♣Pěseń wo zwonu

wot

Bjedricha Schillera.

Zeserbšćena k Schillerowym stolětnym narodninam

wot

HANDRIJA DUČMANA.

W Budyšinje 1859.

Z nakładom Maćicy Serbskeje.

Pěseń wo zwonu

wot

Bjedricha Schillera.

Zeserbšćena k Schillerowym stolětnym narodninam

wot

HANDRIJA DUČMANA.

W Budyšinje 1859.

Z nakładom Maćicy Serbskeje.

Ćišć Bjedricha Hiki w Budyšinje.

<pb n="1"/>

Pěseń wo zwonu.

„Žiwych wołam,

Morwych želu,

Njewjedra łamam.“

Kruće zamuŕwana stoji

W zemi forma hlinjana.

Spěšnje k rucy, hólcy moji!

Dźensa zwón so leći ma.

Pót hdyž napoći

Čoło w ćopłoći,

Budźe dźěło mištrej k. wała:

Požohnwanje njebjo dawa.

Hdyž wažne dźěło spočinamy,

10 So wažne słowo přisłuša;

Hdyž z dobrej ryču přewodźamy,

So dźěło spěšnje pokroča.

Duž pilnje nětk njech rozwažwjemy,

Što słabe mocy dokónča;

Dźě špatnoh muža zacpějemy,

Kiž njemysli, štož započa;

<pb n="2"/>

To čłowjeka dźě překrasnjuje,

A k temu rozom daty ma,

Zo hłubje we wutrobje čuje,

20 Stož ruka tworjo dokonja.

Wzmiće drjewo šmrjokowinu,

Ale derje zeskhnjene,

Zo do wuhenja so linu

Płomja, z mocu zhusćene.

Khopor rozškrějće!

Cyna přidajće:

Zo nam husta zwonowina

Derje běžeć započina.

Štož ruka w jamy hłubokosći

30 Tu z mocu wóhnja postaji,

To na zwóńcy we wysokosći,

Nam wótře sławu wupraji.

To traje w časow dalokosći

A hnuje čłoẃsku wutrobu,

A přihłosuje k pobožnosći,

Ze struchłym želi zrudobu.

Stož wosud, kaž so dźiwnje wije,

Tu čłoẃskom synej přinoša,

To zwón na mjedźnu krónu bije,

40 A tróštnje dale roznoša.

Běłych pucheŕkow, hlej! wjele;

Aj, so mjedźa rozběhnu!

Přisyṕ łuhoweje sele,

Lóžo potom wuběhnu.

<pb n="3"/>

Ale bjez ješća

Njech je měšeńca,

Zo je z mjedźa sčisćeneho

Jasny, połny hłós mi jeho.

We sławnym zwukow radowanju

50 Hlej, wita lube dźěćatko

Na prěnim jeho pućowanju,

Kiž dźe we sonje drěmajo.

Jom hišće w klinje přichodnosće

Spja njehody, a zbože rosće;

Je maćeŕ lubje zastaruje

A złote ranje zakituje. —

So lěta lećo pominu. —

So pachoł z holčom rozžohnuje,

A do žiwjenja wukroči,

60 A pućownik zeḿ přepućuje —

So cuzy domoj nawróći.

We młodej pyše překrasnjenu,

Kaž njebjes wyššu podobu,

Na ličku čestnje sčeŕwjenjenu

Tu knježnu widźi před sobu.

Tu jima žadosć njewuprajna

Jom wutrobu, wón błudźi sam,

So z wóčka błyšći sylza tajna,

So zdali bratrow towaŕstwam.

70 Wón tyšnje jeje slědy khodźi,

Je zbóžny, hdyž joh postrowi;

Štož krasne na honach so płodźi,

<pb n="4"/>

Z tym swoju lubosć wokrasni. —

O słódka nadźej, něžna žadosć,

Čas złoty w prěnjej lubosći,

Hdyž wóčko widźi njebjes radosć,

So nuri hrudź we zbóžnosći!

O zo by lubosć zeleniła

So wšón čas, runja młodej — miła!

80 Trubjele su nabrunjene!

Kiješki te podnurju,

Widźu-li je wobškleńčene,

Hotowe je k zaleću.

Hólcy, spěchujće,

Změšk mi spytajće,

Hač so k dohrom pokazuje,

Krute z mjehkim zjednoćuje.

Haj, hdźež so krute z něžnym jima,

So sylne něžnojteho přima,

90 Tam dobry zynk drje nastanje.

Duž hladaj, štòž so na wěk wjaza,

Hač wutroba sej k druhej kaza:

Błud krótki je, žel njezhinje. —

Kudźerjach we njewjesćinych

Hraje wěnašk luboznje,

Hdyž so zwonow ze cyrkwinych

Wita swjedźeń swjatočnje.

Ach, najrjeńši swjedźeń wěka

Młódne róže zawjadnje;

100 Z pasom, ze šlewjerjom ćěka

<pb n="5"/>

Sonow krasa, rozpadnje.

Kònc požadosć ma,

A wostawa lubosć,

Hdyž kwětka je wša —

Z njej płód ma wurosć.

Do žiwjenja cuzoh

Muž dyrbi so spěšić,

So prócwać a skućić,

A sadźeć a tworić,

110 A z lesću sej lapić,

A na hrački sadźeć,

Zo zbožo ma skhadźeć.

Tu wote wšěch stronow so bohatosć roji,

Hač na ponješk stłóčena bróžeń ’mu stoji.

So množi khěža a přibywa twar.

A nutřka knježi

Ta hospoza čestna;

Je dźěćatkam maćeŕ

A knježi mudrje

120 We lubwanym domje,

A holčata wuči

A wobara hólcam,

A rucy swej hnuje

A njewotpočuje;

Mysl zrjadowaca

Ji dobytka da.

Duž kładźe do křinjow sej pokłady w rjedźe,

A nitku na bórčatym wrjećenku předźe,

<pb n="6"/>

A wołmu a dźěło, sněh bělši njej —

130 We křinjach to swěćatych hromadźi sej,

A podawa k dobremu błyšćatu krasu

W kóždym času.

Nan pak z pohladom wjesołym

Z domu dalokohladneho krywa

Hlada za zbožom kćějacym;

Widźi, kak stołpy ’mu wysoko stoja,

Kak so kubła we bróžnjach roja,

Kak tu sepje we žohnwanju steja,

Žita we žołmjacym hnuću dźeja;

140 Hordozny hordźi so:

Kruće kaž zemje dno

Njekhabła pyšny dom,

Njerži před njezbožom. —

Wěčny zwjazk so njezawiwa,

Hdźež je wosuda móc žiwa,

Spěšnje kroči njezbožo.

Z Bohom leći spočinamy,

Złamk je hižom zubčkaty.

Tola, prjed hač běžeć damy,

150 Pobožnje so pomodlmy, —

Storčić čop je čas!

Božo škituj nas. — —

Kadźo syči nakřiwjena

Žołma, z wóhnja nabrunjena.

Móc wóhnja zbože přihotuje,

Hdyž čloẃk ju kludźi, wobkedźbuje,

<pb n="7"/>

A wšo, štož twori, přihotuje —

Ta njebjes móc jom spomožuje;

Wšak ze strachom so wozjewuje,

160 Hdyž tuta móc so z putow hnuje,

A kroči stopu swobody

Móc samostatna přirody.

Běda, hdyž so roznjemdrjena

Bjez zadźěwka rozšěrja,

W ludnych hasach njezhaćena

Pal njeskónčny rozwala.

Žiwjelam je wohidźena

Čłoẃskej ruki wutwora. —

Žohnowanje

170 Z mróčna sapa,

Děšćik kapa,

Z mróčna błyska hrimajo

Njewjedro.

Słyšiš z wěže žałosće?

Woheń je!

Hako krjej

Su njebjesa!

Ach, to zerjow swětło njej!

W hasach kajka

180 Běhańca!

Kajki dym!

Praskotajo woheń sapa,

W dołhich hasach njeputany

Rosće z wětrom rozšwikany;

<pb n="8"/>

Kaž we pjecy pórnej — pali

Powětr; kózłow staw so zwali,

Hrjady padnu, wokna zarža,

Dźěći błudźa, žony skorža,

Skót tu skiwli

190 Zasypany.

Wšitko khowa, ćěka, hanja,

Nóc so swětli, kaž dźeń z ranja;

W dołhim rjedźe z ruki k rucy

Leći jducy

Bow; so křiwjo k wjeŕchu hrodow

Syka žórło žołmy wodow;

Wichor wuje połny škodow,

Pyta płomjo ze šumotom;

Hrabnje płody ze praskotom,

200 W bróžnje wali móc so jeho,

Do drjewa zesušeneho;

A kaž chcył na swojim puću

Zemje wotmach zatorhnyć,

Na swój puć ju zaćahnyć,

K njebju sapa w wětrnym duću

Hobrski!

Nadźej spi!

Čloẃk pod bójskej mocu pada,

Spodźiwajo prózdny hlada,

210 Kak mu dźěła zahinu.

Městno hlej

Wupalene!

<pb n="9"/>

Wětram k bydłu wopušćene.

Zapusćene wokna hrozy

Wobydluja,

Přez nje mróčna pohladuja

Z wysoka.

Junu ’šće

K rowej swojich

220 Kubłow drohich

Čłowjek wospjet pohladnje —

So pušći we swět w pućach dołhich.

Njech wóhnja móc wšo wurubi, —

So jedyn tróšt mu tola skići:

Wòn swojich lubych spěšnje liči —

So ani jedyn njezhubi.

Do zemje je zakhowane,

Forma z zbožom pjelnjena;

Přińdźe tež na swětło rjane,

230 Zo b’dźe próca płaćena?

Snadź so njeradźi?

Forma rozskoči?

A hdyž w nadźiji ’šće dlimy,

W njezbožu snadź hórkim tčimy.

Do swjatej zemje ćěmnoh klina

Bu rukow wutwor khowany,

Ma rataŕ syw swój sadźany

We nadźiji, zo z zeḿskoh sćina

Nam skhadźa, z njebja žohnwany.

240 A rjeńše symjo dokhowamy

<pb n="10"/>

We zrudźbje zemi do klina;

Zo z kašća, to so nadźijamy —

So k rjeńšom dóńtej wupma.

Z cyrkwje stysknje

Ćežki raz,

Zwón to zwoni

Smjerći zas.

Razy posledni puć přewodźuja,

Pućownika struchle wobžaruja.

250 Ach, to mandźelska je droha,

Ach, to běše swěrna maćeŕ,

Kotruž sćinow knježeŕ čorny

Mandźelskemu z ruki storhny,

Něžnym dźěćom wotewza,

Kiž je jemu zrodźiła,

Kiž na swěrnej wutrobje

Widźeše rosć k spodobje; —

Na wěčne su roztorhnjene

Domu něžne zwjazanja;

260 Nětko kraje zasćinjene

Domu maćeŕ wobydla;

Jeje swěra njej tu wěsće,

Jeje starosć njekedźbwje;

Na wosyroćenym měsće

Skući cuza njelubje.

Zwón hač budźe wustudnjeny,

Krute dźěło wostajće!

Ptačk kaž w hajku zwjeseleny,

<pb n="11"/>

Tak so wšitcy wokřeẃće!

270 Hwězdy zaswěća,

Dźěło dokónča;

Pachołej na swjatok zwoni;

Mištra přecy starosć honi!

Rychłu kročel pospěchuje

Pućownik we dźijim lěsu,

K lubym dom so nawróćuje. —

Bječo wowcy domoj ćahnu,

Howjadow pak

Hładke, čołate to stadła

280 Rwujo dźeja,

Znate hródźe napjelnjeja. —

Ćežko nutř

Wóz so wleče

Žitopołny;

Snopam rjane

Přiwěšane

Wěncy su;

Syckojo ze žněncaŕkami

K rjejam jdu. —

290 Hasy, torhošća so prózdnja;

Wokoł towaŕšneje swěcy

Domjacy so zhromadźuja,

Wrota z wrjeskotom so zawru.

Čorno błudźi

Po wšej zemi;

Měšćana wšak njezarudźi

<pb n="12"/>

Młhowa nóc,

Złóstnika kiž z hrozu budźi:

Zakonjowe wóčko njezbu móc.

300 Swjaty porjad, žohnowany,

Z njebjes sy nam připósłany,

Zo by lohcy stajne wjazał;

Ty sy města twarić kazał;

Njetowaŕšnoh dźijoh z ladow

Powoła do swojich rjadow;

Čłowjekam sy we dom stupił,

Dźije wašnja dowutupił;

Wšěch najdróžši zwjazk ty zwjazaš:

Lubosć k wótčinje hdyž kazaš.

310 Tysac pilnych rukow dźěła,

Towaŕšnje sej pomhaja;

Zahorjene skutki ćěła,

Ducha mocy wozjewja.

Mištr, towaŕš mocy přima,

Swoboda jej zakita;

Błazny směch jej njedojima,

Kóžde město radosć da.

Dźěło, poddanowa khwala,

Za prócu ma žohnwanje;

320 Dostojnosć hdyž česći krala —

Dźěławosć nas wuzběhnje.

Krasny měrje,

Miły pokoj!

Dlijtaj, dlijtaj

<pb n="13"/>

Přećelnje w tym městačku!

Nihdy dźeń njech njezeskhadźa,

Hdyž tu hrube wójnske črjódy

Měrny doł nam z hołkom traša,

Hdyž so njebjo,

330 Kotrež wječor krasne zerja

Wojasnja,

Z dźijim wòhnjom wsow a městow

Strachopołnje čeŕwjenja.

Nětko twarbu rozłamajće,

Słužbu je nam skónčiła,

Z dźaknym wóčkom wohladajće,

Kak so próca radźiła.

Khroble kóždy bij,

Płašć zo rozskoči!

340 Dyrbi zwón nam horjestanyć —

Forma na kusy ma panyć.

Tu formu mištr słušnje złama,

Hdyž čas je, z ruku wustojny.

Wšak běda, mjedźina hdyž sama

So w žahłych žołmach wudoby!

To njemdri hrom kaž dźiji samy,

A puknje dom rozkoćeny,

Kaž z wotewrjenej helskej tlamy

Tu sapa woheń zahuby.

350 Hdźež hrube mocy zakhadźeja,

So z ćežka twórby dokonjeja;

Hdyž lud so sam wuswobodźi,

<pb n="14"/>

So zbože jemu njeradźi.

O běda, hdyž je w městach žaha

So zhromadźiła k płomjenju,

Hdyž puta złama lud, a saha

Za strašnej samopomocu!

Tu torha zběžk, wšón roznjemdrjeny,

Za zwón, zo šćerči žałosće,

360 A zynkej měra zaswjećeny,

Za namóc hesło zanjese.

„Swoboda, runosć —“ črjódy rjeja,

A měrni za bróń sahaja,

So hasy z ludom napjelnjeja,

Ze smjerću ćahnu črjódźiska.

K hyaenam žony přeměnjene

Ze strašidłom sej žortuja,

Ze zubom pantra, roznjemdrjene,

Hrudź njepřećelej rozdrěja.

370 Njej swjatoh wjac, su rozpušćene

Wšě zwjazki swjatej’ bojosće;

Wot złych je dobre zaćišćene,

A złósće knježa swobodnje.

Haj, strašny je law wubudźeny,

Zub tygrowy je zahubny;

Wšak strach nad strachi zaslepjeny

To čłowjek je, tón zasakły.

O běda, štóž za woslepjenoh

Tu njebjes swěcu poskići!

380 Tom njeswěći — ně, spali jeno —

<pb n="15"/>

A města, kraje zahubi.

Bóh da časy zwjeselace,

Hlej, kaž złota hwězdźica,

Z łušće hładkej błyskotaee

Mjedźne jadro zybola.

Oj, to błyšći so

Słóncu poruno;

Wopon z dźěła radźeneho

Khwali tworca zhonjeneho.

390 O nutř, o nutř!

Wši towaŕšojo! stuṕće w koło,

Zwón zaswjeći nětk křćeńske słowo:

A pokoj jeho mjeno je.

Njech k miłom stowaŕšenju zjednoćuje

Tu wosadu, a lubosć rozsywuje.

A k temu budź nětk swjećeny,

K čomž wot mištra bu tworjeny:

Nad zeḿske byće powyšeny,

Njech při njebjeskej módrinje

400 Tam wisy, błyskam ssusodźeny,

A z hwězdami njech mjezuje.

Njech hłós je z njebjeskeho raja,

Kaž hwězdow syły błyšćate,

Kiž jducy stworcej khwały praja,

A wjedu lěto wěnčite.

’Nož wěcam wjelewažnym, wěčnym

Rót mjedźowy njech wotewrja,

A wšědnje ze křidleškom spěšnym

<pb n="16"/>

Njech lećo časy přewodźa.

410 Njech za wosud rót wotewruje

Sam bjez wutroby, začuća —

Njech zmahujcy so přewodźuje

Hru přeměniwu žiwjenja.

A kaž we wuchn zynk so minje,

Kiž mócnje z njeho wuzynča —

Tak wuči njech, zo wšitko zhinje

A zeḿske wšo so zabyć ma.

Powjazy nětk dopomhaja

Zwón mi z jamy wućahnyć,

420 Ma dźě so do zynkow raja,

Njebju blizko wuzběhnyć.

Ćehńće, doćehńće —

Hlej — so znošuje!

Radosć městu powjedź wšemu,

Měr najprjedy zazwoń jemu.

Přispomnjenja.

Sto lět je so minyło, zo jedyn z najsławnišich němskich basnikow naše
swětło wohlada. Přez poł sta lět spi we khłódnej zemi, ale jeho duch
njeje wumrjeł, a wutwory tuteho ducha wokřewuja tysacy a tysacy, kotrež
móža znjeseniše myslički a něžniše začuća zapřijeć. Radoznje čakaja
Němey na 10. nazymnika a přihotuja swjedźenje k Schillerowemu
wopomnjeću. Wjeselmy so tež na tym, štož susod krasne wobsedźi!

<pb n="17"/>

Před sto lětami, 10. nazymnika 1759, narodźi so we Marbachu,
würtembergskim městačku nad Nekarom, Jan Krystof Bjedrich Schiller. Jeho
nan běše wojeŕski zastojnik a staraše so po móžnosći wo wuwučowanje
swojeho syna. Bjedrich zapłaći jemu tež nałoženu starosć ze swojej
pilnosću. Hač runje bě duchownstwu přikłonjeny, přiwobroći so tola
prawizniskim studiam a zastupi 1773 do tehdym załoženeho wojeŕskeho
wustawa, do pozdźišeje Karloweje šule. Dokelž pak so Bjedrichej
prawiznistwo jara njelubješe, stupi 1775 do lěkaŕskeho wotdźělenja we
samsnym wustawje. Tudy započa so Schillerowe basniske žiwjenje.

Jeho zahorjenje započa so při čitanju Klopstockowych, Utzowych,
Lessingowych, Göthowych, Gerstenbergowych a Shakespearowych spisow a
rozmnožowaše a wobkrućowaše so we wobkhadźowanju z Wielandom, Göthe-om a
Herderom, kotřiž wšitcy z nowa wocućene němcowstwo podpjerowachu.

W lěće 1789 dósta Schiller stawizniske wučeŕstwo na universiće we Jenje
a woženi so we lěće 1790 z knježnu Karolinu z Lengeſeld.

We swojich poslednich lětach běše Schiller ćělnje khorowaty, ale jeho
duch wosta strowy a čerstwy; to wobswědčuja jeho wubjerne a mnohe spisy.
W lěće 1802 dósta Schiller zemjanstwo a wumrje 9. meje 1805. Z jeho
mnohich, wubjernych pěsnjow je najwjetšu khwalbu dóstała „pěseń wo
zwonu“, kotruž w lěće 1799 spisa.

Wěsće słuša „Zwón“ k najdospołnišim basniskim wutworam <pb
n="18"/>čłowječeho ducha. Hladaš-li na zwonkomnosć, nadeńdźeš
złóžkoměru, kiž so spodźiwnje zaměnja a přeměnja; lohka, běžna ryč
krasni cyłu pěseń, a wšelakosć runozwukow podawa jej miłu luboznosć.
Někotre, po zdaću jeno zwjeŕšne smuhi poskića nam jasny wobraz a wubudźa
we čućiwej wutrobje dołhi rjad hłubokich mysli a začućow. — Pěseń je
krótka, porunamy-li jeje dołhosć z wobsahom: a tola namakamy we njej
wšitko, štož móhli sebi žadać. — Tale pěseń je kaž čłowječe wóčko:
móličke wopřija njeličbnu mnohosć wobrazow a zrjaduje wšitke.

Pěseń wobrazuje nam wšitke wažniše podeńdźenja čłoẃskeho žiwjenja,
jednotliwcoweho (individualneho) a towaŕšneho (socialneho), a
woznamjenja začuća, kiž ze žadneho podeńdźenja nastawaja. Rjad tutych
podeńdźenjow a začućow přilěha so zwonej, kotrehož přihotowanje a
dokonjenje nam pěseń we dźesaćich wobrazkach pokazuje. Po tajkim ma
pěseń tři do so zaplećene dźěle:

a) džěło při zwonje,

b) popis přiwuzneho a podobneho podeńdźenja we čłowječim žiwjenju, a

c) podotknjenje začućow, kotrež z tuteho podeńdźenja sćěhuja. Hladamy na
znutřkomny twar a jednotu „pěsnje wo zwonu“, njemóžemy so spodźiwanja
zminyć. Wosebje zjewja so jednota we zwjazku rozhladow a pohladow,
kotrež maja třoji poćah:

a) prěni rozhlad a pohlad připina so dźěłu při zwonoleću;

<pb n="19"/>

b) druhi rozhlad a pohlad jedna wo podeńdźenjach žiwjenja, při kotrychž
so zwón słyšeć dawa;

c) třeći rozhlad a pohlad wukhadźa ze předkhadźaceho rozhlada tak, zo by
pěseń bjez mištroweje dźělneje ryče cyłk wostała; tež mištrowa dźělna
ryč móže hako cyłk płaćić.

Přehladamy pěsniny wobsah, nadeńdźemy ju do třoch dźělow dźělenu:

1) prěni dźěl wobsahuje dźěło při přihotowanju a leću zwona, a
rozjimanja wo domjacym žiwjenju (rjadk 1—265) we šesćich wobrazach a we
šesćich rozjimanjach:

a) prěnje rozjimanje (r. 9—20) připina so wobrazej (r. 1—8) a podawa
powšitkomny zawod cyłeje pěsnje a zamołwja wšitke sćěhowace rozjimanja
hako přihodne, spomožne a rozomitemu čłowjekej přisłušne.

b) druhe rozjimanje (r. 29—40) zamołwja rozjimanja při zwonoleću: zwón
wozjewja a přewodźa wšitke podeńdźenja čłoẃskeho žiwjenja, radostne a
struchłe.

c) třeće rozjimanje (r. 49—79) wobsahuje čas młodosće: zwón wita dźěćo
prěni króć na křćeńskim puću; bjeze starosće minu so lětka, maćeŕ stara
so za dźěćatko, a bliža so časy prěnjeje lubosće,

„hdyž wóčko widźi njebjes radosć,

so nuri hrudź we zbóžnosći.“

d) štwórte rozjimanje (r. 88—146) wobrazuje nam lěta sylneho mužstwa,
połneho kćenja: zwony zwonja k wěrowanju, zwjazk je na wěčne zwjazany, o
zo by <pb n="20"/>to ke škodźe njebyło a hórke kaće njesćěhowało. — Tu
su starosće a winowatosće, muž skutkuje we wonkownosći (r. 106—115), we
žiwjenju cuzym a bědźi z přećiwkami, zo by zwonkowne kubła a bohatosć
nahromadźił; mandźelska wobkhowa domjacu starosć: (r. 196—132),
wuwučowanje a kubłanje dźěći; porjad we domje a zlutniwosć su jeje
pycha. Zhromadna próca je zbožo přinjesła (r. 133—139); tola čłowjek
nima so we zbožu hordźić (r. 140—144): tež najzbožomnišeho njezminje
předčuće a bojosć móžneho njezboža (r. 145 a 146).

e) pjate rozjimanje (r. 155—226) wjedźe nas do njezboža, kotrež bu
prjedy jeno do prědka ěute. Předčuće je so na wěstu stronu wobroćiło, a
překhod wot zboža k njezbožu čini dwoja skutkomnosć teho sameho božeho
dara: wohnjowe zbožomne skutkowanje (r. 155—158) přewobroća so do
njezboža, hdyž je čłowjek njerozomnje, njekedźbliwje wužiwa (r. 156).
Nětko sćěhuje žiwe wopisanje wóhnja a čłoẃskeho pròcowanja přećiwo njemu
(r. 159—206), ale wšitko podarmo (r. 207—210); woheń je dobył a wšitko
zahubił (r. 211—217). Ale što wadźi čłowjekej, zo je swoju bohatosć
zhubił! Cyły swět je jemu wotewrjeny a tróštnje podawa so na puć, zo by
druhdźe swoje zbožo spytał, wšak njeje so žadyn z jeho lubych zhubił (r.
218—226).

<pb n="21"/>

f) šěsty wobraz zjewja nam, zo je zwón dolaty (r. 228), „fórma z zbožom
pjelnjena,“ a započina so poslednje rozjimanje wo domjacym žiwjenju (r.
235—265). Tež do swójby saha njezbožo: tyšnje klinči zwón mandźelskej a
maćeri na přewodźenje. Domjace žiwjenje njemóže wjacy předmjet
rozjimanja być, přetož dom je do popjeła přewobroćeny, domu maćeŕ spi we
rowje a „na wěčne su roztorhnjene domu něžne wjazanja!“ Cuza je na jeje
město zastupiła (r. 264 a 265).

2) Tak je prěni dźěl dokónčeny a započina so druhi (r. 266—425): dźěło
při wotkryću a powješenju zwona a rozjimanja wo zjawnym žiwjenju. To
pokazuja nam štyri wobrazy we štyrjoch rozjimanjach. Tola mjez prěnim a
druhim dźělom ma so zjednoćacy překhod namakać. Tutón překhod poskića
mysl swjatoka. Mandźelskeje žiwjenje běše dźěło a prócowanje: nětko ma
swjatok. Tež dźěłaćerjo při zwonoleću wotpočuja po ćežkim dźěle a
wjesela so swjatoka. Zynki zwona, kiž maćeŕ k rowu přewodźeja, wołaja
mučneho dźěłaćerja z dźěła k wotpočinkej. Podobnosć dźěła a žiwjenja,
swjatoka a smjerće je móst mjez dźělomaj natwariła.

a) Sydme rozjimanje (r. 274—333) započina so ze swjatokom (r. 274—276) a
pokazuje nam čłowjestwo we zbožomnym skutkowanju, a to

α) we jeho prěnjotnym a přirodźenym dźěle, we rataŕstwje<pb n="22"/> (r.
277—289) podobnje dźěćatstwu we prěnim dźěle.

β) tola jednotliwcy zhromadźuja so k měšćanskemu žiwjenju (r. 290—299),
kaž we prěnim dźěle kwas.

γ) rozjimanje wo zakońskim porjadku pocyłnje (r. 300—309) a wo
sprócniwym žiwjenju pod zakonjom (r. 310—321) je mandźelstwu we přenim
dźěle podobne.

δ) kaž we prěnim dźěle, přeje so tež tudy, zo by tajki pokoj zawostał a
so nihdy njezkazył (r. 322—333); ale předčuće sćěhowaceho njezboža
klinči přez cyłe přenje.

b) Wosme rozjimanje (r. 342—381) zjewja, kak so statny zwjazk, kiž běše
prjedy tak zbožomny, přez samowólne polěpšenje roztorhnje: zwón woła lud
k zběžkej. Kraje, města su zapusćene, a statny zwjazk je roztorhnjeny.

c) Domjace towaŕstwo je smjerć rozwjedła, statny zwjazk je samowólny lud
roztorhnył; nihdźe njeje spokojenosć, dyžli we Bohu, we jeho cyrkwi, kiž
njezahinje, do kotrejež zwón pobožnu wosadu woła prajicy: „zo wšitko
zeḿske zahinje!“

d) Dźesaty wobraz (r. 418—425) skónča pěseń: zwón ćehnje so na zwóńcu,
zo by ludej měr připowjedał: to je nětko jeho powołanje. —

To je krótki wobsah pěsnje, a překročimy k wukładej jednotliwych wěcow,
kotrež maja so naspomnić, a to najprjedy někotre słowa wo zwonoleću.

<pb n="23"/>

Ma-li so zwón leć, wuryje so jama♠ (Dammgrube, ♣r. 29), we kotrejž so
forma (r. 2) postaji. Najprjedy natwari so z cyhelow, kiž su z hlinu
woblěpjene, jadro♠ (Kern) ♣abo znutřkowna forma, kiž ma tajku postawu,
kajkiž dyrbi zwón nutřka być. Z kosmačom♠ (Pinſel) ♣wobsypuje so hlina
ze přesatym popjełom. Jadro same je nutřka prózdne a ma horjeka dźěru,
přez kotruž so ze žehliwym wuhlom napjelni, zo by wuskhło. Wusušene
jadro wobdawa so zasy z hlinu, kotraž zwonowu postawu dóstanje. Tutón
hlinjany zwón mjenuje so „tołstosć♠ (Dicke)“ ♣a namaže so z łojom a
wusuši so na podobne wašnje, kaž jadro. Nětko da so wokoło tołstosće
nowa hlina, płašć♠ (Mantel, ♣r. 339), kiž so ze železnymi wobručemi a
spinadłami hromadu dźerži a so lohcy z tołstosće wotzběhnyć da, přetož
łój njeda hlinje so přimnyć. Hdyž je płašć wotzběhnjeny, zrěza so
tołstosć z jadra, a płašć nastawi so zasy. Mjez płašćom a jadrom
nastanje potom zwón, přez to, zo so zeškrjene mjedźe zalija. Zwón lije
so z měšeńcy khopra a cyna, kotraž so zwonowina♠ (Glockenſpeiſe,
Glockengut, ♣r. 27) mjenuje. Blizko při jamje, hdźež forma stoji, su
lijne khachle♠ (Gießofen) ♣z wóhnišćom, do kotrychž so mjedźe dadźa.
Dźěra♠ (Schwalch) ♣zjednoća khachle z wuhnjom, we kotrymž je woheń, kiž
dyrbi přez dźěru do khachli sapać, dokelž ma kòždy druhi puć zawrjeny.
Hdyž so mjedźe rozběžeć póčnu, přida so, zo bychu so lěpje zjednoćiłe,
łuhowa abo popjełowa sel♠ (Afchenſalz, Potaſche, ♣r. 43). Na běžitej
zwonowinje zjewja so naběl ješć <pb n="24"/>(r. 45) abo pucheŕki (r.
41), kotrež dyrbja so wotčeŕpać♠ (♣wotješćić,♠ abſchäumen), ♣zo by zwón
njestajny njebył. We lijnych khachlach namaka so šěsć dźěrow♠
(Zuglöcher), ♣kotrež so wočinjeja a začinjeja a trubjele♠ (Pfeiffen,
Windpfeiffen, ♣r. 80) mjenuja. Brunja so tute trubjele (r. 80), je
měšeńca we běženju a k leću zrała. To spóznawa so, hdyž so kiješk do
měšeńcy tyknje (r. 81) a wućehnjeny so kaž wobškleńčeny być zda (r. 82).
Napřećo wuhnjej je we khachlach čopna dźěra (čopnica,♠ Zapfenloch) ♣a
před njej hrjebja♠ (Rinne), ♣kotraž zeškrjene mjedźe přez koleno♠
(Henkelbogen ♣r. 153) do zwonoweje ſormy wjedźe. Hdyž su mjedźe do formy
wuběžałe, wočaka so wustudnjenje; potom rozbije so płašć (r. 349), a
zwón je hotowy.

Skónčnje hišće někotre naspomnjenja wo serbskim přełožku. Prěnjotny twar
pěsnje je wšudźe, runozwuk pak z wuwzaćom někotrych městow (r. 106—110;
119, 120; 179, 180; 189, 190) wobkhowany. Hewak bu swěra tak daloko
wobkedźbowana, hač so hodźeše, a njeje nihdźe podarmo zanjerodźena:
docyłna dosłownosć njeje při tajkim přełožku móžna. Někotre rědše
konstrukcie, njeznaćiše a nowe słowa drje mnoho nješkodźa, a chcu
wjetšeje zrozemliwosće dla najpotrěbniše hišće wuswětlić.

Rjadk 16. njemysli t. j. kiž njepřemysli, štož započina. — r. 27.
zwonowina,♠ Glockengut, Glockenſpeiſe. — ♣r. 31. zwóńca, zwonica,♠
Glockenſtuhl, Glockenthurm, ♣wěža, w kotrejž zwony wisaja. — r. 37. t.
j. štož wosud na swojim <pb n="25"/>dźiwnje zawitym a potajnym puću
přinoša. — r. 42. mjedźo, tež mjedźa,♠ das Metall. — ♣r. 43. łuhowa sel
abo popjelna sel,♠ Aſchenſalz, Potaſche. — ♣r. 54. njehoda t. j.
njezbožo. — r. 63. podoba abo postawa,♠ Geſtalt, Gebild. — ♣r. 64. t. j.
knježnu z čestnje zčeŕwjenjenym ličkom, wobličom. — r. 70. t. j. po jeje
slědach abo tam, hdźež wona khodźi. — r. 74. něžny, něžnojty,♠ zart. —
♣r. 77. hrudź t. j. wutroba. — r. 79. t. j. o zo by so lubosć wšón čas
tak miła zeleniła (kćěła, trała), kaž hdyž běše młoda. — r. 85. změšk t.
j. měšeńca (r. 46). — r. 91. wěk t. j. wěčnosć, tež čas žiwjenja (r.
98). — r. 104. t. j. hdyž je kwětka zwjadnyła. — r. 107. so spěšić t. j.
spěchować, khwatać. — r. 110. na hrački sadźeć,♠ wagen. — ♣r. 113. roji
t. j. přibližuje so z črjódami. — r. 114. ponješk,♠ Giebel. — ♣r. 129.
t. j. a wołmu a dźěło tak běłe, zo sněh njemóže bělši być t. j.
sněhběłe. — r. 134. dalokohladny kryw t. j. z kotrehož so daloko hlada a
widźi. — r. 139. t. j. pod wětrom zmahuja so žita, kaž žołmy. — r. 148.
złamk je zubčkaty, to je znamjo, zo je zwonowina hotowa. — r. 153. t. j.
mjedźowa žołma abo mjedźo, wot wóhnja nabrunjene, kadźi so a syči na
swojim křiwym puću přez koleno. — r. 157. tworić t. j. wudźěłać, z
někajkeho wutka♠ (Stoff) ♣něšto wudźěłać, rozeznawa so wot stworić t. j.
něšto z ničeho sčinić. — r. 161. t. j. kroči ze swobodnej stopu abo
swobodnje. — r. 166. pal t. j. woheń,♠ Brand. — ♣r. 167. žiwjel,♠
Element. — ♣r. 168. wutwora abo twórba t. j. štož je čłowječa ruka
wutworiła abo wudźěłała. — r. 182. njeputany t. j. njezahaćeny,
njezamjezowauy. — r. 195. t. j. <pb n="26"/>žórło (sykawa) syka křiwjace
so žołmy wodow (t. j. wodu) hač na třechi hrodow. — r. 201. drjewo t. j.
drjewjane dźěle twarjenjowe. — r. 203. t. j. zemju na jeje spěšnym puću
zastajić. — r. 244. t. j. zwòn zwoni zasy z cyrkwje stysknje, z ćežkim
razom smjerći. — r. 252. sćinow čorny knježeŕ t. j. po pohanskich
nahladach knježeŕ wotemrjetych, wobraz smjerće. — r. 257. k spodobje t.
j. k spodobanju. — r. 260. zasćinjene kraje t. j. row. — r. 274. t. j.
pospěchuje abo pohanja kročel, zo je rychła abo spěšna. — r. 294. čorno
t. j. ćma. — r. 300. swjaty porjad, město: swjaty porjedźe! Tak tež r.
323, miły pokoj — město: miły pokojo! — r. 304. njetowaŕšneho t. j. kiž
bjez towaŕstwa sam za so přebywa. — r. 334. twarba t. j. twarjenje,
přihotowanja, hdźež so zwón liješe. — r. 346. hrom t. j. hrimanje,
njewjedro. — r. 361. namóc t. j. njesprawne mocowanje; hesło,♠ Loſung,
♣t. j. znamjo, na kotrymž so k sebi słušacy zeznaja. — r. 365. t. j.
črjódy ćahaja, wokoło so smjerć rozšěrjejo. — r. 366. t. j.
krjewjełačne, kaž hyaeny dźiwje. — r. 367. strašidło t. j. wohidnosć,
kiž kóždeho traši. — 376. strach nad strachi t. j. najwjetši strach. —
r. 384. łušé t. j. skora,♠ Hülſe, Hülle. — ♣r. 388. t. j. wopon, kiž je
radźene dźěło. — r. 389. twarc t. j. dźěłaćeŕ,♠ Bildner. — ♣r. 391. w
koło t. j. do koła. — r. 400. t. j. susod błyskow, blizko pola błyskow.
— r. 404. stwórc t. j. stworićeŕ. — r. 405. lěto wěnčite t. j.
wobwěncowane lěto. — r. 413. t. j. wšelake měnjace so podeńdźenja we
žiwjenju.♠
