerbſkim, druhu němſkim); dopołdnja 8 němſke
prědowanjo, 9 boža mſcha, potom ſerbſke prědowanjo. Nyſchpor w 2.
Dźěławe dny nalěto (wot ſwj. Matija hacž do jutrow ½6 a ½9; w lěcźe (wot
jutrow hacž do kermuſche w 5 a 8); nazymu (wot kermuſche hacž do
prěnjeje njedźele novembra ½6 a ½9; w zymje 6 a 9.

10) W Zdźeri: kermuſcha njedźelu do ſ. Měrcźina. Za lěto 12 krócź
njedźelſke bože ſłužby; w lěcźe (wot jutrow hacž do ſ. Michała) 8, w
zymje 9.

11) W Kamjencu: patron: ſ. Marija Madlena. Za lěto dotal 8 bože ſłužby.

12) W Brunowje: njedźelſke bože ſłužby dopołdnju ½10, popołdnju 5.
Dźěławe dny rano ¾8.

13) We Delnych Sulſchecach: druhdy boże ſłužby.

♣B.♠ We němſkim dźěle Łuz̀icy.

1) Stajne bože ſłużby we Grunawje, Königshajnje, klóſchtrje Marijnym
Dole, Nowym Leutersdorfje, Woſtrowcu, Schěrachowje, Seitendorfje,
Strahwałdźe, Reichenawje.

2) W Žitawje kóždu druhu njedźelu.

♣C.♠ We ſakſkich herbſkich krajach.

1) Stajne bože ſłużby: W Dreždźanach (we dwórſkej cyrkwi, we pryncowym
hródźe, we nowym měſcźe, we Friedrichſtadt, we Jozefininym wuſtawje), w
Annabergu, Khemnicach, Freibergu, Hubertusburgu, Lipſku, Miſchnje,
Pirnje, Plawnje, Cwikawje.

2) Jeno wěſte cžaſy: we Großenhainje (6 krócź), Marienbergu (12 kr.),
Schwarzenbergu (4 kr.), Frankenbergu (2 kr.), Hoheneku (8 kr.),
Mittweidźe (2 kr.). Rochsburgu (1 kr.), Wechſelburgu (2. kr.),
Bräunsdorfje (8 kr.), Hainichenu (2 kr.), Kolditzu (2 kr.), Leisnigu (2
kr.), Waldheimje (12 kr.), Altenburgu (12 kr.), Grimmje (12 kr.),
Döbelnje (3 kr.), Rieſy (2 kr.), Hohenſtejnje (8 kr.), Sonnenſtejnje (6
kr.), Auerbachu (2 kr.), Reichenbachu (2 kr.), Schneebergu (2 kr.). We
Pilnicach ſu w lěcźe bože ſłužby.

Wjeṙchojo europiſkich krajow.

1) Anhalt: 48 □mil; 193,046 wobydleri; wójwoda Leopold, rodź. 1. okt.
1794.

2) Badenſka: 278 □mil; 1,429,199 wobydl.; wulkowójwoda Bjedrich, rodź.
9. ſept. 1826.

3) Bajerſka: 1380 □mil; 4,774,465 wobydl.; kral Ludwik ♣II.,♠ rodź. 25.
aug. 1845.

4) Belgiſka: 536 □mil; 4,940,000 wobydl.; kral Leopold ♣II.,♠ rodź. 9.
hapr. 1835.

5) Braunſchweig: 67 □mil; 293,388 wobydleri; wójwoda Wilhelm, rodź. 25.
hapr. 1806.

6) Bremen: 4 □mil; 105,012 wobydl.; ſwobodne měſto.

7) Cyrkwinſki ſtat: 214 □mil; 692,000 wobydleri; bamž Pius ♣IX.♠ (mjeno:
Jan hrabja Maſtai Ferretti) rodź. 13. meje 1792; wuzwol. 1846.

8) Cžorna Hora (Montenegro): 80 □mil; 196,238 wobydl.; wjerch Mikławſch
♣I.,♠ rodź. 1841.

9) Danſka: 693 □mil; 1,608,000 wobydleri (w kolonijach pſchez 2000 □mil
z 120,000 wobydl.); kral Khryſtian ♣IX.,♠ rodź. 8. hapr. 1818.

10) Francózſka: 9,850 □mil; 38,000,000 wobydleri (w kolon. 14,000 □mil z
5,000,000 wobydl.; khěžor Ludwik Napoleon ♣III.,♠ rodź. 20. hapr. 1808.

11) Grichiſka: 947 □mil; 1,348,000 wobydl., kral Jurij ♣I.,♠ rodź. 24.
dec. 1845.

12) Hamburg: 6 □mil; 390,246 wobydlerjow; ſwobodne měſto.

13) Heßenſka: 60 □mil; 816,940 wobydl.; wulkowójwoda Ludwik ♣III.,♠
rodż. 9. jun. 1806.

14) Holland: 642 □mil; 3,730,000 wobydl.; kral Wilhelm ♣III.,♠ rodź. 18.
febr. 1817.

15) Italſka: 5166 □mil; 24,369,000 wobydl.; kral Viktor Emanuel ♣II.,♠
rodź. 14. měrca 1820.

16) Jendźelſka: 5762 □mil; 29,100,000 wobydl.; kralowna Viktoria ♣I.,♠
rodź. 24. meje 1819.

<pb n="2"/>

17) Lichtenſtein: 2 □mil; 8000 wobydleri; wjeŕch Jan ♣II.,♠ rodź. 5.
okt. 1840.

18) Lippe-Detmold: 20 □mil; 111,336 wobydl.; wjeŕch Leopold, rodź. 1.
ſept. 1821.

19) Lippe-Schaumburg; 8 □mil; 31,382 wobydl.; wjeŕch Adolf, rodź. 1.
aug. 1817.

20) Lübek 5 □mil; 51,406 wob.; ſwob. měſto.

21) Meklenburg-Schwerin: 244 □mil; 561,138 wobydl.; wulkowójwoda
Bjedrich Franc ♣II.,♠ rodź. 28. febr. 1823.

22) Meklenburg-Strelitz: 49 □mil; 98,503 wobydl.; wulkowójwoda Bjedrich
Wylem, rodź. 17. okt. 1819.

23) Oldenburg: 116 □mil; 314,323 wobydleri; wulkowójwoda Pětr, rodź. 8.
jul. 1827.

24) Portugalſka: 1786 □mil; 4,400,000 wobydl.; kral Ludwik Filip, rodź.
13. okt. 1838.

25) Pruſka: 6392 □mil; 23,578,407 wobydl.; kral Wilhelm ♣I.,♠ rodź. 22.
měrca 1797.

26) Rakuſka: 11,305 □mil; 35,000,000 wobydl. (mjez nimi 8,000,000
Němcow); khěžor Franc Józef ♣I.,♠ rodź. 18. aug. 1830.

27) Reuß-Greiz: 6 □mil; 43,851 wobydl.; wjeŕch Heinrich ♣XXII.,♠ rodź.
28. měrca 1846.

28) Reuß-Schleiz: 150 □mil; 86,472 wobydl.; wjeŕch Heinrich ♣XIV.,♠
rodź. 18. meje 1832.

29) Rumunſka: 2584 □mil; 3,864,000 wobydl.; wjeŕch Korla ♣I.,♠ rodź. 28.
hapr. 1839.

30) Ruſka: 99,300 □mil (w Europje) a 70,000,000 wobydl.; khěžor
Alekſander ♣II.,♠ rodź. 29. hapryla 1818.

31) Sakſka: 272 □mil; 2,343,994 wobydl.; kral Jan, rodź. 12. dec. 1801,
woženj. 21. nov. 1822 z Amaliu, dźowku bajerſkoho krala Makſa Jozefa,
rodź. 13. nov. 1801; na trón pſchiſchoł 9. aug. 1854. — Kronprync
Albert, rodź. 23. hapr. 1828, woženj. 18. jun. 1853 z Karolu wot Waſa,
rodź. 5. aug. 1833. — Prynceſna Hilžbjeta, rodź. 4. febr. 1830, wudata z
wójwoda Ferdinandom wot Genua. — Prync Jurij, rodź. 8. aug. 1832,
woženj. 11. meje 1859 z Hanu Mariju, ſotru portugalſkoho krala Ludwika,
rodźenej 21. julija 1843. Jeju dźěcźi ſu: Mathilda, rodź. 19. měrca
1863; Bjedrich, rodź. 25. meje 1865; Marija, rodź. 31, meje 1867.

32) Sachſen-Altenburg: 24 □mil, 141,891 wobydl.; wójwoda Ernſt, rodź.
16. ſept. 1826.

32) Sachſen-Koburg-Gotha: 35 □mil, 164,527 wobydl.; wójwoda Ernſt ♣II.♠
rodź. 21. jun. 1818.

34) Sachſen-Meinigen 45 □mil, 177,835 wobydl.; wójwoda Jurij ♣II.,♠
rodź. 2. hapr. 1820.

35) Sachſen-Weimar-Eiſenach 66 □mil, 280,201 wobydl.; wulkowójwoda Korla
Alekſander, rodź. 24. jan. 1818.

36) Serbiſka 998 □mil; 1,078,000 wobydl. wjerch Milan Obrenowicź, rodź.
4. auguſta 1852.

37) Schpaniſka 9200 □mil; 16,300,000 wob.

38) Schwajcaŕſka 739 □mil; 2,511,000 wobydl.; republika.

39) Schwarzburg-Rudolſtadt 17 □mil, 73,752 wobydl.; wjerch Albert, rodź.
30. hapr. 1798.

40) Schwarzburg-Sondershauſen 15 □mil, 66,189 wobydl.; wjeŕch Günther
Bjedrich Korla, rodź. 24. ſept. 1801.

41) Schwejdowſka (z Norwegſkej) 13825 □mil; 5,800,000 wob.; kral Korla
♣XV.,♠ rodź. 3. meje 1823.

42) Turkowſka 6175 □mil (w Europje), 11,000,000 wob.; ſultan Abdul Aziz,
rod. 9. febr. 1830.

43) Waldek 20 □mil; 59,143 wobydl.; wjeŕch Jurij Viktor, rodź. 14. jan.
1831.

44) Würtembergſka 354 □mil; 1,748,024 wobydl.; kral Korla ♣I.,♠ rodź. 6
měrca 1823.

Zapiſk duchownych.

♣A.♠ Z budyſchinſkeje diöceſy.

Joho miłoſcź, najdoſtojniſchi knjez Ludwig Forwerk, biſkop w
Leontopolis, japoſchtołſki vikar w kraleſtwje ſakſkim, Adminiſtrator
♣ecclesiasticus♠ w ſakſkej Hornej Łužicy, infulirowany prälat a tachant
kapitla ſ. Pětra w Budyſchinje, aſſiſtent tróna Joho Swjatoſcźe bamža,
komthur kralowſkoho ſakſkoho zaſłužbnoho rjadu atd. atd.

1) We Budyſchinje: ♣a)♠ we konſiſtoriu: k. Jakub Pech, ♣can. cap. sen.,♠
k. Jozef Hoffmann, ♣cant. cap. cant.♠ a ſchulſki inſpektor we diöceſy.
♣b)♠ we ſerbſkej cyrkwi: k. Jakub Kucźank, faraŕ, pſchedſyda tow. SS.
Cyrilla a Methoda; k. Michał Hórnik, kapłan. ♣c)♠ w tachantſkej cyrkwi:
k. Jakub Herrmann, dopołdniſchi prědaŕ, rycźeŕ Albrechtowoho rjadu,
pſchedſyda towaŕſtwa rjemjeſłniſkich; k. Jozef Dienſt, katecheta a
wucžeŕ we wucžerſkej präparandźe. ♣d)♠ na wucženſkich wuſtawach: k.
Herrmann Blumentritt, direktaŕ wucžeŕſkoho ſeminarja a präparandy. K.
Pětr Schołta, direktaŕ tachantſkeje wucžeŕnje.

2) w Brunowje: k. A. Münſter, hrodowſki kapłan.

<pb n="3"/>

3) w Grunawje: k. Jakub Mróz, faraŕ.

4) w Königshainje: k. Pětr Richter, faraŕ; k. Ernſt Kupky, kapłan.

5) w Khróſcźicach: k. Jakub Barth, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jakub Werner,
kapłan; k. Jan Nowak, druhi kapłan.

6) w Marijnej Hwězdźe: k. ♣Dr.♠ Jan Chryſoſtomus Eiſelt, probſt; k.
Alekſander Hitſchfel, kapłan; k. Innocenc Jawork, kapłan; k. Malachias
Stingl, kapłan.

7) w Marijnym Dole: k. Konrad Preiß, probſt; k. Ludwik Angermann,
kapłan; k. Ottmar Fiſcher, kapłan.

8) w Njebjelcžicach: k. Jakub Smoła, faraŕ.

9) w Nowym Leutersdorfje: k. Anton Müller, faraŕ.

10) w Radworju: k. Jakub Nowak, faraŕ; Handrij Ducžmon kapłan.

11) w Ralbicach: k. Jakub Benſch, faraŕ. k. Jurij Łuſcźanſki, kapłan.

12) w Reichenawje: k. Pawoł Reime, faraŕ.

13) w Róžencźe: k. Benno Kral, adminiſtrator; k. Tadej Natuſch,
kooperator.

14) w Seitendorfje, k. Korla Junge, faraŕ; k. Theodor Hubert Hürth,
kapłan.

15) we Strahwaldźe: k. Franc Kral, hrodowſki kapłan a miſſionar za
Žitawu.

16) w Schěrachowje: k. Jakub Žur, faraŕ; k. Bruno Friebel, kapłan.

17) we Woſtrowcu: k. Michał Kokla, faraŕ; k. Jan Heidrich, kapłan;
Michał Róla, druhi kapłan.

18) we Wotrowje: k. Jakub Wels, faraŕ.

Pſchiſp.: We Prazy we ſerbſkim ſeminarju: k. Jozef Pallmann, präſes.

♣B.♠ Z dreždżanſkeje diöceſy.

1) w Dreždźanach ♣a)♠ kralowſke dwórſke duchownſtwo: k. Jozef Müller,
dwórſki kapłan a präſes konſiſtoria; k. Emil Heine, kan. budyſch.,
dwórſki prědar; k. Jozef Stépanek, dwórſki kapłan; k. Engelbert Seul,
dworſki kapłan kralowny Marije; k. Ludwik Wahl, zaſtupny dworſki prědaŕ.
♣b)♠ we ſtarych Dreždźanach: k. Franc Bernert, faraŕ; k. Anton Dreßner,
kapłan, direktaŕ ſchule pſchi „Queckbrunnen“, adminiſtr. ſyrotnoho
wuſtawa. — K. Jakub Buk, kapłan, präſes bratrſtwa Jězuſoweje ſmjertneje
ſtyſknoſcźe, direktor progymnaſia; k. Jozef Weis, kapłan, njedźelſki
raṅſchi prědaŕ; k. Korla Maaz, kapłan a präfekt kapelnych hólcžatow; —
k. Vincenc Schlegel, kapłan a direktor hłowneje wucžeŕnje; — k. Anton
Buk, kapłan, katecheta a ſwjedźeṅſki raṅſchi prědaŕ; — k. Jozef Plevka,
kapłan a profeſſor we progymnaſiu. ♣c)♠ we nowych Dreždźanach: k. Anton
Zeller, faraŕ. ♣d)♠ we Friedrichsſtadt: k. Hubert Titlbach, faraŕ. ♣e)♠
we Jozefininym wuſtawje: Herman Ludger Potthoff, kralowſki kapłan. ♣f)♠
na wotpocžinku: k. Pětr Nowak, kan. budyſch., rycźeŕ albrechtſkoho
rjadu; k. Auguſt Arlt.

2) w Annabergu: k. Mikławſch Wowcžeŕk (Schäfer), faraŕ.

3) w Cwikawje: k. Jan Keipert, faraŕ.

4) we Khemnicach; k. Eduard Machacžek, faraŕ; k. Heinrich Salm, kapłan.

5) we Freibergu: k. Jan Müller, farſki adminiſtrator.

6) we Hubertusburgu: k. Korla Järſch, faraŕ.

7) we Lipſku: k. Franc Stolle, faraŕ; k. Jozef Juhr, kapłan a katecheta;
k. Emil Hoffmann, druhi kapłan a katecheta.

8) we Miſchnje: k. Korla Pětr Will, farſki adminiſtrator.

9) we Pirnje: k. Pětr Krecžmer, faraŕ.

10) we Plawnje: k. Richard Halm, kapłan.

♣C.♠ Z wrȯtſławſkeje diöceſy we Hornych Łužicach.

Joh. mił. najdoſt. k. Heinrich Förſter, wjerchbiſkop we Wrótſławje
(Breslau).

We Kulowje: ♣a)♠ farſke duchownſtwo: k. Franc Schneider, faraŕ a
duchowny radżicżeŕ; k. Pětr Schołta, kapłan; k. Jakub Wowcžerk, druhi
kapłan. ♣b)♠ we ſchulſkim wuſtawje: k. Heinrich Ledźbor, direktor.

Zapiſk ſchulſkich wucžerjow.

♣A.♠ Z budyſchinſkeje diöceſy.

1) we Budyſchinje: ♣a.♠ we němſkej ſchuli: k. Eduard Neubner; k. Jozef
Schmiedek; k. Franc Lemmer. ♣b.♠ we ſerbſkej ſchuli: k. Korla Wolf: ♣c.♠
we wucžerſkej präparandźe: k. A. Bergmann.

2) we Blumbergu: k. Julius Bergmann.

3) we Cžornecach: k. Jakub Kral.

4) we Grunawje: k. Jozef Bergmann; k. Korla Schiefner.

5) we Kamjencu (Schpittel): k. Mikł. Pech.

<pb n="4"/>

6) we Koenigshajnje: k. Korla Tſchiedel; k. Mikławſch Bur.

7) we Kukowje: k. Auguſt Bräuer.

8) we Khróſcźicach: k. Jakub Petaſch; k. Jan Auguſt Jencž.

9) we Marijnej Hwězdźe: wucža klóſchtyrſke knježny holcžata.

10) we Marijnym Dole wucža klóſchtyrſke knježny holcžata.

11) we Njebjelcžicach: k. Boſcźij Nowak.

12) we Nowym Leutersdorfje: k. Wjacſław Eichler.

13) we Radworju: k. Handrij Bräuer; k. Jakub Kral.

14) we Ralbicach: k. Mikławſch Hicka.

15) we Reichenawje: k. Auguſt Lorenz.

16) we Róžeṅcźe: k. Hawſchtyn Hauffa.

17) we Rusdorfje: k. Eduard Kammler.

18) we Seitendorfje: k. Tobias Poßelt; k. Julius Bergmann.

19) we Schěrachowje: k. Franc Jozef Stoy; k. Anton Seifert; k. Adolf
Stoy.

20) we Schunowje: k. Franc Kleiber.

21) we Worklecach: k. Herman Jurk.

22) we Woſtrowcu (Oſtritz): k. Franc Kſaver Kretſchmer; k. Jozef
Löbmann; k. Guſtav Goldberg; k. Ernſt Künzel.

23) we Wotrowje: k. Michał Jencž.

24) we Zdźeri: k. Jan Žur.

25) we Žitawje: k. Jozef Poßelt.

♣B.♠ Z dreždźanſkeje diöceſy.

1) we Dreždźanach: ♣a.♠ we hłownej ſchuli w ſtarych Dreždźanach: k. Emil
Koch; k. Robert Strauß; k. Jozef Kunze; k. Ernſt Pawlikowſky; k. Pawoł
Bergmann. ♣b.♠ we nowych Dreždźanach: k. Hermann Sperling; k. Jan Dold.
♣c.♠ we Friedrichsſtadt: k. Jan Taute. ♣d.♠ we ſchuli pſchi
„Queckbrunnen“: k. Jozef May; k. Franc Lufft; k. Boſcźan Schiffny; k.
Heinrich Schmidt; k. Heinrich Zuſchke.

2) we Annabergu: k. Bernhard Näſer.

3) we Cwikawje: k. Emanuel Hermann.

4) we Freibergu: k. Korla Saft.

5) we Grimmje: k. Ernſt Meuſel.

6) we Hubertusburgu: k. Reinhold Pietſch.

7) we Khemnicach: k. Jan Weiß; k. Guſtav Müller.

8) we Lipſku: k. Franc Cranzner; k. Ludwik Weigel; k. Bernhard Mießler;
k. Ferd. Schmidt; k. Adolf Bräuer.

9) we Miſchnje: k. Emil Schecks.

10) we Pirnje: k. Klemens Konradi.

11) we Waldheimje: k. Jan Kochta, katechet za jatych.

♣C.♠ Z kulowſkeje woſady.

1) we Kulowje: k. Anton Weikert; k. Karl Finke; k. Franc Schömmel k.
Anton Pillmayer; k. Pawoł Weikert, pomocny wucžeŕ (wobſtara ſakſku
ſchulu we Piſanym Dole pola Wóslinka ſobu).

Za holcy ſu miłoſcźiwe ſotry wucžeŕki.

2) we Khocźinje: k. Jakub Schołta.

3) we Němcach: k. Pětr Rosmy.

4) we Delnych Sulſchecach: k. Mikł. Cžorlich.

Drjewjany kſchiž.

1. We cyrkwi.

Knjeni Lipowſka, bohata zemjanſka wudowa, pſchebywaſche po ſmjercźi
ſwojoho mandźelſkoho na ſwojim hrodźe we krajnej cźiſchinje. Wſchitcy
ſuſodźa cžeſcźowachu a lubowachu ju dla jeje rozomnoſcźe, njetajeneje
pobožnoſcźe a dobrocźiwoſcźe napſchecźo khudym. Junu dyrbjeſche wona
wažnych naležnoſcźow dla do hłownoho měſta hicź a tam někotre tydźenje
pſchebywacź. Dźeṅ pſched ſwojim domojpucźom chcyſche ſo wona pſched
wjecžorom wokoło měſta pſchekhodźowacź. Běſche runje njedźelu a po
dlěſchim deſchcźowanju zaſy prěni rjany nalětni dźeṅ. Měſchcźenjo
khwatachu wjeſeli pſched wrota, zo bychu rjany wjecžor wonka wužili.
Knjeni Lipowſka běſche tež hižom na pucźu k wrotam, hdyž jej do myſlow
pſchiṅdźe, zo mohła ſebi hiſchcźe junu hłownu cyrkej wobhladacź a ſo tam
pomodlicź. Wona zaſtupi z wulkimi durjemi a wobhladowaſche ze
ſpodźiwanjom kraſny twar, wyſoke ſtołpy, pyſchne wołtarje. Wſchitka tale
kraſnoſcź a cźichota božoho domu pohnuwachu jeje wutrobu k pobožnoſcźi.
A wona ſo pſched wołtarjom poklakny a ſo cźiſche k ſwojomu ſtworicźerjej
a wótcej modleſche. Stanywſchi ſebi cyrkej dowobhladowaſche a prajeſche
pſchi ſebi: „O kak ſu naſchi prjedownicy we ſtarych cžaſach ſwojoho Boha
zaṅcź měli a cžeſcźowali, hdyž ſu tak kraſne a pyſchne twarjenja k joho
ſłužbje twarili. Kak wjele cžłowjekow <pb n="5"/>je ſwoje pjenjezy, ſwój
cžas a ſwoje mocy woprowało, prjedy hacž bu tónle twar dokonjany, a kak
wjele tyſacow cžłowjekow je ſo hižon we tutym templu zhromadźowało k
wulkomu woporej, kotryž ſo wſchědnje Knjezej ſwěta wopruje!“

A dale wobhladowaſche wona pobocžne khapałki z wołtarjemi,
wobhladowaſche rjane ſwjecźata ze ſtarych cžaſow, ſtare rowne wopomniki
z napiſami we dźiwnym, nětko ſkoro njeznatym piſmje, kotrež mjena
zaſłužbnych mužow pozdźiſchim cžaſam wopowjeduja. Nihdźe njeběſche tam
žanoho cžłowjeka widźecź, cźiſchina knježeſche we domje božim, jenož z
nazdala běſche ſłyſchecź hołk luda, pſched měſto pucźowacoho. Jej
běſche, hako by cyle ſama na cyłym ſwěcźe była a ſo mjez rowami ſwojich
bratrow a ſotrow pſchekhodźowała, kotſiž ſpachu měrny ſpar we ſwojim
Knjezu. Cźim bóle hnujachu jejnu wutrobu rowne napiſy; woſebje jedyn
woſta jej bóle we myſlach, dyžli druhe: „Zbóžni ſu morwi, kotſiž ſu we
Knjezu wumrjeli. Pſchetož duch praji, zo dyrbja wot nětka wotpocžowacź
wot ſwojich dźěłow; pſchetož jich ſkutki jich ſcźěhuja“ (Pot. zjewj.
♣XIV,♠ 13). Tute ſłowa rozpominajo ſtupi wona do druheje pobocžneje
khapałki. Tu wuhlada wona holcžatko cžornu draſtu woblecžene, ſnadź 8
lět ſtare. Pſched wołtarjom klecžo mějeſche holcžka rucžcy ztyknjenej a
hladaſche tak nutrnje na wołtaŕ, zo zaſtupjenjo knjenje Lipowſkeje
njepytny. Holcžka ſo modleſche a ſylzy běžachn jej po cžerwjenymaj
licžkomaj, jeje woblicžo pak wozjewjeſche podatu zrudobu, nutrnu
pobožnoſcź. Knjenje Lipowſkej běſche holcžki žel, tola njechaſche ju we
modlitwje zatorhnycź. Hakle hdyž holcžka ſtany, pſchiſtupi wona k njej,
z lubym hłoſom prajicy: „Ty drje ſy jara zrudna, luba holcžka? Schto je
tebi? Cžoho dla płacžeſch?“

Z nowa pocžachu ſo holcžcy ſylzy po licžkomaj ronicź, hdyž powjedacź
pocža: „Dźenſa pſched lětom je mój luby nan wumrjeł, a dźenſa tydźenja
ſu mi macźeŕku zahrjebali.“

„Wo cžo dha ſy Boha luboho Knjeza tak nutrnje proſyła?“ wopraſcha ſo
knjeni.

„Zo chcył ſo wón nade mnu ſmilicź. Ja njemóžu k nikomu hicź, hacž k
njomu. Sym drje hiſchcźe pola ludźi, we kotrychž khěži na podrožſtwje
bydlachmy. Ale woſtacź tam njemóžu, jutſe dyrbjach woteṅcź; tak je mi
wobſedźeŕ dźenſa zaſy prajił. We měſcźe mam drje někotrych pſchiwuznych
(t. j. krjejnych pſchecźelow) a bych ſo wjeſeliła, hdyž by ſo tón abo
tamny nade mnu ſmilił a mje k ſebi wzał. Naſch knjez faraŕ, kotryž je
moju macź we jeje khoroſcźi cžaſto wopytował a nam njewuprajnje wjele
dobroty cžinił, je jim to tež krucźe doſcź wotrycžał, zo je jich
winowatoſcź, zo ſo za mnje ſtaraja. Ale woni njemóžeja mjez ſobu
dowujednacź, ſchtó ma mje kubłowacź. Ja jim to tež za zło nimam, dokelž
maja ſami dźěcźi a hewak nicžo njewobſedźa, hacž ſchtož ſebi z dźěłom
ſwojeju rukow zaſłužeja.“

„Wbohe dźěcźo,“ rjekny knjeni, „to njeje dźiwa, zo ſy zrudna.“

„Haj, ſym tež jara zrudna ſem pſchiſchła, ale Bóh je mi zdobom wſchitku
zrudnoſcź wotewzał. Ja ſebi žaneje ſtaroſcźe wjacy njecžinju, dyžli
teje, zo bych pſchecy prawje po joho woli žiwa była a ſo jomu
ſpodobała.“

Słowa njewinwatoho dżěſcźa a ſprawny pohlad jeju wupłakaneju wócžkow
lubjeſche ſo knjeni Lipowſkej a wona pohladowaſche pſchecźelnje na
holcžku, prajicy: „Ja měnju, zo je Bóh twoju próſtwu wuſłyſchał. Tebi
budźe pomhane. Pȯj zo mnu.“

Holcžka pohladowaſche ze ſpodźiwanjom na cuzu knjeni a woſta we
njewěſtoſcźi ſtejo; ſkóncžnje rjekny: „Haj, hdźe dha? ja njeſměm; dyrbju
domoj.“

Knjeni Lipowſka jej wotmołwi: „Ja znaju waſchoho wyſokodoſtojnoho knjeza
fararja derje, kotryž je twojej njebohej macźeri telko dobroty cžinił. K
njomu póṅdźemoj a z nim chcu ſo rozrycžecź, kak móhło ſo tebi pomhacź.“

To prajiwſchi wza wona holcžku za ruku a dźěcźo dźěſche rad ſobu.

2. Na farje.

Z wjeſołym ſpodźiwanjom ſtany knjez faraŕ wot ſwojoho blida, hdyž knjeni
z dźěſcźom pola njoho zaſtupi. Knjeni Lipowſka jomu powjedaſche, zo je
tute dźěcźo hakle nětko zeznała. Potom dowjedźe wona holcžku ze jſtwy,
dokelž chcyſche z knjezom fararjom něſchto ſama porycžecź. A wona
rycžeſche jomu: „Wyſokodoſtojny knježe! ja bych tule holcžku k ſebi
wzała a joho macźeŕ była. Moje dźěcźi ſu mi zahe wumrjełe. Moja wutroba
mje pohnuwa, zo bych ſwoju macźeŕſku luboſcź tomule dźěſcźu
pſchiwobrocźiła. Tola prjedy chcu wjedźecź, hacž mi wy to radźicźe, kiž
ſtarſchej a dźěcźo derje znajecźe. Ja chcu rady ſwoje krótke žiwjenjo na
zemi pſchez tón abo druhi dobry ſkutk wuznamjenicź. Měnicźe wy, zo by
dobrota na tutym dźěſcźu derje nałožena była?“

<pb n="6"/>

Pobožny knjez pozběhny ſwojej wocži k njebju a prajeſche ze ſtyknjenymaj
rukomaj: „Bože wjedźenjo budź khwalene. Wjetſchi ſkutk miłoſcźe
njemóžecźe cžinicź a pobožniſche, pěkniſche a rozomniſche dźěcźo bórzy
njenamakacźe. Jeje ſtarſchej běſchtaj ſprawnaj cžłowjekaj, pobožnaj a
kſcheſcźanſkaj. Swoje jenicžke dźěcźo, Madlenu, ſtaj na najlěpje
kubłowałoj. O ja ženje njezapomnju, z kajkej ſtaroſcźu mrějaca macź na
tele ſwoje wulcy lubowane dźěcźatko pohladowaſche, kiž płakajo pſchi
jeje łožu ſtejeſche. Ale z dowěrnym pohladom pozběhny wona wocži k
njebju a prajeſche: „Ty, wótcže we njebjeſach, budźe tež jeje nan. Ty
daſch mojomu dźěſcźu druhu macź. To ja wěm a we měrje wumru.“ Tele ſłowa
mrějaceje macźerje ſo nětko dopjelnjeja a wěſcźe je Bóh was, knjeni,
wuzwolił, zo macźe tomule dźěſcźu druha macźeŕ bycź. Toho dla je was do
hłownoho měſta pſchiwjedł a wam nutsdał, zo byſchcźe pſched woteṅdźenjom
hiſchcże junu joho templ wopytała. To je joho ſkutk. Z dźakom budź joho
mjeno khwalene.“

Knjez faraŕ zawoła nětko ſyrotku do jſtwy a prajeſche: „Hlej, Madlena,
tale dobra a cžeſcźowna knjeni chce twoja macź bycź. To je za tebje
wulke zbožo. Chceſch ty z njej hicź a jej dobra dźowka bycź?“

Rady prajeſche Madlena „haj“ a pocža z radoſcźe płakacź, tak zo ſłowcžka
prajicź njemóžeſche. Z pohladnjenjom ſo knjeni dźakowaſche a koſcheſche
jeje ruku.

Knjez faraŕ jej hiſchcźe rycžeſche: „Hlej, moje dźěcźo, kak ſo Bóh za
tebje ſtara. Hdyž twoja njewboha macż na ſmjertnym łožu ležeſche, běſche
wón tule twoju druhu macź hižon ſem pſchiwjedł a wón njedaſche jej
prjedy woteṅcź, hacž běſche wona tebje namakała a za dźowku pſchijała.
Spóznaj we tym joho wótcowſke zaſtaranjo. Lubuj joho z cyłej wutrobu,
dowěrjej ſo na njoho a dźerž joho kaznje. Tejle knjenje, kotruž je tebi
Bóh za macź dał, budź dobre, poſłuſchne dźěcźo, kaž ſy to ſwojej
njewbohej macźeri była. Dha změje wona wjeſelo na tebi a tebi ſo derje
póṅdźe. Woſebje na to njezapomń: we twojim dalſchim žiwjenju njebudźeſch
cyle bjez cźerpjenja a tyſchnoſcże; ale tehdom modl ſo z runje tak
dźěcźacej dowěru k Bohu, kaž ſy to dźenſa we cyrkwje cžiniła, a wón
budźe kóždy cžas twój ſwěrny pomocnik, kaž je tebi nětko pomhał.“

Na to buchu hiſchcźe Madlenini pſchiwuzni powołani a njemějachu nicžo
napſchecźo tomu, zo knjeni Lipowſka ſyrotu k ſebi bjerje, ale wjeſelachu
ſo na tym a běchu jara ſpokojeni. Wjetſcha hiſchcże bu jich wjeſołoſcź,
hdyž ſłyſchachu, zo chce wona holcžicu wzacż, kajkaž je a jeje macżeŕne
zawoſtajenſtwo kaž tež jeje draſtu jim woſtajicź. Madlena wuproſy ſebi
někotre macźeŕne pacźerjace knihi k wopomnjecźu.

Na zajtra rano wza knjeni Lipowſka Madlenu ſobu do ſwojoho woza a
jědźeſche z njej na ſwój hród.

3. Na hrodźe.

Pozdźe w nocy pſchijědźe knjeni Lipowſka z Madlenu na ſwój hród. Madlena
wjecžerjeſche z njej; potom bu do komorki dowjedz̓ena a knjeni Lipowſka
jej rjekny: „To je wot nětka twoja komorka; dobru nóc, ſpi ſtrowa.
Njezabudź ſwěcu haſnycź.“ Madlena běſche na pſchecźelnoſcźi knjenje jara
zwjeſelena a dźakowaſche ſo Bohu nutrniſcho za joho dobrocźiwe
zaſtaranjo. Pokojnje potom wuſny.

Hdyž na zajtra rano wotucźi, namaka nowu winu k wjeſołoſcźi a k dźakej
napſchecźo Bohu. We měſcźe běſche jich wobydlenjo we wuzkej cźěmnej
haſcy było, a jeje komorka njewohlada za cyłe lěto bože ſłóncžko. Tudy
na hrodže ſwěcźeſche raṅſche ſłóncžko pſchez jeje wokna a wubudźi ju ze
ſpanja. Madlena hnydom ſtany, ſtupi k woknej a hladaſche na rjanu
krajinu pſched jeje wocžomaj. We zahrodźe roſcźechu kuchinſke zeliny,
kcźějachu róžicžki a ſadowe ſchtomy běchu połne běłych a cžerwjenych
kcźeṅkow. Na druhu ſtronu pak zelenjachu ſo pola, tam a ſem běſche
khłódny lěſk widźecź, tam a ſem ſtejachu lubozne wjeſki. Skȯncžnje
mjezowachu daloke hory z wobzornej módrinu. Madlena klecžo ſwojoho
dobroho Boha khwaleſche.

Knjeni Lipowſka běſche Madlenje lubowaca, ſtaroſcźiwa macźeŕ, a Madlena
ju lubowaſche a cžinjeſche rady, ſchtož móžeſche ſebi z jeje wocžow
wothladacź; wona njecžakaſche na kazanjo. Wyſche toho běſche pobožna a
ponižna a khodźeſche rady do ſchule, hdźež nic jeno pſchez kſcheſcźanſku
wucžbu Boha bóle a lěpje ſpoznawaſche a ſwoju wutrobu za wſchitko dobre
dźeń a bóle zahorjeſche, ale tež we druhich ſchulſkich pſchedmjetach, we
cžitanju, piſanju a licžbowanju rjenje pokracžowaſche. Po ſchuli
pomhaſche we kuchini a zahrodźe, zo by dźěłej pſchiwuknyła. Hdyž běchu
tute dźěła dokonjane, dźěſche wona k knjeni a ſchtrykowaſche abo
pſchedźeſche tam a poſłuchaſche na jejne rozomne a ſpomožne powjedanja.
Pozdźiſcho wuknjeſche wot knjenje tež ſchicź a druhe ſchwadlcžiſke
dźěła.

Madlenina draſta běſche pſchiſtojna a dobra, kaž jej pſchiſłuſcheſche.
Podarmnu pychu njemȯžeſche knjeni Lipowſka widźecź, ale prajeſche
cžaſto: „Schto pomha holcam, hdźež ſo woſobnje a pyſchnje draſcźa? za
burow <pb n="7"/>ſu wone knjejſke a za woſobnych woſtanu tola hubjene;
ſkóncžnje nichtó wo nje njerodźi.“ Madlena roſcźeſche pod
wobkedźbowanjom rozomneje knjenje a we ſwojej ſrěnjej draſcźe běſche
wona wobraz njewinowateje, ponižneje knježny. Jeje licžcy
cžerwjenjeſchtaj ſo porno róži we zahrodźe. To drje jej někotražkuli
zawidźeſche, kotraž běſche pſchez reje a druhe njepocžinki woblědnyła.

Wjacy lět běſche Madlena pola knjenje Lipowſkeje zbožownje žiwa była,
hdyž tuta cźežcy ſkhorje. Madlena wobhlada a zaſtara ju ſwěrnje kaž
ſwoju prawu macź. Wona wot njeje wſchitko zdalowaſche, ſchtož móhło ju
zrudźicź abo naprěki bycź. Toho dla njemějeſche knjeni nikoho radſcho
wokoło ſo, dyžli Madlenu. Ta ſydaſche cyłe nocy pſchi jeje łožu a
podawaſche jej, ſchtož ſebi wona žadaſche. Hacžrunje běſche knjeni dołhe
cžaſy khora, ſtaraſche ſo Madlena pſchecy jenak ſwěrnje a ródnje za nju.
Knjeni Lipowſka widźeſche tule jeje dźěcźacu luboſcź a žohnowaſche tón
dźeń, na kotrymž běſche Madlenu k ſebi wzała.

Junu we zymnej nocy bu z khorej hórje a wona žadaſche ſebi ſamowar
(thej). Madlena jón khwatajcy pſchihotowa a pſchinjeſe jón do łoža.
Knjeni ſo napi a rjekny potom: „Luba Madlena, ty wjele na mni cžiniſch.
Moje dźěcźo njeby mje lěpje wothladało. To zapłacź tebi Bóh. Ale tež ja
njecham to njepłacźene woſtajicź: ſym we wotkazanju tež na tebje
ſpomniła. Luboſcź drje ſo njehodźi zapłacźicź, ale ty zhoniſch, zo
njejſym njedźakowna. Ja ſym tebi něſchto wěſte wuſtajiła, zo tebi
khudoba njeby žanych zadźěwkow pſchi twojim zaſtaranju cžiniła. Po mojej
ſmjercźi zhoniſch wſchitko.“

Madlena płakaſche a proſcheſche, zo tola njechała wo wumrjecźu rycžecź;
ale knjeni prajeſche: „njepłakaj, lube dźěcźo! ſmjercź njeje tak
zatraſchna, kaž ſo zda. Wona nas z jaſtwa wumoži, we kotrymž pſchebywamy
a wotewrja nam wrota do kraſniſchoho ſwěta. Ja ſo wjeſelu, zo ſkoro toho
wohladam, do kotrohož ſym wěriła, byrnje joho njewidźała. — Ty pak, luba
Madlena, woſtań pobožna, lubuj Boha z cyłej wutrobu, njecžiń ženje nicžo
złe, ale prócuj ſo pſchecy za dobrym: potom budźe tež tebi ſmjercź něhdy
lóhka a ſłódka. — To njeje nicžo zatraſchne, wot wſchitkich cźerpjenjow
wumoženy bycź a k lěpſchomu žiwjenju pſcheńcź.“

Knjeni Lipowſka mjelcžeſche khwilu a dźeržeſche kſchiž we rukomaj,
kotryž běſche drjewjany, ale jara rjenje wudźěłany. Ze ſylzami pobožneje
hnutoſcźe koſcheſche wona tutón kſchiž a prajeſche: „Nětko hiſchcźe
widźu ſwojoho Wumožnika we tutym znamjenju, ale bórzy wohladam joho wot
woblicža k woblicžu. Hacž do toho cžaſa dopomnja mje tute drjewjane,
njedoſpołne znamjo na joho wulku luboſcź, z kotrejž wón tež za mnje na
kſchižu krawjeſche, woblědny, ſwoju hłowu pokhili a wumrje. Na zemi
běſche wón mój najlěpſchi pſchecźel, to wěm z nazhonjenja. Najſłódſche
hodźinki mojoho žiwjenja ſu te, kotrež ſym we rozpominanju joho
pſchikłada a joho luboſcźe hacž do ſmjercźe, we modlitwje a wutrobnym
rozrycžowanju z nim pſchecžiniła. Za nas cžłowjekow njeje nihdźe druhdźe
zbožo, dyžli we wěrje do njoho a we dopjelnjenju joho ſłowow. Hdyž ſo we
cźerpjenju jomu dowěrjamy, njewoſtaji nas wón ženje bjez ſłódkoho
potróſchtowanja; a tak namakam tež ja we joho ſłowach nětko ſwój
poſledni tróſcht. Wón prajeſche ſwojim wucžownikam: we domje mojoho
Wótca je wjele wobydlenjow, by-li hinak było, budźich wam to prajił. Ja
jdu, wam tam měſta pſchihotowacź. — Ja ſebi myſlu, zo je tam tež za mnje
měſto pſchihotowane. Mój knjez dźe a mje woła; ja z wjeſołoſcźu jdu.“
Bóle pocža wona ſłabnycź, Madlena zawoła ludźi a póſła po knjeza
fararja, kotryž běſche khoru hižon prjedy ze ſakramentami khorych doma
wobſtarał. Knjez faraŕ wudźěli knjenje „požohnowanjo mrějacych“ a
ſpěwaſche na to cyrkwinſke modlitwy za mrějacych. Hiſchcźe junu wotewri
knjeni Lipowſka ſwojej woeži a jeje poſledne ſłowa běchu: „Knježe, do
twojeju rukow porucžam ſwoju duſchu.“ Borzy na to pobožna, bohabojazna
žónſka cźiſche wuſny. Madlena płakaſche tak horce ſylzy, kaž tehdom,
hdyž pſchi cźěle ſwojeje macźerje klecžeſche.

4. Herbſtwo.

Knjeni Lipowſka běſche we cyłej wokołnoſcżi znata a lubowana a woſebje
khudźi cžeſcźowachu we njej ſwoju ſtajnu dobrocźeŕku. K jeje pohrjebej
běchu ſo wulke cžródy ludu zhromadźiłe a mnohe ſylzy kapachu na njeje
row. Tež wjele woſobnych pſchiwuznych běſche pſchiſchło.

Hdyž běſche potrjebna ſwjatocžnoſcź dokonjana, bu na hrodźe knjenine
wotkazanjo wotewrjene. Madlena mějeſche tam 2 tyſacaj toleŕ wuſtajenej:
dań mějeſche wot dnja wužiwacź, hdyž ſo wotkazanjo wotewri; cyłe
pjenjezy dyrbjeſche doſtacź, hdyž ſo wuda. Wyſche toho běſche jej
dowolene, zo ſmě ſebi ze zawoſtajenych wěcow jedyn kruch k wopomnjecźu
wubracź, kotryžkuli by ſo jej po dobrym rozmyſlenju ſpodobał.

Někotſi wujojo a cźety hroznje hladachu, zo ma Madlena dwaj tyſacaj
toleri dóſtacź. Młódſche zemjanki bojachu ſo, zo najdróžſchi a
najwoſobniſchi kruch z Li<pb n="8"/>powſcynoho zawoſtajeṅſtwa zhubja. Z
tajenej pſchecźelnoſcźu pocžachu Madlenje radźicź, ſchto by ſebi
wubrała: „Hlej, tule draſtu z dobreje židy z piſanymi róžicžkami!
Wobhladaj ſebi ju jeno prawje. Róžicžki ſu tajke, zo jim podobne wjacy
njenamakaſch. A kak huſta a tołſta je tuta žida. Ta draſta ſama ſteji.
To běſche kwaſna draſta njewboheje cźety. Rjeńſchu nihdy njedoſtanjeſch.
To by za tebje kwaſna draſta była.“

Jedyn z pſchitomnych pſchiwuznych, ſtary wyſchk bjeze wſchoho tajenja,
prajeſche pak: „Tale draſta ſo za Madlenu njehodźi. Njebajcźe jej tola
tajke wěcy. Wyſche toho nima nichtó do toho rycžecź. Njech ſebi wona
ſama wuběra.“

Woſobne knjeṅki hladachu za joho rycž hroznje na njoho a radźachu
Madlenje zaſy pak to, pak tamne. Madlena běſche wot jich radźenjow a
wabjenjow kaž zawjercźana a njewjedźeſche, ſchto by ſebi wubrała.
Pytnywſchi to, rjekny zaſtojnik, kotryž běſche wotkazanjo wotewrił a
wozjewił: „Madlena je khuda ſyrota. Moja winowatoſcź je, zo ſo po njej
horje bjeru. Tu ſu wſchelake woſobne wěcy, ze złota a drohich
kamuſchkow. Knjeni Lipowſka chcyſche, to ja wěm a to wotkazanjo zjawnje
doſcź wupraja, Madlenje něſchto zawoſtajicź, ſchtož je wjele winojte a
ſchtož móže jej we nuzy pomoc bycź. Toho dla dam Madlenje cžas, zo móže
ſebi rozkłaſcź, ſchto chce ſebi wubracź. Njech wona jutſe zaſy pſchińdźe
a nam praji, ſchto chce, a potom jej ja to pſchepodam.“

Nětko zapocžachu ſo nowe radźenja. Hrodowſka kuchaŕka radźeſche
Madlenje, zo by ſebi złoty pjerſchcźeń z dejmantowym kamuſchkom abo
wjazbu dobrych, woſobnych kóraŕkow (parlow) wubrała. Stary zahrodnik
měnjeſche, zo by ſo za Madlenu najlěpje mały wobrazk njewboheje knjenje
hodźił, kotryž běſche do złota a dejmancźikow zaſadźeny. Słužownicy
pſchiwuznych pak wobkrucźachu, zo jich knježa nihdy njepſchidadźa, zo by
ſebi Madlena něſchto tajke wubrała, ſchtož tajke ſproſte holcy noſycź
njeſmědźa.

Na zajtra ſtejachu herbjo kaž k zwadźe pſchihotowani a woſebje woſobne
knjeńki njemóžachu wótrje doſcź na Madlenu hladacź. A Madlena jim
prajeſche: „O moje hnadne knjenje, mi njeje wo to cžinicź, zo bych
někajku drohu wěc k wopomnjecźu doſtała. Tež najſnadniſcha wěc by za
mnje najwjetſchu winojtoſcź měła, dokelž je wot mojeje dobreje, lubeje
knjenje. Wona je mi tak doſcź pjenjez wotkazała, ſchtož ja ženje
zaſłužiła njejſym. Dokelž pak ſměm ſebi ſwobodnje wuzwolecź, proſchu wo
drjewjany kſchiž, kotryž hnadna knjeni pſchi ſwojim mrěcźu we rukomaj
dźeržeſche a kotryž je ze ſwojimi poſlednimi ſylzami a ze ſwojim
ſmjertnym potom macžała. To budźe mi najlubſcha wopomnjeńka a dopomnja
mje na jeje poſlednje napominanja, kotrež je mi jeje mrějacy hort
wuprajił. Hdyž ſo po tychle napominanjach zadźeržu, móžu złoto a drohe
kamuſchki lohcy woſtajicź. Požohnowanjo njewboheje knjenje budźe potom
na mni wotpocžowacź.“

Ta próſtwa ſo wſchitkim jara ſpodobaſche a khwalachu jeje pobožne
wuzwolenjo z wjele ſłowami, hacžrunje ſo we wutrobje tomu ſmějachu.
Kuchaŕka pak prajeſche jducy pſchi wonhicźu Madlenje: „Ty ſy hłupa
holca, zo ſebi njejſy nicžo lěpſche wubrała. Njejſy dha ſo dohladała, zo
ſym pſchecy na tebje kiwała? Stary kſchiž budźiſche ſebi tak na
pſchidawk wzacź móhła; nichtó dźě njeby to kedźbu měł a ſo za tym
praſchał. To njejſy mudra.“

Stary zahrodnik pak prajeſche; „Bóh tebje žohnuj, lube dźěcźo; ty ſy
dobra pobožna a dźakowna duſcha. Drjewjany kſchiž pſchinjeſe tebi wjacy
žohnowanja, dyžli złoto a poſkicźi tebi we cžaſu nuzy a drje hiſchcźe we
twojej ſmjertnej hodźinje wjacy tróſchta, dyžli koraŕki a drohe
kamuſchki. Dopomń ſo tehdom na moje ſłowo.“

Madlena khowaſche drjewjany we kſchinje a wón běſche jej najwažniſchi a
najlubſchi kruch jeje zamoženja. Wyſche toho wjeſeleſche ju jara, zo je
ſo z luboſcźe k pokojej z njenahladnej wěcu ſpokojiła. Tamne nahramne
knjeńki zwadźichu ſo pſchi dźělenju woſobnych wěcow a mějachu z cyłoho
herbſtwa wjacy mjerzanja, dyžli zwjeſelenja.

5. Njezbožo.

Nimale lěto pſched ſmjercźu knjenje Lipowſkeje běſche ſebi zahrodnikowy
ſyn Madlenu za mandźelſku doſtacź žadał. Wón běſche ſprawny, pſchiſtojny
młodźenc. Dokelž joho macź wjacy žiwa njeběſche, rycžeſche wón z nanom
wo tutej wěcy. Nanej ſo to ſpodobaſche a wón to knjeni wozjewi. Ta jomu
rjekny: „Twoja a twojoho ſynowa žadoſcź je tež moja. Ty ſy ſwojoho ſyna
derje kubłował a wot małoſcźe bohabojoſcźi, ſprawnoſcźi, poměrnoſcźi,
pilnoſcźi a porjadnoſcźi pſchiwucžował. Wón je ſo pſchecy zadźeržał, kaž
ſo pſchiſtojnomu młodźencej pſchiſłuſcha. Ja dha napſchecźo tomu nicžo
nimam a twoje žadanjo mje wjeſeli. Ale nětko je tebi hiſchcźe zahe,
ſwoju ſłužbu wotedacź. Twój Jakub dyrbi hiſchcźe na někotry cžas do
měſta, zo by we zahrodniſtwje dowuknył, ſchtož ſo nětko wot knježich
zahrodnikow žada. <pb n="9"/>Hdyž ſo za někotre lěta zaſy wrócźi a mataj
potom wón a Madlena hiſchcźe teſame myſle, pſchiṅdu ja, budu-li žiwa,
ſwojej Madlenje na kwas.“ Z tutym wotmołwjenjom běchu nan, Jakub a
Madlena jara ſpokojeni. Knjeni Lipowſka běſche Jakubej něſchto draſty
naſchicź dała, a joho z pjenjezami a dobrym wopiſmom k wěrchowſkomu
zahrodnikej póſłała.

Hdyž nětko po knjeninej ſmjercźi Madlena njewjedźeſche, hdźe by ſchła,
wza ju ſtary zahrodnik k ſebi a wona jomu joho małe hoſpodarſtwo
wjedźeſche. Za lěto pſchińdźe Jakub domoj a wobžarowaſche z Madlenu
jara, zo knjeni Lipowſka njemóže na jeju kwas pſchińcź. Hdyž wonej hako
nawoženja a njewjeſta, zwěrowanaj z cyrkwje ſtupiſchtaj, wopytaſchtaj
najprjedy row ſwojeje dobrocźeŕki, kotryž běſche Jakub z róžemi rjenje
wupyſchił. Tam ſo ze ſylzojtymaj wocžomaj a dźakownej wutrobu za
njewbohu modleſchtaj.

Jakub a Madlena běſchtaj zbožownaj a noſcheſchtaj ſtaroho nana tak móhł
rjec na rukomaj. Ale tež jeju žiwjenjo njewoſta bjez cźerpjenja. Prjedy
hacž ſo tſi lěta minychu, wumrje Jakubowy nan. To běſche wulka žałoſcź
we domje a pſchi pohrjebje płakaſchtaj wonej njetajene ſylzy.

Lěto pozdźiſcho padny Jakub ze ſchtoma, złama ſebi ruku a wobſchkodźi ſo
tak, zo lědom ze žiwjenjom woteṅdźe. Dokelž ze złamanej ruku wjacy
dźěłacź a zahrodniſtwo wobſtaracź njemóžeſche, dyrbjeſche za ſchtwórt
lěta wobydlenjo wopuſchcźicź a doſta wot ſkupoho knjejſtwa z hnady jeno
ſnadny wuměnk. Jakub běſche ſtruchły a kaž poraženy, zo dyrbi ſłužbu
wopuſchcźicź a prajeſche połny ſtaroſcźe: „Z cžim ſo nětko zežiwimoj a
ſwojej dźěſcźi wudźeržimoj?“ Madlena prajeſche tróſchtna: „Dowěŕmoj ſo
Bohu. Wón je dotal pomhał a pomha dale. Pſchi tym dyrbimy cžinicź,
ſchtož je we naſchich mocach. Zrědka hdy we žiwjenju je tak złě, zo ſebi
cžłowjek njemóhł pomhacź, kotryž ſo Bohu dowěrja a dźěła.“

Wuradźowaſchtaj, ſchto byſchtaj cžiniłaj a pſchiṅdźeſchtaj na to, zo
chcetaj ſebi we wſy khěžu kupicź a klamarſke wěcy pſchedawacź, kotrež
burſki lud najbóle trjeba. Jakub chcyſche pſchedawanjo wobſtaracź a
Madlena měnjeſche, zo ſebi ze ſchicźom pódla domjacych wobſtaranjow
něſchto pſchizaſłuži. We wſy běſche runje khěžka napſchedań. Wonej
chcyſchtaj ju kupicź a wuporjedźecź, dokelž běſche trochu zanjerodźena.
K tomu pak běſche pjenjez trjeba, a dyrbjeſche ſo tež Jakubowe lěkowanjo
zapłacźicź. Madleninaj dwaj tyſacaj toleri běſchtaj we měſcźe pola
pſchekupca na dani. Jakub dźěſche toho dla k njomu, zo by połojcu tutych
pjenjez domoj wzał. Ale pſchekupc rjekny, zo hakle za lěto płacźi,
dokelž je to pſchi požcźenju tak wucžinjene; prjedy žanoho pjenježka
njewoteda. Jakub a Madlena běſchtaj tak do noweje ſtaroſcźe pſchiſchłoj;
tola bȯrzy namaka ſo rada: bohaty bur ze wſy požcźi jimaj na lěto trěbne
pjenjezy. Tak bu khěžka kupjena, wuporjedźana a Jakub a Madlena
zacźehnjeſchtaj z dźěſcźomaj do njeje. Swoje klamy zaſtaraſchtaj z
dobrymi tworami, běſchtaj napſchccźo kóždomu pſchecźelnej,
pſchedawaſchtaj, tak tunjo hacž ſo hodźeſche a dawaſchtaj dobru měru a
wahu. Tak doſtaſchtaj doſcź kupcow. Wonej na ſebi zhoniſchtaj, zo
ſprawnoſcź najdlěje traje a za ſnadny dobytk, cžaſto woſpjetowany, wjacy
pomha, dyžli wjetſchi dobytk, kotryž zrědka pſchikhadźa. Zaſy běſchtaj
zbožownej po wſchelakich wobcźežnoſcźach a cźerpjenjach, kotrež běſchtaj
we poſlednim lěcźe pſchetracź dyrbjałoj. Njemóžeſchtaj ſo Bohu
dodźakowacź, zo je jej z dźěſcźomaj zaſy do tak dobrych wobſtejenjow
pſchiwjedł.

6. Njenadżita pomoc.

Na zemi njeje wobſtajnoho zboža. Zrudoba ſo z wjeſelom zaſtupuje. To
Jakub a Madlena z nowa nazhoniſchtaj. Prjedy hacž běſche ſo lěto minyło,
roznjeſe ſo po wſy powjeſcź, zo je tamny pſchekupe we měſcźe płacźicź
pſcheſtał a zo ſu Madleuine cyłe pjenjezy zhubjene. Bur, kotryž běſche
jimaj pjenjezy požcźił, pſchiběža cyły njemdry na njej, ſwarjeſche a
kleſche zatraſchnje na njej, hacžrunje běſchtaj cyle njewinowatej a tak
doſcź pſcheſtroženej. Bur jimaj wozjewi, zo jeju dom ze wſchitkim
wobſedźeńſtwom pſchedacź da, je-li jomu na poſtajenym dnju pjenjezy
njewupłacźitaj. We njemdroſcźi bijeſche wón wo blido. Tak naſtachu
Jakubej a Madlenje ſtaroſcźe połne dny. Hiſchcźe tſi njedźele běſche
hacž do cžaſa, k wupłacźenju poſtajenoho, a wonaj ſebi žiweje rady
njewjedźeſchtaj. Tola ſo Bohu dowěrjeſchtaj a proſcheſchtaj joho
wſchědnje wo pomoc. Madlena ſo najbóle tyſcheſche, mějeſche pak tež
najſylniſchu dowěru na Boha, hacžrunje chcyſche ſo jej wutroba ze
ſtaroſcźu puknycź. Wjecžor pſched dnjom, na kotrymž dyrbjeſchtaj burej
požcźene pjenjezy wupłacźicź, dźěſche wona do ſwojeje komorki, zo by tam
wot muža a dźěſcźow njewidźana płakała. We tyſchnoſcźi ſwojeje wutroby
wza wona krucźe do ſwojeju rukow drjewjany kſchiž, drohu wopomnjeńku na
cźerpjenja, ſcźerpnoſcź a pobožnu dowěru knjenje Lipowſkeje a
klaknywſchi pocža ſo wótſe modlicź: „O mój bójſke Wumožniko, hlej we kak
wulkej nuzy ſym. Mi njeje wo mnje, ale wo muža a dźěſcźi cžinicź. Kak ſo
wbohimaj tola póńdźe! Moja wutroba ſo kwěka, <pb n="10"/>hdyž na to
pomyſlu. Nic za ſo, ale za nich proſchu. Kaž ty we ſmjertnej ſtyſknoſcźi
ſwojoho njebjeſkoho Wótca proſcheſche, tak proſchu tež ja: Wótcže, je-li
móžno, wzmi tutón kheluch wote mnje; tola nic moja, ale twoja wola ſo
ſtań!“

Wona mjelcžeſche a płakaſche cźiſche. Jeje ſylzy macžachu kſchiž. A wona
dale zdychowaſche: „Žałoſcź mojeju dźěſcźow złama mi wutrobn. Twoja
wótcowſka wutroba, luby Wótcže we njebjeſach, je luboſcźe połna. O
ſłyſch dha mnje, ſmil ſo nade mnu a nad mojimaj dźěſcźomaj. Byrnje
macźeŕ na ſwoje dźěcźo zabycź móhła, ty tola na nas njezabudźeſch. To ſy
ty ſam prajił. Wopokazaj nam ſwoju wótcowſku ſmilnoſcź.“

Boloſtnje płakajo hladaſche wona na kſchiž, kotryž hiſchcźe we rukomaj
dźeržeſche, a proſcheſche: „O mój bójſki Wumožniko, kaž ſy ty ze kſchiža
na ſwoju ſwjatu macźeŕ pohladał, tak pohladaj nětko z njebjes na khudu,
hrěſchnu macź, kotraž z boloſcźu hinje. Ty ſy wſchitkim blizko, kotſiž
ſu tyſchneje wutroby. Wuliń trȯſchta tež do mojeje wutroby a pomhaj mi.
Hdyž ja hako woſyrocźene dźěcźo njewjedźach hdźe, ſym ſo we ſwojej nuzy
a wopuſchcźenoſcźi we twojim templu k tebi wołała a ty ſy mje ſpodźiwnje
wuſłyſchał. O wuſłyſch mje tež nětko!“

Dołho ſo wona tak a na podobne waſchnjo modleſche, a hlej, jej bu lóže
wokoło wutroby a wona dopomni ſo na ſłowa měſchcźanſkoho knjeza fararja:
„Bóh budźe kóždy cžas twój ſwěrny pomocnik, kaž je tebi nětko pomhał.“
Změrowana a poſylnjena pſchez dowěru na Boha wona ſtany, nic wjacy ze
ſylzami žałoſcźe, ale ze ſłódkimi ſylzami nutskownoho tróſchta, a
chcyſche kſchiž zaſy na joho měſto ſtajicź. Pſchi tym wona pytny, zo je
ſo na zadnej ſtronje kſchiža kuſk drjewa puſchcźił a na zemju padnył.
Kſchiž běſche ſo najſkerje něhdy wobſchkodźił a drjewo zaſy pſchilěpjene
było. Pſchez jeje ſylzy a cźopłotu rukow běſche ſo klih puſchcźił.

Madlena ſtupi k woknjeſchku, pſchez kotrež wjecžorne ſłóncžko
ſwěcźeſche. Wona chcyſche wobſchkodźenjo zaſy porjedźicź.

Ale ſchto to? We kſchižu ſo jaſnje zabłyſchcźi. Madlena ſo ſtróži. Wona
pſchepytowaſche kſchiž a pytny, zo je znutſka wužłobjeny a něſchto
błyſchcźate do njoho zapołožene. Tež dohlada ſo na małe ſuwadło, kiž bě
tak zaſadźene, zo móžeſche ſo jeno z mocu wucźahnycź. A hlej, drjewjany
kſchiž bě nutſka z cžerwjenym ſomotom wukładźeny a nutſka ležeſche
kſchiž wot ſamych dejmantow, kotrež běchu do złota zaſadźene. Madlena
wucźahny kſchižik, zo by ſebi jón wobhladała. Tón ſo we wjecžornym
ſłóncžku z jaſnoſcźu błyſkotaſche, zo to wocži ſkoro znjeſcź
njemóžeſchtaj. Madlena, kotraž běſche pola njewboheje knjenje cžaſto
dejmanty widźała, ſpózna, zo ſu tele dobre.

Na kolena padnywſchi prajeſche wona płakajcy: „O ty mój dobry, luby
Božo! Ty ſy moju próſtwu zaſy na měſcźe wuſłyſchał. O, wzmi tele moje
ſylzy za prěni wopor dźakownoſcźe.“

Khwatajcy běžeſche na to dele a zjewi mužej ſpodźiwne namakanjo. Tón
ſedźeſche we jſtwje zrudny na ławcy a mějeſche najmjeńſche dźěcźo na
klinje ſedźo; wjetſche zboka njoho ſtejeſche. Słyſchicy jeju powjeſcź,
poſkocži wón ze ſpodźiwanjom, pohladny na kſchižik a zawoła: „O Božo,
kak ſpodźiwna to pomoc! Kſchižik je woſobny a drohi. Nětko móžemoj ſwój
dołh zapłacźicź a njetrjebamoj z dźěſcźomaj po proſchenju khodźicź.“

A wón z wjeſołoſcźu płakaſche. Ze ſtyknjenymaj rukomaj ſtejeſchtaj Jakub
a Madlena a pohladowaſchtaj że ſylzojtymaj wocžomaj k njebju. Tež
dźěcźatcy ztyknyſchtej ſwojej rucžcy a płakaſchtej ſobu. Tele ſylzy
ſtarſcheju a dźěſcźow płacźachu pſched Bohom wjacy, dyžli wſchitke
dejmanty pſched wocžemi ſwěta.

7. Dźakowna radoſcź.

Na zajtra po ſwitanju dźěſche Madlena do měſta, zo by z knjezom fararjom
porycžała, k kotromuž mějeſche hižom wot dźěcźacych dnjow najwjetſchu
dowěru. Wón běſche mjeztym zeſtarił a joho włoſy zeſchedźiwiłe. Wona
pokaza jomu kſchiž, powjedaſche cyły podawk a woſpjetowaſche jomu na
kóncu ſłowa, kotrež běſche jej wón pſched telko lětami prajił.

Wjeſele hnuty prajeſche wón: „To je pěknje, zo tamne ſłowa zabyła
njejſy. Nětko widźiſch, zo ſym prawje měł. Haj, Bóh je ſwěrny pomocnik
we nuzy: nichtó joho podarmo njeproſy; ſchtóž ſo jomu dowěrja, toho wón
njewopuſchcźi. Wot twojich dźěcźacych dnjow hacž dotal je ſo wón kaž
ſwěrny nan za tebje ſtarał a tebi pomhał. Woſtań tež dale wobſtajnje
kruta we wěrje do njoho a joho lubowanoho Syna; dopjelń pſchecy joho
ſwjatu wolu, dowěrjej ſo we wſchitkich cźerpjenjach na njoho. Swojej
dźěſcźi kubłuj we tutej wozbóžnjowacej wěrje a Bóh budźe tež z twojimaj
dźěſcźomaj, wón wumoži was ze wſchitkeje nuzy a wozmje was něhdy do
ſwojeje radoſcźe.“

Madlena mějeſche hiſchcźe jenu ſtaroſcź na wutrobje a teje dla běſche z
wyſokodoſtojnym knjezom porycžecź chcyła. „Směm dha ja tutón woſobny
kſchižik za ſwój wobkhowacź? a njewobſchkodźu ja herbow njewboheje
knjenje <pb n="11"/>Lipowſkeje, hdyž ſebi jón ſkhowam a k ſwojomu
wužitkej nałožu? Tónle kſchižik pſchetrjechi wſchitke woſobne wěcy,
kotrež je wona po ſebi zawoſtajiła!“

Knjez faraŕ prajeſche: „Kſchižik je twój. Njewboha knjeni ſnadź njeje
ſama wjedźała, kajka woſobnoſcź je we tutym ze ſtarych cžaſow herbowanym
drjewjanym kſchižu zakhowana. Najſkerje je wón wot jejnoho wuja, kotryž
mějeſche wyſoku cyrkwinſku ſłužbu. Wěſcźe běſche to jeje wola, tebi
najwoſobniſchi kruch ſwojich debjenſtwow wotkazacź. Z luboſcźe k pokojej
a z małym ſpokojna ſy ſebi ty po zdacźu najſnadniſchu wěc wubrała. Ale
Bóh je twoje wuzwolenjo žohnował a po joho dźiwnym wjedźenju ſy ty tola
najwoſobniſchi kruch z jeje zawoſtajeṅſtwa doſtała. Z kſchižom je tebi
Bóh potajny pokład dał. Dejmanty ſu wulke, a kſchižik móže dwaj abo tſi
tyſacy toleri winojty bycź.

Pſchedaj kſchižik a z wuwikowanymi pjenjezami wotpomhaj ſwojej nuzy;
ſchtož wyſche woſtanje, połož na bok za pozdźiſche cžaſy. Wužiwaj ſwoje
zbožo z wjeſołoſcźu, poměrnoſcźu a dźakownoſcźu napſchecźo Bohu.
Drjewjany kſchižik pak ſkhowaj dźěcźom a wnukam hako wopomnjeṅku na
njewbohu knjeni Lipowſku a na wulku dobrotu, kotruž je tebi Bóh
wopokazał.“

Schedźiwy knjez połoži dejmantowy kſchižik zaſy do drjewjanoho a
zaſunywſchi jón, prajeſche: „Schtó by to na tutym hubjenym drjewje
widźał, kajke woſobnoſcźe ma we ſebi! Haj, kaž z tutym kſchižom, tak ma
ſo tež z kóždym cźerpjenjom, kotrež my kſcheſcźenjo jara rjenje
„kſchižik“ mjenujemy. Z wonka runa ſo wone tutomu hubjenomu drjewej, ale
nutſka ma drohi pokład, kotryž je wjacy winojty, dyžli złoto a drohe
kamuſchki. Spominaj na to we kóždym cźerpjenju a njedźerž to za
njezbožo, ale za zbożo a žohnowanjo, hdyž tebje Bóh z cźerpjenjemi doma
pyta. Cžas pſchiṅdźe, hdźež ſo hubjeny zwjerch ſlecže a najcžiſcźiſchi
dobytk ſo pokaza, woſobniſchi, dyžli złoto a drohe kamuſchki. A byrnje
ſo to kóždy krócź tudy njeſtało, dha tola něhdy tam nazhoniſch, zo
běſche kóžde cźerpjenjo potajna, njewuprajnje wulka dobrota boža,
kotrejež płody budźemy hiſchcźe wužiwacź, hdyž budźe zemja znicžena a
wſchitka jeje kraſnoſcź, wſchitke jeje złoto a drohotnoſcźe do procha a
popjeła pſchewobrocźene.“

Cžeſcźowny knjez faraŕ znajeſche we měſcźe złotnika, kotryž běſche joho
pſchecźel a ſprawny muž. Po toho wón póſła z próſtwu, zo chcył na
někotre wokamiknjenja na faru pſchiṅcź. Złotnik pſchiṅdźe a
wobhladawſchi kſchižik, prajeſche, zo za njón tſi tyſacy toleri da.
Tyſac toleŕ wupłaeźi wón na měſcźe a zbytne chcyſche po kruchach
zapłacźicź.

Madlena běſche jara zwjeſelena a njetajeſche ſwoju wěc pſched nikim a
powjeſcź wo tym ſo bórzy po měſcźe roznjeſe. Tak zhonichu to tež
pſchiwuzni herbja njewboheje knjenje Lipowſkeje. Cźi ſo hnydom
zhromadźichu a ſkładowachu radu a wobzamknychu, zo Madlenu wobſkorža a
namakany pokład wot njeje žadaja, prajicy: „To tola móžno njeje, tajkej
proſchexcy kaž Madlena dejmantowy kſchižik k wopomnjecźu zawoſtajicź.
Něſchto wrótniſche ſo tola myſlicź njehodźi.“

Tu zaſtupi tamny ſtary wyſchk, kotryž běſche tež pſchi dźělenju herbſtwa
za Madlenu rycžał, a praſcheſche ſo, ſchto dha maja? Hdyž běchu jomu wěc
wupowjedali, rjekny wón z krutym ſłowom: „Woſtaṅcźe ze ſwojej ſkóržbu
doma a budźcźe wjeſeli, hdyž nichtó wo tutej wěcy dale njerycži. A
njeje-li wam waſcha rozhorjenoſcź wſchitkón rozom wzała, zo móhli
rozomne ſłowo ſłyſchecź, dha poſłuchajcźe, ſchtož chcu wam prajicź. Hdy
budźiſche wam pſchi dżělenju herbſtwa znate było, kajki pokład je we
njenahladnym drjewjanym kſchižu zakhowany, a Madlena běſche ſebi tutón
drohi dejmantowy kſchižik wuzwoliła: wy pjenjez lacžni ludźo
dyrbjeſchcźe to dla ſłowow wotkazanja płacźicź dacź a njemóžeſchcźe z
prawom žane ſłowcžko napſchecźo tomu prajicź. Toho dla ſpokojcźe ſo. A
na was je prawje, zo njejſcźe tutón drohi pokład doſtali. Waſcha
njepobožnoſcź, waſche njecžeſcźenjo njewboheje knjenje Lipowſkeje a
waſcha twjerdoſcź napſchecźo khudej ſyrocźe je wina na tym. Wy ſcźe
Madlenine „drjewjane“ wubracźo, kaž je mjenowaſchcźe, wuſměſcheli. Nětko
ſcźe pokhoſtani a ſměchi ſu napſchecźo wam. Toho dla woſtajcźe ſkóržbu,
zo ſo njebyſchcźe hiſchcźe bóle do rycžow a do ſměchow ſtajili.“

Hacž runje běchu jara rozmjerzani, dyrbjachu jomu prawje bycź dacź a
woſtajichu ſkóržbu.

Prjedy hacž ſo Madlena ze ſwojimi pjenjezami domoj wrócźi, dźěſche wona
do hłowneje cyrkwje do tamneje khapałki, hdźež běſche pſched dwacycźi
lětami Bóh jeje dźěcźace próſtwy ſpodźiwnje wuſłyſchał. Hiſchcźe junu
dźakowaſche ſo wona ſwojomu lubomu Bohu, kotryž ſwojich ženje
njewopuſchcźi, kotſiž ſo jomu dowěrjeja a jomu poſłuchaja.

Na ſmjertnym łožu.

Bohaty muž, kotryž běſche wulki dźěl ſwojoho zamoženja na njeſprawne
waſchnjo nadobył, ležeſche <pb n="12"/>na ſmjercź khory. Njerady
myſleſche wón na ſmjercź, a hiſchcże njeradſcho na to, zo by wſchitke
njeſprawne kubło wrócźił a ſwoje jebanjo narunał. „Schto budźe z mojich
dźěcźi, hdyž bych wot ſwojoho zamoženja telko wotedał?“ To běſche joho
ſtajna wurycž, hdyž joho ſchtó na joho winowatoſcź kedźbnoho cżinjeſche.
Pucź k joho ſwědomju běſche z pjenjezami zamurjowany. Bojoſcź pſched
ſmjercźu pſchiběraſche dżeṅ wote dnja. Junu wopyta joho duchowny a
rjekny jomu pſched ſwojim woteṅdźenjom, zo jedyn ſrědk by joho wot
ſmjercźe wumožicź móhł, ale tónle ſrědk je pſchez měru drohi. Khory
prajeſche: „A byrnje to 1000 toleŕ płacźiło, rady wažu to za ſwoje
žiwjenjo; prajcźe mi jón.“ „Dale nicžo, hacž něſchto tuka wot ſtrowoho
cžlowjeka z waſchoho pſchecźelſtwa; z tym ſwoje rany namazacźe, a budźe
pomhane; wjele njetrjeba bycź a za 1000 toleŕ da ſebi něchtóžkuli
něſchto tuka wuſchkrěcź.“

Khory měnjeſche, zo drje ſo to nikomu chcycź njebudźe. „Njemějcźe žaneje
ſtarocſźe“, rjekny duchowny; „wy macźe tſjoch ſynow, kotſiž was z cyłej
wutroby lubuja, dokelž ſcźe jim telko pjenjez nahromadźili. Zawołajcźe
najſtarſchoho ſyna a ſlub’cźe jomu połojcu zamoženja, je-li ſebi
ſchtwórt hodźiny ruku ſchkrěcź da; a njeby-li wón chcył, zawołajcźe
druhoho a prajcźe jomu toſame; a njeby ſnadź tež tón chcył, ſlubicźe
najmłódſchomu cyłe zamoženjo — a wam budźe pomhane.“ Khoromu zdaſche ſo
tele wukazanjo trochu dźiwne, ale wón chcyſche ſpytacź. Wón zawoła ſynow
a zjewi jim ſwoju žadoſcź. Ale žadyn njechaſche wo tym wjedźecź a jedyn
wuſuny ſo po druhim z durjemi. Zrudny prajeſche khory muž duchownomu:
„Ja ſym ſebi hnydom myſlił, zo nichtó tajku cžwělu na ſo njewozmje.“

Krucźe na njoho hladajo rjekny duchowny: „Tu ſo na wami dodźiwacź
njemóžu; waſche dźěcźi njechadźa ſo z luboſcźe k wam ani ſchtwórt
hodźiny z cžaſnym wohenjom palicź dacź, wy pak chcecźe ſo we ſtaroſcźi
wo ſwoje dżěcźi wěcžnomu wohenju we heli pſchepodacź, dokelż ſo
njeſprawnoho kubła wotrjec njechacźe.“ Nětko ſpózna khory, ſchto je
duchowny z wukazanjom tamnoho ſrědka chcył, a prajeſche: „Ja ſo wam
dźakuju, zo ſcźe mi wocži wotewrili. Dźenſa hiſchcźe chcu rachnowanjo
dźeržecź a njeſprawnoho pjenježka njedyrbi we mojim zamoženju woſtacź.“
A kaž běſche ſlubił, tak wón cžinjeſche a wujednany z Bohom mějeſche
lóhku ſmjercź, byrnje ſwojim ſynam mjenje zawoſtajił. ♣P. J.♠

Z kołcža.

Pcžoła je pſchecźel ratarja a płacźi ze ſłódkim mjedom prócu, na nju
nałoženu, a cžini wjeſelo tomu, kotryž ju wothlada. Dokelž wona tež mjez
Serbami wjele pſchecźelow ma, chce protyka tež něſchto wo nich
popowjedacź.

Wobhladajmy ſebi najprjedy tute drobne, wuſchikne a wužitne
ſtworjeńcžko. Pcžołka nima žanych koſcźi, ale rohojta ſkora dźerži a
podpjera jeje cźěło, kotrež je zjawnje do tſjoch dźělow: hłowa,
wutrobno, delne cźěło rozdźělene. Hłowa ma dwě połkulnej wócžcy, z
tyſacow ſchěſcźhranikow zeſtajanej. Huba je dołhi pyſk z dołhim
lebikojtym jazycžkom, z kotrymž ſo z róžicžkow juſchka cyca. Zboka ſtaj
dwě krótkej ſtawcžkataj tykadle, z kotrymajž pcžoła maſa a cžuje. — Na
wutrobnje je 6 nóžkow a 4 kſchidleſchka. Prěni ſtawcžk zadneju nóžkow je
łopacžojty a koſmaty a pſchihodźi ſo derje k hromadźenju kwětneje
mucžki. Kſchidleſchka ſu nahe a wobſteji kóžde z dweju ſwětłeju ze
žiłkami pſchecźehnjeneju kóžkow; prědkownej kſchidleſchcy ſtej wjetſchej
a kryjetej zadnej. — Delne cźěło je z wutrobnom pſchez krótku rołku
zjenoſcźene a ma zady kałacž (žahadło), z kotrymž pcžołka kałnje, hdyž
jej ſchtó kſchiwdu cžini. Tola dyrbi wona tajke kałnjenjo ze ſwojim
žiwjenjom zapłacźicź; pſchetož kałacž ma na kóncu kótwicžki (ankery),
kotrež ſo do rany zakuſnjeja, pcžoła njemóže žahadło wucźahnycź, ale
wutorhnje ſebi je, pſchi cžimž dźěl zadka zhubi a potom zahinje. Pcžołka
je z drobnymi pocžornojtymi koſmikami wodźeta.

Tole dha ſu pilne dźěłacźeŕki we pcžólnym hoſpodaŕſtwje, kiž maja
wſchitke domjace a wonkowne dźěła wobſtaracź. Rano zahe lěcźa wone na
zahrody a pola, zlětuja wot róžicžki na róžicžku a hromadźa měd a kwětnu
mucžku. Měd póžeraja do žołdka a mucžku hromadźa na koſmikach zadneju
nóžkow a lecźa z rjanymi „wobnóžkami“ domoj. Wuſtawſchi na pucźu
poſydnjeju ſo druhdy a tehdom wone njekałaja. Do kołcža dolecźiwſchi
wubluwaja měd do ſchěſcźhranitych „pankow“ a wotkładu wobnóžki.
Spěſchnje lecźa z nowa na paſtwu a dźěłaja a tak hacž do pózdnoho
wjecžora. Mjeztym twarja druhe panki z wóſka, kotryž hako ſwětłe
łopjeſchka z delnoho cźěła wutłócžeja.

Najrjeńſche a najſpodźiwniſche je twarjenjo pankojtych „płaſtow.“ Tele
płaſty ſu horjeka pſchicžinjene a wiſaja we kołcžu dele. Na ſrjedźnej
płaſtnej ſcźěncy ſteja na woběmaj ſtronomaj ſchěſcźhranite panki, jedna
porno druhej, jena kaž druha, byrnje tyſacy pcžołow na nich

<pb n="3"/>

3) w Grunawje: k. Jakub Mróz, faraŕ.

4) w Königshainje: k. Pětr Richter, faraŕ; k. Ernſt Kupky, kapłan.

5) w Khróſcźicach: k. Jakub Barth, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jakub Werner,
kapłan; k. Jan Nowak, druhi kapłan.

6) w Marijnej Hwězdźe: k. ♣Dr.♠ Jan Chryſoſtomus Eiſelt, probſt; k.
Alekſander Hitſchfel, kapłan; k. Innocenc Jawork, kapłan; k. Malachias
Stingl, kapłan.

7) w Marijnym Dole: k. Konrad Preiß, probſt; k. Ludwik Angermann,
kapłan; k. Ottmar Fiſcher, kapłan.

8) w Njebjelcžicach: k. Jakub Smoła, faraŕ.

9) w Nowym Leutersdorfje: k. Anton Müller, faraŕ.

10) w Radworju: k. Jakub Nowak, faraŕ; Handrij Ducžmon kapłan.

11) w Ralbicach: k. Jakub Benſch, faraŕ. k. Jurij Łuſcźanſki, kapłan.

12) w Reichenawje: k. Pawoł Reime, faraŕ.

13) w Róžencźe: k. Benno Kral, adminiſtrator; k. Tadej Natuſch,
kooperator.

14) w Seitendorfje, k. Korla Junge, faraŕ; k. Theodor Hubert Hürth,
kapłan.

15) we Strahwaldźe: k. Franc Kral, hrodowſki kapłan a miſſionar za
Žitawu.

16) w Schěrachowje: k. Jakub Žur, faraŕ; k. Bruno Friebel, kapłan.

17) we Woſtrowcu: k. Michał Kokla, faraŕ; k. Jan Heidrich, kapłan;
Michał Róla, druhi kapłan.

18) we Wotrowje: k. Jakub Wels, faraŕ.

Pſchiſp.: We Prazy we ſerbſkim ſeminarju: k. Jozef Pallmann, präſes.

♣B.♠ Z dreždżanſkeje diöceſy.

1) w Dreždźanach ♣a)♠ kralowſke dwórſke duchownſtwo: k. Jozef Müller,
dwórſki kapłan a präſes konſiſtoria; k. Emil Heine, kan. budyſch.,
dwórſki prědar; k. Jozef Stépanek, dwórſki kapłan; k. Engelbert Seul,
dworſki kapłan kralowny Marije; k. Ludwik Wahl, zaſtupny dworſki prědaŕ.
♣b)♠ we ſtarych Dreždźanach: k. Franc Bernert, faraŕ; k. Anton Dreßner,
kapłan, direktaŕ ſchule pſchi „Queckbrunnen“, adminiſtr. ſyrotnoho
wuſtawa. — K. Jakub Buk, kapłan, präſes bratrſtwa Jězuſoweje ſmjertneje
ſtyſknoſcźe, direktor progymnaſia; k. Jozef Weis, kapłan, njedźelſki
raṅſchi prědaŕ; k. Korla Maaz, kapłan a präfekt kapelnych hólcžatow; —
k. Vincenc Schlegel, kapłan a direktor hłowneje wucžeŕnje; — k. Anton
Buk, kapłan, katecheta a ſwjedźeṅſki raṅſchi prědaŕ; — k. Jozef Plevka,
kapłan a profeſſor we progymnaſiu. ♣c)♠ we nowych Dreždźanach: k. Anton
Zeller, faraŕ. ♣d)♠ we Friedrichsſtadt: k. Hubert Titlbach, faraŕ. ♣e)♠
we Jozefininym wuſtawje: Herman Ludger Potthoff, kralowſki kapłan. ♣f)♠
na wotpocžinku: k. Pětr Nowak, kan. budyſch., rycźeŕ albrechtſkoho
rjadu; k. Auguſt Arlt.

2) w Annabergu: k. Mikławſch Wowcžeŕk (Schäfer), faraŕ.

3) w Cwikawje: k. Jan Keipert, faraŕ.

4) we Khemnicach; k. Eduard Machacžek, faraŕ; k. Heinrich Salm, kapłan.

5) we Freibergu: k. Jan Müller, farſki adminiſtrator.

6) we Hubertusburgu: k. Korla Järſch, faraŕ.

7) we Lipſku: k. Franc Stolle, faraŕ; k. Jozef Juhr, kapłan a katecheta;
k. Emil Hoffmann, druhi kapłan a katecheta.

8) we Miſchnje: k. Korla Pětr Will, farſki adminiſtrator.

9) we Pirnje: k. Pětr Krecžmer, faraŕ.

10) we Plawnje: k. Richard Halm, kapłan.

♣C.♠ Z wrȯtſławſkeje diöceſy we Hornych Łužicach.

Joh. mił. najdoſt. k. Heinrich Förſter, wjerchbiſkop we Wrótſławje
(Breslau).

We Kulowje: ♣a)♠ farſke duchownſtwo: k. Franc Schneider, faraŕ a
duchowny radżicżeŕ; k. Pětr Schołta, kapłan; k. Jakub Wowcžerk, druhi
kapłan. ♣b)♠ we ſchulſkim wuſtawje: k. Heinrich Ledźbor, direktor.

Zapiſk ſchulſkich wucžerjow.

♣A.♠ Z budyſchinſkeje diöceſy.

1) we Budyſchinje: ♣a.♠ we němſkej ſchuli: k. Eduard Neubner; k. Jozef
Schmiedek; k. Franc Lemmer. ♣b.♠ we ſerbſkej ſchuli: k. Korla Wolf: ♣c.♠
we wucžerſkej präparandźe: k. A. Bergmann.

2) we Blumbergu: k. Julius Bergmann.

3) we Cžornecach: k. Jakub Kral.

4) we Grunawje: k. Jozef Bergmann; k. Korla Schiefner.

5) we Kamjencu (Schpittel): k. Mikł. Pech.

<pb n="4"/>

6) we Koenigshajnje: k. Korla Tſchiedel; k. Mikławſch Bur.

7) we Kukowje: k. Auguſt Bräuer.

8) we Khróſcźicach: k. Jakub Petaſch; k. Jan Auguſt Jencž.

9) we Marijnej Hwězdźe: wucža klóſchtyrſke knježny holcžata.

10) we Marijnym Dole wucža klóſchtyrſke knježny holcžata.

11) we Njebjelcžicach: k. Boſcźij Nowak.

12) we Nowym Leutersdorfje: k. Wjacſław Eichler.

13) we Radworju: k. Handrij Bräuer; k. Jakub Kral.

14) we Ralbicach: k. Mikławſch Hicka.

15) we Reichenawje: k. Auguſt Lorenz.

16) we Róžeṅcźe: k. Hawſchtyn Hauffa.

17) we Rusdorfje: k. Eduard Kammler.

18) we Seitendorfje: k. Tobias Poßelt; k. Julius Bergmann.

19) we Schěrachowje: k. Franc Jozef Stoy; k. Anton Seifert; k. Adolf
Stoy.

20) we Schunowje: k. Franc Kleiber.

21) we Worklecach: k. Herman Jurk.

22) we Woſtrowcu (Oſtritz): k. Franc Kſaver Kretſchmer; k. Jozef
Löbmann; k. Guſtav Goldberg; k. Ernſt Künzel.

23) we Wotrowje: k. Michał Jencž.

24) we Zdźeri: k. Jan Žur.

25) we Žitawje: k. Jozef Poßelt.

♣B.♠ Z dreždźanſkeje diöceſy.

1) we Dreždźanach: ♣a.♠ we hłownej ſchuli w ſtarych Dreždźanach: k. Emil
Koch; k. Robert Strauß; k. Jozef Kunze; k. Ernſt Pawlikowſky; k. Pawoł
Bergmann. ♣b.♠ we nowych Dreždźanach: k. Hermann Sperling; k. Jan Dold.
♣c.♠ we Friedrichsſtadt: k. Jan Taute. ♣d.♠ we ſchuli pſchi
„Queckbrunnen“: k. Jozef May; k. Franc Lufft; k. Boſcźan Schiffny; k.
Heinrich Schmidt; k. Heinrich Zuſchke.

2) we Annabergu: k. Bernhard Näſer.

3) we Cwikawje: k. Emanuel Hermann.

4) we Freibergu: k. Korla Saft.

5) we Grimmje: k. Ernſt Meuſel.

6) we Hubertusburgu: k. Reinhold Pietſch.

7) we Khemnicach: k. Jan Weiß; k. Guſtav Müller.

8) we Lipſku: k. Franc Cranzner; k. Ludwik Weigel; k. Bernhard Mießler;
k. Ferd. Schmidt; k. Adolf Bräuer.

9) we Miſchnje: k. Emil Schecks.

10) we Pirnje: k. Klemens Konradi.

11) we Waldheimje: k. Jan Kochta, katechet za jatych.

♣C.♠ Z kulowſkeje woſady.

1) we Kulowje: k. Anton Weikert; k. Karl Finke; k. Franc Schömmel k.
Anton Pillmayer; k. Pawoł Weikert, pomocny wucžeŕ (wobſtara ſakſku
ſchulu we Piſanym Dole pola Wóslinka ſobu).

Za holcy ſu miłoſcźiwe ſotry wucžeŕki.

2) we Khocźinje: k. Jakub Schołta.

3) we Němcach: k. Pětr Rosmy.

4) we Delnych Sulſchecach: k. Mikł. Cžorlich.

Drjewjany kſchiž.

1. We cyrkwi.

Knjeni Lipowſka, bohata zemjanſka wudowa, pſchebywaſche po ſmjercźi
ſwojoho mandźelſkoho na ſwojim hrodźe we krajnej cźiſchinje. Wſchitcy
ſuſodźa cžeſcźowachu a lubowachu ju dla jeje rozomnoſcźe, njetajeneje
pobožnoſcźe a dobrocźiwoſcźe napſchecźo khudym. Junu dyrbjeſche wona
wažnych naležnoſcźow dla do hłownoho měſta hicź a tam někotre tydźenje
pſchebywacź. Dźeṅ pſched ſwojim domojpucźom chcyſche ſo wona pſched
wjecžorom wokoło měſta pſchekhodźowacź. Běſche runje njedźelu a po
dlěſchim deſchcźowanju zaſy prěni rjany nalětni dźeṅ. Měſchcźenjo
khwatachu wjeſeli pſched wrota, zo bychu rjany wjecžor wonka wužili.
Knjeni Lipowſka běſche tež hižom na pucźu k wrotam, hdyž jej do myſlow
pſchiṅdźe, zo mohła ſebi hiſchcźe junu hłownu cyrkej wobhladacź a ſo tam
pomodlicź. Wona zaſtupi z wulkimi durjemi a wobhladowaſche ze
ſpodźiwanjom kraſny twar, wyſoke ſtołpy, pyſchne wołtarje. Wſchitka tale
kraſnoſcź a cźichota božoho domu pohnuwachu jeje wutrobu k pobožnoſcźi.
A wona ſo pſched wołtarjom poklakny a ſo cźiſche k ſwojomu ſtworicźerjej
a wótcej modleſche. Stanywſchi ſebi cyrkej dowobhladowaſche a prajeſche
pſchi ſebi: „O kak ſu naſchi prjedownicy we ſtarych cžaſach ſwojoho Boha
zaṅcź měli a cžeſcźowali, hdyž ſu tak kraſne a pyſchne twarjenja k joho
ſłužbje twarili. Kak wjele cžłowjekow <pb n="5"/>je ſwoje pjenjezy, ſwój
cžas a ſwoje mocy woprowało, prjedy hacž bu tónle twar dokonjany, a kak
wjele tyſacow cžłowjekow je ſo hižon we tutym templu zhromadźowało k
wulkomu woporej, kotryž ſo wſchědnje Knjezej ſwěta wopruje!“

A dale wobhladowaſche wona pobocžne khapałki z wołtarjemi,
wobhladowaſche rjane ſwjecźata ze ſtarych cžaſow, ſtare rowne wopomniki
z napiſami we dźiwnym, nětko ſkoro njeznatym piſmje, kotrež mjena
zaſłužbnych mužow pozdźiſchim cžaſam wopowjeduja. Nihdźe njeběſche tam
žanoho cžłowjeka widźecź, cźiſchina knježeſche we domje božim, jenož z
nazdala běſche ſłyſchecź hołk luda, pſched měſto pucźowacoho. Jej
běſche, hako by cyle ſama na cyłym ſwěcźe była a ſo mjez rowami ſwojich
bratrow a ſotrow pſchekhodźowała, kotſiž ſpachu měrny ſpar we ſwojim
Knjezu. Cźim bóle hnujachu jejnu wutrobu rowne napiſy; woſebje jedyn
woſta jej bóle we myſlach, dyžli druhe: „Zbóžni ſu morwi, kotſiž ſu we
Knjezu wumrjeli. Pſchetož duch praji, zo dyrbja wot nětka wotpocžowacź
wot ſwojich dźěłow; pſchetož jich ſkutki jich ſcźěhuja“ (Pot. zjewj.
♣XIV,♠ 13). Tute ſłowa rozpominajo ſtupi wona do druheje pobocžneje
khapałki. Tu wuhlada wona holcžatko cžornu draſtu woblecžene, ſnadź 8
lět ſtare. Pſched wołtarjom klecžo mějeſche holcžka rucžcy ztyknjenej a
hladaſche tak nutrnje na wołtaŕ, zo zaſtupjenjo knjenje Lipowſkeje
njepytny. Holcžka ſo modleſche a ſylzy běžachn jej po cžerwjenymaj
licžkomaj, jeje woblicžo pak wozjewjeſche podatu zrudobu, nutrnu
pobožnoſcź. Knjenje Lipowſkej běſche holcžki žel, tola njechaſche ju we
modlitwje zatorhnycź. Hakle hdyž holcžka ſtany, pſchiſtupi wona k njej,
z lubym hłoſom prajicy: „Ty drje ſy jara zrudna, luba holcžka? Schto je
tebi? Cžoho dla płacžeſch?“

Z nowa pocžachu ſo holcžcy ſylzy po licžkomaj ronicź, hdyž powjedacź
pocža: „Dźenſa pſched lětom je mój luby nan wumrjeł, a dźenſa tydźenja
ſu mi macźeŕku zahrjebali.“

„Wo cžo dha ſy Boha luboho Knjeza tak nutrnje proſyła?“ wopraſcha ſo
knjeni.

„Zo chcył ſo wón nade mnu ſmilicź. Ja njemóžu k nikomu hicź, hacž k
njomu. Sym drje hiſchcźe pola ludźi, we kotrychž khěži na podrožſtwje
bydlachmy. Ale woſtacź tam njemóžu, jutſe dyrbjach woteṅcź; tak je mi
wobſedźeŕ dźenſa zaſy prajił. We měſcźe mam drje někotrych pſchiwuznych
(t. j. krjejnych pſchecźelow) a bych ſo wjeſeliła, hdyž by ſo tón abo
tamny nade mnu ſmilił a mje k ſebi wzał. Naſch knjez faraŕ, kotryž je
moju macź we jeje khoroſcźi cžaſto wopytował a nam njewuprajnje wjele
dobroty cžinił, je jim to tež krucźe doſcź wotrycžał, zo je jich
winowatoſcź, zo ſo za mnje ſtaraja. Ale woni njemóžeja mjez ſobu
dowujednacź, ſchtó ma mje kubłowacź. Ja jim to tež za zło nimam, dokelž
maja ſami dźěcźi a hewak nicžo njewobſedźa, hacž ſchtož ſebi z dźěłom
ſwojeju rukow zaſłužeja.“

„Wbohe dźěcźo,“ rjekny knjeni, „to njeje dźiwa, zo ſy zrudna.“

„Haj, ſym tež jara zrudna ſem pſchiſchła, ale Bóh je mi zdobom wſchitku
zrudnoſcź wotewzał. Ja ſebi žaneje ſtaroſcźe wjacy njecžinju, dyžli
teje, zo bych pſchecy prawje po joho woli žiwa była a ſo jomu
ſpodobała.“

Słowa njewinwatoho dżěſcźa a ſprawny pohlad jeju wupłakaneju wócžkow
lubjeſche ſo knjeni Lipowſkej a wona pohladowaſche pſchecźelnje na
holcžku, prajicy: „Ja měnju, zo je Bóh twoju próſtwu wuſłyſchał. Tebi
budźe pomhane. Pȯj zo mnu.“

Holcžka pohladowaſche ze ſpodźiwanjom na cuzu knjeni a woſta we
njewěſtoſcźi ſtejo; ſkóncžnje rjekny: „Haj, hdźe dha? ja njeſměm; dyrbju
domoj.“

Knjeni Lipowſka jej wotmołwi: „Ja znaju waſchoho wyſokodoſtojnoho knjeza
fararja derje, kotryž je twojej njebohej macźeri telko dobroty cžinił. K
njomu póṅdźemoj a z nim chcu ſo rozrycžecź, kak móhło ſo tebi pomhacź.“

To prajiwſchi wza wona holcžku za ruku a dźěcźo dźěſche rad ſobu.

2. Na farje.

Z wjeſołym ſpodźiwanjom ſtany knjez faraŕ wot ſwojoho blida, hdyž knjeni
z dźěſcźom pola njoho zaſtupi. Knjeni Lipowſka jomu powjedaſche, zo je
tute dźěcźo hakle nětko zeznała. Potom dowjedźe wona holcžku ze jſtwy,
dokelž chcyſche z knjezom fararjom něſchto ſama porycžecź. A wona
rycžeſche jomu: „Wyſokodoſtojny knježe! ja bych tule holcžku k ſebi
wzała a joho macźeŕ była. Moje dźěcźi ſu mi zahe wumrjełe. Moja wutroba
mje pohnuwa, zo bych ſwoju macźeŕſku luboſcź tomule dźěſcźu
pſchiwobrocźiła. Tola prjedy chcu wjedźecź, hacž mi wy to radźicźe, kiž
ſtarſchej a dźěcźo derje znajecźe. Ja chcu rady ſwoje krótke žiwjenjo na
zemi pſchez tón abo druhi dobry ſkutk wuznamjenicź. Měnicźe wy, zo by
dobrota na tutym dźěſcźu derje nałožena była?“

<pb n="6"/>

Pobožny knjez pozběhny ſwojej wocži k njebju a prajeſche ze ſtyknjenymaj
rukomaj: „Bože wjedźenjo budź khwalene. Wjetſchi ſkutk miłoſcźe
njemóžecźe cžinicź a pobožniſche, pěkniſche a rozomniſche dźěcźo bórzy
njenamakacźe. Jeje ſtarſchej běſchtaj ſprawnaj cžłowjekaj, pobožnaj a
kſcheſcźanſkaj. Swoje jenicžke dźěcźo, Madlenu, ſtaj na najlěpje
kubłowałoj. O ja ženje njezapomnju, z kajkej ſtaroſcźu mrějaca macź na
tele ſwoje wulcy lubowane dźěcźatko pohladowaſche, kiž płakajo pſchi
jeje łožu ſtejeſche. Ale z dowěrnym pohladom pozběhny wona wocži k
njebju a prajeſche: „Ty, wótcže we njebjeſach, budźe tež jeje nan. Ty
daſch mojomu dźěſcźu druhu macź. To ja wěm a we měrje wumru.“ Tele ſłowa
mrějaceje macźerje ſo nětko dopjelnjeja a wěſcźe je Bóh was, knjeni,
wuzwolił, zo macźe tomule dźěſcźu druha macźeŕ bycź. Toho dla je was do
hłownoho měſta pſchiwjedł a wam nutsdał, zo byſchcźe pſched woteṅdźenjom
hiſchcże junu joho templ wopytała. To je joho ſkutk. Z dźakom budź joho
mjeno khwalene.“

Knjez faraŕ zawoła nětko ſyrotku do jſtwy a prajeſche: „Hlej, Madlena,
tale dobra a cžeſcźowna knjeni chce twoja macź bycź. To je za tebje
wulke zbožo. Chceſch ty z njej hicź a jej dobra dźowka bycź?“

Rady prajeſche Madlena „haj“ a pocža z radoſcźe płakacź, tak zo ſłowcžka
prajicź njemóžeſche. Z pohladnjenjom ſo knjeni dźakowaſche a koſcheſche
jeje ruku.

Knjez faraŕ jej hiſchcźe rycžeſche: „Hlej, moje dźěcźo, kak ſo Bóh za
tebje ſtara. Hdyž twoja njewboha macż na ſmjertnym łožu ležeſche, běſche
wón tule twoju druhu macź hižon ſem pſchiwjedł a wón njedaſche jej
prjedy woteṅcź, hacž běſche wona tebje namakała a za dźowku pſchijała.
Spóznaj we tym joho wótcowſke zaſtaranjo. Lubuj joho z cyłej wutrobu,
dowěrjej ſo na njoho a dźerž joho kaznje. Tejle knjenje, kotruž je tebi
Bóh za macź dał, budź dobre, poſłuſchne dźěcźo, kaž ſy to ſwojej
njewbohej macźeri była. Dha změje wona wjeſelo na tebi a tebi ſo derje
póṅdźe. Woſebje na to njezapomń: we twojim dalſchim žiwjenju njebudźeſch
cyle bjez cźerpjenja a tyſchnoſcże; ale tehdom modl ſo z runje tak
dźěcźacej dowěru k Bohu, kaž ſy to dźenſa we cyrkwje cžiniła, a wón
budźe kóždy cžas twój ſwěrny pomocnik, kaž je tebi nětko pomhał.“

Na to buchu hiſchcźe Madlenini pſchiwuzni powołani a njemějachu nicžo
napſchecźo tomu, zo knjeni Lipowſka ſyrotu k ſebi bjerje, ale wjeſelachu
ſo na tym a běchu jara ſpokojeni. Wjetſcha hiſchcże bu jich wjeſołoſcź,
hdyž ſłyſchachu, zo chce wona holcžicu wzacż, kajkaž je a jeje macżeŕne
zawoſtajenſtwo kaž tež jeje draſtu jim woſtajicź. Madlena wuproſy ſebi
někotre macźeŕne pacźerjace knihi k wopomnjecźu.

Na zajtra rano wza knjeni Lipowſka Madlenu ſobu do ſwojoho woza a
jědźeſche z njej na ſwój hród.

3. Na hrodźe.

Pozdźe w nocy pſchijědźe knjeni Lipowſka z Madlenu na ſwój hród. Madlena
wjecžerjeſche z njej; potom bu do komorki dowjedz̓ena a knjeni Lipowſka
jej rjekny: „To je wot nětka twoja komorka; dobru nóc, ſpi ſtrowa.
Njezabudź ſwěcu haſnycź.“ Madlena běſche na pſchecźelnoſcźi knjenje jara
zwjeſelena a dźakowaſche ſo Bohu nutrniſcho za joho dobrocźiwe
zaſtaranjo. Pokojnje potom wuſny.

Hdyž na zajtra rano wotucźi, namaka nowu winu k wjeſołoſcźi a k dźakej
napſchecźo Bohu. We měſcźe běſche jich wobydlenjo we wuzkej cźěmnej
haſcy było, a jeje komorka njewohlada za cyłe lěto bože ſłóncžko. Tudy
na hrodže ſwěcźeſche raṅſche ſłóncžko pſchez jeje wokna a wubudźi ju ze
ſpanja. Madlena hnydom ſtany, ſtupi k woknej a hladaſche na rjanu
krajinu pſched jeje wocžomaj. We zahrodźe roſcźechu kuchinſke zeliny,
kcźějachu róžicžki a ſadowe ſchtomy běchu połne běłych a cžerwjenych
kcźeṅkow. Na druhu ſtronu pak zelenjachu ſo pola, tam a ſem běſche
khłódny lěſk widźecź, tam a ſem ſtejachu lubozne wjeſki. Skȯncžnje
mjezowachu daloke hory z wobzornej módrinu. Madlena klecžo ſwojoho
dobroho Boha khwaleſche.

Knjeni Lipowſka běſche Madlenje lubowaca, ſtaroſcźiwa macźeŕ, a Madlena
ju lubowaſche a cžinjeſche rady, ſchtož móžeſche ſebi z jeje wocžow
wothladacź; wona njecžakaſche na kazanjo. Wyſche toho běſche pobožna a
ponižna a khodźeſche rady do ſchule, hdźež nic jeno pſchez kſcheſcźanſku
wucžbu Boha bóle a lěpje ſpoznawaſche a ſwoju wutrobu za wſchitko dobre
dźeń a bóle zahorjeſche, ale tež we druhich ſchulſkich pſchedmjetach, we
cžitanju, piſanju a licžbowanju rjenje pokracžowaſche. Po ſchuli
pomhaſche we kuchini a zahrodźe, zo by dźěłej pſchiwuknyła. Hdyž běchu
tute dźěła dokonjane, dźěſche wona k knjeni a ſchtrykowaſche abo
pſchedźeſche tam a poſłuchaſche na jejne rozomne a ſpomožne powjedanja.
Pozdźiſcho wuknjeſche wot knjenje tež ſchicź a druhe ſchwadlcžiſke
dźěła.

Madlenina draſta běſche pſchiſtojna a dobra, kaž jej pſchiſłuſcheſche.
Podarmnu pychu njemȯžeſche knjeni Lipowſka widźecź, ale prajeſche
cžaſto: „Schto pomha holcam, hdźež ſo woſobnje a pyſchnje draſcźa? za
burow <pb n="7"/>ſu wone knjejſke a za woſobnych woſtanu tola hubjene;
ſkóncžnje nichtó wo nje njerodźi.“ Madlena roſcźeſche pod
wobkedźbowanjom rozomneje knjenje a we ſwojej ſrěnjej draſcźe běſche
wona wobraz njewinowateje, ponižneje knježny. Jeje licžcy
cžerwjenjeſchtaj ſo porno róži we zahrodźe. To drje jej někotražkuli
zawidźeſche, kotraž běſche pſchez reje a druhe njepocžinki woblědnyła.

Wjacy lět běſche Madlena pola knjenje Lipowſkeje zbožownje žiwa była,
hdyž tuta cźežcy ſkhorje. Madlena wobhlada a zaſtara ju ſwěrnje kaž
ſwoju prawu macź. Wona wot njeje wſchitko zdalowaſche, ſchtož móhło ju
zrudźicź abo naprěki bycź. Toho dla njemějeſche knjeni nikoho radſcho
wokoło ſo, dyžli Madlenu. Ta ſydaſche cyłe nocy pſchi jeje łožu a
podawaſche jej, ſchtož ſebi wona žadaſche. Hacžrunje běſche knjeni dołhe
cžaſy khora, ſtaraſche ſo Madlena pſchecy jenak ſwěrnje a ródnje za nju.
Knjeni Lipowſka widźeſche tule jeje dźěcźacu luboſcź a žohnowaſche tón
dźeń, na kotrymž běſche Madlenu k ſebi wzała.

Junu we zymnej nocy bu z khorej hórje a wona žadaſche ſebi ſamowar
(thej). Madlena jón khwatajcy pſchihotowa a pſchinjeſe jón do łoža.
Knjeni ſo napi a rjekny potom: „Luba Madlena, ty wjele na mni cžiniſch.
Moje dźěcźo njeby mje lěpje wothladało. To zapłacź tebi Bóh. Ale tež ja
njecham to njepłacźene woſtajicź: ſym we wotkazanju tež na tebje
ſpomniła. Luboſcź drje ſo njehodźi zapłacźicź, ale ty zhoniſch, zo
njejſym njedźakowna. Ja ſym tebi něſchto wěſte wuſtajiła, zo tebi
khudoba njeby žanych zadźěwkow pſchi twojim zaſtaranju cžiniła. Po mojej
ſmjercźi zhoniſch wſchitko.“

Madlena płakaſche a proſcheſche, zo tola njechała wo wumrjecźu rycžecź;
ale knjeni prajeſche: „njepłakaj, lube dźěcźo! ſmjercź njeje tak
zatraſchna, kaž ſo zda. Wona nas z jaſtwa wumoži, we kotrymž pſchebywamy
a wotewrja nam wrota do kraſniſchoho ſwěta. Ja ſo wjeſelu, zo ſkoro toho
wohladam, do kotrohož ſym wěriła, byrnje joho njewidźała. — Ty pak, luba
Madlena, woſtań pobožna, lubuj Boha z cyłej wutrobu, njecžiń ženje nicžo
złe, ale prócuj ſo pſchecy za dobrym: potom budźe tež tebi ſmjercź něhdy
lóhka a ſłódka. — To njeje nicžo zatraſchne, wot wſchitkich cźerpjenjow
wumoženy bycź a k lěpſchomu žiwjenju pſcheńcź.“

Knjeni Lipowſka mjelcžeſche khwilu a dźeržeſche kſchiž we rukomaj,
kotryž běſche drjewjany, ale jara rjenje wudźěłany. Ze ſylzami pobožneje
hnutoſcźe koſcheſche wona tutón kſchiž a prajeſche: „Nětko hiſchcźe
widźu ſwojoho Wumožnika we tutym znamjenju, ale bórzy wohladam joho wot
woblicža k woblicžu. Hacž do toho cžaſa dopomnja mje tute drjewjane,
njedoſpołne znamjo na joho wulku luboſcź, z kotrejž wón tež za mnje na
kſchižu krawjeſche, woblědny, ſwoju hłowu pokhili a wumrje. Na zemi
běſche wón mój najlěpſchi pſchecźel, to wěm z nazhonjenja. Najſłódſche
hodźinki mojoho žiwjenja ſu te, kotrež ſym we rozpominanju joho
pſchikłada a joho luboſcźe hacž do ſmjercźe, we modlitwje a wutrobnym
rozrycžowanju z nim pſchecžiniła. Za nas cžłowjekow njeje nihdźe druhdźe
zbožo, dyžli we wěrje do njoho a we dopjelnjenju joho ſłowow. Hdyž ſo we
cźerpjenju jomu dowěrjamy, njewoſtaji nas wón ženje bjez ſłódkoho
potróſchtowanja; a tak namakam tež ja we joho ſłowach nětko ſwój
poſledni tróſcht. Wón prajeſche ſwojim wucžownikam: we domje mojoho
Wótca je wjele wobydlenjow, by-li hinak było, budźich wam to prajił. Ja
jdu, wam tam měſta pſchihotowacź. — Ja ſebi myſlu, zo je tam tež za mnje
měſto pſchihotowane. Mój knjez dźe a mje woła; ja z wjeſołoſcźu jdu.“
Bóle pocža wona ſłabnycź, Madlena zawoła ludźi a póſła po knjeza
fararja, kotryž běſche khoru hižon prjedy ze ſakramentami khorych doma
wobſtarał. Knjez faraŕ wudźěli knjenje „požohnowanjo mrějacych“ a
ſpěwaſche na to cyrkwinſke modlitwy za mrějacych. Hiſchcźe junu wotewri
knjeni Lipowſka ſwojej woeži a jeje poſledne ſłowa běchu: „Knježe, do
twojeju rukow porucžam ſwoju duſchu.“ Borzy na to pobožna, bohabojazna
žónſka cźiſche wuſny. Madlena płakaſche tak horce ſylzy, kaž tehdom,
hdyž pſchi cźěle ſwojeje macźerje klecžeſche.

4. Herbſtwo.

Knjeni Lipowſka běſche we cyłej wokołnoſcżi znata a lubowana a woſebje
khudźi cžeſcźowachu we njej ſwoju ſtajnu dobrocźeŕku. K jeje pohrjebej
běchu ſo wulke cžródy ludu zhromadźiłe a mnohe ſylzy kapachu na njeje
row. Tež wjele woſobnych pſchiwuznych běſche pſchiſchło.

Hdyž běſche potrjebna ſwjatocžnoſcź dokonjana, bu na hrodźe knjenine
wotkazanjo wotewrjene. Madlena mějeſche tam 2 tyſacaj toleŕ wuſtajenej:
dań mějeſche wot dnja wužiwacź, hdyž ſo wotkazanjo wotewri; cyłe
pjenjezy dyrbjeſche doſtacź, hdyž ſo wuda. Wyſche toho běſche jej
dowolene, zo ſmě ſebi ze zawoſtajenych wěcow jedyn kruch k wopomnjecźu
wubracź, kotryžkuli by ſo jej po dobrym rozmyſlenju ſpodobał.

Někotſi wujojo a cźety hroznje hladachu, zo ma Madlena dwaj tyſacaj
toleri dóſtacź. Młódſche zemjanki bojachu ſo, zo najdróžſchi a
najwoſobniſchi kruch z Li<pb n="8"/>powſcynoho zawoſtajeṅſtwa zhubja. Z
tajenej pſchecźelnoſcźu pocžachu Madlenje radźicź, ſchto by ſebi
wubrała: „Hlej, tule draſtu z dobreje židy z piſanymi róžicžkami!
Wobhladaj ſebi ju jeno prawje. Róžicžki ſu tajke, zo jim podobne wjacy
njenamakaſch. A kak huſta a tołſta je tuta žida. Ta draſta ſama ſteji.
To běſche kwaſna draſta njewboheje cźety. Rjeńſchu nihdy njedoſtanjeſch.
To by za tebje kwaſna draſta była.“

Jedyn z pſchitomnych pſchiwuznych, ſtary wyſchk bjeze wſchoho tajenja,
prajeſche pak: „Tale draſta ſo za Madlenu njehodźi. Njebajcźe jej tola
tajke wěcy. Wyſche toho nima nichtó do toho rycžecź. Njech ſebi wona
ſama wuběra.“

Woſobne knjeṅki hladachu za joho rycž hroznje na njoho a radźachu
Madlenje zaſy pak to, pak tamne. Madlena běſche wot jich radźenjow a
wabjenjow kaž zawjercźana a njewjedźeſche, ſchto by ſebi wubrała.
Pytnywſchi to, rjekny zaſtojnik, kotryž běſche wotkazanjo wotewrił a
wozjewił: „Madlena je khuda ſyrota. Moja winowatoſcź je, zo ſo po njej
horje bjeru. Tu ſu wſchelake woſobne wěcy, ze złota a drohich
kamuſchkow. Knjeni Lipowſka chcyſche, to ja wěm a to wotkazanjo zjawnje
doſcź wupraja, Madlenje něſchto zawoſtajicź, ſchtož je wjele winojte a
ſchtož móže jej we nuzy pomoc bycź. Toho dla dam Madlenje cžas, zo móže
ſebi rozkłaſcź, ſchto chce ſebi wubracź. Njech wona jutſe zaſy pſchińdźe
a nam praji, ſchto chce, a potom jej ja to pſchepodam.“

Nětko zapocžachu ſo nowe radźenja. Hrodowſka kuchaŕka radźeſche
Madlenje, zo by ſebi złoty pjerſchcźeń z dejmantowym kamuſchkom abo
wjazbu dobrych, woſobnych kóraŕkow (parlow) wubrała. Stary zahrodnik
měnjeſche, zo by ſo za Madlenu najlěpje mały wobrazk njewboheje knjenje
hodźił, kotryž běſche do złota a dejmancźikow zaſadźeny. Słužownicy
pſchiwuznych pak wobkrucźachu, zo jich knježa nihdy njepſchidadźa, zo by
ſebi Madlena něſchto tajke wubrała, ſchtož tajke ſproſte holcy noſycź
njeſmědźa.

Na zajtra ſtejachu herbjo kaž k zwadźe pſchihotowani a woſebje woſobne
knjeńki njemóžachu wótrje doſcź na Madlenu hladacź. A Madlena jim
prajeſche: „O moje hnadne knjenje, mi njeje wo to cžinicź, zo bych
někajku drohu wěc k wopomnjecźu doſtała. Tež najſnadniſcha wěc by za
mnje najwjetſchu winojtoſcź měła, dokelž je wot mojeje dobreje, lubeje
knjenje. Wona je mi tak doſcź pjenjez wotkazała, ſchtož ja ženje
zaſłužiła njejſym. Dokelž pak ſměm ſebi ſwobodnje wuzwolecź, proſchu wo
drjewjany kſchiž, kotryž hnadna knjeni pſchi ſwojim mrěcźu we rukomaj
dźeržeſche a kotryž je ze ſwojimi poſlednimi ſylzami a ze ſwojim
ſmjertnym potom macžała. To budźe mi najlubſcha wopomnjeńka a dopomnja
mje na jeje poſlednje napominanja, kotrež je mi jeje mrějacy hort
wuprajił. Hdyž ſo po tychle napominanjach zadźeržu, móžu złoto a drohe
kamuſchki lohcy woſtajicź. Požohnowanjo njewboheje knjenje budźe potom
na mni wotpocžowacź.“

Ta próſtwa ſo wſchitkim jara ſpodobaſche a khwalachu jeje pobožne
wuzwolenjo z wjele ſłowami, hacžrunje ſo we wutrobje tomu ſmějachu.
Kuchaŕka pak prajeſche jducy pſchi wonhicźu Madlenje: „Ty ſy hłupa
holca, zo ſebi njejſy nicžo lěpſche wubrała. Njejſy dha ſo dohladała, zo
ſym pſchecy na tebje kiwała? Stary kſchiž budźiſche ſebi tak na
pſchidawk wzacź móhła; nichtó dźě njeby to kedźbu měł a ſo za tym
praſchał. To njejſy mudra.“

Stary zahrodnik pak prajeſche; „Bóh tebje žohnuj, lube dźěcźo; ty ſy
dobra pobožna a dźakowna duſcha. Drjewjany kſchiž pſchinjeſe tebi wjacy
žohnowanja, dyžli złoto a poſkicźi tebi we cžaſu nuzy a drje hiſchcźe we
twojej ſmjertnej hodźinje wjacy tróſchta, dyžli koraŕki a drohe
kamuſchki. Dopomń ſo tehdom na moje ſłowo.“

Madlena khowaſche drjewjany we kſchinje a wón běſche jej najwažniſchi a
najlubſchi kruch jeje zamoženja. Wyſche toho wjeſeleſche ju jara, zo je
ſo z luboſcźe k pokojej z njenahladnej wěcu ſpokojiła. Tamne nahramne
knjeńki zwadźichu ſo pſchi dźělenju woſobnych wěcow a mějachu z cyłoho
herbſtwa wjacy mjerzanja, dyžli zwjeſelenja.

5. Njezbožo.

Nimale lěto pſched ſmjercźu knjenje Lipowſkeje běſche ſebi zahrodnikowy
ſyn Madlenu za mandźelſku doſtacź žadał. Wón běſche ſprawny, pſchiſtojny
młodźenc. Dokelž joho macź wjacy žiwa njeběſche, rycžeſche wón z nanom
wo tutej wěcy. Nanej ſo to ſpodobaſche a wón to knjeni wozjewi. Ta jomu
rjekny: „Twoja a twojoho ſynowa žadoſcź je tež moja. Ty ſy ſwojoho ſyna
derje kubłował a wot małoſcźe bohabojoſcźi, ſprawnoſcźi, poměrnoſcźi,
pilnoſcźi a porjadnoſcźi pſchiwucžował. Wón je ſo pſchecy zadźeržał, kaž
ſo pſchiſtojnomu młodźencej pſchiſłuſcha. Ja dha napſchecźo tomu nicžo
nimam a twoje žadanjo mje wjeſeli. Ale nětko je tebi hiſchcźe zahe,
ſwoju ſłužbu wotedacź. Twój Jakub dyrbi hiſchcźe na někotry cžas do
měſta, zo by we zahrodniſtwje dowuknył, ſchtož ſo nětko wot knježich
zahrodnikow žada. <pb n="9"/>Hdyž ſo za někotre lěta zaſy wrócźi a mataj
potom wón a Madlena hiſchcźe teſame myſle, pſchiṅdu ja, budu-li žiwa,
ſwojej Madlenje na kwas.“ Z tutym wotmołwjenjom běchu nan, Jakub a
Madlena jara ſpokojeni. Knjeni Lipowſka běſche Jakubej něſchto draſty
naſchicź dała, a joho z pjenjezami a dobrym wopiſmom k wěrchowſkomu
zahrodnikej póſłała.

Hdyž nětko po knjeninej ſmjercźi Madlena njewjedźeſche, hdźe by ſchła,
wza ju ſtary zahrodnik k ſebi a wona jomu joho małe hoſpodarſtwo
wjedźeſche. Za lěto pſchińdźe Jakub domoj a wobžarowaſche z Madlenu
jara, zo knjeni Lipowſka njemóže na jeju kwas pſchińcź. Hdyž wonej hako
nawoženja a njewjeſta, zwěrowanaj z cyrkwje ſtupiſchtaj, wopytaſchtaj
najprjedy row ſwojeje dobrocźeŕki, kotryž běſche Jakub z róžemi rjenje
wupyſchił. Tam ſo ze ſylzojtymaj wocžomaj a dźakownej wutrobu za
njewbohu modleſchtaj.

Jakub a Madlena běſchtaj zbožownaj a noſcheſchtaj ſtaroho nana tak móhł
rjec na rukomaj. Ale tež jeju žiwjenjo njewoſta bjez cźerpjenja. Prjedy
hacž ſo tſi lěta minychu, wumrje Jakubowy nan. To běſche wulka žałoſcź
we domje a pſchi pohrjebje płakaſchtaj wonej njetajene ſylzy.

Lěto pozdźiſcho padny Jakub ze ſchtoma, złama ſebi ruku a wobſchkodźi ſo
tak, zo lědom ze žiwjenjom woteṅdźe. Dokelž ze złamanej ruku wjacy
dźěłacź a zahrodniſtwo wobſtaracź njemóžeſche, dyrbjeſche za ſchtwórt
lěta wobydlenjo wopuſchcźicź a doſta wot ſkupoho knjejſtwa z hnady jeno
ſnadny wuměnk. Jakub běſche ſtruchły a kaž poraženy, zo dyrbi ſłužbu
wopuſchcźicź a prajeſche połny ſtaroſcźe: „Z cžim ſo nětko zežiwimoj a
ſwojej dźěſcźi wudźeržimoj?“ Madlena prajeſche tróſchtna: „Dowěŕmoj ſo
Bohu. Wón je dotal pomhał a pomha dale. Pſchi tym dyrbimy cžinicź,
ſchtož je we naſchich mocach. Zrědka hdy we žiwjenju je tak złě, zo ſebi
cžłowjek njemóhł pomhacź, kotryž ſo Bohu dowěrja a dźěła.“

Wuradźowaſchtaj, ſchto byſchtaj cžiniłaj a pſchiṅdźeſchtaj na to, zo
chcetaj ſebi we wſy khěžu kupicź a klamarſke wěcy pſchedawacź, kotrež
burſki lud najbóle trjeba. Jakub chcyſche pſchedawanjo wobſtaracź a
Madlena měnjeſche, zo ſebi ze ſchicźom pódla domjacych wobſtaranjow
něſchto pſchizaſłuži. We wſy běſche runje khěžka napſchedań. Wonej
chcyſchtaj ju kupicź a wuporjedźecź, dokelž běſche trochu zanjerodźena.
K tomu pak běſche pjenjez trjeba, a dyrbjeſche ſo tež Jakubowe lěkowanjo
zapłacźicź. Madleninaj dwaj tyſacaj toleri běſchtaj we měſcźe pola
pſchekupca na dani. Jakub dźěſche toho dla k njomu, zo by połojcu tutych
pjenjez domoj wzał. Ale pſchekupc rjekny, zo hakle za lěto płacźi,
dokelž je to pſchi požcźenju tak wucžinjene; prjedy žanoho pjenježka
njewoteda. Jakub a Madlena běſchtaj tak do noweje ſtaroſcźe pſchiſchłoj;
tola bȯrzy namaka ſo rada: bohaty bur ze wſy požcźi jimaj na lěto trěbne
pjenjezy. Tak bu khěžka kupjena, wuporjedźana a Jakub a Madlena
zacźehnjeſchtaj z dźěſcźomaj do njeje. Swoje klamy zaſtaraſchtaj z
dobrymi tworami, běſchtaj napſchccźo kóždomu pſchecźelnej,
pſchedawaſchtaj, tak tunjo hacž ſo hodźeſche a dawaſchtaj dobru měru a
wahu. Tak doſtaſchtaj doſcź kupcow. Wonej na ſebi zhoniſchtaj, zo
ſprawnoſcź najdlěje traje a za ſnadny dobytk, cžaſto woſpjetowany, wjacy
pomha, dyžli wjetſchi dobytk, kotryž zrědka pſchikhadźa. Zaſy běſchtaj
zbožownej po wſchelakich wobcźežnoſcźach a cźerpjenjach, kotrež běſchtaj
we poſlednim lěcźe pſchetracź dyrbjałoj. Njemóžeſchtaj ſo Bohu
dodźakowacź, zo je jej z dźěſcźomaj zaſy do tak dobrych wobſtejenjow
pſchiwjedł.

6. Njenadżita pomoc.

Na zemi njeje wobſtajnoho zboža. Zrudoba ſo z wjeſelom zaſtupuje. To
Jakub a Madlena z nowa nazhoniſchtaj. Prjedy hacž běſche ſo lěto minyło,
roznjeſe ſo po wſy powjeſcź, zo je tamny pſchekupe we měſcźe płacźicź
pſcheſtał a zo ſu Madleuine cyłe pjenjezy zhubjene. Bur, kotryž běſche
jimaj pjenjezy požcźił, pſchiběža cyły njemdry na njej, ſwarjeſche a
kleſche zatraſchnje na njej, hacžrunje běſchtaj cyle njewinowatej a tak
doſcź pſcheſtroženej. Bur jimaj wozjewi, zo jeju dom ze wſchitkim
wobſedźeńſtwom pſchedacź da, je-li jomu na poſtajenym dnju pjenjezy
njewupłacźitaj. We njemdroſcźi bijeſche wón wo blido. Tak naſtachu
Jakubej a Madlenje ſtaroſcźe połne dny. Hiſchcźe tſi njedźele běſche
hacž do cžaſa, k wupłacźenju poſtajenoho, a wonaj ſebi žiweje rady
njewjedźeſchtaj. Tola ſo Bohu dowěrjeſchtaj a proſcheſchtaj joho
wſchědnje wo pomoc. Madlena ſo najbóle tyſcheſche, mějeſche pak tež
najſylniſchu dowěru na Boha, hacžrunje chcyſche ſo jej wutroba ze
ſtaroſcźu puknycź. Wjecžor pſched dnjom, na kotrymž dyrbjeſchtaj burej
požcźene pjenjezy wupłacźicź, dźěſche wona do ſwojeje komorki, zo by tam
wot muža a dźěſcźow njewidźana płakała. We tyſchnoſcźi ſwojeje wutroby
wza wona krucźe do ſwojeju rukow drjewjany kſchiž, drohu wopomnjeńku na
cźerpjenja, ſcźerpnoſcź a pobožnu dowěru knjenje Lipowſkeje a
klaknywſchi pocža ſo wótſe modlicź: „O mój bójſke Wumožniko, hlej we kak
wulkej nuzy ſym. Mi njeje wo mnje, ale wo muža a dźěſcźi cžinicź. Kak ſo
wbohimaj tola póńdźe! Moja wutroba ſo kwěka, <pb n="10"/>hdyž na to
pomyſlu. Nic za ſo, ale za nich proſchu. Kaž ty we ſmjertnej ſtyſknoſcźi
ſwojoho njebjeſkoho Wótca proſcheſche, tak proſchu tež ja: Wótcže, je-li
móžno, wzmi tutón kheluch wote mnje; tola nic moja, ale twoja wola ſo
ſtań!“

Wona mjelcžeſche a płakaſche cźiſche. Jeje ſylzy macžachu kſchiž. A wona
dale zdychowaſche: „Žałoſcź mojeju dźěſcźow złama mi wutrobn. Twoja
wótcowſka wutroba, luby Wótcže we njebjeſach, je luboſcźe połna. O
ſłyſch dha mnje, ſmil ſo nade mnu a nad mojimaj dźěſcźomaj. Byrnje
macźeŕ na ſwoje dźěcźo zabycź móhła, ty tola na nas njezabudźeſch. To ſy
ty ſam prajił. Wopokazaj nam ſwoju wótcowſku ſmilnoſcź.“

Boloſtnje płakajo hladaſche wona na kſchiž, kotryž hiſchcźe we rukomaj
dźeržeſche, a proſcheſche: „O mój bójſki Wumožniko, kaž ſy ty ze kſchiža
na ſwoju ſwjatu macźeŕ pohladał, tak pohladaj nětko z njebjes na khudu,
hrěſchnu macź, kotraž z boloſcźu hinje. Ty ſy wſchitkim blizko, kotſiž
ſu tyſchneje wutroby. Wuliń trȯſchta tež do mojeje wutroby a pomhaj mi.
Hdyž ja hako woſyrocźene dźěcźo njewjedźach hdźe, ſym ſo we ſwojej nuzy
a wopuſchcźenoſcźi we twojim templu k tebi wołała a ty ſy mje ſpodźiwnje
wuſłyſchał. O wuſłyſch mje tež nětko!“

Dołho ſo wona tak a na podobne waſchnjo modleſche, a hlej, jej bu lóže
wokoło wutroby a wona dopomni ſo na ſłowa měſchcźanſkoho knjeza fararja:
„Bóh budźe kóždy cžas twój ſwěrny pomocnik, kaž je tebi nětko pomhał.“
Změrowana a poſylnjena pſchez dowěru na Boha wona ſtany, nic wjacy ze
ſylzami žałoſcźe, ale ze ſłódkimi ſylzami nutskownoho tróſchta, a
chcyſche kſchiž zaſy na joho měſto ſtajicź. Pſchi tym wona pytny, zo je
ſo na zadnej ſtronje kſchiža kuſk drjewa puſchcźił a na zemju padnył.
Kſchiž běſche ſo najſkerje něhdy wobſchkodźił a drjewo zaſy pſchilěpjene
było. Pſchez jeje ſylzy a cźopłotu rukow běſche ſo klih puſchcźił.

Madlena ſtupi k woknjeſchku, pſchez kotrež wjecžorne ſłóncžko
ſwěcźeſche. Wona chcyſche wobſchkodźenjo zaſy porjedźicź.

Ale ſchto to? We kſchižu ſo jaſnje zabłyſchcźi. Madlena ſo ſtróži. Wona
pſchepytowaſche kſchiž a pytny, zo je znutſka wužłobjeny a něſchto
błyſchcźate do njoho zapołožene. Tež dohlada ſo na małe ſuwadło, kiž bě
tak zaſadźene, zo móžeſche ſo jeno z mocu wucźahnycź. A hlej, drjewjany
kſchiž bě nutſka z cžerwjenym ſomotom wukładźeny a nutſka ležeſche
kſchiž wot ſamych dejmantow, kotrež běchu do złota zaſadźene. Madlena
wucźahny kſchižik, zo by ſebi jón wobhladała. Tón ſo we wjecžornym
ſłóncžku z jaſnoſcźu błyſkotaſche, zo to wocži ſkoro znjeſcź
njemóžeſchtaj. Madlena, kotraž běſche pola njewboheje knjenje cžaſto
dejmanty widźała, ſpózna, zo ſu tele dobre.

Na kolena padnywſchi prajeſche wona płakajcy: „O ty mój dobry, luby
Božo! Ty ſy moju próſtwu zaſy na měſcźe wuſłyſchał. O, wzmi tele moje
ſylzy za prěni wopor dźakownoſcźe.“

Khwatajcy běžeſche na to dele a zjewi mužej ſpodźiwne namakanjo. Tón
ſedźeſche we jſtwje zrudny na ławcy a mějeſche najmjeńſche dźěcźo na
klinje ſedźo; wjetſche zboka njoho ſtejeſche. Słyſchicy jeju powjeſcź,
poſkocži wón ze ſpodźiwanjom, pohladny na kſchižik a zawoła: „O Božo,
kak ſpodźiwna to pomoc! Kſchižik je woſobny a drohi. Nětko móžemoj ſwój
dołh zapłacźicź a njetrjebamoj z dźěſcźomaj po proſchenju khodźicź.“

A wón z wjeſołoſcźu płakaſche. Ze ſtyknjenymaj rukomaj ſtejeſchtaj Jakub
a Madlena a pohladowaſchtaj że ſylzojtymaj wocžomaj k njebju. Tež
dźěcźatcy ztyknyſchtej ſwojej rucžcy a płakaſchtej ſobu. Tele ſylzy
ſtarſcheju a dźěſcźow płacźachu pſched Bohom wjacy, dyžli wſchitke
dejmanty pſched wocžemi ſwěta.

7. Dźakowna radoſcź.

Na zajtra po ſwitanju dźěſche Madlena do měſta, zo by z knjezom fararjom
porycžała, k kotromuž mějeſche hižom wot dźěcźacych dnjow najwjetſchu
dowěru. Wón běſche mjeztym zeſtarił a joho włoſy zeſchedźiwiłe. Wona
pokaza jomu kſchiž, powjedaſche cyły podawk a woſpjetowaſche jomu na
kóncu ſłowa, kotrež běſche jej wón pſched telko lětami prajił.

Wjeſele hnuty prajeſche wón: „To je pěknje, zo tamne ſłowa zabyła
njejſy. Nětko widźiſch, zo ſym prawje měł. Haj, Bóh je ſwěrny pomocnik
we nuzy: nichtó joho podarmo njeproſy; ſchtóž ſo jomu dowěrja, toho wón
njewopuſchcźi. Wot twojich dźěcźacych dnjow hacž dotal je ſo wón kaž
ſwěrny nan za tebje ſtarał a tebi pomhał. Woſtań tež dale wobſtajnje
kruta we wěrje do njoho a joho lubowanoho Syna; dopjelń pſchecy joho
ſwjatu wolu, dowěrjej ſo we wſchitkich cźerpjenjach na njoho. Swojej
dźěſcźi kubłuj we tutej wozbóžnjowacej wěrje a Bóh budźe tež z twojimaj
dźěſcźomaj, wón wumoži was ze wſchitkeje nuzy a wozmje was něhdy do
ſwojeje radoſcźe.“

Madlena mějeſche hiſchcźe jenu ſtaroſcź na wutrobje a teje dla běſche z
wyſokodoſtojnym knjezom porycžecź chcyła. „Směm dha ja tutón woſobny
kſchižik za ſwój wobkhowacź? a njewobſchkodźu ja herbow njewboheje
knjenje <pb n="11"/>Lipowſkeje, hdyž ſebi jón ſkhowam a k ſwojomu
wužitkej nałožu? Tónle kſchižik pſchetrjechi wſchitke woſobne wěcy,
kotrež je wona po ſebi zawoſtajiła!“

Knjez faraŕ prajeſche: „Kſchižik je twój. Njewboha knjeni ſnadź njeje
ſama wjedźała, kajka woſobnoſcź je we tutym ze ſtarych cžaſow herbowanym
drjewjanym kſchižu zakhowana. Najſkerje je wón wot jejnoho wuja, kotryž
mějeſche wyſoku cyrkwinſku ſłužbu. Wěſcźe běſche to jeje wola, tebi
najwoſobniſchi kruch ſwojich debjenſtwow wotkazacź. Z luboſcźe k pokojej
a z małym ſpokojna ſy ſebi ty po zdacźu najſnadniſchu wěc wubrała. Ale
Bóh je twoje wuzwolenjo žohnował a po joho dźiwnym wjedźenju ſy ty tola
najwoſobniſchi kruch z jeje zawoſtajeṅſtwa doſtała. Z kſchižom je tebi
Bóh potajny pokład dał. Dejmanty ſu wulke, a kſchižik móže dwaj abo tſi
tyſacy toleri winojty bycź.

Pſchedaj kſchižik a z wuwikowanymi pjenjezami wotpomhaj ſwojej nuzy;
ſchtož wyſche woſtanje, połož na bok za pozdźiſche cžaſy. Wužiwaj ſwoje
zbožo z wjeſołoſcźu, poměrnoſcźu a dźakownoſcźu napſchecźo Bohu.
Drjewjany kſchižik pak ſkhowaj dźěcźom a wnukam hako wopomnjeṅku na
njewbohu knjeni Lipowſku a na wulku dobrotu, kotruž je tebi Bóh
wopokazał.“

Schedźiwy knjez połoži dejmantowy kſchižik zaſy do drjewjanoho a
zaſunywſchi jón, prajeſche: „Schtó by to na tutym hubjenym drjewje
widźał, kajke woſobnoſcźe ma we ſebi! Haj, kaž z tutym kſchižom, tak ma
ſo tež z kóždym cźerpjenjom, kotrež my kſcheſcźenjo jara rjenje
„kſchižik“ mjenujemy. Z wonka runa ſo wone tutomu hubjenomu drjewej, ale
nutſka ma drohi pokład, kotryž je wjacy winojty, dyžli złoto a drohe
kamuſchki. Spominaj na to we kóždym cźerpjenju a njedźerž to za
njezbožo, ale za zbożo a žohnowanjo, hdyž tebje Bóh z cźerpjenjemi doma
pyta. Cžas pſchiṅdźe, hdźež ſo hubjeny zwjerch ſlecže a najcžiſcźiſchi
dobytk ſo pokaza, woſobniſchi, dyžli złoto a drohe kamuſchki. A byrnje
ſo to kóždy krócź tudy njeſtało, dha tola něhdy tam nazhoniſch, zo
běſche kóžde cźerpjenjo potajna, njewuprajnje wulka dobrota boža,
kotrejež płody budźemy hiſchcźe wužiwacź, hdyž budźe zemja znicžena a
wſchitka jeje kraſnoſcź, wſchitke jeje złoto a drohotnoſcźe do procha a
popjeła pſchewobrocźene.“

Cžeſcźowny knjez faraŕ znajeſche we měſcźe złotnika, kotryž běſche joho
pſchecźel a ſprawny muž. Po toho wón póſła z próſtwu, zo chcył na
někotre wokamiknjenja na faru pſchiṅcź. Złotnik pſchiṅdźe a
wobhladawſchi kſchižik, prajeſche, zo za njón tſi tyſacy toleri da.
Tyſac toleŕ wupłaeźi wón na měſcźe a zbytne chcyſche po kruchach
zapłacźicź.

Madlena běſche jara zwjeſelena a njetajeſche ſwoju wěc pſched nikim a
powjeſcź wo tym ſo bórzy po měſcźe roznjeſe. Tak zhonichu to tež
pſchiwuzni herbja njewboheje knjenje Lipowſkeje. Cźi ſo hnydom
zhromadźichu a ſkładowachu radu a wobzamknychu, zo Madlenu wobſkorža a
namakany pokład wot njeje žadaja, prajicy: „To tola móžno njeje, tajkej
proſchexcy kaž Madlena dejmantowy kſchižik k wopomnjecźu zawoſtajicź.
Něſchto wrótniſche ſo tola myſlicź njehodźi.“

Tu zaſtupi tamny ſtary wyſchk, kotryž běſche tež pſchi dźělenju herbſtwa
za Madlenu rycžał, a praſcheſche ſo, ſchto dha maja? Hdyž běchu jomu wěc
wupowjedali, rjekny wón z krutym ſłowom: „Woſtaṅcźe ze ſwojej ſkóržbu
doma a budźcźe wjeſeli, hdyž nichtó wo tutej wěcy dale njerycži. A
njeje-li wam waſcha rozhorjenoſcź wſchitkón rozom wzała, zo móhli
rozomne ſłowo ſłyſchecź, dha poſłuchajcźe, ſchtož chcu wam prajicź. Hdy
budźiſche wam pſchi dżělenju herbſtwa znate było, kajki pokład je we
njenahladnym drjewjanym kſchižu zakhowany, a Madlena běſche ſebi tutón
drohi dejmantowy kſchižik wuzwoliła: wy pjenjez lacžni ludźo
dyrbjeſchcźe to dla ſłowow wotkazanja płacźicź dacź a njemóžeſchcźe z
prawom žane ſłowcžko napſchecźo tomu prajicź. Toho dla ſpokojcźe ſo. A
na was je prawje, zo njejſcźe tutón drohi pokład doſtali. Waſcha
njepobožnoſcź, waſche njecžeſcźenjo njewboheje knjenje Lipowſkeje a
waſcha twjerdoſcź napſchecźo khudej ſyrocźe je wina na tym. Wy ſcźe
Madlenine „drjewjane“ wubracźo, kaž je mjenowaſchcźe, wuſměſcheli. Nětko
ſcźe pokhoſtani a ſměchi ſu napſchecźo wam. Toho dla woſtajcźe ſkóržbu,
zo ſo njebyſchcźe hiſchcźe bóle do rycžow a do ſměchow ſtajili.“

Hacž runje běchu jara rozmjerzani, dyrbjachu jomu prawje bycź dacź a
woſtajichu ſkóržbu.

Prjedy hacž ſo Madlena ze ſwojimi pjenjezami domoj wrócźi, dźěſche wona
do hłowneje cyrkwje do tamneje khapałki, hdźež běſche pſched dwacycźi
lětami Bóh jeje dźěcźace próſtwy ſpodźiwnje wuſłyſchał. Hiſchcźe junu
dźakowaſche ſo wona ſwojomu lubomu Bohu, kotryž ſwojich ženje
njewopuſchcźi, kotſiž ſo jomu dowěrjeja a jomu poſłuchaja.

Na ſmjertnym łožu.

Bohaty muž, kotryž běſche wulki dźěl ſwojoho zamoženja na njeſprawne
waſchnjo nadobył, ležeſche <pb n="12"/>na ſmjercź khory. Njerady
myſleſche wón na ſmjercź, a hiſchcże njeradſcho na to, zo by wſchitke
njeſprawne kubło wrócźił a ſwoje jebanjo narunał. „Schto budźe z mojich
dźěcźi, hdyž bych wot ſwojoho zamoženja telko wotedał?“ To běſche joho
ſtajna wurycž, hdyž joho ſchtó na joho winowatoſcź kedźbnoho cżinjeſche.
Pucź k joho ſwědomju běſche z pjenjezami zamurjowany. Bojoſcź pſched
ſmjercźu pſchiběraſche dżeṅ wote dnja. Junu wopyta joho duchowny a
rjekny jomu pſched ſwojim woteṅdźenjom, zo jedyn ſrědk by joho wot
ſmjercźe wumožicź móhł, ale tónle ſrědk je pſchez měru drohi. Khory
prajeſche: „A byrnje to 1000 toleŕ płacźiło, rady wažu to za ſwoje
žiwjenjo; prajcźe mi jón.“ „Dale nicžo, hacž něſchto tuka wot ſtrowoho
cžlowjeka z waſchoho pſchecźelſtwa; z tym ſwoje rany namazacźe, a budźe
pomhane; wjele njetrjeba bycź a za 1000 toleŕ da ſebi něchtóžkuli
něſchto tuka wuſchkrěcź.“

Khory měnjeſche, zo drje ſo to nikomu chcycź njebudźe. „Njemějcźe žaneje
ſtarocſźe“, rjekny duchowny; „wy macźe tſjoch ſynow, kotſiž was z cyłej
wutroby lubuja, dokelž ſcźe jim telko pjenjez nahromadźili. Zawołajcźe
najſtarſchoho ſyna a ſlub’cźe jomu połojcu zamoženja, je-li ſebi
ſchtwórt hodźiny ruku ſchkrěcź da; a njeby-li wón chcył, zawołajcźe
druhoho a prajcźe jomu toſame; a njeby ſnadź tež tón chcył, ſlubicźe
najmłódſchomu cyłe zamoženjo — a wam budźe pomhane.“ Khoromu zdaſche ſo
tele wukazanjo trochu dźiwne, ale wón chcyſche ſpytacź. Wón zawoła ſynow
a zjewi jim ſwoju žadoſcź. Ale žadyn njechaſche wo tym wjedźecź a jedyn
wuſuny ſo po druhim z durjemi. Zrudny prajeſche khory muž duchownomu:
„Ja ſym ſebi hnydom myſlił, zo nichtó tajku cžwělu na ſo njewozmje.“

Krucźe na njoho hladajo rjekny duchowny: „Tu ſo na wami dodźiwacź
njemóžu; waſche dźěcźi njechadźa ſo z luboſcźe k wam ani ſchtwórt
hodźiny z cžaſnym wohenjom palicź dacź, wy pak chcecźe ſo we ſtaroſcźi
wo ſwoje dżěcźi wěcžnomu wohenju we heli pſchepodacź, dokelż ſo
njeſprawnoho kubła wotrjec njechacźe.“ Nětko ſpózna khory, ſchto je
duchowny z wukazanjom tamnoho ſrědka chcył, a prajeſche: „Ja ſo wam
dźakuju, zo ſcźe mi wocži wotewrili. Dźenſa hiſchcźe chcu rachnowanjo
dźeržecź a njeſprawnoho pjenježka njedyrbi we mojim zamoženju woſtacź.“
A kaž běſche ſlubił, tak wón cžinjeſche a wujednany z Bohom mějeſche
lóhku ſmjercź, byrnje ſwojim ſynam mjenje zawoſtajił. ♣P. J.♠

Z kołcža.

Pcžoła je pſchecźel ratarja a płacźi ze ſłódkim mjedom prócu, na nju
nałoženu, a cžini wjeſelo tomu, kotryž ju wothlada. Dokelž wona tež mjez
Serbami wjele pſchecźelow ma, chce protyka tež něſchto wo nich
popowjedacź.

Wobhladajmy ſebi najprjedy tute drobne, wuſchikne a wužitne
ſtworjeńcžko. Pcžołka nima žanych koſcźi, ale rohojta ſkora dźerži a
podpjera jeje cźěło, kotrež je zjawnje do tſjoch dźělow: hłowa,
wutrobno, delne cźěło rozdźělene. Hłowa ma dwě połkulnej wócžcy, z
tyſacow ſchěſcźhranikow zeſtajanej. Huba je dołhi pyſk z dołhim
lebikojtym jazycžkom, z kotrymž ſo z róžicžkow juſchka cyca. Zboka ſtaj
dwě krótkej ſtawcžkataj tykadle, z kotrymajž pcžoła maſa a cžuje. — Na
wutrobnje je 6 nóžkow a 4 kſchidleſchka. Prěni ſtawcžk zadneju nóžkow je
łopacžojty a koſmaty a pſchihodźi ſo derje k hromadźenju kwětneje
mucžki. Kſchidleſchka ſu nahe a wobſteji kóžde z dweju ſwětłeju ze
žiłkami pſchecźehnjeneju kóžkow; prědkownej kſchidleſchcy ſtej wjetſchej
a kryjetej zadnej. — Delne cźěło je z wutrobnom pſchez krótku rołku
zjenoſcźene a ma zady kałacž (žahadło), z kotrymž pcžołka kałnje, hdyž
jej ſchtó kſchiwdu cžini. Tola dyrbi wona tajke kałnjenjo ze ſwojim
žiwjenjom zapłacźicź; pſchetož kałacž ma na kóncu kótwicžki (ankery),
kotrež ſo do rany zakuſnjeja, pcžoła njemóže žahadło wucźahnycź, ale
wutorhnje ſebi je, pſchi cžimž dźěl zadka zhubi a potom zahinje. Pcžołka
je z drobnymi pocžornojtymi koſmikami wodźeta.

Tole dha ſu pilne dźěłacźeŕki we pcžólnym hoſpodaŕſtwje, kiž maja
wſchitke domjace a wonkowne dźěła wobſtaracź. Rano zahe lěcźa wone na
zahrody a pola, zlětuja wot róžicžki na róžicžku a hromadźa měd a kwětnu
mucžku. Měd póžeraja do žołdka a mucžku hromadźa na koſmikach zadneju
nóžkow a lecźa z rjanymi „wobnóžkami“ domoj. Wuſtawſchi na pucźu
poſydnjeju ſo druhdy a tehdom wone njekałaja. Do kołcža dolecźiwſchi
wubluwaja měd do ſchěſcźhranitych „pankow“ a wotkładu wobnóžki.
Spěſchnje lecźa z nowa na paſtwu a dźěłaja a tak hacž do pózdnoho
wjecžora. Mjeztym twarja druhe panki z wóſka, kotryž hako ſwětłe
łopjeſchka z delnoho cźěła wutłócžeja.

Najrjeńſche a najſpodźiwniſche je twarjenjo pankojtych „płaſtow.“ Tele
płaſty ſu horjeka pſchicžinjene a wiſaja we kołcžu dele. Na ſrjedźnej
płaſtnej ſcźěncy ſteja na woběmaj ſtronomaj ſchěſcźhranite panki, jedna
porno druhej, jena kaž druha, byrnje tyſacy pcžołow na nich <pb
n="13"/>twariłe. Tele panki ſu hněždka za jejka a kolebki za pcžólne
cžerwiki, a khowanki za nadźěłany měd. „Hnězdo“ je pſchecy blizko
wulětneje dźěrki, njedaloko hromadźi ſo pica za młode cžerwiki: kwětna
mucžka z mjedom naměſchana. Hakle dale wot hnězda khowa ſo hotowy měd.

Tak ſo wodnjo a w nocy dźěła, je-li dobra paſtwa a wjedro hoji a měſta
doſcź we kołcžu. Połnomu kołcžej pſchidadźa ſo pſchiſtawki a pcžołki tež
tón zatwarja. Tajkich dźěłacych pcžołkow je w dobrym kołcžu na 40000,
haj tež 60000. Wyſche tutych dźěłacźeŕkow ma rój tež 300—400 trutow.
Tute ſu wjetſche a tołſche, dyžli pcžołki, a nimaja žadne žahadło. Wone
ſo we meji wuhlanu a widźiſch je woſebje wot meje hacž do auguſta na
cźopłych popołdnjach bórcžo wokoło lětacź a prózdne we powětru hracź.
Wone nicžo njedźěłaja a žiwja ſo wot nanoſchenoho mědu. Wone maja matku
wopłódnjecź, ſchtož ſo na jeje wulětu wyſoko we powětrje ſtawa. We
auguſcźe, hdyž ſu ſwój nadawk dokonjałe, wala ſo dźěłace pcžoły na nje,
zakałaja je a morwe z kołcža wumjetaja.

Mjenje znata je matka, macźeŕ a hoſpoza we kołcžu. Zrědka hdy wohladaſch
ju zwonka kołcža. Wona je wjetſcha a ſchwižniſcha dyžli pcžołki, ma
dlějſche nȯžki a krótſche kſchidleſchka. Jeje koſmy ſu cžorne a cźěło je
ze žołtymi pružkami wudebjene. Jeje pyſk je krótki; cyrobu bjerje wona
jeno z pyſcžatkow pcžołow, kotrež jej poſłužeja, ju žiwja a zakitaja a
radſcho ſame z hłodom wumrjeja, hacž zo bychu matcy tradacź dałe. Swój
kałacž (žahadło) wona ženje njenałožuje, khiba k kałanju druhich matkow,
kotrež chcedźa jej hoſpodaŕſtwo wzacź.

Matka je najwažniſchi a najnuzniſchi ſtaw we kółcžu: wona zdźerži rjad a
wſchitke dźěło ſpěſchnje dźe, doniž je wona žiwa, a žałoſcźenjo naſtanje
mjez pcžołami, hdyž wona zahinje. Matka ſama plahuje młode wcžoły. Wot
februara (k najpozdźiſchom wot měrca) hacž do ſeptembra njeſe wona jejka
a to we cźopłym cžaſu někotre tyſacy za dźeṅ, tak zo ſtrowa matka we 4
abo 5 lětach ſwojoho žiwjenja na milion jejkow nanjeſe. Tajka płódnoſcź
je pak tež k zdźerženju roja nuzna, pſchetož pcžołka ma wjele
njepſchecźea wſchelake njezboža hroža na wulětach jeje kipromu žiwjenju.
Kołcž by bórzy wotemrjeł, njebyli ſo pſchecy zaſy wjele młodych pcžołow
wulahnyło.

Po płaſtach wokoło łažo połoži matka do kóždeje panki jejko a njezmyli
pſchi tym žanu panku. Do najwužſchich pankow kładźe wona jejka za
dźěłace pcžoły, do ſchěrſchich trutace jejka. Z jejka wulehnje ſo
cžerwik, kiž nóžkow nima. Pcžołki dawaja jomu cyrobu, z mjedom
naměſchanu kwětnu mucžku. Cžerwik wjele jě a roſcźe ſpěſchnje. Hdyž je
doroſtł, wuſnje wón a pcžółki zacžinja joho bydlencžko z woſkowym
wěcžkom. Tu pſcheměni ſo cžerwik do pcžółki a dozrałiwſchi wulěze ze
ſwojeje kolebki. Tajka młoda pcžółka je ſchěra a hraje pſched kółcžom,
wobhlada ſebi bližſchu wokołnoſcź a njezmyli pozdźiſcho ſwój kółcž, hdyž
ſobu na paſtwu lěta. Jeno cžiłe a ſtrowe pcžołki woſtanu žiwe, druhe ſo
ſkóncuja.

Su ſo pcžoły we kołcžu jara pſchiſporiłe, załoža wone na kromach hnězda
někotre „matkwiſchcźa“, t. j. wulke kulojte panki, a matka njeſe do nich
jejka, z kotrychž ſo matki wulahnu. Tola hiſchcźe dźiwna wěc je tudy
ſpomnicź. Druhdy ſo ſtawa, zo ſtara matka do cžaſa zahinje abo ſo zhubi.
Pytnywſchi to, pytaja ju pcžoły žałoſcżicy. Borzy pak dadźa ſo do dźěła
a pſchedźěłaja někotre wſchědnje panki z jejkom abo njezawodźetym
cžerwikom do rumniſchich, ſchěrſchich matwiſchcźow a žiwja tudy naſtate
cžerwiki z lěpſchej cyrobu. Za 11—12 dnjow wulahnu ſo z nich doſpołne
matki. Tak naſtanje z dźěłacźeŕki matka a je to nowy dopokaz, zo ſu
pcžoły a matki jenajkoho rodu; jeno zo ſu matki lěpje žiwjene. Wcžoły ſu
pſchecy njepłódne.

Chcedża ſo we hnězdźe młode matki lahnycź, pocžnje ſtara matka njeměrna
bycź a hotuje ſo ze ſwěrnym wotdźělenjom wcžołow na pytanjo nowoho
bydliſchcźa. To zjewi wona pſchez dźiwne trubjace zyncženjo. Wcžoły
zhromadźa ſo wokoło njeje do kule a lecźa prjecž a ſydnjeja ſo na blizki
keŕk abo ſchtom abo něhdźe druhdźe; je matka młoda a ſtrowa, lecźa tež
daloko. Tu je cžas, za nimi hladacź a prózdny kółcž za nje pſchihotowany
měcź.

Po tajkim prěnim roju ſcźěhuje druhdy hiſchcźe wjacy rojow z młodymi
matkami. Najhuſcźiſcho ſo kółcž jeno junu roji. Po woteńdźenju ſtareje
matki z rojom wulěhnje ſo, pſchekuſawſchi matwiſchcźowe wěcžko, młoda
matka a naſtupi hoſpodaŕſtwo a knjejſtwo we kółcžu. Njecha-li ſo
pcžołkam dale wjacy rojicź, roztorhaja wone zbytne matwiſchcźa a
wumjetaja cžerwiki: pſchetož dwě matcy we jenym kółcžu ſo njecźerpitaj.

Na to ſo we nowym a ſtarym kółcžu dźěło po wſchědnym waſchnju
pokracžuje. Hdyž ſo nazymjo bliži, pſcheſtawa matka jejka njeſcź a hdyž
je cźopłota hacž do 8 abo 10° ſpadnyła, zaſtanje wſchitke dźěło. Jeno na
rjanych ſłóncžnych nazymſkich popołdnjach cžinja pcžoły krótki wulět
ſwojoho wucžiſcźenja dla. <pb n="14"/>Na cźěmnych a zymnych dnjach ſedźa
pcžoły we kółcžu, zlězu mjez płaſtami do kule a woſtawaja tak
zjenoſcźene pſchez cyłu zymu a wužiwaja wot mjedu, kotryž ſu we lěcźe
nanoſyłe. Nimaja wone doſcź mjedu, dyrbi ſo jim cyroba dawacź. Z
doſahacej cyrobu zaſtarane a we doſcź cżopłym kółcžu znjeſu wone tež
najhórſchu zymu. Tola móžeja jim myſche a cžerwjena ſchkodźecź. Tale
khoroſcź naſtanje, hdyž je dołho trajaca zyma a ſo pcžołki zwonka kółcža
rjedźicź njemóžeja, ale dyrbja ſwój hnój pſchedołho pſchi ſebi dźeržecź
a zanjeſchwarnja ſebi ſkóncžnje kółcž a dyrbja zahinycź. Toho dla ſo
pcžólnikarjej pózdna nazyma ze ſłóncžnymi dnjami a zažne nalěcźo
ſpodoba, dokelž móžeja ſo pcžoły na tajkich dnjach wurjedźicź.

Mjez wſchelakimi kółcžcmi ze Dźěrzonſke kółcže najpſchihodniſche
wobydlenja za pcžoły; pſchetož wone ſu doſcź wulke tež za najwjetſchi
rój a hodźa ſo najlóžo pſchez pſchiſtawki powjetſchicż, ſu doſcź cźopłe
a tak załožene, zo ſo kóždy płaſt woſebje wucźahnycź a pſcheſtajicź
hodźi. We nich ſo tež žiwjenjo a dźěłanjo pcžółkow najlóžo wobhladowacź
da. ♣J. Ž.♠

Pomhajcźe łukam.

Kóždomu hoſpodarjej, kotryž ma ſkót, je wjele na tym zaležane, wjele a
dobroho ſyna nadźěłacź; wjetſchi wužitk móže potom wot ſkotu
wocžakowacź. Jeno mjeṅſchi dźěl naſchich ratarjow ma tajke łuki, kotrež
bjez joho pomocy telko njeſu, kaž wón žada. We naſchich zymniſchich
krajach žadaja łuki, runje kaž pola, pomocy a dobroho wothladanja. A
tola je hiſchcźe doſcź hoſpodarjow, kotſiž měnja, zo trawa ſama roſcźe a
cžłowjeſkeje pomocy njetrjeba. Ale cźi ſo ſamych jebaja a ſwojomu ſkotej
ſchkodźa; pſchetož wjacy a lěpſchu trawu změje, ſchtóž też łuki derje
wothlada. Tudy naſpomnju někotre ſrědki. Za łuki wužitne je wurunanjo
tychſamych. Pahórkate a dźěrate łuki ſu zrudny napohlad, ſycžeja ſo
hubjenje a zadźěwaja ſtajnomu powodźenju. A tola by ſo tajke wurunanjo a
wuhładkowanjo něhdźežkuli bjez wjele wudawkow, z kuſka prócu lóhcy
dokonjało. Schtož ſo lětſa dokonjecź njehodźi, njech ſo k lětu ſtanje.
Suchim łukam poſłužiſch z powodźowanjom, jeno zo maſch wodu we ſwojej
mocy. Tola hladaj, zo woda njeby ſtejo woſtała, ale ſtaraj ſo wo zběhwk.
Powodźej we prawym cžaſu. Hdźež ſo łuki ſame powodźeja, hladaj na to, zo
by ſo powodźenjo ſtajnje po cyłej łucy ſtało.

Mokre, tymjeſchcźojte łuki porjedźeja ſo pſchez wotwodźenjo, pak we
zwjerſchnych pſcherowach pak we podzeṁſkich wottokach (drainirowanjo).
Pſchez to polěpſchi ſo zakiſnjena póda a bohaty wunoſchk dobreje trawy
zapłacźi nałoženu prócu a wudate pjenjezy we krótkim cžaſu. Róſt dobreje
trawy ſpěchuje ſo pſchez hnojenjo. Pſchcležana pjerſchcź, popjeł,
hródźny hnój a hnójnica a druhe hnoje dawaja wutrjebanym łukam nowu móc
a zacźěrja njewužitniſche trawy. Hako nic mjenje wužitne khwali ſo
włócženjo łukow, kotrež moch wutorhnje (a tak nowe hnojniſchcźo
pſchihotuje) a zwjerſchnu pódu zkipri a powětrej wólniſchi pſchiſtup
pſchihotuje. Tutej poſlednej wěcy, hnojenjo a włócženjo, je wuſtojny
rataŕ poſpytał. Wón rozdźěli ſwoju cyle jenajku łuku do ſchtyrjoch
ſtajnych dźělow. Jedyn dźěl woſtaji wón, kajkiž běſche, druhi wón
pſchewłócži, tſecźi pohnoji, ſchtwórty pſchewłócži a pohnoji. A ſchto
běſche trawny wunoſchk? Na prěnim dźěle nadźěła wón 8 centnarjow, na
druhim 13, na tſecźim 18, na ſchtwórtym 32 centnarjow ſyna. — Zo ma ſo
ſyno poſyc prjedy hacž trawa zezrawi, je znata wěc, ale njewobkedźbuje
ſo doſcź. ♣P. J.♠

Njepſchehrěſch ſo na tym, ſchtož je Bohu ſwjecźene.

Hdyž Napoleon ♣I.♠ ſwoju ruku na Jězuſowoho widźownoho naměſtnika na
zemi, bamža Piuſa ♣VII.♠ złožił, joho kraj zebrał a do ſwojeje mocy wzał
běſche a bamža ſamoho (wot 6. julija 1809 hacž do januara 1814) we
Francózſkej jatoho dźeržeſche: běchu za ſwěrnych paſtyrjow Jězuſowoho
ſtadła cźežke cžaſy a bjezbožnoſcź bohazabycźiwych wutrobow ſo
zradowaſche, zo tak wjele hidźena cyrkej boža ſwojomu kóncej napſchecźo
khwata. Ale njepſchewinita ſcźeŕpnoſcź a dowěrnoſcź na Boha, kotraž ſo
we tutych cžaſach tyſchnoſcźow tak jaſnje na ſwjatym wótcu pokazowaſche,
pſchewiny někotružkuli hordu, twjerdu wutrobu a pohnuwaſche k pokucźenju
někotrohožkuli, kotryž běſche prjedy napſchecźo Jězuſowej cyrkwi a jeje
ſłužownikam ſo pſchehrěſchił. We cźeŕpjenjach, to je nazhonjenjo
wſchitkich lětſtotytkow, pokazuje a wobſwědcžuje ſo katholſka cyrkej
najzjawniſcho hako jenicžka cyrkej Jězuſowa, we kotrejž je pokoj,
wotpocžink a zbóžnoſcź namakacź. Scźěhowacy podawk nam to wobſwědcžuje.

We tamnych cžaſach pſchiṅdźe do jenoho francózſkoho měſtacžka njeznaty
muž a wotnaja ſebi tam wo<pb n="15"/>bydlenjo. Tónle muž njeběſche wjele
pſchez 50 lět ſtary, a tola běſche joho hłowa hižon zeſchědźiwjena. Joho
zadźerženjo wubudźi bórzy wcźipnoſcź měſchcźanow. Wón wobydleſche pſched
měſtom ſtaru, na poł rozpadanu khěžku, na kotruž zrědka hdy ſchtó
pohladny. Kóžde rano pſchinjeſe jomu ſtara žona cyrobu na cyły dźeṅ:
něſchto ſuchoho khlěba a wodu. Wón lěhaſche na twjerdych deſkach. We
joho jſtwje njeběſche nicžo hacž blido, ſtólc a boža martra. Na blidźe
ležeſche kniha, we kotrejž wjele cžitaſche: běſche to ſwjate piſmo.
Byrnje zyma kruta była, njezatepjeſche ſebi wón ženje. Wſchědnje
wopuſchcźi wón junu ſwoju khěžku a dźěſche we cžornej draſcźe do
cyrkwje, hdźež we pſchitwarku zaſta, ſo poklakny a klecžo woſta hacž do
ſkóncženja božeje mſchě. Po božej mſchi wón ſtany a wrócźi ſo domoj a
njerycžeſche z nikim ſłowcžka. Tak dźěſche to dźeṅ wote dnja.

Ludźo ſebi wſchelake wo nim powjedachu a někotſi chcychu ſo joho
wuwopraſchowacź, ale wón jim wotmołwi, zo we cžaſu ſwojeje pokuty žane
njetrěbne ſłowo rycžecź njeſmě. Tak ſo joho nichtó wjacy njepraſcheſche
a wſchitcy joho wobžarowachu. Ludźo ſkoro tomu pſchiwuknychu a hdyž ſo
ſchtó na njoho napraſchowaſche, wotmołwichu: wón je pokutnik.

Bórzy pſchi zapocžatku tajkoho pokucźenja pſchiſtupi faraŕ tuteje
cyrkwje k mužej a wopraſcha ſo: „Mój ſyno, trjebaſch ſnadź tróſcht a
pomoc?“ Wón wotmołwi: „Mój wótcže, ja trjebam waſchn modlitwu.“ Faraŕ ſo
wopraſcha: „Budźe twoja pokuta dołho tracź?“ Wón rjekny: „Haj, pſchetož
pokuta dyrbi hrěchej pſchiměrjena bycź.“ A faraŕ ſpominaſche na njoho
pſchi kóždej božej mſchi.

Dźeſacź lět běchu ſo we tajkim krutym pokucźenju minyłe, hdyž faraŕ
wumrje. Nowy faraŕ pſchiṅdźe bórzy do bližſchoho znajomſtwa z
pokutnikom. Junu pſchiṅdźe tutón k fararjej domoj a prajeſche: „Knježe,
nětko je dźeſacź lět, zo ſym ſwoje zamoženjo khudym rozdawał. Tola to
njeběſche za mnje žadyn zaſłužbny ſkutk, dokelž ſym to kazany cžinił.
Mějach dowolnoſcź, zo ſměm ſebi něſchto ſkhowacź, zo bych ſebi žiwjenjo
hubjenje zdźeržał. Njezbožowny podawk je mi tule poſlednju pomoc
wotewzał a nětko dyrbju dźěłacź, zo bych ſebi ſwȯj wſchědny khlěb
zaſłužił. Ja njecham na njebjeſa a Boha ſwarjecź, zo je mje tak
domapytał; pſchetož hdyž wón na mnje ſpomina a mje khoſta, drje ſo tež
junu na mnje dopomni a mi woda. Ja ſym k wam pſchiſchoł, wo dźěło
proſycź. Ja ſym ſo na was wobrocźił, dokelž wy na mni podźěl bjerjecźe.
Ja njejſym toho hódny, ale proſchu wo ſmilnoſcź. Ja njewiſam na
žiwjenju, zo bych žiwy woſtał; ale bych-li nětle wumrjeł, bych woſtał
njewotwjazany wot zwjazkow, z kotrymiž ſym zwjazany, a bych zatamany był
do wěcžnoſcźe. Zdźeržcźe mi žiwjenjo.“

Hnuty wotmołwi jomu faraŕ: „Njewěm, ſchto ſy zawinował a njecham ſo za
tym praſchecź, je-li to twoja potajnoſcź. Ale dźeſacź lět tajkoho
pokucźenja zaſłuža tebi ſpuſchcźenjo pola cžłowjekow a ſnadź tež wodacźo
pola Boha. Ja chcu wſchitko za tebje cžinicź, a ty woſtanjeſch žiwy a
doſtanjeſch wotwjazanjo, kotrež žadaſch, a budźeſch hiſchcźe dlěje
žiwy.“

Pokutnik ſkocži jomu do rycži: „Da-li mi Bóh prěnju hnadu, budu joho wo
druhu proſycź.“

Faraŕ: „Wo kotru to?“

Pokutnik: „Wo ſmjercź.“

Faraŕ: „Nimaſch dha žanu nadźiju wjacy na zemi?“

Pokutnik: „Ženje wjacy.“

Faraŕ: „Njerycž tak; žiwjenjo je dar boži, kaž wſchitko druhe, ſchtož
mamy.“

Pokutnik: „Hdyž změju wotwjazanjo, budźe mi žiwjenjo tola wobcźežne
brjemjo. Ja ženje na to njepomyſlu, zo chcył ſebi je wzacź; ale dyrbjało
to złóſcź bycź, hdyž Boha proſchu, zo by mje wumožił.“

Faraŕ widźeſche, zo joho wutroba hiſchcźe tróſcht horjenjebjerje;
tohodla wón mjelcžeſche a wotſtorcži powucženjo na pſchihodniſchi cžas.
Nětko ſo joho jeno wopraſcha, kotre dźěło mohł na ſo wzacź a pſchi tym
tola ſwoje dotalne žiwjenjo dale wjeſcź. Wucžiniſchtaj, zo budźe wón
wſchelake piſma za fararja wotpiſowacź.

Wot nětka ſo wonaj cžaſcźiſcho zeṅdźeſchtaj a faraŕ běſche napſchecźo
njomu tak luboſcźiwy, zo ſo pokutnikowa wutroba na tym jara
zwjeſeleſche. Junu jomu wón prajeſche: „Hlejcźe, njebyſchcźe wy měſchnik
był, běch wam ſwoju ſtawiznu hižon dawno wupowjedał. By to za was
pſchikład był, z kotrymž móhli njerozomnu a zaſlepjenu młodźinu
napominacź, Za mnje by to było pohaṅbjenjo, kotrež bych rady k ſwojej
pokucźe na ſo wzał. Ale wy ſcźe měſchnik a powjedanjo mojich
zabłudźenjow by na ſpowjedź podobne było, ale bamž je mi zakazał, zo ſo
za cyły cžas ſwojoho pokucźenja žanym ſakramentam bližicź njeſměm.“

„Schto, bamž?“ wopraſcha ſo faraŕ.

Pokutnik: „Haj, bamž ſam. Jomu ſym ſo ſwojich hrěchow wuſpowjedał;
pſchetož ja mějach za to, zo ma jeno wón doſcź mocy, mje wot mojich
wulkich <pb n="16"/>hrěchow wotwjazacź. — Hdyž bamž Pius ♣VII.♠ we
Parizu pſchebywaſche, dźěch tam tež ja a ſcźěhowach joho na wſchitkich
joho pucźach. To złoži joho kedźbnoſcź na mnje a junu wón zaſta a ſo mje
wopraſcha, cžoho dla joho pſchecy pytam? Ja jomu zjewich, zo chcu ſo
ſpowjedacź a wón mi da dowolnoſcź a piſmo, zo ſměm tónſamy wjecžor k
njomu na ſpowjedź pſchiṅcź.

Tſchepotajo a z bojoſcźu ſtupich do hrodu a buch k njomu dowjedźeny.
Nětko běchmoj ſamoj a ja padnych na kolenje, a woſtach tam dwě hodźinje.
Schto je ſo tam rycžało, njeſměm wozjewicź. Jeno to móžu prajicź, zo je
mi ſwjaty wȯtc cźežku pokutu z prěnich cžaſow kſcheſcźanſtwa napołožił.
Wón je mi porucžił, zo dyrbju wſchitko wopuſchcźicź, ſtarſcheju,
pſchecźelow, zamoženjo. Wón je mje do njeznatoho kuta Francózſkeje
póſłał, zo bych tam pokutu cžinił. A joho ſłowa běchu: „Dopjelniſch-li
ty to wſchitko, móžemy tebje ſnadź něhdy wotwjazacź.“ Ja chcych jomu
nozy wokoſchicź, ale wón to mi njedoſtojnomu njedowoli. Hiſchcźe mi
porucži: „Ty budźeſch nam kóžde lěto piſacź a ſwoje žiwjenjo a cžinjenjo
do drobna rozpiſowacź. My budźemy twojim ſłowam wěricź, dokelž twoju
želnoſcź za wěrnu dźeržimy. Hdyž budźeſch božu ſprawnoſcź změrowacź,
potom doſtanjeſch wot nas piſmo a potom ſměſch prěni krócź zaſy do
cyrkwje zaſtupicź a ſo z kſcheſcźanami božomu blidu bližicź. Za měſac
běch wſchitke zwjazki roztorhnył, kotrež mje k žiwjenju ſpinachu. Moja
ſwójba dźerži mje za wotemrjetoho.“

Faraŕ ſo wopraſcha: „A dźeſacź lět hižon cžiniſch pokutu?“

Pokutnik: „Dźeſacź lět, to je jara mało za mnje.“

Faraŕ: „Njejſy dotal žane piſmo wot ſwjatoho wótca doſtał?“

Pokutnik: „Žane.“ — Faraŕ pokhili hłowu. Wón njemóžeſche žane ſłowcžko
wjacy prajicź, ale tłócžeſche pokutnikej ruku a woteṅdźe.

Za někotry cžas ſkhorje pokutnik a zdaſche ſo, zo změje khoroſcź zły
kónc, dokelž běſche ſo wón pſchez poſcźenjo a druhe pokutne ſkutki na
cźěle jara zeſłabił. Pſchi tutym ſmjertnym ſtraſche zhubi wón wſchitku
dowěru a měnjeſche, zo Bóh jomu njewoda. Tale njeměrnoſcź zadźěwaſche
wſchitkej lěkaŕſkej pomocy. „Pomhajcźe,“ rjekny wón k fararjej, kotryž
joho wopyta, „pomhajcźe mi, ja njeſměm hiſchcźe wumrjecź. Ach, je-li
bjez wotwjazanja wumru, ſym zhubjeny na wěki. Smilcźe ſo nade mnu,
pomhajcźe mi. Wotwjazanjo, wotwjazanjo! Ja chcu žiwy bycź, hacž budu
wotwjazany.“

Faraŕ piſaſche do Roma, hacžrunje ſo bojeſche, zo liſt we prawym cžaſu
njedóṅdźe. Mjez tym ſo prócowaſche, khoroho tróſchtowacź a we nadźiji na
božu miłoſeź zdźeržecź. „Ty njewumrjeſch, jeno twoja njeměrnoſcź tebje
traſchi. Ty njewumrjeſch. Dźeſacź lět tajkoho pokucźenja zarunaja tež
najwjetſchi njeſkutk.“ Tak rycžeſche jomu faraŕ; ale wón wotmołwi:
„Kóždy druhi drje, ale mój njeſkutk nic.“

A zaſy rycžeſche faraŕ: „Małowěriwy, njewidźiſch dha, kak ty Bohu
kſchiwdu cžiniſch, hdyž na joho ſmilnoſcźi dwělujeſch? Słyſch mje jeno:
hdyž we twojej poſlednjej hodźinje bamžowe wotwjazanjo hiſchcźe
pſchiſchło njeby (ſchtoż pak chcył Bóh wotwobrocźicź), trjebaſch ſo jeno
mi wuſpowjedacź a pſchi zbóžnoſcźi ſwojeje duſche wozmu ja zamołwjenjo
dla twojoho wotwjazanja na ſo.“

Tak daloko pak njepſchińdźe. Junu běſche faraŕ pola khoroho pobył a
dźěſche po cyrkwinſku draſtu, zo by khoroho ze ſwjatymi ſakramentami na
ſmjercź pſchihotował, tu doſta wón liſt z Roma a khwataſche znim k
khoromu. Hdyž tón to zaſłyſcha, zacžeŕwjeniſchtej ſo joho blědej licy a
joho mrějacej wocži ſo błyſchcźeſchtej. „Z Roma? pokazajcźe, pokazajcźe.
O Božo, tak ſy ty mój ſmjertny dźeṅ k wudźělenju ſwojeje miłoſcźe
wuzwolił. O, to je dwoja hnada za mnje.“

We tutym liſcźe běſche joho wotwjazanjo wuprajene a wot bamža Piuſa
♣VII.♠ podpiſane. Nětko běſche pokutnikej zaſy dowolene, do cyrkwje
zaſtupicź a ſwjate ſakramenty wužiwacź. Faraŕ prajeſche: „Brjemjo je
wotewzate. Dźakujmy ſo Bohu, zo je twoju pokutu horjewzał. Ja du do
cyrkwje, ſo jomu tam dźakowacź. Mjez tym njech tebi lěkaŕ po móžnoſcźi
pomha. Jutſe ſo zaſy wohladamoj.“

Pokutnik kiwny, zo dyrbi wocžaknycź a zebrawſchi wſchitke ſwoje mocy,
prajeſche wón: „Ja wumru. Njeprajcźe, zo mam hiſchcźe cžas. To dźě je
wulka hnada boža, zo mje na tym dnju k ſebi zawoła, na kotrymž je mi
wodał. — Knježe! wola mrějacych dyrbi ſo dopjelnicź, a wy mi moju
próſtwu njewotpokazacźe. Dajcźe mje do teje cyrkwje donjeſcź, pſched
kotrejž ſym telko lět zdychował; donjeſcźe mje pſched wołtar, na kotryž
ſym tak žadoſcźiwje pohladował. O ſmilcźe ſo, a dajcźe mje tam donjeſcź.
Žane wokamiknjenjo ſo nima zhubicź. Jutſe hižon by pozdże było.“

Z lěkarjowej dowolnoſcźu pſchinjeſechu zakryte noſydło, ſadźichu khoroho
do njoho a njeſechu joho pomału do cyrkwje. We pſchitwarku zaſtachu na
fararjowe kiwnjenjo. Pokutnik ſo z nutrnoſcźu modleſche, hladaſche na
kamjeṅ, na kotrymž běſche lěta dołho <pb n="17"/>klecžał, hladaſche na
ſtołp, na kotryž běſche ſo zepjerał, hdyž joho mucžne cźěło wjacy
dźeržecź njechaſche; wón hladaſche na ſwjecźo najzbóžniſcheje knježny,
kotruž běſche pſchecy wo zaſtupnu próſtwu proſył. A hdyž wſchitko to
widźeſche, pjelnjeſchtaj ſo joho wocži ze ſylzami a na woblicžu
zjewjeſche ſo njebjeſka radoſcź.

Hdyž běchu joho do cyrkwje donjeſli, połožichu joho pſched wołtarjom,
ſwěcžki buchu zaſwěcźene, faraŕ woblecže ſo cyrkwinſku draſtu a
pſchinjeſe ſwjate ſudobjo z božim Cźěłom na wołtaŕ. Hdyž je pokutnik
wohlada, napadny joho tſchepotanjo a hrózba, wón padny k zemi a
wołaſche: „Hnadu, hnadu, o Božo. O, wonjecžeſcźenjo běſche zatraſchne.
Sym kaž Judaſch pſcheradźił. Ale ſym tež wopłakował! Hnadu!“ Hiſchcźe
někotre ſłowa wón prajeſche, kotrež njeběſche rozemicź.

Faraŕ pſchiſtupi k njomu a rycžeſche dołho k njomu a cžim dale wón
rycžeſche, cźim bóle ſo pokutnikowe woblicžo wujaſnjeſche a joho wocži
wobſwědcžeſchtaj nowu nadźiju. Pokutnik rjekny z mrějacym hłoſom: „Mój
knježe, poſlednje wokamiknjenjo je pſchiſchło a cžas je, zo wam ſwoju
złóſcź wozjewju. Njech pſchiſtupja wſchitcy, zo bychu je ſłyſcheli. To
njech je moja poſlednja pokuta na zemi.“ Faraŕ pſchetorhny joho rycž,
prajicy: „Mój luby! ſwjaty Wótc je tebi wodał; zabudź na zaṅdźenoſcź, wo
kotrejž my wjedźecź njerodźimy. Pſchihotuj ſo, ſwjate woprawjenjo
doſtacź.“

Nětko ſo hromadźe modleſchtaj a pokutnik doſta ſwjate woprawjenjo. Hdyž
pak běſche wón ſwjate wobłatko k ſebi wzał, pohladny hiſchcźe junu k
njebju, pſchimny fararja za ruku a wudychny ſwoju duſchu.

Pokutnik bu w nocy pohrjebany, zo by joho ſmjercź njeznata woſtała, kaž
joho žiwjenjo. Schtyrjo noſcherjo, lěkaŕ a faraŕ, to běſche joho
pſchewodźeŕſtwo. Hdyž běſche row zamjetany, ſtaji faraŕ na njón
drjewjany kſchiž, a wobrocźiwſchi ſo k lěkarjej, prajeſche: „Chcecźe
ſnadź mjeno tutoho pokutnika wjedźecź? někotre wokomiknjenja pſched
ſmjercźu je mi je wozjewił. Cžitajcźe.“ A wón poſwěcźi jomu na kſchiž,
hdźež ſtejeſche: „Schcźěpan Robert. Wón wotpocžuj we měrje.“ Cźiſche
wrócźichu ſo wſchitcy domoj.

Lěkarjej běſche mjeno Robert napadnyło. Wón pytaſche, domoj
pſchiſchedſchi, we nowinach z cžaſow francózſkoho zběžka a namaka tam
naſtawk z druhoho lěta republiki (1793), hdźež ſo powjedaſche, zo je we
D .... towaŕſtwo „wjecźerjow“, wjedźene wot ſwojoho pſchedſydy
měſchcźana Roberta, hłownu cyrkej tutoho měſta napadnyło, fararja a
kapłana, kotrajž chcyſchtaj dom boži wobaracź, popadnyło a do jaſtwa
cźiſnyło. Wſchitko, ſchtož mějeſche někajku płacźiwoſcź, bu wurubjene.
Na to pytachu ſwjate ſudobja, ale njemóžachu je namakacź. Robert, kotryž
běſche w tutym měſcźe dlěſchi cžas ſchtudował a bě z duchownſtwom tuteje
ſary derje znaty, pſcheradźi měſto, hdźe ſnadź ſu ſkhowane.
Rozmjetawſchi a poteptawſchi ſwjate wobłatka pijeſche wón z khelucha na
ſmjercź měſchnikow a na zbožo republiki.

Tak wuſlědźi lěkaŕ winu dołholětnoho cźežkoho pokucženja.

Sněcź we pſcheṅcy.

Kóždomu hoſpodarſej je ſněcź we pſcheṅcy njeluba wěc. Tale ſněcź je wot
njezrałoho ſymjenja. Tohodla, njechaſch we pſcheṅcy ſněcź měcź, ſyj jeno
cyle dobre, dozralene zorno. Ale kak te doſtanjeſch? Někotſi ratarjo
ſyja ſtaru pſcheṅcu, kotraž je lěto na łubi ležała; ſłabe (t. j.
njedoroſcźene abo njedozralene) zorna zhubja pſchez leženjo ſkhadźenſku
móc. Dokelž pak ſtare ſymjo cźežo ſkhadźa (a njedozralene zorna ležo
woſtawaja), dyrbi ſo huſcźiſche ſycź. — Schtóž chce nowe ſymjo ſycź,
móže ſebi takle napſchecźo ſněcźej pomhacź: daj pſcheṅcy derje
dozrałicź, tola nic pſchezrałicź, prjedy hacž ju ſycžeſch. Hdyž je domoj
zwožena, pſchewoklepuj ju; pſchi tym woſtawa ſłabſche zorno we kłóſcy.
Namłocźene zorno zeſypaj, kajkež běſche pod wotwałom, z puckami a
pluwami, na łubju. Pſched ſywom ſo pſcheṅca wurjedźi a njezmějeſch žanu
ſněcź. Někotſi tež nowe ſymjo nacžinjeja. Tež hladaja pſchi wuſywje
pſcheṅcy na měſacžk a ſyja ju rady na młody měſacžk, a to hdyž je młody
měſacžk ſrjedź połnocy a pſchipołdnjom, ſyja pſcheṅcu ſcźěhowace
popołdnjo; je pak młody měſacžk ſrjedź pſchipołdnjom a połnocu, ſyja ju
dopołdnja pſched młodym měſacžkom.

♣P. J.♠

Jedyn krȯcź je tola junu.

Běſche njedźela a zwony wołachu ke mſchi. Bur ſtejeſche w durjach a
hladaſche za wjedrom. „Dźenſa dyrbimy pſcheṅcu domoj wozycź, hewak ju
wroble ſkóncuja.“ Joho žona měnjeſche: „Dźenſa je njedźela a pſcheṅca
docžaka.“ Bur wotmolwi: „Jedyn krócź nicžo njewadźi.“ Pſchenca bu domoj
wožena.

Jenu druhu njedźelu bližeſche ſo hrimanjo, a bur rjekny: „Žona, hladaj,
kak ſo mrócžele waleja a hrima <pb n="18"/>ſo. Jecžmjeṅ dyrbi domoj,
hewak nam zmoknje a wožołtnje.“ Žona prajeſche: „Ale dźenſa je
njedźela!“ Bur wotmołwi: „Jedyn krócź je telko kaž nicžo.“ A wožachu
jecžmjeṅ domoj.

Njedźelu pozdźiſcho, prajeſche bur zaſy: „Wows dyrbi domoj, hewak wſchon
wupada.“ Žona rjekny: „Ale ſ chto dha chceſch, dźenſa je njedźela.“ Bur
jej wot mo wi: „To ty njerozymiſch; jedyn krócź njeje pſchecy.“ A wows
pſchiṅdźe zbožownje domoj.

Někotry cžas ſo miny a burowy pohoncž pſchiṅdźe zrudny k burej a rjekny:
„Konjej njechataj žracź a ſtaj khorej.“ Nicžo njechaſche pomhacź, a
byrnje ſo bur k Bohu wołał, konjej jomu padnyſchtaj. — Njeje dha jedyn
krócź nicžo?

A zaſy po někotrym cžaſu (běſche to njedźela) ſtejeſche njewjedro na
njebjeſach a błyſk dyri do buroweje bróžnje. Bur ſo k Bohu wołaſche, ale
žito a pſcheṅca a jecžmjeṅ a wows ſo ſpali. — Jedyn krócź tola pſchecy
njeje.

A někotre njedźele pozdźiſcho ležeſche bur khory a ſtonaſche a
žałoſcźeſche a wołaſche ſo we boloſcźach a ſmjertnym ſtyſku k Bohu — ale
wumrjecź dyrbjeſche. Jedyn krócź je tola junu.

Piwalcy ſu tež jara ſtrowe.

We małym měſtacžku běſche dźělnik ſkhorjeł: kałaſche joho w boku a
zymica joho tſchaſeſche. Žona joho hladaſche, kaž derje móžeſche a
někotre ſuſodźiny jej pomhachu. Dokelž ſo z khorym njeporjedźeſche,
poſłachu ſkóncžnje po lěkarja, kotryž khoromu po pſchepytanju 6 piwalcow
na žołdk wukaza. Nazajtra chcyſche zaſy za khorym pohladacź pſchiṅcź.

Žona běžeſche po piwalcy. Ale ſchto nětko z nimi? Wſchitcy běchu
pſchezjedne, zo dyrbi je khory zjěſcź, hdyž maja do žołdka pſchińcź.
Tola nic žiwe? ně; ale kak je pſchihotowacź? Jena ſuſodźinka měnjeſche,
zo dyrbja bycź warjene; druha prajeſche: „ně, piwalcy jědźa ſo jeno
pjecžene.“ „Haj,“ pſchiſtaji tſecźa, „a to na butſe abo z tucžnym.“. —
„Ale, kmótra,“ wotmolwi žona, „tucžne by za wbohoho khoroho tola jara
cźežke było.“ Tak ſo ſchtyri žony dołho a doſcź wótſe wurycžowachu, kak
maja ſo piwalcy k jědźi pſchihotowacź. Hdyž ſo zjednacź njemóžachu,
wopraſchachu ſo khoroho, kak chce je měcź? Tón rjekny, zo chce je na
butſe pjecžene měcź.

Kak ſo ſta a pſchinjeſechu khoromu ſtrowu jědź. Z wulkej nuzu zjě wón
jenu, zjě tež druhu, ale to njechaſche po ſchiji lězcź. „To je hórſche,
dyžli jěd,“ zawoła wón a lehny ſo zaſy. „Njejſym ja prajiła, zo dyrbja
warjene bycź?“ prajeſche prěnja ſuſodźinka. Druha pak rycžeſche jomu, zo
dyrbi jeno póžeracź. A wón zaſy tſi do ſo ztyka, ale pocža zdobom hubu
rozdajecź, zawrje wocži a njemóžeſche ſkoro dychnycź. Měnjachu, zo
mrěje. „Luby mužo,“ proſcheſche žona, „jeno jena tu hiſchcźe je,
poſlednja, ta tebje wuſtrowi.“

Khory ſo njehibny. Rozpacžichu jomu zuby a tyknychu ſcheſtu piwalcu z
mocu do huby. Bórzy pocža khory bluwacź a to woſpjetowaſche ſo cyłu nóc.
Pót ſo z njoho lijeſche. Rano běſche khoromu wjele lóžo. Hdyž nazajtra
lěkaŕ pſchiṅdźe, dźiwaſche ſo, zo ſu piwalcy tak khětſe pomhałe a
měnjeſche, zo je krjej wěſcźe derje běžała. „Ach, nicžo krjej — ale
zatraſchnje bluwał je“ rjekny žona a khory prajeſche: „Luby knježe, hdyž
mi zaſy ſchto wukazacźe, hladajcźe někajke druhe lěkaŕſtwo; te ſkoro
dele pſchinjeſcż njemóžach a ſwoje žiwe dny je wjacy njebjeru.“

Lěkaŕ njewjedźeſche, ſchto ma to rěkacź. Hdyž běchu jomu wſchitko
wupowjedali, rjekny wón: „Budź wjeſoły, zo je tak woteſchło. Te
lěkaŕſtwo njetrjebaſch wjacy bracź. Ale tak je, ſchtož rady
njebjerjeſche, rady zaſy daſch. Tola njezapomṅcźe na to: hdyž něſchto
bjerjeſch, dyrbiſch wjedźecź, kak maſch je bracź.“

Wſcho wſchudżom njepomha.

Mudra knjeni pjecžeſche huſycu a zeſmudźi ju, wjedźeſche ſebi pak khětſe
pomhacż: hrabny bleſchku wolija, a pola huſycžu pjecžeṅ. Běſche něhdy
ſłyſchała, zo na wopalene wolij derje cžini.

Motycžkec Jurij je kmótr.

Rano běſche wotzwonjene a baba Lopatkowa běžeſche khwatajcy po wſy. Hdźe
je była, — to wjedźeſche cyła wjes: pola Wobrucžkec. Ale, hdźe nětko tak
nuznje běži? Żony hladachu z woknami, holcy na dworje zaſtawachu a
mužojo w bróżni puſchcźichu cypy. Stara Pſcheſchcźipkowa wocžini khětſe
wokno a zawoła na babu, hdźe tak zahe khwata? Ale ta běžeſche dale, kaž
by wuſchi njeměła, a to runy pucź k Motycžkecom. Potajnoſcż bě
pſcheradźena a dźěſche po wſy, kaž heja: „Motycžkec Jurij je kmótr.“

<pb n="19"/>

Pſcheſchcźipkowa trjechi ducy ke mſchi cźetu Dono#owu a zjewi jej
najnowiſchu nowinku. To běſche #da na młyn a žóncy powjedaſchtaj a
wuradźowaſchtaj #o. „Ale, ſchtó budźe dha wjacy?“ — „Wěſcźe #ónikec
Hana.“ — „Haj, ta ſo za njoho hodźi.“

„Widźiſch, njejſym ja pſchccy prajiła, zo budźetaj ſwojej?“ — „O,
Lopatkowa wě derje hromadže ſycź.“ Tak wonej ſtejo dołhe rynki
mudrowaſchtaj, #cž ludźo wote mſche domoj dźěchu.

A ſchto dale? Kſchcźenjo njeběſche a Motycžkec #rij njeběſche kmótr. Ale
ſchto dha je tam baba tak khwatajcy běžała? Ta běſche do Wódnic ſchła,
ale na pucźu ſo po rubiſchko wrócżiła. Hdyž pſchez Wobrucžkec dwór
dźěſche, dohlada ſo, zo je ſo Motycžkec rjecźaznik wotorhnył a z
rjecźazom za hunami běha. To chcyſche wona Motycžkecom rjec, a toho dla
tak khwatajcy k nim běžeſche.

Tſjo khrobli nawoženjo.

Junu běſche bohata młoda wudowa a někotryžkuliž chcyſche ju, abo tola
jeje zamoženjo měcź. Woſebje prócowachu ſo tſjo wo nju a wopytowachu ju
jedyn pſchemo druhoho. Dołho myſleſche wona na to, kak by jich wotbyła.
Spytowaſche tak, ſpytowaſche hinak, ale žadyn njedaſche ſo wotpokazacź.
Skóncžnje pſchiṅdźe ze ſwojim bratrom na myſlicžku, kotraž móžeſche jej
pomhacź. —

Bórzy pſchiṅdźe prěni a powjedaſche jej to a tamne a naſpomni ſkóncžnje,
kak zbožowny by był, hdyž by wona ſebi joho wzała. Khwilu woſta wona we
myſlenju a rjekny ſkóncžnje: „Ja nimam wjele napſchecźo tomu; ale dyrbju
was prjedy we něcžim ſpytacź. Wobſtejicźe wy, chcu ſebi was wzacź.
Pſchiṅdźcźe dźeńſa za tydżeṅ wjecžor 11 ke mni. Potom zhonicźe wſchitko
dalſche“.

To bě jomu tež prawje a wón měnjeſche pſchi ſebi, zo wſcho dokonja,
byrnje dyrbjał pſchez woheń běžecź.

Podobnje, kaž tutomu, rycžeſche wona tamnymaj, hdyż ju wopytaſchtaj:
wona ſkaza jej na tón ſawy dźeṅ wjecžor, jenoho 1/2 12, druhoho 12 w
nocy. Žadyn njewjedźeſche wo tym, zo je wona wſchitkim tſjom pſchiṅcź
kazała a kóždy měnjeſche, zo je wón zbožowny wuzwoleny. Tydźeṅ ſo miny a
wudowa běſche ſwoje pſchihotowanja dokonjała.

Lědym běſche cžaſnik na wěži 11 hodźinu wotbił, prěni nawoženja do jſtwy
k wudowje. Pſchecźelnje joho wona powita a kazaſche jomu, zo dyrbi ſobu
do zahrody hicź. Wón dźěſche. Tam ſtejeſche naſrjedź zahrody kaſchcź.
Wona jomu prajeſche: „Hlejcźe, do tohole kaſchcźa ſo lehṅcźe a ja jón
potom zacžinju. Chcecźe-li pruhu wobſtacź, njeſměcźe jón na žane
waſchnjo wocžinicź, njech ſo wokoło was ſtanje, ſchtož chce.“ Hacž runje
jomu tute žadanjo prawje do hłowy njechaſche, zwoli tola we nadźiji na
blizku žeṅtwu do njoho, lehny ſo do kaſchcźa a wudowa połoži wěko na
njón. Pſchez někotre dźěry zaſtupowaſche cžerſtwy powětr.

Lědym běſche wudowa zaſy do jſtwy, dha zaſtupi druhi nawoženja. Wona ſo
wopraſcha, hacž chce pruhu naſtupicź? Na to pſchinjeſe jomu draſtu, kiž
wobſtejeſche z róžocžeŕwjeneje ſuknicy z cžerwjenym paſom, na khribjecźe
běſchtaj dwě kſchidle pſchicžinjenej, k tomu ſwětły mjecž z pozłocźenym
pſchimadłom. A wona prajeſche: „Tule draſtu ſo woblecžcźe a póṅdźecźe do
zahrody, tam je kaſchcż z cźěłom, tón budźecźe wachowacź, a wobaracź, zo
jón nichtó njewozmje. Budźeli ſo ſchtȯ kaſchcźa mocowacź chcycź,
rubajcźe z mjecžom. Hewak ſwoju pruhu njewobſtejicźe.“

Mjez tym bu dwanacźe a poſledni nawoženja zaſtupi. Wón běſche ſebi ducy
we korcžmje khrobłoſcźe napił a duž njeběſche ſo dźiwacź, zo ſo jomu nós
bóle cžeŕwjenjeſche, dyžli wodnjo. Wón ſo wudowu wopraſcha, ſchto ma
cžinicź. Wona pſchinjeſe jomu cžornu draſtu a daſche ſo ju jomu woblec.
Běſche to draſta, we kajkejž złoho ducha moluja. Dale jomu wona rjekny:
„We zahrodźe ſteji kaſchcź, kotryž je mi jara luby. Dokelž pak jón
jandźel wobwachuje, dyrbicźe do zahrody hicź a hladacź, kak jón ze
leſcźu wotnjeſecźe. By-li wam jandźel to wobaracź chcył, ſpuſchcźejcźe
ſo na heju, kotruž wam ſobu dam. Jeno pſchinjeſcźe mi kaſchcź.“ Wón
woteṅdźe.

Wudowa ſtupi k woknej, zo by hladała, kak woni ſwoju wěc wucžinja. Tomu
we kaſchcźu běſche ſo hižon dawno woſtudźiło, jandźel njepuſchcźi
kaſchcź z wocžow a cžorny łakaſche na dobre wokomiknjenjo, hdźež mohł
jón hrabnycź. Nětko zezda ſo jomu, zo je prawy cžas. Khróble wón
pſchiſkocži a chcyſche jón wotwlec: ale jandźel pſchiſkocži a wobaraſche
a pocža z mjecžom placacź. Cžorny pak pjerjeſche ze ſwojej heju wokoło
ſo. To běſche cźi hara! A tón we kaſchcźu njemóžeſche ſo wjacy
zdźeržecź, ale chcyſche wohladacź, ſchto ſo tola njecžini. Wón
wotpraſkny wěko a pocža ſo z kaſchcźa drapacź. Tamnaj pak měnjeſchtaj,
zo je morwe cźěło zaſy wožiwiło a na njej zlecźi. Zabywſchi <pb
n="20"/>na ſwoje puki cźiſnyſchtaj mjecž a heju wot ſo a běžeſchtaj
jedyn bóle hacž druhi ze zahrody. Z kaſchcźa wulězeny běſche ſo tež
naſtrožał, zo ſo jandźel a cžorny wo njoho bijetaj. A joho hroza
zapopadny a tež wón nóžkowaſche, ſchtož móžeſche. Wudowa a jeje bratr
pak běſchtaj ze ſmjecźom ſkoro z woknom wujěłoj.

Wot nětka mějeſche wudowa měr pſched ſwojimi nawoženjemi.

Ale, ale! ſchto chce tajka ſměſchna baſnicžka we katholſkej protycy?
wona chce jeno prajicź: „mužſcy, woſtajcźe žónſke na pokoj, kotrež ſo
ženicź njechadźa.“

Prawje zawjeſcź dyrbiſch ſej wjedźecź.

Žiwnoſcźeŕ Kružeṅka jědźeſche rady morchej a běſche ſebi cyły woſrjedk
morchwje naſył a njemóžeſche docžakacź, zo jomu rjana naroſcźe. Běſche
tež něhdźe zaſłyſchał, zo ſo morchej hakle radźi, hdyž je ze žonjacym
ſchórcom prawje pſchecźahana. Joho žona běſche khora a wón wza junu rano
jejny ſchórc a cźahaſche jón po woſrjedku horje a dele. — Hacž je ſo
jomu morchej radźiła, njewěm prajicź.

To pomhaſche.

Wotežkec Hans dyrbjeſche na wyſokej jabłoni jabłuka ſchcźipacź a
bojeſche ſo, zo mohł ze ſchtoma padnycż. Tu ſo dopomni, zo běſche nan
njedawno z měſta pſchiſchoł a powjedał, zo tam cyhleŕ Wjelkuſcha toho
dla z wěže padnył njeje, dokelž je powjaz (ſchtryk) wokoło žiwota
zwjazany měł. Tež Hans chcyſche to ſcžinicź, wza ſebi kónc ſtaroho
poſtronka a zwjaza jón wokoło ſo. A wón zeſchcźipa jabłuka a njepadny ze
ſchtoma.

Myto ſmilnoſcźe.

Zymna nóc běſche, ſněh kryjeſche hona a wětſik howrjeſche we hałozach.
Lěkaŕ B . . . . ſedźeſche hiſchcźe we cźopłej jſtwi a piſaſche, hacž
runje běſche hižon blizko k połnocy. Runje chcyſche ſo k měrej podacź,
hdyž ſo do khěžnych duri buchacź pocža, Lěkaŕ wotamkny durje a ſo
wopraſcha, ſchtó jo# žada? Do płaſchcźa zawaleny muž prajeſche, zo dyrbi
khwatajcy do W . . . . . pſchiṅcź, hdźež cźežcy khory za nim žada. Lěkaŕ
ſo dźiwaſche, dokelž běſche tutoho khoroho dopołdnja wopytał a widźał,
zo za njoho žana nadźija wjacy njeje; toho dla běſche joho napominał, zo
dyrbi ſo doma wobſtaracź dacź. Muž pak proſcheſche: „O njecžakajcźe
tola; z khorym je ſo w nocy nahle pſcheměniło a wón chce hiſchcźe tu nóc
rady z wami porycžecź.“ Z tym woteṅdźe muž # lěkaŕ ſlubi, zo tam
pſchiṅdźe. Wón zawoła pohoncža, a za ſchtwórt hodźiny wjezeſche ſo we
wozycžku do hodźinu zdaleneje wſy.

Na ſrjedź pucźa pſchijědźechu do lěſka a kóṅ nahle zaſta a njechaſche
wjacy dale. Pohoncž da lěkarjej wotežku a zlěze z woza, zo by pohladał,
ſchto tom kóṅ ma. Tu ležeſche wojak pſchemerznjeny na pucźu. Lěkaŕ joho
pſchepyta a měnjeſche, zo ſnadź ſo jomu hiſchcźe pomhacź da. Wón wza
wojaka do woza a wrócźi ſo z nim domoj, dokelž po ſwojim pſcheſwědcženju
tamnomu khoromu tola žiwjenjo zdźeržecź njemóžeſche.

Skoku jědźeſche domoj a hižon nazdala widźeſche ſwěcu we ſwojim domje a
namaka durje wotewrjene. Zabywſchi na wojaka we wozu khwataſche lěkaŕ z
pohoncžom do domu — ale njewrócźi ſo zaſy.

Mjez tym běſche ſo wojak we wozu zhrěł a zaſy k ſebi pſchiſchoł. Pocža
ſo rozhladowacź a ſpózna, zo je we ſwojej wſy pſched domom jomu derje
znatoho lěkarja. Z domu zaſłyſcha wón žałoſcźenjo a ſtonanjo, hołk a
teptanjo. Wón wopaſa ſebi mjecž a dźěſche hladacź, ſchto ſo tam cžini.

Do jſtwinych duri zaſtupiwſchi — widźeſche lěkarja a pohoncža zeſpinanej
ležo a lěkarjowa žona a dźowka ležeſchtej ranjenej we ſwojej krjewi.
Tſjo rubježnikojo noſchachu hromadźe, ſchtož ſo jim ſobuwzacźa hódne
zdaſche. Lědym pytnychu joho rubježnikojo, dachu ſo do njoho, ale wojak
prěnjomu hłowu pſcherubny, zo ſo tón morwy na zemju wali. Z druhimaj
wojowaſche tak dołho, hacž ſuſodźa, pſchez haru wubudźeni, na pomoc
pſchiṅdźechu a rubježnikow wyſchnoſcźi pſchepodachu. Zarażeny rubježnik
běſche tamny muž, kotryž běſche lěkarjej zełharnje ke khoromu kazał.

Cźiſchcźał L. A. Donnerhak.
