Katholik a joho cyrkej.

Rozwucžace knihi

za katholſkich Serbow a wſchitkich, kotſiž chcedźa katholſku cyrkej
pſchiſłuſchnje rozſudźecź.

Wot

♣P.♠ L. F. Angermanna,

klóſchtrſkoho duchownoho z Oſſegga a kooperatora pſchi hnadnej cyrkwi ſ.
Marije w Róžencźe.

„Budźcźe pſchecy hotowi k zamołwjenju kóždomu.“ 1. Pětr. 3, 15.

Z dowolnoſcźu duchowneje wyſchnoſcźe.

W Budyſchinje.

Z nakładom ſpiſarja.

W kommiſſii J. E. Smolerja.

1863.

Prjedyrycž.

Je-li winowatoſcź kóždoho, na tym měſcźe ſkutkowacź, kotrež je jomu wot
Boha pſchipokazane było, dha dyrbi tule winowatoſcź woſobnje katholſki
duchowny dopjelnicź, wjedźicy, zo je joho powołanjo najſwjecźiſche, kiž
ſo myſlicź hodźi. Tule winowatoſcź pak katholſki duchowny dopjelni, hdyž
ſo póſłacź da a na te měſto ſtupi, a tam ſkutkuje, hdźež joho duchowna
wyſchnoſcź joho woła. Katholſki duchowny tohodla po prawym tež žadyn
wótcny kraj nima; joho wótcny kraj a měſto powołanja je cyły ſwět, ſu
wſchě ludy a narody. Kaž junu japoſchtołojo porucženjo wot Syna Božoho
doſtachu: „Dźicźe do cyłoho ſwěta a wucžcźe wſchitkich pohanow a
kſchcźicźe jich we mjenje Wótca a Syna a ſwjatoho Ducha“, runje tak
ſpóznaje a cžeſcźuje wón w porucženju ſwojich cyrkwinſkich
pſchedſtojerjow hiſchcźe te ſame ſłowo a porucženjo Jězuſowe, kotrež je
k japoſchtołam prajił. Dyrbjał-li ſo tohodla někotryžkuli ſpodźiwacź,
kak ſpiſowarjej hako rodźenomu Němcej do myſlow pſchińdźe, ſerbſke knihi
piſacź, abo dyrbjał jomu tak někotryžkuli druhi pſchi jich piſanju
wopacžne a ſebicžne wotpohladanjo, pſchimołwjenjo k ſłowjanſtwu atd.
pſchipiſowacź, dha namaka wón we runje prajenym klucžik k wuhudanju
ſwojich dwělow a wuſprawnjenjo němſkoho ſpiſarja.

<pb n="IV"/>

Zo je wón runje wo „cyrkwi“ piſał, zdaſche ſo jomu trěbne; pſchetož
kóždy, kiž wě, zo ſo na měſtach, hdźež ſu wjacore wěrywuznacźa, khětrje
huſto privatna zwada zběhnje bjez jich wěriwymi dla prawoſcźe abo
njeprawoſcźe tutych wěrywuznacźow a jich cyrkwjow, dyrbi tež ſkoro za
trěbne ſpóznacź, zo ta cyrkej, kotraž móže ſo pſched wſchitkimi druhimi
zjawnje khwalicź, prawa t. j. Khryſtuſowa cyrkej bycź, ſwojim wěriwym
dopokazma toho zapołoži w pſchihodnych ſpiſach. Hdyž wyſche toho bur
wſchědnje wo ſwojim burſkim dźěle rycži, rjemjeſłnik wo ſwojim
rjemjeſłniſtwje, cžohodla njedyrbjał tež duchowny wo cyrkwi rycžecź, w
kotrejž wón na poſlednim měſcźe njeſtoji? A cžohodla njedyrbjeli wěriwi
zaſy runje w tej wěcy rady na njoho poſłuchacź? Wſchak je cyrkej za
wſchitkich durje k nutsſtupjenju k wěcžnomu žiwjenju.

Pſchi wudacźu tutych knihow je mje, ſchtož tu nuznje zjewicź dyrbju, mój
pſchecźel, k. tachantſki vikar Michał Hórnik w Budyſchinje, na woſobne
waſchnjo podpjerał; wón je nic jenož mój manuſkript pſchehladował a, za
tym hacž bě to trěbne, po nowym prawopiſu korrigirował, ale je jón tež
po liſtnach k cenſurje podawał a k cźiſchcźerjej wobſtarał, tak zo ja
njetrjebach ani jedyn krócź tuteje naležnoſcźe dla do Budyſchina
pucźowacź. Za wſcho to praju jomu tudy mój najwutrobniſchi dźak.

Skóncžnje pſchiſtaju, zo ſym knihi najbóle po druhich hižom
cźiſchcźanych wobdźěłał; dyrbjał pak ſo tola ſnadź zmylka w nich
namakacź pſchecźiwo wucžbje naſcheje ſwjateje katholſkeje cyrkwje,
wuznawam tu, zo ſym w kóždym cžaſu hotowy, tón ſamy zaſy wrócźo wzacź a
jón wuporjedźicź pſchez powſchitkowne podcźiſnjenjo pod njezmylniwoſcź
naſcheje cyrkwje.

Mariny Róžant, pſched jutrami 1863.

<pb n="1"/>

Staw 1. Wo wěrnej cyrkwi a jeje znamjenjach.

§. 1. Winowatoſcź, prawej cyrkwi pſchiſłuſchecź.

Mamy ſnadź druhdy pſchiležnoſcź, we towarſtwje druhich, je-li runje rycž
wo nabožniſtwje, te ſpodźiwne ſłowa ſłyſchecź: „My wſchitcy do jenoho
Boha wěrimy, tohodla je wſcho jene, kajku wěru ja wuznawam a we kajkej
wěrje ſym žiwy.“ Zawěſcźe ſmy ze ſwojimaj ſamſnymaj wuſchomaj tule abo
podobnu rycž hižom ſłyſcheli, ženje njepſchemyſlejo, ſchto ſami wo tym
dźeržimy, abo na to wotmołwjecź dyrbimy. — Same tele ſłowa ſu we něcžim
wěrne; pſchetož kotry rozomny cžłowjek njeby jenoho Boha cžeſcźował?
Cžeſcźuja kſcheſcźenjo ſwojoho Boha we najſwjecźiſchej Trojicy,
cžeſcźuja tež židźa jenoho Boha, hacžrunje woni Božoho Syna hiſchcźe
docžakuja, maja tež mohamedanowje ſwojoho Boha, wěricy a prajicy: „Je
jenož jenicžki Bóh a Mohamed joho najwjetſchi profeta“; Hindojo tež k
jenomu Bohu ſo modla a je tón ſamy pomjenowany Brahma a tſiſchtałtny
Trimurti; haj z Božim zaklecźom wobcźeženi ſynowje Chamowi w Afriſkej ſo
myſlicź njehodźa bjez ſamotnoho Boha a bjez wěry do jenoho bycźa, kiž je
a z kotrymž woni na někajke waſchnjo zjenocźeni ſu. Kóždy lud, tež
najdźiwiſchi, ma tohodla ſwojoho Boha, kotrohož po ſwojim waſchnju
cžeſcźuje a ke kotromuž ſo modli. Ale kajka hłupoſcź by to była, hdy by
nětk ze ſpomnjenoho něchtó rozſudźił: zo je wſcho jene, do kajkohožkuli
pomjenowanych Bohow bychmy wěrili a kajkužkuli wěru bychmy za wěrnu a
prawu dźerželi? To tola po prawym njeby nicžo druhe znamjenjało, <pb
n="2"/>hacž wobkrucźecź: zo je wſcho jene, pohan bycź abo kſcheſcźan,
kſcheſcźan abo turkoman abo žid, abo dźiwi pohanſki Afrikan! Měniſch
woprawdźe, zo jena pohanſka wěra tak wjele płacźi, kaž kſcheſcźanſka, zo
je wſcho jene, pohan bycź abo kſcheſcźan, dha ſpytuj tola krótki cžas,
ſo wo tej wěcy pſcheſwědcžicź: Dźi prjecž wot nas, pytaj ſebi někajki
pohanſki ſplah, kotrychž je hiſchcźe wjele, a wěŕ kaž wón, a budź tež po
nim žiwy — zabudź, zo je jedyn Bóh, wſchohomócny, wſchudźom pſchitomny,
dobrocźiwy wótc wſchitkich cžłowjekow — zabudź wſcho, ſchtož ſy wo Bohu
zhonił we ſwojej młodoſcźi, kaž my kſcheſcźenjo to wěrimy, a cžeſcźuj
ſwojich pohanſkich Bohow: ſłónco, měſac a woheń! Zjenocź ſo z cyle
dźiwimi pralěſow, kotſiž hiſchcźe pſchibójſtwu hołduja, padń z nimi k
zemi dele pſched jich drjewjanymi wobrazami, kiž ſu bjez žiwjenja, bjeze
wſcheje kedźbliwoſcźe na tebje a twoje naležnoſcźe a modli ſo k nim!
Pſchinjes jim tež wopory, haj budź ſam ſwědk, kak k cžeſcźi tutych
pſchibohow cžłowjeſka krej ſo pſcheliwa, jelizo Baalowi wotrocžkowje to
žadaju. Spóznaj pak z toho, zo bjez pohanami cžłowjecže žiwjenjo takrjec
jenož na nitcy wiſa a zo wone wjacy njepłacźi, kaž žiwjenjo zwěrjecźa,
kiž ſo małeje winy dla ſkóncuje, zahrjeba a zabudźe na wſchitke cžaſy.
Sy-li dotal žiwy był pod zakitom kſcheſcźanſkich knježicźerjow,
pſcheſtaj ſo, ja cźe proſchu, we ſwojim duchu ſrjedź dźiwich pohanow,
kotrychž ſwójby bjez ſobu wobſtajnje krawne wójny wjedu a ſo wutupicź
prócuja! Sy-li nětk nahladny zamožity muž, podaj ſo ſrjedź dźiwich ſynow
puſcźiny a tſchepotaj, pſchetož žadyn zakoń tam njenadeńdźeſch, kiž by
tebje a twoje kubła doſcź wobarnował pſched njepſchecźelſkim nadpadom! A
ſy-li khudy, tak cźe pola pohanſkich ludow hiſchcźe jako khudoho docžaka
horjo a wſchelaki ſtrach — njejſy ſłyſchał, kak wjele tyſac a tyſac
khudych žałoſcźa pod cźežkim pſchahom wotrocžſtwa? Abo wěriſch ſnadź, zo
bjez pohanami wuſtawy natrjechiſch, kiž bychu cźe we twojej ſtarobje
zaſtarałe — ſchpitale, khorownicy, natwarjene k polóženju hubjenych
njemócnych a khorych? Podarmo pytaſch pola nich tajke wopokazma
ſkutkowaceje luboſcźe a kſcheſcźanſkeje dobrocźiwoſcźe! <pb n="3"/>Ale
wjacy, hiſchcźe wjacy! Sy-li hiſchcźe młody, ſnadź hiſchcźe dźěcźo,
wopomń — pohanſki nan mohł cźe hižom po twojim narodźe zatepicź, do
puſcźiny wuſadźicź k jědźi torhacych zwěrjatow, abo — pſchi najmjeńſchej
njepoſłuſchnoſcźi hacž na krej khoſtacź, haj bjez wobaranja macźerje abo
pſchecźelow moricź! A ſy-li ſkóncžnje nětk bjez nami nadźije połna
knježna, wužiwajo zbožo a wſchitku luboſcź, tak khwal ſo zbožownu,
pſchez měru zbožownu; bjez pohanami by najſkerje tón dónt cźe docžakał,
kaž to žónſkomu ſplahej wot ſtarodawnych cžaſow ſem pſchihotowane je:
pſchedata bycź krutomu knježicźerej, toho mjaſne lóſchty a nakhilnoſcźe
ſpokojicź, rjane dny ſwojoho žiwjenja pſchecžinicź ſrjedź cžrjódy
pohanſkich ſobužonow, wobſtajnje wobkedźbowana bycź wot žarliwych
zawiſtnych wocžow, a we ſtarobje — zacpjeta bycź a zaſtorcžena,
njewužitnej wěcy runja dźeržana a wot nikoho wažena!

Njeſtróžiſch ſo, kſcheſcźano, ſchtóžkuli pſchecy ſy, jelizo pohanſku
wěru wot teje ſtrony ſam wopominaſch? A njeby ty tyſackrócź najkhudſchi
kſcheſcźan bycź chcył, hacž jako najmócniſchi pohan tajke hubjenſtwo
wohladał a w ſwojej blizkoſcźi cźeŕpjeł? Zawěſcźe by ty to chcył — ty
njedyrbjał cžucźiwu wutrobu měcź za wěrnoſcź, za ſwoje zbožo a cžaſne a
wěcžne ſpomoženjo!

Ale naſchu kſcheſcźanſku wěru pohanſkej jenož pſchirunacź a jej te ſame
płacźenjo pſchipiſacź, kaž ſo ſtanje, hdyž jedyn praji: zo je wſcho
jene, kajkužkuli wěru jedyn wuznawa — to by tež najwjetſcha złóſcź była
a žałoſnje wulke hanjenjo Boha! Pſchetož by-li to wſcho jene było,
kajkužkuli wěru jedyn wuznawa, kajkich winow dla je po tym Bóh tón Knjez
ſwojoho jenicžkoho Syna na ſwět póſłał, wěrnu a prawu wěru cžłowjekam
hakle podacź? By-li to wſcho jene było, cžohodla je potom tutón ſam zaſy
ſwojim japoſchtołam wažne porucženjo dał: „Dźicźe do cyłoho ſwěta a
wucžcźe wſchitke ludy a kſchcźicźe jich we mjenje Wótca a Syna a
ſwjatoho Ducha, a wucžcźe jich wſchitko dźeržecź, ſchtož ſym wam
pſchikazał“ (Matej 28, 19)? Cžohodla je Boži Syn jich <pb n="4"/>hakle
wupoſłał do cyłoho ſwěta, wſchitkich pohanow wucžicź a kſchcźicź, hdy by
kſcheſcźanſka wěra z pohanſkej pſchez jene pſchiſchła? By tomu tak było,
cžohodla Jězus Khryſtus ſam tſi lěta ſwojn wěru prědowaſche a na kóncu
ſwojoho wucžeŕſtwa nas wumoži a za nas wumrje? Njeje to wjele wjacy
najjaſniſchi dopokaz, zo Bóh tón Knjez cžłowjekam prawu wěru wozjewicź
da, dokelž mějachu woni njeprawu, błudnu a zo runje tohodla kóždy
cžłowjek ſo prócowacź dyrbi, tule wot Jězuſa Khryſtuſa wozjewjenu wěru
ſpóznacź? Kak njedoſtojnje, kak hrěſchniwje myſli tohodla kſcheſcźan wo
Bohu, jelizo wón horjeka ſpomnjenu ſadu wupraji! Wón dźerži takrjec Boha
za njemudroho a za njemudre a njetrěbne wſcho, ſchtož wón ſam pſchez
ſwojoho Syna cžinił a ſkutkował je — wón chce mudriſchi bycź hacž Bóh,
wěcžna mudroſcź, błud wyſche wažicy dyžli bójſku wěrnoſcź, cźmu dyžli
ſwětło praweje wěry, wumyſlene ſchkódne cžłowjeſke nabožniſtwo dyžli
njezmylne zbóžnocžinjace wozjewjenjo Khryſtuſowe. Nic to dyrbimy wěricź,
ſchtož ſami ze ſwojim ſłabym rozomom za dobre a wěrne dźeržimy, ale to,
ſchtož Bóh tón Knjez nam k wěrjenju pſchedſtaja — wón, kiž je naſch
njewobmjezeny najmócniſchi Knjez, tón najwěrniſchi, najmudriſchi Bóh we
njebjeſach a na zemi.

Wſchitcy do jenoho Boha wěrja, z tym dale ſo tróſchtuja cźi ſami, kiž
drje kſcheſcźenjo ſu, kiž pak we ſwojej hłupoſcźi abo lochkomyſlnoſcźi
za wſcho jene dźerža, kajcy kſcheſcźenjo ſu, hacž katholſcy
kſcheſcźenjo, abo kſcheſcźenjo grichiſkeje cyrkwje, abo kſcheſcźenjo
lutherſkeje, kalvinſkeje cyrkwje, abo kſcheſcźenjo kajkeježkuli druheje
kſcheſcźanſkeje cyrkwje. Jenož tajcy drje tak myſla, kiž ſu we
naſtupanju ſwojeje wěry tak lěni, zo njejſu tu wěc ženje prawje
wopominali, abo jenož cyle ſkaženi kſcheſcźenjo, kotſiž zwěrjecźu runja
jenož na dobru jědź myſla a napoj — Cźělny cžłowjek njerozemi nicžo wot
toho, ſchtož duchowne je (1. Kor. 2, 14) — ale tajkich je bohužel w
naſchim cžaſu jara wjele, tak wjele, zo bjez ſto ludźimi ſkoro dźewjecź
a dźewjecź dźeſacź ſo namakacź dadźa, kotrymž na <pb n="5"/>prawej
kſcheſcźanſkej wěrje nicžo njeleži. Ale runje dla mnohoſcźe tutych
njezbožownych budźe prócy hódne, krute ſłowa z tajkimi rycžecź, jich z
hłubokoho ſpanja ſwědomja zbudźicź a jim pſchiwołacź ſłowa ſwjatoho
japoſchtoła Pawoła: „Cžas je, ze ſpanja ſtanycź, woblecžcźe ſo Jězuſa
Khryſtuſa.“ (Romſk. 13.)

Kſcheſcźan bycź a po waſchnju wjele lochkomyſlnych jenož zwjeŕcha a
něſchto wot Khryſtuſoweje wěry wjedźecź, a ſo we druhim kajkomužkuli
kſcheſcźanſkomu wuznacźu pſchizanknycź, to hiſchcźe doſcź njeje.
Schtožkuli něchtó je, dyrbi wón prawje a cyle bycź; je-li jedyn tohodla
kſcheſcźan, dyrbi wón tajki wěrny a cyły bycź, t. r. woprawdźe wſcho
wěricź a cžinicź, ſchtož Syn Boži cžłowjekam wozjewił a cžinicź porucžił
je; hewak njezaſłuži mjeno kſcheſcźana a poda ſo do najbližſchoho
ſtracha ſwojoho wěcžnoho zahubjenja! Pſchetož z Božim Synom njeje
žortowacź, wón njeje kaž ſłaby cžłowjek, kiž ſo z dobrej wolu ſpokoji
abo ze zwonkownym wuznawanjom ſwojoho ſwjatoho mjena, ale je we wſchim,
ſchtož wěru a kaznje naſtupa, tak kruty, zo to ſam pſchi wjacy hacž
jenej pſchiležnoſcźi ſwojim japoſchtołam a cyłomu židowſkomu ludej
zpóznacź dawaſche. Tak praji wón po ſwj. Mateju (5, 18): „Zawěrno praju
ja wam: dońž njebjo a zemja njezańdźetaj, tež nic jene piſmicžko abo
punkcźik (wot zakonja) njezańdźe, hacž zo wſchitko ſo ſtanje.“ A na
druhim měſcźe pola ſ. Mateja (24, 35) wón to ſame woſpjetuje prajicy:
„Njebjo a zemja zahinjetej, ale moje ſłowa njezańdu.“ Njebudźe tohodla
Jězus Khryſtus nikomu — kotryž pſchiležnoſcź ma joho ſpóznacź — nikomu
položenjo poſkicźecź abo za někoho wuwzacźo cžinicź. Schtož wón
wucžeſche, dyrbi kóždy wěricź a wſcho wěricź a ſchtožkuli wón porucžił
je, dyrbja wſchitcy cžinicź a wſcho cžinicź, kaž wón to měcź chce; hewak
njeje móžno, ſo wěrnoho wucžownika Jězuſowoho — kſcheſcźana mjenowacź a
hiſchcźe mjenje k njomu junu pſchińcź do Božoho kraleſtwa. Wo tymle
naſtupanju je Jězus Khryſtus njeſmilny, kruty a wón tež dyrbi tajki
bycź; pſchetož wón dźě ſo poka<pb n="6"/>zuje jako njepſcheměnitoho,
wěrnoho, ſprawnoho, mócnoho Boha. „Moje cźěło, prajeſche wón junu (Jan.
6, 55), je zawěrno prawa jědź, a moja krej je zawěſcźe prawy napoj;
ſchtóž moje cźěło jě a moju krej pije, tón woſtanje we mni a ja we nim.
To je tón khlěb, kiž je z njebjes pſchiſchoł, nic kaž manna, kotrež ſu
waſchi wótcowje jědli a tola wumrjeli. Schtóž tónle khlěb jě, tón budźe
žiwy do wěcžnoſcźe.“ A hlejcźe! zběhnychu ſo tuteje rycže dla mnozy a
prajachu: „to je twerda rycž,[1]⁾ ſchtó móže ju ſłyſchecź!“ A Jězus
wědomy ſwojeje wſchohomócnoſcźe a toho, ſchtož pſchi poſlenej wjecžeri
cžinicź budźe, prajeſche: „Pohorſchuje to was? — te ſłowa, kotrež k wam
rycžu, ſu duch a žiwjenjo.“ Njemóžu hinak, chcyſche wón prajicź, te
ſłowa, kotrež ſym k wam rycžał, ſu wěrnoſcź a wy dyrbicźe wěricź a po
nich cžinicź, jelizo chcecźe žiwjenjo měcź. Tola ſłyſchmy dale; ſchto ſo
nětk ſta? Swjate piſmo praji: „Wot toho cžaſa woteńdźe wjele joho
wucžownikow a wjacy z nim njekhodźachu.“ Ale njemyſli nichtó, zo je
Jězus jich zadźeržał, wón da jim hicź a njewobaraſche jim ſo wot njoho
dźělicź a takle do ſamotnoho zahubjenja khwatacź. Jenož japoſchtołojo ſu
we tamnym cžaſu hiſchcźe k Jězuſej ſo dźerželi a na praſchenjo Jězuſa:
„Chcecźe tež wy mje wopuſchcźicź?“ wupraji Syman Pětr poł zrudny:
„Knježe, ke komu póńdźemy? ty maſch ſłowa wěcžnoho žiwjenja; a my ſmy
wěrili, zo ſy ty Khryſtus, Syn žiwoho Boha.“[2]⁾ We tymle podawku je
zro<pb n="7"/>zemliwje wuprajene, ſchto na wſchitkich tych cžaka, kotſiž
wolu nimaju, ſo hacž na najkrucźiſcho Jězuſej pſchizanknycź a wſcho a
bjez komdźenja wěricź, ſchtož je wón wozjewił. Woni móža hicź wot
Jězuſa; wón jim to njewobara, tohodla joho wěra woſtawa ta ſama, a jim
tajka zaſakłoſcź nicžo njepomha — woni jenož běža do ſwojoho zahubjenja,
pſchetož tajke je joho njepſcheměnite ſłowo: „Schtóž wěri a kſchcźeny
je, budźe zbóžny, ſchtóž pak njewěri, budźe zatamany.“ (Mark. 16, 16.)

Dyrbjał po ſpomnjenym kſcheſcźan ſwobodnoſcź měcź, ſo kajkomužkuli
kſcheſcźanſkomu wěruwuznacźu pſchizanknycź, z Jězuſoweje wěry wěricź,
ſchtož wónchce, a ſebi wuzwolicź z njeje, ſchtožkuli jomu ſo lubi a
ſłodźi? Dyrbjał Khryſtus to dowolicź? Je wón ſnadź tola rozdźěleny, kaž
ſwjaty japoſchtoł Pawoł ſo praſcha (1. Kor. 1, 13), we katholſkej cyrkwi
runje kaž we lutherſkej, kalvinſkej, zwingliowſkej abo we cyrkwi
někotrych Proteſtantſkich, kiž joho lědom wjacy ſpóznaja? Dyrbjał
Khryſtus, tón Syn Boži, runje na te ſame waſchnjo pſchez hort
katholſkoho prědarja rycžecź, kiž joho bójſtwo wozjewi, runje kaž pſchez
hort neſtorianſkoho, kiž joho bójſtwo zaprěje? Dyrbjał Khryſtus to za
jene dźeržecź, zo we katholſkej cyrkwi ſydom ſakramentow wudźělene bywa,
we lutherſkej dwaj abo tſi, we jendźelſkej tſi abo ſchtyri a zo
Zwingliowa cyrkej wſchitke ſakramenty za njewužitne prózne znamjenja
wudawa? Abo dyrbjał Khryſtus za wſcho jene dźeržecź, zo katholſka cyrkej
joho wſchědnje pſchi woporu božeje mſchě cžeſcźuje a k njomu ſo modli,
abo zo lutherſka cyrkej tutón wopor nowoho zakonja cyle wotſtroni a
zacźiſnje? Dyrbjał Khryſtus tón wěrny Bóh wjeŕch wſchelakich
kſcheſcźanſkich cyrkwjow bycź, kiž we naſtupanju joho wěry huſto we jara
wažnych wěrnoſcźach ſo rozdźěluja a druhdy ſo bjez ſobu tamaju? Dyrbjał
wón wjeŕch bycź wſchitkich cyrkwjow, kiž tež we zwonkownym zarjadowanju
žanu podobnoſcź nimaju, wjeŕch wot katholſkeje, kotraž pod bamžom ſtoji,
runje kaž wot grichiſkeje, pod carom, wot lutherſko-pruſkeje, pod
pruſkim kralom ſtoja<pb n="8"/>ceje, abo wjeŕch jendźelſkeje, kotraž k
poniženju cyłoho nabožniſtwa pod jenej žonu ſtoji?[3]⁾ Ja to ženje
wěricź njemóžu a najſkerje žadyn nic, kiž ſtrowy rozom ma a jón wužiwa!
— Jelizo Jězus Khryſtus, tón Syn Boži, wěru wucžił je, dha tale zawěſcźe
dwoja, tſoja, ſchtwora bycź njemóže (kaž to tym ſo dźije, kiž praja, zo
je wſcho jene, w katholſkej, lutherſkej abo grichiſkej wěrje žiwy bycź),
wona dyrbi pſchecy ta ſama bycź, njeſmě we ſebi žanu wſchelakoſcź
cźeŕpjecź a pomjeńſchenjo abo wohidne rozdźělenja. „Jedyn knjez, jena
wěra, jena kſchcźeńca“ (Epheſ. 4, 5). A je-li Jězus tule ſwoju jenu wěru
we ſwojej cyrkwi wucžił, tak njemóže tež wjacy cyrkwjow bycź, kiž bychu
joho wěru wucžiłe. A ſchto dyrbi kóždy kſcheſcźan cžinicź, jelizo tole
wopſchimnje? Wón je winojty, tule jenu wěru we tejle jenej cyrkwi
Khryſtuſowej pytacź, hewak wón pokazuje, zo jomu na wěrje nicžo njeleži,
a budźe zatamany! Kaž Pětr dyrbi wón huſto wuwołacź: Knježe, ty maſch
ſłowa wěcžnoho žiwjenja, jenož twoja wěra móže wěrna bycź — tule chcu ja
ſam z nutrnoſcźu zapſchijecź — tule chcu ja pytacź a to we twojej
cyrkwi, kotruž ty ſam załožił ſy, zo bych we njej twoju ſwjatu wěru
namakał.

§. 2. Kajke cyrkwje kſcheſcźan namaka, kiž ſebi mjeno wěrneje t. j.
Khryſtuſoweje cyrkwje pſchipiſuja.

Hlada-li kſcheſcźan, kiž Khryſtuſowu cyrkej a zbóžnoſcź pyta, wokoło ſo,
natrjechi najſkerje na ſpocžatku ſwojoho wažnoho pſchepytanja njemałe
zadźěwki. Pſchetož runje kaž pucźowaŕ ducy po pucźu wjele krajow a
měſtow natrjechi, kiž druhdy najwjetſchu podobnoſcź bjez ſobu maju, tak
tež wón we pſchepytowanju wěrneje cyrkwje na zemi wjele cyrkwjow a
cyrkwicžkow namaka, kiž ſu wſchitke bjez ſobu we něcžim jenajke, we
něcžim pak zaſy bjez ſobu ſo rozdźěluja. Ale runje kaž pucźowaŕ wſchitke
hłowne měſta wohladacź dyrbi, zo by wu<pb n="9"/>namakał, kotre měſto je
najrjeńſche: runje tak dyrbi kſcheſcźan ſebi te wſchelake kſcheſcźanſke
cyrkwje wobhladacź, bjez ſobu pſchirunacź a ſwěrnje pruhowacź, jeli chce
ſpóznacź, kajka ta najrjeńſcha, ta wěrna a prawa cyrkej je, ta cyrkej,
na kotrejž ze złotymi piſmikami ſtoji: tale je Khryſtuſowa cyrkej, tale
dyrbi bycź a žana hinajſcha.

Wobhladujemy-li kſcheſcźanſke cyrkwje, kiž ſo na cyłej zemi namakaju, a
to we naſtupanju jich naſtacźa, załožerja a najwoſebniſchich wucžbow, we
kotrychž wone bjez ſobu ſo rozdźěluja, dha nadeńdźemy ſcźěhowacy wobraz
a wotznamjenja:

♣I.♠ Najprěniſcha cyrkej a ſobu najwažniſcha dla ſwojoho naſtacźa a
mnohoſcźe wuznawarjow je naſcha cyrkej, romſkokatholſka. My katholikowje
wěrimy (a kaž pozdźiſcho dokładniſcho pokazowane budźe, nic bjez winy a
pruhowanja, kaž wjele cuzowěriwych za to dźerži), zo je załožena wot
Jězuſa Khryſtuſa, zo je wona wot cžaſa załoženja ſem njepſchetorhnjenje
a wobſtajnje joho cyrkej woſtała a zo wona bjez wſchitkimi druhimi
jenicžcy ſo jako wěrnu Khryſtuſowu cyrkej wozjewja. Jeje bójſke
załoženjo njemóže zaprěte bycź ani wot najwjetſchich jeje
njepſchecźelow, wſchitcy martrarjo wobſwědcžuja ze ſwojej krewju, zo je
wona cyrkej toho ſamoho, kiž je ju ſam ze ſwojej krewju wumohł;
najwucženiſchi mužowje[4]⁾, ſo wuznamjenicy pſchez hłuboku wědomoſcź
bójſkich wěcow kaž pſchez ſwjatoſcź ſwojoho žiwjenja, we kóždym
lětſtotku za nju ſwědcža a za nju wumrjeja; — a njebě žadyn lětſtotk, w
kotrymž wona njeby ſwjatych měła kóždoho ſplaha, kiž runje japoſchtołam
dźiwy ſkutkowachu a znamjenja. Najjaſniſchi dopokaz pak, zo wona wěrna
Khryſtuſowa cyrkej bycź dyrbi, je wozjewjenjo jejneje ſwjateje wucžby na
cyłym ſwěcźe, pſchewobrocźenjo ludow a rozpjerſchenjo a ſkóncžne
pſchewinjenjo wſchelakich mócnych ſektow. We wſchitkich krajach
rozſchě<pb n="10"/>rjena licžbuje katholſka cyrkej nětk nimale 200
millionow wěriwych. Jeje wucžba je kaž cyrkej ſama pſchecy ta ſama,
njecžeŕpi ſo ſkažecź a měſchecź z cžłowjeſkimi zaſadami a błudami,
pſchetož wona je „na ſkale twarjena a helſke porty njebudźa ju
pſchemocowacź.“

♣II.♠ Druha cyrkej, kotraž ſebi kaž katholſka mjeno Khryſtuſoweje
cyrkwje pſchipiſuje, je orientalſka t. j. cyrkej we rańſchich krajach
naſcheje zemje. Nadeńdźemy we naſchim cžaſu hiſchcźe tſi woſebite
cyrkwje, kiž ſo wot katholſkej we wſchelakim cžaſu wotdźělichu a k
woſebitym cyrkwjam ſcžinichu; ſu to: grichiſka (njezjenocźena),
neſtorianſka a monophyſitſka, kotrejž poſlenej pak widźomnje na
pſchiwiſnikach wotebjeratej. Najwažniſcha bjez nimi je prěnja,

♣a)♠ grichiſka cyrkej. Wona bu załožena wokoło lěta 875 wot
konſtantinopolſkoho patriarchi Focia a dale twarjena wot Michała
Cerularia wokoło lěta 1043. Focius jeje prěnjotny załožeŕ bě wyſokoho
naroda a prěni zaſtojnik grichiſkoho khěžora Michała. Hiſchcźe nic
duchowny, pokazowaſche wón wulku žadoſcź po biſkopſkej cžeſcźi a
biſkopſkim ſydle měſta Konſtantinopola. So ſpuſchcźiwſchi na khěžora,
kiž bě joho ſwak, móžeſche wón ſwoje horde požadanjo bórzy ſpokojicź.
Njepſchipóznaty wot romſkoho bamža Benedikta ♣III.♠ biſkop, z mjenom
Gregor Asbeſtas, wuſwjecźi joho za měſchnika a biſkopa, a khěžor bě jomu
k pomocy we doſtacźu patriarchſkoho ſydła a zamoženja. Prawy patriarcha,
wot bamža poſtajeny, ſwjaty Ignacius, bu zahnaty, ſprawnje rozhněwany
bamž bu jenož zacpjety a wſcho znicžene, ſchtož tutón cžinicź chcyſche,
zo by njeporjad zaſy do kolijow pſchinjeſł. Focius z tutym ſwojim
cžinjenjom zjawnje zacźiſny powſchitkownu móc romſkoho bamža nad cyłej
cyrkwju, a ſcžini tak mjenowane ſchisma (wotdźělenjo wot wjeŕcha cyłeje
cyrkwje), kotrež po nim bohužel pſchecy bóle a bóle ſo rozſchěrjowaſche.
Bě wokoło lěta 1043, hdyž na patriarchſkim ſydle w Konſtantinopolu
ſedźeſche Michał Cerularius. Tutón biſkop, hordźiſchi nimale hiſchcźe
hacž Focius, mějeſche nic jenož khrobłoſcź, ſo powſchitkownoho wjeŕcha
grichiſkeje cyrkwje mjenowacź, ale prějeſche hižom dawno we cyrkwi za
jenicžcy <pb n="11"/>wěrnu dźeržanu wucžbu: zo Duch ſwjaty wot Wótca
runje kaž wot Syna wukhadźa a widźeſche pohorſchk we tym, zo wjecžorna
t. j. romſka cyrkej prawje njecžini, njekiſany khlěb k woporej Božeje
mſchě bjerjo — zo wona krucźe poſtajene póſtne dny njedźerži atd.
Hacžrunje wón po prawym jenož we wucžbje wo ſwjatym Duchu a wo
nahladnoſcźi a mocy romſkoho bamža wot katholſkeje cyrkwje wotſtupi, tak
bě z tym zjawnje hižom wotdźělenjo wot katholſkeje cyrkwje wuprajene a
wot wſchitkich pſchipóznate, kiž ſpomnjenej dwě wucžbje prějachu.

Grichiſke ſchisma dźenſa hiſchcźe wobſtoji a licži grichiſka cyrkej
njemało pſchiwiſnikow. Trjechi pak tu ſamu bórzy po załoženju zaſłužene
njezbožo. Wona ſo wobaraſche bamžej podcźiſnjena bycź a dyrbjeſche w
nabožnych wěcach bórzy ſo podcźiſnycź cyle ſwětnymaj knježicźerjomaj
ruſkomu (najprjedy Pětrej Wulkomu) a turkowſkomu[5]⁾ khěžorej. Wěriwi
ſchismatiſkeje grichiſkeje cyrkwje ze ſwojimi popami a biſkopami ſtoja
we Ruſkej pod zemjanami (tak mjenowanej Synodu) a we Turkowſkej pod
dźiwej mocu njewěriwych mohamedanow. Zo ruſko-grichiſka cyrkej pod
ſwojim pſchahom žałoſcźi, je jena wěc, kotraž nikomu wjacy potajna
njeje, hacžrunje ruſke knježeŕſtwo wſcho cžini, to pſched wocžomaj
cuzokrajanow tajicź, a zo grichiſka cyrkej pod zekſchiwjenym teſakom
Turkomanow cžwilowana je, wo tym ſmy doſcź ſłyſcheli w zańdźenym lěcźe
we wſchitkich nowinach, katholſkich runje kaž njekatholſkich. Su drje w
kóždym cžaſu romſcy bamžowje ſebi wjele prócy dawali, grichiſku cyrkej z
łacźanſkej abo romſkej zaſy zjenocźicź, ale njeje ſo jim to cyle
radźiło. Mały dźěl grichiſkeje cyrkwje, woſobnje w Dalmatſkej,
Sławonſkej a Syr<pb n="12"/>miſkej, ſo w lěcźe 1566 zaſy do katholſkeje
cyrkwje wrócźi a bu jim tež dowolene, někotre woſebite zwonkowne
ceremonije w naſtupanju Božich ſłužbow wužiwacź, pſchez kotrež tuta
cyrkej nětk wot katholſkeje hiſchcźe ſo wotdźěluje. Kaž ſo rozemi, tutón
dźěl grichiſkeje cyrkwje wot toho cžaſa ſem k naſchej katholſkej cyrkwi
pſchiſłuſcha a mjenuje ſo wona grichiſka unirowana cyrkej t. j. z
romſkej zjenocźena.

♣b)♠ Druha orientalſka cyrkej abo lěpje powoſtank wot tajkeje je
Neſtoriowa cyrkej. Neſtorius, jara wucženy muž, bě patriarch měſta
Konſtantinopola w lěcźe 428. Lědom za biſkopa wuſwjecźeny ſpocža nowotne
wucžby rozſchěricź! Wobkrucźeſche, zo ſtej w Jězuſu Khryſtuſu dwě
parſchonje (woſobje): bójſka jena a druha cžłowjeſka, zo je ſwjata
knježna Marija jenož poſlenju woſobu t. r. Jězuſa jako cžłowjeka
narodźiła a zo tohodla dowolene njeje, ju macź Božu, Božu rodźicźeŕku
mjenowacź. Tež wucžeſche wón, zo Duch ſwjaty jenož z Wótca wukhadźa a
nic tež ze Syna, kaž to powſchitkowna wucžba bě a nětk hiſchcźe je. Joho
błudy buchu wſchitke zacźiſnjene w lěcźe 431 na ſynodźe Efeſiſkej.
Neſtorius mějeſche dołhi cžas jara wjele pſchiwiſnikow a zdaſche ſo
druhdy, kaž wucženy muž praji, zo budźe cyły ſwět hiſchcźe wot joho
błudow natyknjeny, ale joho pſchiwiſnikowje zhubichu ſo z cžaſom, tak zo
ſu jenož nětko hiſchcźe w Perſiſkej, Syriſkej a Egiptowſkej ſem a tam
rozpjerſcheni.

♣c)♠ Poſlenja orientalſka cyrkej ſkóncžnje, runje tak mała kaž
Neſtoriowa, je monophyſitſka, załožena wot archimandrita Euticha wokoło
lěta 448. Wón zaprěwaſche, zo ſtej we Khryſtuſu dwě naturje, wobkrucźejo
zo je jenož jena naturaw nim, a zo je tale hromadu změſchana z bójſkeje
a z cžłowjeſkeje, zo je cžłowjeſka Khryſtuſowa natura ſo takrjec do
bójſkeje ſo pſchewobrocźiła a w njej nimale ſo zhubiła, zo Khryſtus
tohodla wěrneje ſmjercźe kaž cžłowjek njeje wumrjeł atd. Tež tale wucžba
namaka wjele wěriwych, bu pak w lěcźe 451 na ökumenſkim konciliu
(powſchitkownej zhromadźiznje) w Chalcedonje ſwjatocžnje zacźiſnjena.
Monophyſitſka cyrkej ſo z dźěla hiſchcźe namaka w Syriſkej, hdźež nětk
tam a ſem <pb n="13"/>Jakobitſka rěka wot Jakuba Syriſkoho, kiž nowotnym
wucžbam Eutycha hiſchcźe wjacy podobnych pſchidawaſche.

Wjetſchu wažnoſcź hacž poſlenej dwě cyrkwi maja dla ſwojeje woſebitoſcźe
we załoženju a bjezſobneje podobnoſcźe (a budźe tohodla wo nich kus
wuwjedniſcho jednane)

♣III.♠ wſchelake cyrkwje Proteſtantow. Po prawym maju wſchitke tele
cyrkwje, wot kotrychž tu jenož wažniſche mjenujemy, ſwoje naſtacźo ſo
dźakowacź jenomu a tomu ſamomu załožerjej; pſchetož njeby M. Luther
ſtanył a prajił: zo kóždy ſebi ſam ſwjate piſmo wukłaſcź móže, dha njeby
žadyn Zwingli ſtanył, žadyn Kalvin, žadyn Münzer, žadyn Socinus atd.,
kiž jenož po tutej zaſadźe ſwoje nowe cyrkwicžki zeſtworichu. W tymle
naſtupanju da tohodla Luther woprawdźe naſtork k wſchitkim tym
wſchelakim cyrkwjam, kotrež nětk ſo wſchudźom rozpjerſchene namakaju.
Luther ſam bě, kaž to znate je, katholik a bu narodźeny w mansfeldiſkim
kraju 1483 w měſtacžku Eislebenje. Zda ſo, zo mějeſche wón jako młodźenc
khwalobne prědkwzacźo, po doſpołnym kſcheſcźanſkim žiwjenju ſo
prócowacź. Tohodla wón 22 lět ſtary ſwět wopuſchcźi a do rjada Eremitow
ſwjatoho Hawſchtyna ſtupi (10. julija 1505). W lěcźe 1507 wuſwjecźeny
pſchińdźe wón we lěcźe 1508 za profeſſora na wyſoku ſchulu do měſta
Wittenberga, wucžeſche tam filoſofin a pódla bibliſku theologiu a
prědowaſche we hłownej cyrkwi tutoho měſta. Njetrajeſche pak dołho,
wuſtupi wón we ſłowje a piſmje pſchecźiwo ſwojej cyrkwi a wotdźěli ſo
ſkóncžnje zjawnje wot njeje. Luther ſam mějeſche katholſku cyrkej z
woprědka w cžeſcźi, kaž to widźimy z jenoho liſta, piſanoho a
pſchipoſłanoho (30. meje 1518) kurwjeŕchej Albrechtej, w kotrymž wón
takle k tutomu rycži: „Pſched Bohom a wſchitkimi joho ſtworjenjemi ſo
rocźu, zo ja ženje wotmyſlił njeběch a hiſchcźe njejſym, nahladnoſcź a
doſtojnoſcź romſkeje cyrkwje a jeje najwyſchſchoho paſtyrja ranicź a
ponižicź. Ja wobſwědcžuju, zo mam tutu cyrkej wyſche wſchoho zańdź,
ſchtož w njebjeſach je a na zemi — Jězuſa Khryſtuſa ſamoho wuwzatoho!“
M. Luther lubowaſche <pb n="14"/>tohodla cyrkej, kaž wón to ſam z tymi
ſłowami wobſwědcži a njedyrbjeſche dha tež na cyrkwi žadyn błud pytnycź,
hewak njeby wo njej tak doſtojnje rycžał. Ale lubowaſche-li tež cyrkej a
to, kaž prajeſche, wyſche wſchoho w njebjeſach a na zemi, dha tola ſo
ſamoho lubowaſche hiſchcźe wjacy a to bě wina joho nowotaŕſtwa!
Njepoměrna luboſcź k ſebi ſamomu, ſamopaſchnoſcź, prózna hordoſcź a
njezhibowaca myſl, kotruž wſchitcy lěpje zhonjeni ſpiſowarjo Lutherej
pſchipiſaju[6]⁾, njemoža khmanoho reformatora cžinicź, hacžrunje tajke
prawo nichtó w cyłej cyrkwi nima khiba prědkſtejicźerjo cyrkwje,
biſkopowje a bamž. Kajku winu wón mějeſche, w lěcźe 1517 pſchecźiwo
Tecelej, kiž wotpuſk prědowaſche, ſo zběhnycź, hacž tule: ſwojej
hordoſcźi doſcź cžinicź widźo, kajki wubjerny rycžnik tutón je a zo wón
cyły lud k ſebi cźehnjeſche? Wotpuſk wón na ſpocžatku njezaprěwaſche,
tón bě jomu hiſchcźe ſwjaty, kaž wón to ſam prajeſche w 71. ſwojich
naſtajenych ſadow, kotraž je tajkale: „Tamany budź tón, kiž pſchecźiwo
wěrnoſcźi bamžſkoho wotpuſka prěduje.“[7]⁾ To, ſchtož joho tohodla w
ſpocžatku jenicžcy k tomu pohnuwaſche, bě: zawiſcźe a hordoſcźe dla kus
hary cžinicź a kedźbliwoſeź ludźi tež na ſo złožowacź! Wyſche toho pak
je tež kóždomu znate, zo bě Luther jara nahły muž, a tež tale
nakhilnoſcź, dokelž wón nad njej njeknježeſche, njemało pſchipomha k
joho wotpadej wot katholſkeje cyrkwje. Pſchetož tale nahłoſeź joho
druhdy pſchi wſchelakich z nim dźeržanych rozrycžowanjach tak pſchewza,
zo wón wěrnoſcźe prějeſche, ko<pb n="15"/>trež ſo hiſchcźe žadyn druhi
prjedy njoho prěcź ſkhroblił njeje. Schto dha dyrbjeſche wón cžinicź,
jelizo joho ſkładnje a měrnje rozſudźacy pſchecźiwnicy (n. pſch. ♣Dr.♠
Eck, ♣Dr.♠ Jan Schmit, ♣Dr.♠ Jan Kochläus) na joho wopacžnoſcźe a
nowotne wucžby pozdźiſcho dopomnichu? jim wotrjec? prajicź, zo bě w
błudu? To wón njechaſche, to njedowoli hordoſcź tak wucženoho muža!
Tohodla jomu jenož to zbytkne woſta, to, ſchtož bě jedyn krócź prěł, tež
pſchichodnje zaſy prěcź a w běhu cžaſa wſcho prěcź, ſchtož na někajke
waſchnjo joho nakhilnoſcźam pſchecźiwne bě. Tak daloko pſchinjeſe joho
njewobknježena nakhilnoſcź. Hdyž tuta, praji Schiller, hdyž tuta móc ſo
z putow hnuje, a krocži ſtopu ſwobody, běda hdyž ſo roznjemdrjena bjez
zadźěwka rozſchěrja. — Luther najſkerje ani z daloka na to njemyſleſche,
kajke zaſchmjaty a kajke njezbožo joho błudne wucžby wſchudźom we
wſchitkich krajach pſchihotowacź budźa. Wón bě hiſchcźe žiwy a naſta dla
joho wopacžnych zaſadow tak mjenowana burſka wójna, w kotrejž bu (15.
měrca 1525) na 5000 burow ſkóncowanych; wón wumrje a naſtachu po joho
ſmjercźi pſchez joho japoſchtołow a pomocnikow krawne pſcheſcźěhanja w
Němſkej, kaž tſicycźi lět trajaca wójna, kotrejež ſcźěhi ſu dźens
hiſchcźe k widźenju.

Słuſcha pak nětk nuznje ſem, tež wſchelake lutherſke błudne wucžby
mjenowacź, zo kóždy katholik ſpóznaje, we cžim proteſtantſke cyrkwje wot
katholſkeje wotſtupuja, a zo bě to Luther, kiž je jim wſchitke tute
rozdźělace znamjenja nacźiſchcźał. Hižom 1517 Luther wupraji ſo
pſchecźiwo njeprawomu wužiwanju wotpuſkow. To by jomu pak hiſchcźe
dowolene było, jelizo by wón to cžinił z měru a na prawe waſchnjo.
Njewobkedźbowajo pak woboje, dźěſche wón ſamopaſchnje dale a chcyſche
pſchewzaty wot njemudreje horliwoſcźe pſchecźiwo wſchomu porjadej a
prawej tež ſam za ſwoju woſobuw cyrkwi porjedźecź (reformirowacź) a wěcy
porjedźecź, kotrež za wſchitke cžaſy w Khryſtuſowej cyrkwi ſo dótknycź
njeſmědźa a kotrež kóždomu ſwjate bycź dyrbja, mjenujcy wěrnoſcźe,
wucžinjene wěrnoſcźe katholſkeje wěry, kotrež tyſac a tyſac
najwucženiſchich a najſwjecźiſchich mužow pſched nim wěrili ſu <pb
n="16"/>a za kotrež wumrjechu. Tak wón wuprajeſche a wobkrucźowaſche we
36. ſwojich na durje wittenbergſkeje cyrkwje pſchibitych łacźanſkich
ſadow, zo Bóh tón Knjez winu a ſchtrafu (cžaſnu a wěcžnu) hrěcha tomu
hižom wodawa, kiž jenož želnoſcź w ſwojej wutrobje cžuje, a w ſwojej 58.
zaprě zjawnje zaſłužby Khryſtuſowe a ſwjatych. W novembru lěta 1518
zacźiſny wón na powſchitkownym ſejmje ſtawow ſwojoho rjada w Heidelbergu
hižom wjacy wucžbow katholſkeje cyrkwje. Nětko wudawaſche wſchelake
piſmicžka, w kotrychž buchu joho błudne wucžby hakle ludej znate;
wuwjedźe woſobnje w nich nadrobniſcho: zo wěra ſama bjez pokutniwych a
dobrych ſkutkow wodacźo hrěchow ſkutkuje[8]⁾, a tuta wucžba woſtawa tež
wobſtajnje jadro joho prědowanjow! W tym ſamym lěcźe zacźiſny wón cyłu
cyrkwinſku wucžbu wo wotpuſku, połnomóc romſkoho bamža a zaprěwaſche
zjawnje, zo ma cžłowjek ſwobodnu wolu[9]⁾ a tež ſwoju nowu wucžbu wo
wuſprawnjenju: zo wěra ſama wuſprawnoſcźi, wjacy rozſchěrjowaſche. W
juliju 1519 pſchiſadźi Luther horjeka ſpomnjenym wucžbam nowe: ſo
rozrycžowajo w pſchitomnoſcźi wjele wucženych duchownych a ſwětnych
wyſokich woſobow z ♣Dr.♠ Eckom w Lipſku zaprěwaſche wón woſobnu móe
biſkopow we cyrkwi, njezmylnoſcź powſchitkownych cyrkwinſkich
zhromadźiznow a konciliow a cyrkwinſkeje tradicije abo podawizny[10]⁾ a
cyrkwinſku nahladnoſcź liſta ſ. Jakuba[11]⁾. 1519 wucžeſche wón ſwoju
nowu wucžbu wo wužiwanju wobeju ſchtałtnoſcźow najſwjecźiſchoho
ſakramenta wołtarja, kaž Jan Hus to junu cžinjeſche. Lěto <pb
n="17"/>pozdźiſcho[12]⁾ wuda knihu pod napiſmom: „An kaiſerliche
Majeſtät und den chriſtlichen Adel deutſcher Nation“, w kotrejž wón
bamža Antichriſta mjenowaſche a jomu wſchitku wyſchſchu paſtyŕſku móc a
ſwětne wobſedźenſtwo wotrjekny, a ſpytowaſche we njej klóſchtrſke ſluby,
Božu mſchu za wotemrjetych, njewoženite žiwjenje duchownych, póſtne a
ſwjate dny za njewužitne haj ſchkódliwe rozeſtajicź, a wucžeſche w tej
ſamej knizy, zo móže ſwětna wyſchnoſcź we cyrkwi po luboſcźi duchownych,
biſkopow, haj tež bamžow wotſudźicź, a zo móža wſchitcy wěrni
kſcheſcźenjo tež duchowni bycź. W ſwojim piſmje: „Wot babylonſkoho
jaſtwa“[13]⁾, z kotrymž wón žiwjenjo w katholſkej cyrkwi pſchiruna,
zacźiſny wón ſakramenty firmowanja, měſchniſkeje ſwjecźizny, mandźelſtwa
a poſlenjoho wolijowanja. Hacž Leo ♣X.♠ nětk z bullu 15. junija 1520
jenu a ſchtyrcycźi joho wucžbow jako błudne woznamjeni a jomu cyrkwinſku
kłótbu nahrozy, piſaſche Luther nowe piſmo, wuſypa w nim ſwoje cyłe
złoby pſchecźiwo bamžej, haj wotrjekny wſchitkim zbóžnoſcź, kiž bychu k
njomu dźerželi. Dźeń 10. decembra 1520 ſpali wón pſched wrotami měſta
Wittenberga ze ſwojim pſchiwiſom ſwjatocžnje bullu bamžowu, na jara
njewuſchikne waſchnjo wužiwajo ſłowa ſwjatoho piſma[14]⁾: „Dokelž ty
ſwjatoho toho Knjeza zrudźił ſy, dha zrudź tebje tón Knjez a zežeŕ tebje
wěcžny woheń.“ Žadyn dźiw, zo joho bamž nětk z cyrkwje wuzankny (3.
januara 1521). Wuzanknjeny z katholſkeje cyrkwje, mějeſche Luther tež
njezbožo, hnadu khěžora Karla ♣V.♠ zhubicź, pſchetož 26. meje 1521 bu ze
wſchitkimi ſwojimi pſchecźelemi a pſchiwiſnikami z romſkoněmſkoho
khěžorſtwa wuzanknjeny, jako njepſchecźel khěžora a cyrkwje wozjewjeny a
kóždomu po tamnym ſwětnym zakonju zakazane, joho horjewzacź abo žiwicź;
tomu pſchecźiwo bu w khěžorſkim piſmje porucžene, joho jatoho wzacź,
khěžorej jatoho podacź a cyłe joho piſma ſpalicź. Bjez tym <pb
n="18"/>pak bě Luther wěſty žiwy pod zakitom kurwjeŕcha Bjedricha
Mudroho na Wartburgu, a piſaſche wjacy ſwojich piſmow, kaž pſchełoženjo
nowoho teſtamenta z łacźanſkoho do němſkoho. Joho prěnja zaſada w
naſtupanju ſwjatoho piſma, kotrejž ſu wſchitke proteſtantſke cyrkwje
hacž dotal ſwěrne woſtałe, je: „Wukładź ſebi ſam kóždy ſwjate piſmo, kaž
to runje móže.“ Po 10 měſacach z Wartburga cźěkajo ſkhrobli ſo Luther
zaſy do Wittenberga hicź. Słyſchiwſchi mjenujcy, zo Handrij Karlſtadt
joho dotalnu wucžbu hiſchcźe rozmnoža a zo bě w měſcźe Zwikawje joho
wucžby dla njeměr naſtał, a zo wſchitcy zběžkarjo tutych nowych wucžbow
wot tam cźěkajcy do Wittenberga pſchińdźechu[15]⁾, poda ſo wón tam a
pokaza ſo z jenym dobom ſpodźiwanomu ludej a prědowaſche mócnje
pſchecźiwo ſkažerjam „cžiſteje wucžby“. Ale njetrajeſche dołho a Luther
cžinjeſche wěc hiſchcźe hórje dyžli Karlſtadt a tak mjenowani zwikawſcy
profetojo. Wón wotſtroni wſchitke cyrkwinſke cžeſcźowne ceremonije a
nabožne zwucženja, pomjeńſchi licžbu ſwjatych dnjow, ſkutkowaſche, zo
buchu wſchitcy katholſcy duchowni, kiž ſo jomu njepſchizanknychu,
zdalowani a zo na jich měſto druzy z nizkoho luda pſchińdźechu, kotſiž
ani ſchtudirowali njeběchu ani wot nabož<pb n="19"/>nych wěcow
najmjeńſche njerozemjachu; wón jich wuſwjecźi a — woni běchu duchowni.
Kóžda woſada, prajeſche wón, ma ſama prawo w rucy, ſwojoho duchownoho
poſtajicź, a dokelž móžeſche lud we tym njezadźěwany cžinicź, kaž
chcyſche, dobu Luther za ſwoje nowotaŕſtwo tež někotrych mócnych
khrobłych ſwětnych wjeŕchow. Jim wón dowoli, załoženinſke a klóſchtrſke
kubła pobracź a po luboſcźi nałožecź a jich zakita wěſty dźěſche wón
hiſchcźe dale. Wón zběhny wſchitke cyrkwinſke kaznje a rubaſche nětk
wjele mócniſcho dyžli prjedy pſchecźiwo klóſchtrſkim ſlubam. Na joho
porucženjo wotewrjachu ſo klóſchtry, a mnichowje ſo woženichu a mniſchki
ſo wudawachu. Luther ſam dźěſche jim w krótkim w tymle naſtupanju do
prědka. Zabywſchi ſwój ſwjatocžnje wotpołoženy ſlub woženi ſo (13.
junija 1525) 40 lět ſtary z Khatrinu Boru, zemjanſkej mniſchku, kotruž w
ſwjatym tydźenju a to w nocy wulkoho pjatka mjelcžo z jeje klóſchtra
wotwjeſcź ſo ſtaraſche[16]⁾. Skóncžnje wón tež pod wſchelakimi
zadźěwkami wotſtroni cyłu Božu mſchu, najprjedy we Wittenbergu 1524 a
wot toho cžaſa ſem bu wona po něcžim tež wſchudźom, hdźež lutherſcy
prědarjo běchu, po woli Lutherowej wotſtronjena. Schtož zwonkowne
regirowanjo cyrkwje naſtupaſche, wobkrucźowaſche wón na wſcho waſchnjo
nowych prědarjow we ſwojej wucžbje, zarjadowaſche wokoło 1527
powſchitkownu cyrkwinſku a ſchulſku viſitaciu, kotraž wſcho, ſchtož bě
wot katholſkich waſchnjow hiſchcźe zbytkne, po lutherſkich zaſadach
wutupicź a pſcheměnicź dyrbjeſche. — Lutherſka wěra bě dołhi cžas jenož
wobmjezena na někotre kraje w Němſkej a trajeſche khětro dołho, prjedy
hacž bu wot romſkoněmſkoho khěžora a druhich katholſkich wjeŕchow
pſchipóznata. Tak bu Proteſtantſkim wot Katholſkich hiſchcźe 1529 na
druhim ſpeierſkim ſejmje (Reichstagu) krucźe pſchikazane, wſchitkoho
dalſchoho nowotaŕſtwa ſo zminycź a paſcź a we wſchim zaſy ſtarej
cyrkwi[17]⁾ ſo <pb n="20"/>pſchizanknycź, a hakle na ſejmje w Augsburgu
(25. junija 1530) ſo zwažichu, nowe wěrywuznacźo, kotrež we 21
ſtawcžkach lutherſku wucžbu wopſchijeſche[18]⁾, khěžorej Karlej ♣V.♠ a
druhim katholſkim wjeŕcham pſchedežitacź dacź, bu pak jim tež nětko
hiſchcźe krucźe pſchikazane, do klina katholſkeje cyrkwje ſo wrócźicź a
ſtaru pſchezjenoſcź we wěrje zaſy zawjeſcź. Pytnywſchi pak, zo khěžor z
mocu jich pod ſwoju a cyrkwinſku poſłuſchnoſcź pſchinjeſcź njemóže[19]⁾,
a zo nowa wěra jenož powſchitkownu ſwobodnoſcź a rubjeńſtwo nabožnych
kubłow dowoli, nochcychu proteſtantſcy wjeŕchowje wot žanoho zjenocźenja
z katholſkej cyrkwju nicžo wjacy wjedźecź, hacž ſkóncžnje khěžor,
wobſtajnoho njeporjada ſyty, jako zakitaŕ cyrkwje cyłoho romſkoho
kraleſtwa tež móc nałožowaſche (1546). Hacžrunje pak bě zbožowny w tutej
wójnje[20]⁾, dha ſo jomu tola njeradźi, Proteſtantſkich tak daloko
pſchinjeſcź, zo bychu wotpoſłanych na powſchitkownu cyrkwinſku
zhromadźiznu wotpoſłali, kotraž we Triencźe we Tyrolſkej 1546
wotdźeržana bu a potom w Bologni w Italſkej (1547). Naſta z krótka druha
wójna (20. měrca 1552) a khěžor dyrbjeſche cofacź![21]⁾ Na tajke
waſchnjo <pb n="21"/>ſpytowachu ſebi lutherſcy wjeŕchowje to z mocu
zdźeržowacź, ſchtož woni pſchez ſwobodnu wucžbu Luthera hižom prjedy
běchu dobywali, a Luther a joho cyły duchowny pſchiwiſk trěbne
njemějeſche, na někajke waſchnjo pokazacź, zo wón we bróni Božoho ſłowa
a we wěrnoſcźi zrozemi, ſwoje nowotne wucžby zaſtacź a zakitacź. Luther
pak kaž tež joho pſchecźelojo pytnychu to hižom z dobom na ſpocžatku
reformacije, pſchetož hižom 1519 dźeržeſche wón diſputirowanjo z ♣Dr.♠
Eckom w Lipſku a bu wot toho doſpołnje pſchewinjeny[22]⁾. Na ſejmje we
Wormsu (17.—19. hapryla 1521) pokaza Luther tež wjacy ſpjecžiwoſcźe
dyžli rycžniwoſcźe. Potom hacž khěžor, kaž je prajene było, cofacź
dyrbjeſche a Proteſtantowje ſwoju pſchezcyłnu móc pytnychu, njemóžeſche
nichtó wjacy na wujednanjo a zjenocźenjo ze ſtarej katholſkej cyrkwju
myſlicź. Bamž a biſkopowje njemóžachu dowolicź a za dobre ſpóznacź,
ſchtož Lutherowy pſchiwis cžinjeſche a njeſmědźachu ani najmjenje wěru
pſchez nowotarjow pſcheſtworicź dacź, a Proteſtantowje njechachu ſo
wjacy do cyrkwje wrócźicź; pſchetož lochkomyſlnomu ludej ſo nowa wucžba
lubjeſche, wotpadnjeni duchowni mějachu pſchi nowej wěrje powſchitkownu
ſwobodnoſcź a — žony, a wjeŕcham pſchińdźe runje cyrkwinſke bohatſtwo a
nabožne załoženiny jara w hódź, haj mějachu nadźiju, we tej wěcy
hiſchcźe wjacy dobycź, a ſobu tež ſo njewotwiſnych cžinicź wot pſchaha
khěžorſkoho! Tohodla trajeſche njezbožowne roztorhnjenjo dale a
pſchinjeſe njeſměrne hubjenſtwo na wjetſchu połojcu Europy —
tſicycźilětnu wójnu (1618—1648).

Po wopiſanju naſtacźa, rozwijenja a wobkrucźowanja lutherſkeje cyrkwje
je hiſcheźe zbytkne, z krótka pſchiſpomnicź, kak je ſo ta ſama hacž do
najnowiſchoho cžaſa pſchetworjowała.

Z horjeka ſpomnjenoho kóždy ſpóznaje, zo je lutherſka wucžba nic jenož
jara wot katholſkeje wěry wotſtupiła, ale <pb n="22"/>tež cyle nowe
zaſady w naſtupanju zwonkowneje wuſtawy (Verfaſſung) zawjedła. Schtož
wěru naſtupa, ma wona kaž to jeje ſymboliſke piſma[23]⁾ pokazuja,
hinajſchu wucžbu wo wuſprawnoſcźenju, wodacźu hrěchow, ſwjatych
ſakramentach, wotſtroni cyle cžeſcźowanjo ſwjatych, modlenjo za
wotemrjetych, póſt, cyrkwinſke kaznje atd. Zaprěwanju tutych wěrnoſcźow
ſtareje cyrkwje dyrbjeſche pak tež bórzy hižom zacźiſnjenjo druhich
ſcźěhowacź, pſchez cžož we njej w běhu cžaſa ſekty na ſekty naſtachu,
kotrychž kóžda jednotliwa po Lutherowym pſchikładźe wěru porjedźicź
ſpytowaſche. Na tajke waſchnjo tohodla naſta wjacy proteſtantſkich
cyrkwicžkow, kiž bjez ſobu wſchitke we něcžim ſo rozdźělachu. — Ale tež
we naſtupanju wuſtawy (Verfaſſung), t. j. Božich ſłužbow,
prědkſtojeŕſtwa a wodźenja cyrkwje dyrbjeſche wona cyle wot katholſkeje
cyrkwje wotſtupicź. ♣a)♠ Bože ſłužby wobſtojachu po wotſtronjenju Božeje
mſchě z wjetſcha jenož we prědowanju, ſpěwje a ſwjatocžnoſcźi poſlenjeje
wjecžerje, wudźělenej pod woběmaj ſchtałtnoſcźomaj. ♣b)♠ Měſto
firmowanja bu zawjedźena tak mjenowana konfirmacia[24]⁾; ſpowjedź bu
nimale wot naſtacźa cyrkwje hacž do 17. lětſtotka jako ſpowjedź do wucha
hiſchcźe zdźeržana, wot tutoho cžaſa pak pſchetworjena do privatneje
ſpowjedźe a we najnowiſchim cžaſu wobcźežnoſcźe dla do powſchitkowneje
ſpowjedźe[25]⁾; ſakrament mandźelſtwa móžeſche rozwjazany bycź;
měſchniſka ſwjecźizna bu zacźiſnjena, měſchnicy pſcheſtachu a buchu
prědarjo poſtajeni, kiž buchu do zaſtojnſtwa za<pb n="23"/>pokazani
pſchez wotpołoženjo wěrywuznacźa na ſymbolſke knihi; a poſlenje
wolijowanjo ſkóncžnje bu tež jako njewužitna ceremonia zacźiſnjene. ♣c)♠
Prědarjo móžachu ſo woženicź, klóſchtrſke žiwjenjo pak bu na wſchitke
cžaſy tamane. ♣d)♠ Wjerchow cyrkwje bě wjacy, kóždy woſebity kraj
mějeſche woſebitoho tajkoho najwyſchſchoho wjercha cyrkwje, a to bě
ſwětny wjeŕch, knježicźeŕ kóždoho kraja po zaſadźe: „Cžejiž je kraj,
toho je nabožniſtwo.“ A njemóžeſche to hinak bycź. Hdyž bu lutherſka
wěra z pomocu tutych ſwětnych knježicźerjow załožena a wobkrucźena,
njechachu woni cžeſcźe a wužitka dla tute zaſtojnſtwo cyrkwinſkich
prědkſtojerjow radźi ſpuſchcźicź.[26]⁾

Pod tutymi jednotliwymi cyrkwinſkimi wjeŕchami ſtojachu duchowne
konſiſtorie, kotrymž pſchiſłuſcheſche, jelizo ſo trěbne zdaſche:
mandźelſtwa rozwjazacź, naſtate ſkóržby dla jednotliwych njeſpodobnych
prědarjow zběhnycź, młodych prědarjow pruhowacź a wobtwjerdźicź. Pódla
konſiſtoriow ſtojachu a ſtoja tak pomjenowani ſuperintendentowje[27]⁾,
kiž dyrbja cyrkwje a prědarjow ſwojich wokrjeſow wobkedźbowacź a w
zjenocźenſtwje ſwětnych zaſtojnikow prědarjam cyrkwinſke zlicžbowanjo
(rachnunku) pſchehladowacź. We najnowiſchim cžaſu pak ſtawa ſo to wſcho
tež bjez nich jenicžcy wot ſwětnych zaſtojnikow. Na tute waſchnjo bu
nimale hacž do nowoho cžaſa proteſtantſka cyrkej regirowana a zwonkownje
zaſtarana. Mějeſche pak proteſtantſka cyrkej hižom bórzy po ſwojim
naſtacźu wſchelake ſekty we ſebi[28]⁾, kotrež ſebi ſwoje ſamotne
cyrkwicžki natwaricź ſpytowachu a lutherſku cyrkej jara rozdźělichu, dha
bu wona cyle rozdrjebjena w nowiſchim cžaſu pſchez druhich nowotarjow,
kiž ſo we njej zběhnychu, pſchez tak mjenowanych Nowolutherſkich (wot
1800 ſem). Wudawajo, zo ſymboliſke piſma pro<pb n="24"/>teſtantſkomu
kſcheſcźanej augsburgſkeje konfeſſije namóc nacžinja, prědowachu woni,
zo ma kóždy ſwobodnoſcź, tute piſma wěricź abo zacźiſnycź, a bě jich
hižom we lěcźe 1772 w Bramborſkej pod Bjedrichom Wulkim jara wjele, kiž
to wucžachu. Kral ſam dźěſche jim do prědka a bě joho pſchiſłowo: „Wěra
dyrbi ſwobodna bycź.“ Za to pak prócowachu ſo nic jenož Bramborſcy,
dyrbjachu k tomu ſobu ſkutkowacź a za tule zaſadu tež wojowacź
profeſſorowje proteſtantſkeje theologie w Lipſku, woſobnje Auguſt
Erneſti a Jan Bjedrich Fiſcher, rektor na Domaſchowej ſchuli w Lipſku.
Tucźi a jich podobni ſo ſkhroblichu wobkrucźowacź: zo piſmo nowoho
zakonja nicžo njeje hacž měſcheńea hebrejogrichiſkich ſłowow, kiž ſo z
wěſtoſcźu wukłaſcź njedadźa a cžinjachu tak z grichiſkoho texta, ſchtož
jenož chcychu. Mjenje rozwucženi ſtupowachu do jich ſtopow a radźi ſo
jim, cyłe nowotne wucžby ſpodźiwanomu ludej poſkicźicź. Pokazuje ſo
mjenujcy po jich wukładowanju, zo móža wucžby wo zaſtupjacym
doſcźcžinjenju Khryſtuſowym, wo herbſkim hrěchu, wo najſwjecźiſchej
Trojicy, wo bójſkim ſynowſtwje Jězuſa a joho horjeſtacźu zaprěwane bycź.
Ale woni dźěchu hiſchcźe dale; běchu bjez nimi radikalni Jakobinojo
mjenowani, kiž tež pſchenaturſke bójſke bycźo Khryſtuſoweje woſoby a
joho dźiwy zaprěwachu[29]⁾. Skóncžnje pſchińdźe Kant, kiž w naſtupanju
nabožniſtwa wucžeſche, zo nowy zakoń jenož wucžbu wot Boha (nic bójſku
wucžbu, kotruž Boži Syn ſam wucžeſche) a njeſmjertnoſcźe wopſchija a
wobkrucźuje. Schtož druzy japoſchtołojo wyſche ſchtyrjoch evangeliſtow
napiſali ſu, woni pjecža jenož wot ſo ſamych wucžachu a njeſłuſcha to po
prawym k nabožniſtwu (Rationalismus). Joho wucžownikowje a woſobnje
Schelling z tym hiſchcźe ſpokojeni njeběchu a wukładowachu ſebi nowy
zakoń cyle na pantheiſtiſke waſchnjo, ale tak wuſtojnje, zo ludźo z
wjetſcha wupytacź njemóžachu, ſchto woni po prawym chcychu.

Nimale na tymle pucźu pſchetwori ſo proteſtantismus woſobnje w
Bramborſkej a Sakſkej. Skóncžnje poſtany w Bram<pb n="25"/>borſkej
Dinter (narodź. 1760, † 1831), kiž ſeminary za młodych wucžerjow załoži,
w kotrymž dyrbjachu młodźencowje cyłomu Božomu wozjewjenju wotrjec a k
tomu tež njewucženy lud a njewinowatych dźěcźi pozdźiſcho nawodźowacź.
Wón ſam wuda woſebitu bibliju: Schullehrerbibel, a wukładźenjo teje
ſameje, kaž katechiſacie za młodoſcź, kotrež piſma wucžerjow a cyły lud
natyknychu a ſkazychu. Bě pſchi wſchitkim pſcheměnjenju jenož zbožo, zo
ſo hiſchcźe mały dźěl ſtarolutherſkich a knježeŕſtwo někotrych krajow
pſchecźiwo tajkomu nowotaŕſtwu krucźe wobaraſche, hewak budźiſche ſo we
krótkim cžaſu proteſtantismus pſchewobrocźił do pohanſtwa. Bě woſobnje
we Sakſkej khětrje wulki dźěl Proteſtantſkich, kiž hiſchcźe na ſwoje
ſymboliſke piſma dźeržachu a Dinterowu methodu wukładowanja biblije
zbožownje wotſtronichu; wſchitcy cźile mužowje budźa zawěſcźe tež waženi
wot Katholſkich, kiž tež na cuzowěriwych khwala, ſchtož je khwalby
hódne.

2) Zwingliowſka abo kalvinſka cyrkej pod mjenom reformirowana cyrkej. —
Jeje załožeŕ bě Zwingli a po nim Kalvin. Zwingli, narodźeny w l. 1484,
bu katholſki duchowny, 1506 faraŕ w Glarusu, 1516 w Maria-Einſiedelu a
1519 ſkóncžnje we měſcźe Zürichu, hdźež ſwoju reformaciu t. j.
porjedźenjo katholſkeje cyrkwje zapocža. Słyſchiwſchi, ſchto Luther we
Sakſkej cžini, zjenocźi ſo wón z zürichſkej radu, ju najprjedy
narycžujo, zo by klóſchtram kónc cžiniła. Njetrajeſche pak dołho,
chcyſche wón hižom Božu mſchu atd. wotſtronicź. Na joho požadanjo da
tohodla měſchcźanſka rada 1523 zjawnu diſputaciu dźeržecź, pſchi kotrejž
bu 67 ſadow rozrycžowanych, woſobnje pak Boža mſcha a cžeſcźowanjo
ſwjecźatkow. Zwingli pokazowaſche pſchi tym tajku zahorjenoſcź, zo wón
we měſcźe a z wonka měſta bórzy pſchiwis namaka. Woſobnje ſkutkowaſche
za njoho w Baſelu Oekolampadius, kiž bě prjedy mnich a kiž mějeſche
runja Karlſtadtej a Lutherej hižom žonu. Ta wěc pſchińdźe bórzy tak
daloko, woſobnje z pomocu zürichſkeje rady, zo móžeſche Zwingli 1524
ſwoju reformaciu cyrkwje wuwjeſcź. Wſchitke ſwjecźata ſwjatych buchu z
cyrkwjow wucźiſnjene, poſtawy (Statuen) a druhe miſchtrſke <pb
n="26"/>dźěła wumjeńſtwa rozbite, piſchcźele a wołtarje roztorhane, haj
tež powoſtańcžki ſwjatych z nohomaj teptane a ſpalene. Potrjebnoſcź
ſwjateje kſchcźeńcy a wſchitkich druhich ſwjatych ſakramentow bu
zaprěwana z wudawanjom, zo ſu to wſchitko prózne zwonkowne znamjenja,
kiž hnadu Božu ſobudźělicź njemóža. Woſobnje pak zaprěwaſche Zwingli
pſchitomnoſcź Jězuſa Khryſtuſa we najſwjecźiſchim ſakramencźe wołtarja.
Tuteje winy dla a dokelž tež Karlſtadt huſto we Schwajcaŕſkej
pſchebywaſche a we Zwingliowym duchu ſpiſowaſche, naſtachu bórzy nic
jenož ſchmjaty bjez Zwingliowſkimi a Katholſkimi, ale tež bjez
prěniſchimi a Lutherſkimi. Luther ſam mócnje pſchecźiwo Zwingliej
wuſtupi a mějeſche w lěcźe 1524 we heſſiſkim měſcźe Marburgu z Zwingliom
zjawnu diſputaciu, kotraž pak k žanomu zjenocźenju njepſchiwjedźe.
Tohodla je ſo tež ſtało, zo ſo Luther žałoſnje wobaraſche, hacž
Lutheranojo 1530 Karlej ♣V.♠ ſwoje wěrywuznacźo pſchedpołožichu a
Zwinglianowje na nim ſo podpiſacź chcychu; wón woſta cyły cžas žiwjenja
hacž do ſmjercźe jich njepſchecźel!

Lochko ſo myſlicź hodźi, zo tež nowotna wucžba Zwingliowa ſo
rozſchěrjowaſche a dokelž móžeſche pſchi tym ruku ſwětneje wyſchnoſcźe
trjebacź, ſpytowaſche wón na wſcho waſchnjo, ſwoje błudy tym nanucźicź,
kiž nicžo wo nich wjedźecź nochcychu[30]⁾, pſchez cžož wſchelaki
njeporjad, pſcheſcźěhanjo a zběžki naſtachu a wójna z Katholſkimi.
Zürichſcy, wot druhich reformirowanych wopuſchcźeni, buchu doſpołnje
poraženi a Zwingli ſam bu morjeny (11. oktobra 1531 blizko Kappela). Bu
nětk drje tam a ſem katholſka cyrkej bóle wobtwjerdźena, ale
njebrachowaſche tež po ſmjercźi Zwinglia na tajkich, kiž joho załoženu
cyrkej dale twarjachu a rozſchěrjowachu, a bjez nimi bě najwoſobniſchi
Jan Kalvin, narodźeny 1509 we Francowſkej. Cźěkajcy z Francowſkeje,
hdźež zwinglianſku wucžbu prědowacź ſpytowaſche, pſchińdźe wón 1536 do
Genfa, měſta we Schwajcaŕſkej, a ſkutkowaſche tu mócnje ſobu we wozje<pb
n="27"/>wjenju zwinglianſkoho ſcźenja. Woſtawſchi pak jenož we Genfje
hacž do lěta 1538, wotſtupi wón z jenym dobom wot Zwinglia, a to we
wucžbje wo ſakramentu wołtarja. Wón njewobkrucźowaſche mjenujcy z
katholſkimi transſubſtanciaciu[31]⁾, ale njebě we tymle naſtupanju tež
Zwingliej pſchikhileny abo Lutherej. Po joho wucžbje je mjenujcy Jězus
Khryſtus drje woprawdźe pſchitomny, ale da ſo jenož we wokomiku
wužiwanja a jenož na duchowne waſchnjo tym, kiž z prawej wěru a
pobožnoſcźu ſo k njomu pozběhnu. Wyſche toho prědowaſche pak cyle nowu
wucžbu, wón wucžeſche mjenujcy: zo je Bóh wěſtych cžłowjekow hižom wot
wěcžnoſcźe ſem k wěcžnomu žiwjenju powołał, a druhich zaſy k wěcžnomu
zatamanju, a zo ſu tohodla prěni wot Boha takrjec k dobromu nuzowani,
runje kaž poſleni zaſy hrěſchicź dyrbja, njech cžinja, ſchtož chcedźa.
We wſchitkich druhich wucžbach pak wón ſo Zwingliej pſchizankny, tohodla
je wón po prawym tež druhi reformator, kiž z woběmaj wucžbomaj
zwinglianſku cyrkej wjacy hiſchcźe rozſchěrjowaſche. Njemějeſche pak
tola Kalvin zbožo, do noweje cyrkwje prawu pſchezjenoſcź pſchinjeſcź;
joho pſchidawk k zwinglianſkej wucžbje a woſobnje wucžba wo
prjedypowołanju cžłowjekow běſchtej mnohim k pohorſchkej.[32]⁾

Schtož regirowanjo joho cyrkwje naſtupa, njebě wón na žane waſchnjo
pſchecźel ceremoniow a wotſtroni wot nich tež tajke, kiž tam a ſem
hiſchcźe wot Lutherſkich cžeſcźowane buchu. Woſobnje kruty pak bě Kalvin
pſchi wjedźenju cyrkwinſkoho porjada. Wón zeſtaji we ſwojej cyrkwi
konſiſtorium, kiž dyrbjeſche na pocžinki a zadźerženjo wſchitkich
wěriwych kedźbu dawacź, a ſchtóžkuli je jenož na někajke lochke waſchnjo
pohorſchowaſche, tón bu zajaty abo k ſmjercźi wotſudźeny[33]⁾.
Zwinglianſka a kalvinſka wucžba hižom z dobom <pb n="28"/>po ſwojim
naſtacźu mócnje wokoło ſo ſahaſche a to nic jenož we Schwajcaŕſkej, ale
tež we cuzych krajach, woſobnje we Francowſkej, we Hollandźe a
Niederlandach a we Jendźelſkej. Do Francowſkeje pſchińdźe ta ſama hižom
we prěnim cžaſu Zwingliſkoho wucžeŕſtwa[34]⁾. Kral Franc ♣I.♠ pak
wobzankny jich wutupicź widźo, zo z dobrym jich wot ſwojoho kraja
wotdźeržowacź njemóžeſche. Cžinjeſche to tež joho potomnik Hendrich
♣II.♠ (narodź. 1544, † 1560), kiž jenož 17 měſacow knježeſche. We tutym
ſpomožnym wobmjezowanju pak njedźeržachu Kalvinarjow Hendrich ♣III.♠ a
Hendrich ♣IV.,♠ kotryž poſleni bě jich błudam tak pſchikhileny, zo jim
powſchitkownu ſwobodnoſcź poſkicźi pſchez nantſki edikt we lěcźe 1598.
Rozſchěrjowanjo reformirowaneje cyrkwje bě nětk jara lochke, haj
hdźežkuli katholikowje tomu ſo wobarachu, buchu k tomu hiſchcźe nucźeni
abo tež huſto ſkóncowani[35]⁾. Wſchelacy ſpiſowarjo katholſkej
francowſkej cyrkwi drje porok cžinja, zo wona tež njemiłoſcźiwje z
nowotarjemi zakhadźeſche a dopominaju wobſtajnje katholikow na krawnu
nóc ſ. Batronja, na fanatismus Liguiſtow, naſpjetwzacźo nantſkoho edikta
atd., ale ſchtó je tola ke wſchomu tomu naſtork dał? Francowſka bě w
tamnym cžaſu cyle katholſka; dyrbjała wona měrnje pſchihladowacź, kak
kalvinſcy prědarjo nabožniſtwo prjedownikow wutupicź pocžachu? dyrbjała
wona nantſki edikt dlěje hiſchcźe wobſtacź dacź, zo by hiſchcźe wjacy
nowotarjow z Schwajcaŕſkej pſchicźahnycź mohło, kiž bychu zjenocźeni z
Waldenſarjemi jenož dalſchi zběžk a wójnu pſchihotowali? Schtóž dale wě,
na kajke waſchnjo ſu kalviniſtowje ſwoje błudy we Francowſkej
rozſchěrili, z kajkimi ſrědkami[36]⁾, z kajkim pſcheſcźěhanjom a
krewjepſchelecźom, tón njemóže ſo ſpodźiwacź, zo dyrbjeſche na tajke
žadławoſcźe tež zaſłužena ſchtrafa ſcźěhowacź. A wyſche toho <pb
n="29"/>njemóže krewjepſchelecźo we Batrońſkej nocy ſtorcžene bycź na
katholſku cyrkej; cyła ſtraſchniwa podawizna, kotruž dyrbjachu
katholikowje kaž proteſtantowje wobžarowacź, bě ſkutk ſtatneje rady,
ſkutk žarliweje kralowny, ſkutk 22lětnoho krala, kiž bě pſchecźiwo
kalviniſtam rozzłobjeny, dokelž hižom 10 lět wójnu pſchecźiwo njomu
wjedźechu a dwójcy joho ſwobodu a žiwjenjo do ſtracha ſtajichu[37]⁾.
Nabožniſtwo je tohodla pſchi cyłej wěcy njewinowate, haj wobſwědcža
kalvinſcy martyrografowje, zo katholſcy duchowni wjele Hugenottow we
tamnej ſtraſchnej nocy ze ſtrachom ſamſnoho žiwjenja wot ſmjercźe
wumožichu[38]⁾.

Tež w Hollandźe a we Niederlandach namaka reformirowana cyrkej
pſchiſtup, bu pak wokoło lěta 1551 na wſchelake waſchnjo pſcheſtworjena
wot prynca Oraniſkoho. Dźělachu ſo tu Kalvinarjo do Arminarjow (wot
Armina tak mjenowani, kiž bě wucžownik Bezy, 1588 prědaŕ w Amſterdamje a
1603 jako profeſſor w Leidenje tu ſektu załoži) a Gomariſtow (wot Franca
Gomara załoženych). Arminarjo (tež remonſtrantowje) ſpſchecźiwichu ſo
(remonſtrirowachu) pſchecźiwo krutej wucžbje Kalvina, ſtworichu ſebi
miliſchu wucžbu wo prjedypowołanju, prajicy: zo je Bóh wſchitkich
cžłowjekow k zbóžnoſcźi powołał, zo je Khryſtus za wſchitkich wumrjeł,
zo móže cžłowjek Božu hnadu wot ſo ſtorkacź atd. a pſchizanknychu ſo we
druhim bóle augsburgſkej konfeſſii. Pſchez tajku wucžbu, hacžrunje
wěrnu, dyrbjachu woni krutych Kalvinarjow (Gomariſtow), kiž kaž Kalvin
prjedypołowanjo cžłowjekow wucžachu, rozhněwacź a z nimi do zwady
pſchińcź. Tohodla poſleni tež bórzy piſanu ſkóržbu naſtajichu, kotraž
wucžbu Arminarjow zacźiſny, a tak dóſtachu woni mjeno
„kontraremonſtrantow“. Dokelž ſo zjednacź njemóžachu, bu we měſcźe
Dortrechtu (wot 13. novembra 1618—1619) ſynoda dźeržana, na kotrejž bu
200 arminianſkich prědarjow wotſadźenych, 40 druhich ſo pak zaſy k
ſtaromu kalvinismej wrócźi, pak ke katholſkej cyrkwi. Po <pb
n="30"/>ſmjercźi prynca (1625) bu Arminianarjam hakle dowolene,
wſchudźom ſwoju wěru bjez ſtracha wuznawacź; njetrajeſche pak dołho, dha
pſcheſtworichu ſo do wſchelakich druhich ſektow a buchu pak
Socinianarjo, pak Latitudinarjo (we Jendźelſkej), pak ſkóncžnje
Rationaliſtowje a Indifferentiſtowje bjeze wſchoho wěrywuznacźa.

3) Jendźelſka cyrkej. Wona ſpocžina we cžaſu, hdźež Luther w Němſkej na
cyrkwinſkej reformacii dźěłaſche, a bu załožena wot Hendricha ♣VIII.,♠
jendźelſkoho krala. Tutón kral bě najprjedy najhorliwiſchi katholik.
Pſchetož wuda 1521 knihu[39]⁾, w kotrejž wón Lutherej joho nowotaŕſtwa a
błudow dla jara porokowaſche a woſobnje zakitowaſche ſydom ſakramentow.
Wyſche toho pſchipoſła wón tež Lutherej liſt, hdyž bě tutón ſebi jenu
mniſchku za žonu wzał, we kotrymž jomu złóſcź tajkoho ſkutka jara
prědkdźeržeſche a bjez druhim piſaſche: „Ty ſy ſebi porokowanja a
zacpěcźo ſwojoho cyłoho naroda na ſo ſcźahnył a twoje pſched Bohom
wotpołožene ſluby wonjecžeſcźił a zhanił.“ Za tajke a hinajſche
wopokazma ſwojeje horliwoſcźe w naſtupanju wěry dóſta wón tež wot bamža
mjeno „zakitarja wěry“. Ale Hendrich bórzy tole cžeſtne mjeno zhubi dla
ſwojeje wólnoſcźe. Wón mějeſche za žonu Katharinu z Arragonie a žadaſche
z jenym dobom wot bamža Klimanta ♣VII.,♠ zo by jomu dowolił, tutu
mandźelſku zaſtorcžicź a ſebi druhu wzacź w l. 1533[40]⁾. Zo to bamž
dowolicź njemóžeſche, to ſo rozemi, dokelž po katholſkej wěrje
mandźelſtwo ſo njeda rozwjazacź. Zaſlepjeny kral, kotromuž bamž to bórzy
wozjewi, bě jara hněwny, wobzankny, ſo cyle wot katholſkeje cyrkwje
wotdźělicź a cyrkej załožicź, w kotrejž chcyſche wón ſam wjeŕch bycź
klubu bamžej.

Hižom we tamnym cžaſu bě we Jendźelſkej wjacy duchownych lutherſcy a
zwinglianſcy zmyſlenych a bjez nimi tež biſkop Domaſch Kranmer, kiž
mjelcžo nowotnej wucžbje <pb n="31"/>hižom hołdowaſche. Słyſchawſchi wo
wotpokazanju kralowſkeje próſtwy cžinjeſche wón jara pſchecźelniwje,
wobžarowaſche krala a bě cyle na kralowſkej ſtronje. Kral tohodla tež
joho cžeſcźeſche, haj da jomu arcybiſkopſke ſydło w Kanterbury, a bamž,
kiž wobeju wobſtejenjo njeznajeſche, wobtwjerdźi wuzwolenoho pſchez
woſebitu bullu. Dokelž bě Kranmer nětk nic jenož arcybiſkop, ale tež
bamžſki legat (poſoł), wupraji ſo zjawnje za krala, haj pſchizwoli druhu
žeńtwu a zaſtorcženjo woprawdźiteje mandźelſkeje[41]⁾. Bamž to
zhoniwſchi, tamaſche tute kralowe zadźerženjo (1535),
mandźelſtwałamanjo, a wottorhnjenjo jendźelſkeje cyrkwje wot katholſkeje
bě ſo ſtało! Kral poſtaji ſo ſam za wjeŕcha noweje cyrkwje, Kranmer
woſta arcybiſkop we njej. Tola njereformirowaſche kral po waſchnju
němſkich reformatorow, kiž wſcho katholſke z dobom wotſtronichu; wón
zapocža z wozjewjenjom 6 artiklow, kotrež pod ſchtrafu žiwjenja nichtó
zaprěcź njeſmědźeſche: transſubſtanciaciu, woprawjenjo pod jenej
ſchtałtnoſcźu, nježenjenſtwo duchownych, dźerženjo Bohu cžinjenych
klóſchtrſkich ſlubow, Božu mſchu a ſpowjedź do wucha. Lochko hodźi ſo
myſlicź, zo nowi zwinglianſcy abo lutherſcy zmyſleni duchowni z tym
hiſchcźe ſpokojeni njeběchu[42]⁾, a zo woni wjele wjacy wot krala
wocžakowachu. Tuta jich potajna žadoſcź njebu drje na měſcźe
dopjelnjena, ale pſchińdźe tola bórzy cžas, we kotrymž ſo to ſtacź
dyrbjeſche. Hendrich wumrje, a ſmjercź krutoho krala ſcźěhowaſche z
dobom němſka reformacia. Prokurator kraleſtwa, z mjenom Eduard Seymour,
kiž měſto 10lětnoho krala Eduarda ♣VI.♠ knježeſche a zwinglianſkej
wucžbje podaty bě, dokonja žadane porjedźenjo cyrkwje. Wón wotſtroni
kralowſke artikle ſwojoho prjedownika, zawjedźe Zwing<pb n="32"/>liowu
wucžbu a zeſtaja 42 nowych artiklow, kiž nowu wěru prědkpiſachu. Licžbu
ſydom ſakramentow pomjeńſchi wón na tſi: kſchcźeńcu, Božu wjecžeŕ a
konfirmaciu katechumenow. Klóſchtry buchu pſchedawane, ſlěbro a złoto z
kaſſirowanych cyrkwjow a wſchitke wunoſchki biſkopſkich ſydłow a
kapitlow dyrbjachu jomu wotedate bycź k ſwobodnomu wužiwanju. Duchowni
móžachu ſo woženicź a wobkrucźuje ſo, zo je jich wot 16000 nimale 12000
do mandźelſtwa ſtupiło. Marija, dźowka prěnjeje žony Hendricha ♣VIII.,♠
ſpytowaſche drje po ſmjercźi Eduarda ♣VI.♠ katholſke nabožniſtwo zaſy do
Jendźelſkeje zawjeſcź, ale njemóžeſche to dokonjecź krótkoho knježenja
dla. Wona knježeſche jenož wot 1555—1558. Po tutej nabožnej a póecźiwej
kralownje ſcźěhowaſche Hilžbjeta, dźowka druheje žony Hendricha. Wona
wſchitko zaſy powali, ſchtož bě nabožna Marija k lěpſchomu natwariła,
tak zo cyłe nabožniſtwo Jendźelſkeje zaſy do kolije kalvinisma
ſtupaſche. Wona pomjeńſchi horjeka ſpomnjene Eduardowe artikle na 39,
zeſtaji nowu pſcheſtworjenu cyrkej pod proteſtantſkimi biſkopami a bu
tak załožeŕka epiſkopalſkeje cyrkwje! Běchu pak mnozy, kotrymž tole
cyrkwinſke knjejſtwo ſo njelubjeſche a woni pſchejachu ſebi radſcho
cyrkwinſke wjedźenjo po pſchikładźe Kalvinſkich we měſcźe Genfje, a
cźile, presbyterianowje pomjenowani, buchu wot Hilžbjety ſtajnje
podcźiſchcźowani a pſcheſcźěhani. Woni mějachu tež hiſchcźe pod Jakubom
♣I.♠ (1620) te ſame bycźo, runje kaž pod Jakubom ♣II.,♠ kiž dołhe lěta z
nimi wojowaſche, hacž woni ſkóncžnje 1643 ſebi prawo dobychu, cyrkwinſku
wuſtawu do žiwjenja pſchinjeſcź po kalvinſkej we Schwajcaŕſkej[43]⁾.
Tola mějeſche epiſkopalna cyrkej wot cžaſa Hilžbjety ſem pſchecy wjacy
nahladnoſcźe, dyžli presbyterianſka a doſaže woſobny ſkhodźenk ſwojeje
mocy pod Karlom ♣II.♠

<pb n="33"/>

Tež we jendźelſkej cyrkwi naſtachu zahe hižom ſekty na ſekty, kotrež tu
ſamu jara rozdźělichu. Wobſtojeſche dźě wona hižom z dweju cyrkwjow, wot
ſo dźěleneju, žadyn dźiw, zo ſo po wſchelakoſcźi ſwojich prědkſtojerjow
a najwoſobniſchich wjedźerjow tež bórzy wſchelako pſchetwori a zo ſo
mnohoſcź wſchelakich cyrkwicžkow we njej ſplahowaſche. Spomnjene
najhódniſche wotſchcźěpki jendźelſkeje cyrkwje ſu: Methodiſtojo, 1729
wot Johna Weſleya, Puſeyiſtojo, wot profeſſora Puſey’a 1833 załoženi, a
Independentowje, kiž z Browniſtow naſtachu a ſtajnje epiſkopalſkim
napſchecźiwo ſtejachu. Kak ſo katholſkej cyrkwi wot nutswjedźenja
kalvinisma hacž do najnowiſchoho cžaſa dźěſche, hodźi ſo lochko myſlicź;
woni buchu wſchudźom pſcheſcźěhani, we mnohich krajach z dźiwjej mocu k
wotpadej wot katholſkeje cyrkwje nuzowani, haj njebrachowachu zakonje,
kiž wutupjenjo cyłoho katholſkoho nabožniſtwa we Jendźelſkej
naſtupowachu. Wot kralowny Hilžbjety ſem hacž do lěta 1829 trajeſche
podcźiſchcźowanjo a pſcheſcźěhanjo jendźelſkich katholikow, hacž
ſkóncžnje we ſpomnjenym lěcźe horliwy zmužity katholik a rycžnik Daniel
O’Konnel wuſtupi, katholikam emancipaciu t. j. dowolnoſcź wobſtacźa a
pſchebywanja we wſchitkich jendźelſkich koloniach dobu.

Proteſtantſkim cyrkwjam, naſchej cyrkwi ſo pſchecźiwjacym, pſchilicžuja
ſkóncžnje tež w nowym a najnowiſchim cžaſu naſtatych: Socinianarjow,
pietiſtow, quakerjow, Herrnhutarjow atd.

Schtož Socinianarjow naſtupa, kiž druhdy tež unitarojo rěkaju (dokelž z
tutych ſo wutworichu), bě jich załožeŕ Lelius Socinus, italſkoho naroda,
a joho bratrowc (Neffe) Fauſtus Socinus, kiž prěnje zakłady k nowej
ſekcźe kładźeſche wokoło lěta 1579 we Pólſkej. Jich ſymbolſka kniha bě
rakauſki katechismus, we kotrymž buchu wſchitke błudy Socinowe
zhromadźene. Socinowa najprěniſcha zaſada bě: zo je rozom cžłowjekowy
jenicžki ſrědk, kſcheſcźanſku wěrnoſcź ſpóznacź a namakacź. Tohodla joho
pſchiwiſnicy tež jara mało dźeržachu na ſwjate piſmo, z kotrohož mějachu
jenož to za wěrno, ſchtož runje bjez prócy zapſchijachu; wo <pb
n="34"/>Bohu wobkrucźowachu: zo je jedyn Bóh w jenej woſobje
(parſchonje), zo bě Jězus Khryſtus ſprawny, mudry cžłowjek a zo Duch
ſwjaty jenu Božu ſamotnoſcź woznamjenja, mjenujcy Božu móc. Zaprěwachu
tež herbſki hrěch, Božu hnadu, wěcžne ſchtrafy, ſakramenty atd. Tutoho
wulkoho rozdźěla dla mějachu nimale wſchudźom ſwojich njepſchecźelow, we
katholſkich runje kaž we proteſtantſkich krajach, tak zo dyrbjachu
ſrjedź 17. lětſtotka z Pólſkeje cźeknycź. Jedyn dźěl wot nich ſo zaſy
pſchizankny katholſkej cyrkwi, najwjetſchi dźěl pak cźehnjeſche z
Pólſkeje do Siebenbürgſkeje, Wuheŕſkeje, Bramborſkeje, Morawſkeje,
Schleſyſkeje, Jendźelſkeje a Hollandſkeje. Woni buchu we wſchitkich tych
krajach khětrje podcźiſchcźowani.

Pietiſtojo. Jich załožeŕ bě Jakub Spenner, kiž 1670 w Frankfurcźe nad
Majnom prěnje towaŕſtwo tutoho mjena załoži.[44]⁾ Pytnywſchi mjenujcy,
zo je pſchez wobſtajne zwady němſkeje reformacie a pſchez tſicycźilětnu
wójnu jara na moralne žiwjenjo a polěpſchenjo pocžinkow zabyte było,
dźeržeſche wón woſebite zhromadźizny, wukładowaſche zhromadźenym ſwjate
piſmo a pohnuwaſche pſchez ſwoje rycže poſłucharjow k pobožnoſcźi a
kſcheſcźanſkomu žiwjenju. Hacžrunje ta wěc ſama na ſebi nicžo złe njebě,
njebě tola wón k tomu powołany, a joho horliwoſcź, z kotrejž pſchecźiwo
katholikam kaž proteſtantam wuſtupi, a hordoſcź, kotruž wſchitkim ſwojim
wucžownikam a wěriwym zaſchcźěpowaſche, pokaza bórzy joho myſl a
woprawdźite wotpohladanje. Katholſkej cyrkwi wěſchcźeſche bórzowny
hubjeny kónc, a na proteſtantow zwali zrudne ſcźěhwki cyrkwinſkeje
reformacie. Spenner namaka na ſpocžatku mnohich, kiž ſo jomu
pſchizanknychu, njebě pak bjez joho pſchiwiſnikami žana pſchezjenoſcź.
Tuta ſekta tam a ſem hiſchcźe wobſteji a wopſchija najbóle cyle abo
połnje wucženych, wot njepraweje, njepoměrneje pobožnoſcźe pſchewzatych,
hordych a cžeſcźelakomnych a njemało tež tajkich, kiž ſebicžnych winow
dla pobožne pietiſtiſke žiwjenjo pytachu.

<pb n="35"/>

Quakerojo. Woni wuſtupichu ze ſwojej nowotnej wucžbu we druhej połojcy
17. lětſtotka. Woni wucžachu runje napſchecźiwnu wucžbu Socinianarjow.
Cźile wobkrucźowachu, zo je rozom jenicžki kužoł kſcheſcźanſkeje
wěrnoſcźe, woni pak, zo wěrnoſcź cžłowjekej jenicžcy ſo wozjewi pſchez
nutskowne bójſke nutsdawanjo a zacžucźo; to dyrbi pjecža po jich wucžbje
bójſke ſwětło bycź, promjo wěcžneje mudroſcźe, nutskowne ſłowo,
nutskowny Khryſtus, kiž kóždomu a we kóždym wokomiku ſo ſobudźěli.
Zamyſleny ſchewc z mjenom Fox wunamaka najprěniſchi (1647) tule wucžbu a
rozſchěrjowaſche po ſwojej móžnoſcźi, pozdźiſcho pak pſchizanknychu ſo
tež někotſi wucženi jomu, joho wucžbu dale wutwarjejo a wobohacźejo.
Cyłe nabožniſtwo po jich zdacźu wobſteji we cžiſtocźe pocžinkow, prawej
bjezſobnej luboſcźi a we winowatoſcźi, ſpomnjene nutskowne bójſke
nutsdawanja derje wobkedźbowacź a na nje poſłuchacź. Dokelž na poſlenim
pak mjaſne cźěło woſobnje zadźěwa a herbſki hrěch, dha požada a
pſchedpiſuje jich nabožniſtwo doſpołne ſebjezaprěcźo, potłocženjo mjaſa
a huſcźiſche wopuſchcźenjo hawtowacoho ſwěta. A dokelž po jich wucžbje
kóždy, kiž to cžini, nutskowne Bože wozjewjenjo dóſtanje, móžeſche tole
kóždy we jich zhromadźiznach wozjewicź hako cžiſte njezmylniwe ſłowo
Bože. Kóždy móžeſche tohodla prědowacź, tež žónſka. Pſchi ſwojich Božich
ſłužbach cžakaju tohodla jenož na to, ſchtó najprjedy nutskowne Bože
wozjewjenjo zacžuje a tutón móže wuſtupicź a prědowacź; jelizo ſo to pak
njeſtanje, dźeja zaſy bjez Božoho ſłowa rózno. Tuta cyła nabožna wucžba
quakerjow dyrbi nuznje tež na jich žiwjenjo ſwój wucžink měcź; woni
wotrjeknu ſo ſtyſkniwje zmyſłojtym wjeſołoſcźam, dźerža krucźe
poměrnoſcź we jědźi a picźu, maja jednore a takrjec wotměrjene waſchnjo
we ſwojich draſtach, ſu pſchecy krucźi we ſwojich rycžach, nikoho
njepoſtrowjeja, ženje njepſchiſahaju atd. W Jendźelſkej buchu z dobom po
naſtacźu na wſcho waſchnjo pſcheſcźěhani, hacž ſkóncžnje pod Karlom II.
(1660) polóženjo doſtachu. Tutón kral mjenujcy dowoli jenemu woſobnomu
quakerej z mjenom William Penn z jenej woſadu quakerjow do Ameriki
cźahnycź a tam wobydlenjo <pb n="36"/>pytacź.[45]⁾ Tola woſtachu
hiſchcźe mnozy we Jendźelſkej a dóſtachu pod Wylemom III. połnu
ſwobodnoſcź ſwojoho nabožniſtwa. Khětrje wjele quakerjow je hiſchcźe w
Hollandźe.

Herrnhutarjo, załoženi 1727 wot hrabje Ludwika Zinzendorfa,
pſchipoznacźi pſchez dekret 20. ſeptembra 1749. Po Spennerſkim duchu
rozwucženy a žadoſcźiwy za nowotaŕſtwom, chcyſche wón kſcheſcźanſke
nabožniſtwo bóle praktiſke do žiwjenja zawjeſcź. Tohodla załoži blizko
ſwojoho kubła Berthelsdorfa w Hornej Lužicy pod „Hutbergom” wuſtaw,
wſchitkich do njoho bjerjo, kiž chcychu ſo jomu pſchizanknycź.
Nahromadźi ſo tu bórzy wjele ludźi wſchelakich wěrywuznacźow a njemało
pſchikhadźerjow z Cžech a Morawſkeje, cžěſcy a morawſcy bratſja, kiž
zhromadnje prěnju woſadu Herrnhutarjow wucžinjachu. Załožeŕ da ſo, zo by
wjacy nahladnoſcźe bjez ſwojimi pſchiwiſnikami dóſtał, za biſkopa
ſwjecźicź, dyrbjeſche pak bórzy dla ſwojeje njepoměrneje horliwoſcźe za
rozmnoženjo ſwojeje ſekty ze Sakſkeje cźeknycź a namaka tež na ſwojim
pucźowanju do dalokich cuzych krajow tam a ſem hiſchcźe pſchiwiſnikow.
Wón rozdźěli jich do tſjoch dźělow, do lutherſkoho, helvetſkoho a
morawſkoho a ſpytowaſche, wěriwych tutych tſjoch wěrywuznacźow krucźe
zjenocźicź pſchez woſebite wot njoho wudźěłane ſtatuty a zakonje. Schtož
wěru Herrnhutarjow naſtupa, je krawna Khryſtuſowa ſmjercź ſkoro jenicžka
wěrnoſcź, w kotrejž ſu pſchez jene, we wſchim druhim ſcźěhuja
wěrywuznacźo ſwojich konfeſſiow. Woſebite znamjo Herrnhutarjow je zjawna
hordoſcź, z kotrejž ſo takrjec ſtaroſcźiwje wot wſchitkich cuzowěriwych
zdaluja a rozdźěla. Wſchitkim herrnhutſkim woſadam je pſchedſtajena
„konferenca ſtarſchich” we Berthelsdorfje, wobſtejaca z dźewjecź
ſobuſtawow. Kóžda woſada ma potom hiſcheźe ſwoju woſebitu konferencu,
wobſtejacu z prědarja, woſadnoho prědkſtojerja, inſpektora ſchulow,
hoſpodaŕſtwa atd. Dale je kóžda jednotliwa woſada do klaſſow abo chorow
dźělena, tak zo wudowcowje a wudowy, mužowje <pb n="37"/>a žony,
młodźencowje a knježny jednotliwemu choru pſchiſłuſcheja a ſwojich
woſebitych wjedźerjow a prjedkſtojerjow maja. Zo by moralne žiwjenjo
ſpěchowane było, pſchedſtoji kóždej woſadźe tež kollegium, kiž dyrbi na
zadźerženjo wſchitkich kaž na wuwjedźenjo ſtatutow kedźbu dawacź;
bjezbožni ſo pak wuzanknu wot wužiwanja Božeje wjecžerje abo tež z
woſady poſcźeleja. Swoje cyrkwje, chordomy mjenowane, wopytaju kóždy
dźeń wjecžor, Boža wjecžeŕ wudźěluje ſo kóžde ſchtyri njedźele.
Herrnhutarjo ſu po woſadach: w Sakſkej, Pruſkej, Gothaſkej, Reußſkej,
Badenſkej, Niederlandſkej, Danſkej, Jendźelſkej a ſem a tam tež we
južnej Aſii, Ruſowſkej a Americy. Maja tež někotrych miſſionarow wobeju
ſplahow we Zelenſkej, južnej Americy a Africy. Po jich ſtatutach
wotdźeržuje ſo kóžde dźeſate lěto generalna ſynoda, ke kotrejž dyrbitaj
z kóždeje woſady dwaj wotpoſłanaj pſchińcź.

Z dotalnoho wopiſanja woſobniſchich kſcheſcźanſkich wěrywuznacźow a
cyrkwjow, kiž nětko hiſchcźe wobſteja, dohlada ſo hižom kóždy, zo nimale
we kóždym kraju jena abo wjacy tutych cyrkwjow ſo namaka, wot kotrychž
kóžda jednotliwa, ſchtož załoženjo, wěru a wuſtawu naſtupa, wot druhich
na wjacore waſchnjo wotſtupuje a ſo wotdźěluje. We naſtupanju załoženja
widźimy, zo je najwjacy tutych cyrkwjow we ſrjednym abo nowym cžaſu
załožene było a to z wuwzacźom ſtareje katholſkeje cyrkwje jenož wot
cžłowjekow; ſchtož wěru naſtupa, je ta ſama z wuwzacźom katholſkeje
wſchelako wotměnjena, haj takrjec hakle ſcžinjena była, a wuſtawa tutych
cyrkwjow je najbóle do rukow cžłowjekow pſchiſchła a kładźena była, kiž
njeběchu k tomu powołani a huſto ani k duchownomu ſtawej njeſłuſchachu.
Móže z toho hižom rozmyſlowacy kſcheſcźan rozſudźecź, ſchto dyrbi wo tej
abo tamnej cyrkwi dźeržecź, dha dóſtanje wón wo tej wěcy cyłu wěſtoſcź,
jelizo nětk krocžel dale dźe a po wobhladowanju wſchitkich tutych
cyrkwjow ſcźěhowace praſchenjo ſtaji:

<pb n="38"/>

§. 3. Móža wſchitke kſcheſcźanſke cyrkwje na zemi wěrne t. j.
Khryſtuſowe cyrkwje bycź?

Rozom na to wotmołwjenjo dawa: ně, to njeje móžno, a ſwjate piſmo to
hacž na najjaſniſcho dopokazuje.

Jelizo bychu wſchitke kſcheſcźanſke cyrkwje wěrne t. j. Khryſtuſowe
cyrkwje byłe, praji rozom, dha dyrbjałe wone zawěſcźe tež jenož jenu a
tu ſamu wucžbu měcź, pſchetož Khryſtus hako wěrnoſcźiwy, njepſcheměnity
Bóh njemóže ſwoje wozjewjenjo na dwoje, tſoje a wjacore waſchnjo wucžicź
a we tym ſebi pſchecźiwicź. Jenu a tu ſamu wucžbu (wěru) pak
njenadeńdźemy we wſchelakich kſcheſcźanſkich cyrkwjach, kohodla njemóža
wone tež wſchitke hromadźe Khryſtuſowe cyrkwje bycź, ale jenož jena, a
to ta ſama, kotruž je Jězus Khryſtus załožił. Runje kaž tohodla wjacy
wot ſo wotſtupowacych wucžbow Khryſtuſowych bycź njemóže, runje tak
njemóže wjacy wot ſo wotſtupowacych cyrkwjow bycź, dokelž cyrkej je
jenož zwonkowny organ, pſchez kotryž ſo jenicžcy wěrna Jězuſowa wěra
ſobudźěli. Spomina na to jara rjenje tež ſwjate piſmo (2. Kor. 1, 19)
prajicy: „Bóh je wěrnoſcźiwy, dokelž naſcha wucžba njeběſche haj a ně.
Pſchetož Syn Boži, kiž bjez wami pſchez nas je prědowany, tón njebě haj
a ně, ale bě haj we nim.” To widźimy dale tež jaſniſcho z wotpohladanja,
kotrohož dla je Jězus Khryſtus cyrkej załožił. Tele wotpohladanjo pak
žane hinajſche njebě, hacž wſchitkich cžłowjekow we cyrkwi zhromadźicź k
jenej bójſkej ſwójbje na zemi, kaž junu we njebjeſach (Jan 11, 52).
Runje kaž pak jena ſwójba wotdźělena we ſwojich ſtawach bycź njemóže,
ale nuznje we jenej a tej ſamej khěži k bjezſobnomu podpjeranju bydli,
runje tak dyrbja tež po Jězuſowym wotpohladanju joho wěriwi a
wucžownikowje zjenocźeni bycź we jenej a tej ſamej cyrkwi, ſo
podpjerajcy bjez ſobu a k pomocy we wozboženju ſwojich duſchow.

Zo je jenož jena cyrkej Khryſtuſowa, to wupraji Jězus Khryſtus Boži Syn
zjawnje ſam we ſwjatym piſmje. Tak prajeſche wón k Pětrej (Matej 16,
18): „Ty ſy Pětr (t. j. <pb n="39"/>ſkała) a na tule ſkału chcu ja moju
cyrkej twaricź a helſke wrota njebudźa ju pſchemocowacź.” Jelizo by Syn
Boži wjacy hacž jenu cyrkej załožił, by wón zawěſcźe prajił: „Ty ſy
Pětr, a na tule ſkału chcu ja jenu cyrkej (druhim napſchecźiwo) twaricź
a helſke wrota njebudźa ju pſchemocowacź. Wěmy tež, zo Jězus Khryſtus
pſchecy jenož wo jenej cyrkwi rycži. Tak pſchiruna tule cyrkej jenej
wowcžeŕni pod jenym paſtyrjom, jenomu kraleſtwu, na kotrymž wſchitcy
dźěl měcź dyrbja, jenej winicy, do kotrejež hoſpodaŕ dźěłacźerjow
najima, z jenym winowym pjeńkom, a praji, zo kóždy z wonka cyrkwje ſwoje
zahubjenjo namaka, kaž winowy prut, kiž je wot winowoho pjeńka
wotrězany. Tohodla ſkóncžnje, dokelž je Jězus Khryſtus jenož jenicžku
cyrkej załožił, porucži Jězus nic wjacy ale jenož jene ſwjate ſcźenjo
prědowacź (Mark. 16, 15) a poſtaji jenož jenoho wjeŕcha za ſwoju cyrkej.
Tuteje winy dla napomina tež ſwjaty japoſchtoł Pawoł wěriwych, k tej
jenicžkej Khryſtuſowej cyrkwi ſo dźeržecź a praji (Gal. 1, 8): Hdy by
tež jandźel z njebjes wam hinajſche ſcźenjo prědował, dyžli ſym wam ja
wozjewił, tón budź zaklaty.”

Pſchiſpomnjenjo. Je-li pak ſpomnjene wěrno, zo je mjenujcy jenož
jenicžka wěrna Khryſtuſowa cyrkej, dha njemóže tež nikomu wjacy potajne
woſtacź, ſchtož z toho ſcźěhuje; ſcźěhuje z toho: 1) zo ſu wſchitke
cyrkwje wyſche tejele wěrneje njeprawe a jebanſke, kiž móža cžłowjeka
jenož do zahubjenja pſchinjeſcź, a 2) zo dyrbi kóždy, kiž ma jenož
najmjeńſchi dwěl na prawoſcźi a wěrnoſcźi ſwojeje cyrkwje, ſebi
najwjetſchu prócu dawacź, wěrnu cyrkej pytacź.

§. 4. Schto je Khryſtuſowa cyrkej?

Cyrkej je wot Jězuſa Khryſtuſa załožena a wot ſwjatoho Ducha wjedźena
widźomna zhromadźizna wſchitkich wěriwych pod jenym Knjezom Jězuſom
Khryſtuſom a pod joho widźomnym zaſtupnikom, romſkim bamžom.

Dokelž je hižom tele wopſchijecźo cyrkwje jara wažne a hižom huſto doſcź
wot njepſchecźelow teje ſameje wſchelako wohidźene a pſcheměnjene,
ſcźěhuje wukładźenjo toho wopſchijecźa.

<pb n="40"/>

1. Cyrkej je najprjedy widźomna zhromadźizna wěriwych atd. Cžohodla, to
zawěſcźe kóždy dowidźi. Wona rěka widźomna zhromadźizna wěriwych, dokelž
je Jězus Khryſtus, jeje załožeŕ, ſam we widźomnej ſchtałtnoſcźi jako
cžłowjek na zemju pſchiſchoł, a cyrkej pſchez widźomne ſkutkowanjo
załožił, a dokelž je ju Jězus Khryſtus, jeje załožeŕ, za widźomnu
wudawał. Pſchetož wón ſam pſchiruna ſwoju cyrkej z měſtom, kiž na
wyſokej horje leži a ſkhowane woſtacź njemóže, pſchiſtajo: zo ſwěca
njebudźe ſtajena pod kóre, ale na ſwěcžnik, zo wona wſchitkim ſwěcźi,
kiž we domje ſu (Matej 5, 14). We japoſchtołſkich ſtawiznach (2. a 6.
ſtaw) rycži ſo dale wo zwonkownym rozmnoženju teje ſameje, runje kaž we
8. ſtawje wo mnohich zwonkownych pſcheſcźěhanjach, we 14. ſtawje wo
poſtajenju widźomnych pſchedſtejicźerjow. To wſcho ze ſwjatoho piſma
wzate, wotznamjenja wěrnu Khryſtuſowu cyrkej hako zhromadźiznu, kotruž
kóždy tež nětk hiſchcźe ze ſwojimaj wocžomaj widźecź a kotraž hacž do
kónca ſwěta wobſtacź dyrbi. To nam tež ſkóncžnje zjawnje pokazuje naſch
ſtrowy rozom. Dokelž je Jězus Khryſtus cyrkej za widźomnych cžłowjekow
załožił, dha dyrbi tež wſcho we cyrkwi widźomne bycź, woſobnje
pſchedſtojenjo we njej abo cyrkwinſke regirowanjo, wozjewjenjo wěry a
zwonkowne žiwjenjo po wěrje, ſwjecźenjo ſwjatych potajnoſcźow, Božeje
mſchě, wudźělenjo ſakramentow atd.

Runje tohodla pak je tón we žałoſnje wulkim błudźe, kiž měni, zo njeje
trěbne, tež zwonkownje cyrkwi ſo pſchizanknycź, a zo hižom doſahnje,
nutskownje do Khryſtuſa wěricź (kaž Janſeniſtojo to wěrjachu), abo kaž
druzy wucžachu: zo je dowolene, zwonkownje wot cyrkwje wotpanycź, jelizo
je ta ſama pſcheſcźěhana a jelizo zwonkowne wěrywuznacźo wſchelake
ſtraſchnoſcźe ſobu pſchinjeſe za žiwjenjo a wobſedźenſtwo. Jězus
Khryſtus Syn Boži je ſwoju cyrkej zwonkownje załožił a požada z tym
tohodla tež wot wſchitkich, kiž ju ſpóznaju, zo woni bjez wſchoho
ſtracha jeje tež zwonkownje pſchiſłuſcheju a zwonkownje ſwoje
wěrywuznacźo wozjewjeja; haj wón wotſudźi tajkich k wěcžnomu zatamanju,
kiž to dla lěnjoſcźe, bo<pb n="41"/>joſcźe abo kajkichžkuli druhich
ſebicžnych wotpohladanjow zakomdźa! „Schtóž mje wuznawa pſched
cžłowjekami, toho budu ja tež wuznawacź pſched mojim njebjeſkim Wótcom;
ſchtóž pak mje zaprěje pſched cžłowjekami, toho budu ja tež zaprěwacź
pſched mojim Wótcom, kiž je we njebjeſach” (Matej 10, 32). Runje teje
ſameje winy dla tama Jězus Khryſtus pak tež tych, kiž ſu we cyrkwi hižom
žiwi, ale kiž zakomdźa, we ſwojim žiwjenju pſched ſwojimi
ſobucžłowjekami winowatoſcźe dopjelnicź, kiž widźomna cyrkej wot nich
žada, woſobnje wopytowanjo Božich ſłužbow, dóſtacźo ſwjatych
ſakramentow, zwonkownu cžeſcź pſchecźiwo cyrkwinſkim ceremoniam,
cyrkwinſkim pſchedſtojicźerjam atd.

2. Cyrkej dale rěka widźomna zhromadźizna wěriwych k znamjenju, zo žadyn
Khryſtuſowej cyrkwi njepſchiſłuſcha, kiž to njewěri, ſchtož jeje załožeŕ
a cyrkej ſama k wěrjenju prědkſtaja; tajki njebudźe do Khryſtuſoweje
cyrkwje wzaty, a je-li wón hižom we cyrkwi, budźe ſwojeje njewěry dla z
njeje wuzanknjeny.

3. Cyrkej ſo dale mjenuje widźomna zhromadźizna wěriwych, załožena wot
Jězuſa Khryſtuſa. A tež to njeje zawěſcźe podarmo pſchiſtajene, pſchetož
runje pſchez to rozdźěla ſo tale cyrkej wot wſchitkich druhich ſwětnych
towaŕſtwow a zjenocźenjow, wot wſchitkich wěrywuznacźow, kiž ſu
zeſtajene wot jebacźiwych, bjezbóžnych cžłowjekow, wot wſchitkich
pohanſkich nabožnych wuſtawow, haj ſamo wot židowſkoho nabožniſtwa, kiž
wſchitke Jězuſa Khryſtuſa za załožerja nimaju. Wón je po ſwjatym piſmje
(Eph. 2, 20) róžkny kamjeń, pſchez kotryž je cyłe twarjenjo cyrkwje
zwjazane, tón winowy pjeńk (Jan 15), a ſtawy cyrkwje ſu hałzy, kotrež
pſchez njoho mjezu dóſtanu a žiwjenjo.

4. Cyrkej dale ſo mjenuje widźomna zhromadźizna wěriwych, wot Jězuſa
załožena a wot ſwjatoho Ducha wjedźena. Zo je to jara wažna woſebitoſcź
Khryſtuſoweje cyrkwje, praji nam hižom naſch rozom, pſchetož runje
pſchez to budźe a je móžno, zo wona wobſteji hacž do kónca ſwěta a zo
budźe wěriwych pſchecy tak wucžicź a wodźicź, zo tucźi, <pb
n="42"/>jelizo ſu jej hewak poſłuſchni, nuznje k wěcžnej zbóžnoſcźi
pſchińcź dyrbja. Jězus Khryſtus, załožeŕ cyrkwje, je jej Ducha ſwjatoho
zjawnje ſlubił. — „Ja chcu toho Wótca proſycź”, praji wón pola ſwjatoho
ſcźenika Jana (14, 16), „a wón dyrbi wam druhoho tróſchtarja dacź, zo by
wón pola was woſtał wěcžnje”. A wo tutym praji: „Hdyž pak duch wěrnoſcźe
pſchińdźe, budźe was wſchitku wěrnoſcź wucžicź, pſchetož wón njebudźe
ſam wot ſebje rycžecź, ale ſchtož ſłyſchecź budźe, to budźe rycžecź a
ſchtož pſchichodne je, budźe pſchipowjedowacź”. Je-li tomu tak, je jeje
wobſtacźo zawěſcźene za wſchitke cžaſy, a wěriwi we njej ſo bojecź
njetrjebaju błudnoho wucženja abo wjedźenja do cžaſnoho a wěcžnoho
zahubjenja.

5. Skóncžnje dyrbi tale widźomna zhromadźizna wěriwych ſtacź pod Jězuſom
Khryſtuſom a pod widźomnym, wot njoho poſtajenym zaſtupnikom, kiž je po
katholſkej wěrje romſki bamž. Zo wěrna cyrkej pod Jězuſom ſtacź dyrbi a
to za wſchitke cžaſy, ſo kóždy dohlada, pſchetož wón bě jeje załožeŕ a
runje kaž móže wuſtojny miſchtr ſwoju móc nałožowacź na ſkutk ſwojeju
rukow, runje tak dyrbi bójſki załožeŕ cyrkwje Jězus Khryſtus ſwoju
bójſku móc na cyrkej nałožowacź móc, kaž dołho woſtanje. Tohodla
prajeſche wón tež k ſwojim japoſchtołam jako prědkſtojicźerjam cyrkwje:
„Ja budu pola was hacž do kónca ſwěta” (Matej 28, 20). Ale cyrkej jako
kraleſtwo, z kotrymž Jězus Khryſtus ju huſto pſchiruna, trjebaſche tež
widźomnoho wjeŕcha, hdyž bě ju Jězus Khryſtus wopuſchcźił na dnju
ſwojoho donjebjesſpěcźa. Dla regirowanja widźomnych jomu poddatych
wěriwych poſtaji wón tohodla hižom prjedy ſwojoho donjebjesſpěcźa
ſwjatoho Pětra za widźomnoho wjeŕcha a ſwojoho widźomnoho zaſtupnika we
cyrkwi (Jan 1, 42; Matej 16, 18. 19; Luk. 22, 31. 32; Jan 21, 17). A
tale połnomóc regirowanja cyrkwje Khryſtuſoweje, kiž bě tutomu prěnjomu
cyrkwinſkomu wjeŕchej wot Khryſtuſa podata, wotpocžuje na wſchitke cžaſy
na joho potomnikach, romſkich bamžach. Tute Bože zarjado<pb
n="43"/>wanjo cyrkwje Khryſtuſoweje drje njepſchecźelojo cyrkwje
pſchidacź njechadźa, ale tale wěc je dawno hižom tak wucžinjena, kaž
žana druha, a najjaſniſchi dopokaz, chcych prajicź wobſtajny dźiw, z
kotrymž Syn Boži ſam to wobſwědcžuje, je wobſtajne, njepſchetorhnjene
wobſtacźo tutoho cyrkwinſkoho wjeŕcha. Kraleſtwa a najmócniſche ſtaty ſu
ſo minyłe, a móc tutoho wjeŕcha a cyrkwinſkoho krala ſo po nimale 2000
lětach nětk hiſchcźe we rjeńſchej hordoſcźi pokazuje, dyžli we cžaſu
joho wuzwolenja a poſtajenja. Wón je woprawdźe ta ſkała, na kotrejž
cyrkej wotpocžuje a wichory cžaſnoſcźe, haj helſke wrota joho z
hordoznoho tróna ſtorcžicź njezamoža!

§. 5. Na cžim ſo ſpóznawa Khryſtuſowa cyrkej?

„Schtóž cyrkej njepoſłucha”, praji Jězus Khryſtus (Matej 18, 17), „toho
měj za pohana a zjawnoho hrěſchnika”, a tajki, chcyſche Jězus Khryſtus z
tym prajicź, tež zbóžny bycź njemóže. Dla tutych Jězuſowych ſłowow dyrbi
ſo kóždy k joho cyrkwi dźeržecź, nuznje dźeržecź, je-li jomu na
zbóžnoſcźi něſchto ležane. Kaž ſo wot ſo rozemi, dyrbi pak dla tajkeje
tak wažneje wěcy móžno bycź, Jězuſowu cyrkej jako tajku ſpóznacź, zo
mohł ſo jej pſchizanknycź a we njej zbóžny bycź. Runje kaž złote
pjenjezy ſo pſchez wěſte znamjenja rozdźěleja wot ſlěbornych abo
koprowych, na podobne waſchnjo dyrbi tohodla prawa cyrkej, Khryſtuſowa
cyrkej, wěſte znamjenja měcź, na kotrychž móžemy ſpóznacź, zo je wona
prawa cyrkej bjez wſchitkimi druhimi, kiž ſebi tele mjeno ſamopaſchnje
jenož pſchipiſuja. Tajke znamjenja, kiž buchu hižom na ſpocžatku
Khryſtuſoweje cyrkwje zeſtajene a kotryž dyrbja tohodla tež wot
njepſchecźelow Khryſtuſoweje cyrkwje pſchidate a pſchipoznate bycź, ſu
ſchtyri[46]⁾, a chcemy te ſame nětk drobniſcho rozeſtajicź, zo kóždy
wěrnu kſcheſcźanſku <pb n="44"/>cyrkej, załoženu wot Khryſtuſa, ſpóznacź
nawuknje. Wěrna, t. j. cyrkej Khryſtuſowa, ſo ſpóznawa na ſchtyrjoch
znamjenjach; wona dyrbi bycź: 1) pſchezjena, 2) ſwjata, 3) pſchezcyłna a
4) japoſchtołſka.

Khryſtuſowa cyrkej dyrbi 1) pſchezjena bycź. Hižom Jězus Khryſtus jeje
załožeŕ, widźo, zo bjezbóžni wucžerjo tutu pſchezjenoſcź powalicź ſo
poprócuja, je wo pſchezjenoſcźi ſwojeje cyrkwje rycžał a tule woſobnu
ſamotnoſcź ſwojej cyrkwi nutrnje wot ſwojoho njebjeſkoho Wótca wuproſył,
takle k njomu ſo modlicy pſched ſwojim cźeŕpjenjom (Jan 17): „Zdźerž
tych (t. j. japoſchtołow, hako prědkſtojicźerjow cyrkwje), kotrychž mi
dał ſy, o Wótcže, we twojim mjenje, zo bychu jeni byli, runje kaž my
jene ſmy.” A zo by kóždy wjedźał, we cžim tale pſchezjenoſcź wobſtacź
dyrbi, pokracžuje wón: „Woſwjatoſcź jich we wěrnoſcźi, twoja wucžba je
wěrnoſcź.” A zo bychu wſchitcy wěriwi a ſtawy załoženeje cyrkwje we
wěrje tež pſchezjeni byli, modli ſo dale: „Ale tež za tych ja proſchu,
kotſiž pſchez jich ſłowo domnje wěricź budźa, zo bychu wſchitcy jeni
byli, runje kaž ty, Wótcže, we mni a ja we tebi, zo bychu tež woni we
nas jene byli. Sym jim dał hordoſcź, kotruž ſy ty mi dał, zo bychu jene
byli, runje kaž my jene ſmy; ja we nich a ty we mni, zo bychu dokonjeni
byli we jednoſcźi a ſwět by ſpóznał, zo ty mje póſłał ſy a jich lubował,
kaž ſy mje lubował.” Swjatocžnje wuproſy Jězus Khryſtus ſwojej cyrkwi
wot ſwojoho njebjeſkoho Wótca pſchezjenoſcź za prědkſtojicźerjow ſwojeje
cyrkwje a za wſchitkich wěriwych, kiž we pſchichodźe do njoho wěrili
bychu, pſchezjenoſcź we wěrnoſcźi ſwjateje wucžby, pſchezjenoſcź
bjezſobneje luboſcźe. To wjedźicy tohodla tež wſchitcy ſwjecźi
japoſchtołojo we ſwojich liſtach wěriwych napominaju, tule pſchezjenoſcź
pſchecy zdźeržowacź. Tak praji ſwjaty japoſchtoł Pawoł (Eph. 4):
„Dźeržcźe krucźe na to, zo byſchcźe jednotu ducha wobkhowali pſchez
zwjazk měra. Pſchetož wy ſcźe (kaž) jene cźěło, jedyn duch, kaž wy tež
powołani ſcźe <pb n="45"/>k jenej nadźiji naſchoho powołanja.” „Jedyn
Knjez, jena wěra, jena kſchcźeńca, jedyn Bóh a Wótc wſchitkich.” Z
tajkich a hinajſchich měſtow ſwjatoho piſma pak dowidźimy, zo dyrbi tale
pſchezjenoſcź Khryſtuſoweje cyrkwje woſobnje we tſjoch wěcach bycź,
mjenujcy we wěrje (wucžbje), we ſwjatych ſakramentach, a we ſtawach joho
cyrkwje bjez ſobu a z jich wjeŕchom (romſkim bamžom). Khryſtuſowa cyrkej
dyrbi pſchezjena bycź we wěrje t. r. dyrbi w kóždym cžaſu a na
wſchitkich kóncach jenu a tu ſamu wucžbu měcź. „Jedyn Knjez, jena wěra”.
Khryſtus, Boži Syn, bě z njebjes pſchiſchoł, zo by njewědomnych, we
błudźe ſtejacych cžłowjekow rozwucžił a jim pucź pokazał do njebjes. We
tutej ſwojej wucžbje njeje ſebi ženje pſchecźiwił, joho wucžba bě
pſchecy ta ſama; we tym wěrnoſcźiwym, kaž ſwjaty Pawoł praji (2. Kor. 1,
19), njebě haj a ně, ale jenož haj! A dyrbjeſche to nuznje tež tak bycź,
hewak by pſcheſtał Syn Boži, wěrny Bóh bycź! Je pak Jězus Khryſtus
pſchecy a wſchudźom tu ſamu wucžbu wucžił a ženje nicžo ſebi
pſchecźiwjace, dha dyrbi tež joho cyrkej, kotraž jenož to wucžicź dyrbi,
ſchtož je wón wucžił, to ſame cžinicź, hewak by wona pſcheſtała, cyrkej
Khryſtuſowa bycź, kiž je jej ſwoju pomoc ſlubił hacž do kónca ſwěta.

Khryſtuſowa cyrkej dyrbi dale pſchezjena bycź we ſwjatych ſakramentach.
Swjate ſakramenty ſu žiwy kužoł, z kotrohož nam hnada Boža pſchikhadźa,
tale wyſchenaturſka bójſka móc, kotraž nas poſylnjuje na pucźu k
wěcžnomu žiwjenju, nas wuhoji wot ſłaboſcźow naſcheje duſche a k Bohu
ſpodobnym dźěcźom cžini. Tute ſakramenty pak je Jězus Khryſtus ſam
poſtajił; tohodla dyrbi tež joho cyrkej tele wot njoho nutsſtajene
ſakramenty hiſchcźe wudźělicź a jich tak wjele měcź, kaž wjele je wón
wuſtajił; a tale licžba ſakramentow dyrbi wot cžaſow Jězuſowych ſem
hižom w joho cyrkwi bycź pſchez wſchitke lětſtotki hacž do naſchoho
cžaſa.

Skóncžnje dyrbi tež pſchezjenoſcź bycź bjez ſtawami Khryſtuſowej cyrkwje
bjez ſobu a bjez nimi a jich wjeŕchom, Jězuſowym zaſtupnikom, romſkim
bam<pb n="46"/>žom. Pſchiruna dźě ſwjaty japoſchtoł Pawoł wěriwych
Jězuſoweje cyrkwje z jenym cźěłom (Epheſ. 4, 3—5), kaž je horjeka
prajene było. Wohladujmy ſebi cźěło, namakamy zawěſcźe na nim
najrjeńſchu pſchezjenoſcź we wſchitkich joho ſtawach. Jedyn ſtaw je
krucźe zjenocźeny z druhim, jedyn podpjera druhi, a wſchitke ſtawy cźěła
maju tón ſamy kónc cžłowjekej ſłužicź. Ale ſu tež wyſche toho hiſchcźe
hacž na najrjeńſcho zjenocźene ze ſwojej hłowu, wjeŕchom cyłoho cźěła a
ſydliſchcźom žiwoho ducha. Schtožkuli hłowa chce, chcedźa podwólnje
wſchitke ſtawy, hłowa wobknježi cyłe cźěło, a njemóže cžłowjek něſchto
cžinicź, we cžimž ſtawy njebychu pſchezjene byłe ze ſwojej hłowu.
Podobna pſchezjenoſcź, chce ſwjaty japoſchtoł Pawoł prajicź, dyrbi bycź
bjez wěriwymi a bjez nimi a jich wot Khryſtuſa poſtajenym wjeŕchom.
Wěriwi dyrbja krucźe bjez ſobu zjenocźeni bycź w tej ſamej wěrje, w tej
ſamej wot Khryſtuſa poſtajenej Božej ſłužbje, w tych ſamych ſakramentach
k jenomu rjanomu duchownomu cźěłu, a zo by tale pſchezjenoſcź wſchudźom
bjez nimi knježiła, dyrbja woni zjenocźeni bycź z jenym wjeŕchom, kaž
ſtawy cźěła z jenej hłowu, zo tutón wſchitkich jako widźomny zaſtupnik
Khryſtuſowy wobknježi, a takle cyła cyrkej njewidźomnomu załožerjej,
Božomu Synej, ſłuži. Pſchezjenoſcź wěriwych z jenym wjeŕchom, na kotrymž
je Khryſtuſowa cyrkej twarjena (Matej 16, 18), je tohodla najwažniſcha
wěc we cyłej cyrkwi. Bjez hłowy njemóža ſtawy cźěła nicžo cžinicź a
ſkutkowacź, na te ſame waſchnjo pak njemóža tež jednotliwi wěriwi we
tym, ſchtož wěru a jich zbóžnoſcźenjo naſtupa, nicžo khmane cžinicź,
khiba zo ſu zjenocźeni z wjeŕchom Khryſtuſoweje cyrkwje, z Pětrom t. j.
romſkim bamžom. Wowca, kotraž ſtadło a paſtyrja wopuſchcźi, je bjez
wſchoho dwěla zhubjena, tak tež kſcheſcźan, kiž lochkomyſlnje wopuſchcźi
najwyſchſchoho paſtyrja cyłoho ſtadła wěriwych Khryſtuſowych, romſkoho
bamža. Bjez zjenocźenja z nim njepſchiſłuſcha nichtó Khryſtuſowej cyrkwi
a kóždy, kiž toho prawje wědomy je a tola z dobrej wolu wot njoho
zdalowany je a woſtanje, běži kaž wot ſwojoho ſtadła wotdźělena wowca do
ſwojoho zahubjenja. Abo cžohodla po<pb n="47"/>ſtaji Jězus Khryſtus
Pětra za najwyſchſchoho paſtyrja ſwojeje cyrkwje (Jan 21, 15), hacž
tuteje winy dla, zo bychu ſo wěriwi z dowěrnoſcźu jomu pſchizanknyli a
ſrjedź ſtraſchnoſcźow tohole žiwjenja we nim wjedźerja a zakitarja měli?
Cžohodla poda Jězus Khryſtus klucže ſwojeje cyrkwje Pětrej (Matej 16,
17) z połnomocu we cyrkwi zwjazacź a wotwjazacź, hacž tuteje winy dla,
zo bychu ſo wěriwi wſchitkich narodow joho mocy a zarjadowanju we cyrkwi
podwolnje podcźiſnyli? A jenož Pětrej? Ně, tež wſchitkim joho
potomnikam, romſkim bamžam; pſchetož trjebaſche-li naſcha cyrkej z dobom
pſchi ſwojim ſpocžatku jenoho Pětra, kak wjele wjacy bě jej jedyn Pětr
(ſkała) t. j. we wěrje ſkałotwjerdy wjeŕch trěbny pozdźiſcho, hdźež nic
jenož dźeń wote dnja pſchibjera mnohoſcź jeje wěriwych, ale tež
wſchelakoſcź a krutoſcź jeje pruhowanjow a pſcheſcźěhanjow!
Pſchezjenoſcź z tutym wjeŕchom naſcheje cyrkwje, z romſkim bamžom,
podwolna poſłuſchnoſcź a luboſcź pſchecźiwo bamžej dyrbi potajkim dźens
hiſchcźe zjawne znamjo bycź, na kotrymž ſo ſpóznaje, hacž něchtó
Khryſtuſowej cyrkwi pſchiſłuſcha abo nic. Wěrna t. j. Khryſtuſowa cyrkej
dyrbi:

2) ſwjata bycź. Zo dyrbi tomu tak bycź, tež kóždy dohlada. Jězus
Khryſtus Najſwjecźiſchi bě jeje załožeŕ, wón, tón Syn Boži, kiž móžeſche
ſo bjez wſcheje bojoſcźe ſwojich najwjetſchich njepſchecźelow
wopraſchecź: „Schtó bjez wami móže mi hrěcha dla porokowacź?” (Jan 8,
46). Hako tajki załožeŕ dyrbjeſche wón zawěſcźe tež ſwjatu wucžbu
zjewicź a joho cyrkej, kotraž powołana je, joho wucžbu za wſchitke cžaſy
cžłowjekam zjewicź, dyrbi tohodla tež nuznje jenož tu ſamu ſwjatu wucžbu
wucžicź a zjewicź,[47]⁾, kotraž je jej wot załožerja zjewjena była.
Daloko dyrbi tohodla Khryſtuſowa cyrkej wot toho bycź, zo by někajku
wucžbu wucžiła, <pb n="48"/>kotraž wěriwych do błuda wjedźe abo njepěkne
žiwjenjo, hrěchi a złóſcźe cžłowjekow ſpěchuje, a cyrkej, kotraž by
tajku wucžbu wucžiła, by zjawnje ſpóznacź dała, zo wona nanihdy bycź
njemóže cyrkej Khryſtuſowa. Je-li Syn Boži cyrkej załožił, njedyrbi pak
jenož jeje wucžba ſwjata bycź, ale tež ſakramenty, dokelž je wón ſam te
ſame wuſtajił. Kaž ſo rozemi, dyrbja tohodla ſakramenty Khryſtuſoweje
cyrkwje toho, kiž je doſtojnje dóſtawa, woprawdźe ſwjatoſcźicź, dokelž
wone buchu k tomu wot załožerja wuſtajene.

Khryſtuſowa cyrkej dyrbi pak tule ſwjatu wucžbu a ſakramenty tež
trjebacź a pſchez to cžłowjekow k ſwjatoſcźi žiwjenja pſchiwjeſcź. Jeje
ſwjata wucžba a jeje ſakramenty njedyrbja tohodla njewužiwane we njej
takrjec ležo woſtacź, ale w kóždym cžaſu nałožowane bycź k
pſchewobrocźenju, k polěpſchenju, k ſwjatoſcźenju jeje wěriwych. Lědom
załožena wot Khryſtuſa dyrbjeſche wona ſwjatu wěru hižom wucžicź tych,
kotſiž ju hiſchcźe njeſpóznachu a hiſchcźe we cźmje njewěry a pohanſtwa
ſedźachu. Khryſtuſowa cyrkej dyrbjeſche ſo wot prěnjoho wokomika ſwojoho
naſtacźa ſem rozmnohoſcźicź hacž do nětcžiſchoho dnja pſchez
pſchewobrocźenjo pohanſkich ludow a narodow. Wona dyrbi pak tež hiſchcźe
na pſchewobrocźenych ſwoju kedźbnoſcź złožowacź, zo bychu tucźi we njej
ze wſchej ſwěru na ſwojim ſpomoženju dźěłali. Tohodla jej jako
Khryſtuſowej cyrkwi po pſchikładźe jeje załožerja zaleži, liwkich a
hrěſchnikow krucźe k polěpſchenju napominacź a pohnuwacź, zjawnym
hrěſchnikam, wot załožerja dóſtateje mocy dla (Jan 20, 23), wodacźo
wěſtych hrěchow zdźeržowacź a njepoſłuſchnym a pſchecźiwo cyrkwi ſo
ſpjeracym cyrkwinſke ſchtrafy nahrozycź a jelizo to nicžo njepomha,
tajkich njepolěpſchnych na cžas abo na pſchecy z cyrkwje wuzanknycź (1.
Kor. 5; 1. Tim. 1, 20; 2. Tim. 4, 2; Tit. 2, 15)[48]⁾. Poſłuſchnym <pb
n="49"/>a nabožnym dyrbi cyrkej Khryſtuſowa zaſy ſrědki poſkicźicź móc,
zo bychu bóle a bóle pſchibjerali we kſcheſcźanſkej doſpołnoſcźi, we
wſchim dobrym a we wſchitkich kſcheſcźanſkich póccźiwoſcźach.

Runje tohodla dyrbja we cyrkwi Khryſtuſowej nic jenož nabožni
kſcheſcźenjo ſo namakacź, ale tež kſcheſcźenjo, ſo wuznamjenjacy pſchez
najcźežſche a najrjeniſche póccźiwoſcźe a zjawnu ſwjatoſcź ſwojoho
žiwjenja. Kaž we najprěniſchim cžaſu cyrkwje Khryſtuſoweje dyrbja we
njej tež dźenſa hiſchcźe ſcźěhowarjo ſwjatych japoſchtołow, ſwjecźi
martrarjo, wuznawarjo, ſwjate knježny, ſwjecźi kóždoho ſplaha a kóždeje
ſtaroby bycź hako najrjeniſche debjenſtwa wěrneje cyrkwje. Spomina na to
zjawnje tež ſwjate piſmo prajicy (Epheſ. 5, 25. 26): „Khryſtus je
lubował ſwoju cyrkej a ſo ſamoho za nju dał, zo by ju woſwjatoſcźił a
wón je (Epheſ. 1, 4) nas wuzwolił, zo bychmy ſwjecźi byli a bjez poroka
pſched nim we luboſcźi; wón je (Tit. 2, 14) ſo ſam za nas podał, zo by
nas wumohł wot wſcheje njeſprawnoſcźe a ſebi ſam lud poſtajił, kiž by
joho był a ſo ze ſwěru dźeržał k dobrym ſkutkam.” Tohodla pſchiruna
Jězus Khryſtus, załožeŕ cyrkwje, tu ſamu jenomu polu, na kotrymž nic
jenož pjanka roſcźe, ale tež pſcheńca (Matej 13, 26), jenej ſycźi, we
kotrejž ſo tež dobre ryby łója (Matej 13, 47), jenomu ſtadłu, w kotrymž
njejſu nic jenož kózliki, ale tež poſłuſchne wowcy. A tohodla wón
ſkóncžnje wſchitkim wěriwym na wutrobu kładźe (Matej 7, 16), zo dyrbi
dobry ſchtom <pb n="50"/>tež dobre płody pſchinjeſcź, hewak budźe
wurubany a do wohnja cźiſnjeny. Tajke płody na prawowěriwych
Khryſtuſoweje cyrkwje ſu nabožnoſcź, póccźiwoſcź a pſchez mnohe
wojowanjo a ſebjezaprěcžo dobyta ſwjatoſcź, kiž tež zwonkownje ſo
pokazacź dyrbi pſchez cžinjenjo dźiwow a znamjenjow. Dźiwy a znamjenja
dyrbja ſo dźenſa hiſchcźe ſtacź we wěrnej t. j. Khryſtuſowej cyrkwi,
hewak je ſměſchna wěc, ſo wěrneje cyrkwje hordźicź. Njemóžemy dwělowacź,
zo je Syn Boži ſwojej cyrkwi móc dźiwy a znamjenja cžinicź zawoſtajił:
„Schtóž wěri a kſchcźeny je, praji wón (Mark. 16, 16. 17), tón budźe
zbóžny. Znamjenja pak, kiž wěrjacych pſchewodźecź budźa, ſu tele: We
mojim mjenje budźa złych duchow wuhonjecź, z nowymi jazykami rycžecź,
hady zahanjecź a budźa-li ſchto ſmjertne picź, njebudźe to jim
ſchkodźicź, na khorych budźa woni rucy kłaſcź a jim budźe lěpje.” A pola
ſwjatoho ſcźenika Jana woſpjetuje Syn Boži to ſame hiſchcźe jaſniſcho
prajicy (14, 12): „Zawěrno zawěrno praju wam: ſchtóž do mnje wěri, tón
budźe tež ſkutki cžinicź, kotrež ja cžinju a hiſchcźe wjetſche dyžli ja,
pſchetož ja du k mojomu Wótcej.” To bě wot najſtarſchich cžaſow
Khryſtuſoweje cyrkwje ſem tež tak wucžinjena wěc, zo ſo kſcheſcźenjo
wěrneje cyrkwje we zwadźe z njewěriwymi na to powołachu hako na
najzjawniſchi dopokaz wěrnoſcźe jich cyrkwje. Tak hižom Irenäus[49]⁾
nowotarjam błudneje wěry wumjetuje, zo woni njezamóža ſlepym widźenjo,
hłuchim ſłyſchenjo dacź, najmjenje djaboły wuhonjecź a morwych zbudźicź.
Tertullian ze ſwěru požada, dźiwy nowotarjow ſwojoho cžaſa widźecź a
pſchiſtaji krutomu porokej ſcźěhowace ſłowa: Ja žane njenamakam, khiba
zo woni na wopacžne waſchujo pſchikład ſwjatych japoſchtołow ſcźěhuja —
tucźi ſu mjenujcy woprawdźe morwych žiwych cžinili, woni pak cžinja ze
žiwych morwych.[50]⁾ Tež Luther pſchi<pb n="51"/>pózna, zo dyrbja dźiwy
we wěrnej cyrkwi dźens hiſchcźe cžinjene bycź, takle prajicy[51]⁾:
„Jelizo jedyn wobkrucźa, zo je joho Bóh a joho Duch póſłał, dajcźe jomu
to wopokazacź pſchez znamjenja a dźiwy abo njedajcźe jomu prědowacź:
pſchetož hdźež chce Bóh porjadne waſchnjo wotměnicź, cžini wón woprawdźe
dźiwy.” Je Luther tež z tymi ſłowami khětrje pſchewažnje dźiwy za
wobkrucźowanjo wěrneje wěry wot Boha žadał, dha z nich tola tež
cuzowěriwi dohladuju, zo je Luther tež dźiwy za něſchto jara trěbne
ſpóznał a wudawał. Cyrkej po tajkim, kiž žanych ſwjatych nima, kotrymž
njeje Bóh tón Knjez woprawdźe móc dał, dźiwy cžinicź a znamjenja,
njedyrbi ſo ženje khwalicź mjena Khryſtuſoweje cyrkwje, a kóždy je
njemudry a krótkowidźacy, kiž ſo tajkej cyrkwi pſchizanknje.

Khryſtuſowa cyrkej dyrbi 3) katholſka bycź abo pſchezcyłna. Jězus
Khryſtus ſam, załožeŕ cyrkwje chcyſche, zo dyrbi joho cyrkej pſchezcyłna
bycź, pſchetož wón ju załoži ♣a)♠ za wſchitke kraje, ♣b)♠ za wſchitke
ludy a wſchitkich cžłowjekow a ♣c)♠ za wſchitke cžaſy.

Wón załoži ſwoju cyrkej za wſchitke kraje, pſchetož takle prajeſche wón
pſchi jeje załoženju k ſwojim japoſchtołam (Matej 28, 19): „Dźicźe do
cyłoho ſwěta a wucžcźe wſchitkich pohanow a kſchcźicźe jich we mjenje
Wótca a Syna a ſwjatoho Ducha.” A ſwjatocžnje praji Jězus to ſame we
japoſchtołſkich ſtawiznach (1, 8): „Wy doſtanjecźe móc ſwjatoho Ducha a
budźecźe moji ſwědkowje nic jenož we Jeruzalemje, ale tež we cyłym
židowſkim a ſamariſkim kraju a hacž do kónca zemje.” A tule pſchikaznju
Jězuſowu dopjelnichu ſwjecźi japoſchtołojo tež, woni wuńdźechu do cyłoho
ſwěta a do wſchitkich krajow a wozjewjachu ſcźenjo Jězuſowe. A
njemóžeſche ta wěc hinak bycź, pſchetož cheyſche-li Syn Boži pſchez
ſwoju cyrkej cžłowjekow wſchitkich narodow k zbóžnoſcźi pſchiwjeſcź, dha
dyrbjeſche tež joho cyrkej wſchudźom rozſchě<pb n="52"/>rjena bycź, zo
by kaž błyſchcźata wyſchenaturſka hwězda ludźom pucź k zbóžnoſcźi
pokazowała. Runje tohodla pſchiruna Syn Boži ſwoju cyrkej tež jenomu
měſtu, ležacomu na wyſokej horje, kiž móže wot wſchitkich bokow
wuhladane bycź, jenomu ſwětłu na ſwěcžniku (Matej 14, 15), kiž ſo
njeſtaji pod kórc, ale na tajke měſto, zo wſchitkim ſwěcźi, kiž we domje
ſu. Cyrkej tohodla, kotraž by jenož tam a ſem rozſchěrjena była, tak zo
hiſchcźe kraje woſtanu, hdźež ju njeby nichtó ſpóznał, njemohła nanihdy
bycź cyrkej Khryſtuſowa.

♣b)♠ Jězus Khryſtus załoži ſwoju cyrkej dale za wſchitkich cžłowjekow.
Pola Boha njeje wſchelakoſcź ſplaha a woſobow, kóždy cžłowjek je jomu
luby; tohodla je wón ſwoju cyrkej tež załožił za kóždoho bjez rozdźěla
ſplaha, naroda a powołanja, a kóždy, tež najkhudſchi a pſched ſwětom
najnižſchi, dyrbi do njeje ſtupicź móc a zbóžny bycź. Tohodla je Jězus
Khryſtus nic jenož pſchikazał, zo dyrbja japoſchtołojo židam ſwjate
ſcźenjo prědowacź, ale tež wſchitkim pohanam (Mat. 28, 19), pola
ſcźenika Marka (16, 15) wſchitkomu ſtworjenju, žane wuwzacźo njecžinicy
bjez tymi, kotrymž bychu japoſchtołowje prědowali. A to cžinjachu tež
ſwjecźi japoſchtołojo ſwěrnje, tak zo móžeſche ſwjaty Pawoł piſacź
(Galat. 3, 28): „Tu (t. j. we cyrkwi) njeje žadyn Žid, ani Gricha, tu
njeje wotrocžk, ani ſwobodny, tu njeje žadyn muž, ani žona, pſchetož wy
ſcźe wſchitcy jedyn we Khryſtuſu Jězuſu.” Cyrkej tohodla, kotraž by ze
ſwojoho klina khudych wuzanknyła abo njewucženych, abo jenož na
narodnoſcź ſwojich ſtawow hladała, njeby mjeno Khryſtuſoweje cyrkwje
zaſłužiła a by jenož wunamakany wuſtaw była, kiž je załoženy wot
hordych, ſebicžnych cžłowjekow.

♣c)♠ Skóncžnje załoži Jězus Khryſtus ſwoju cyrkej za wſchitke cžaſy. We
wſchitkich cžaſach dyrbjeſche wona joho wucžbu rozſchěricź a pſchez to
cžłowjekow kóždoho cžaſa zbóžnych cžinicź, tak zo ſo cžas myſlicź njeda,
w kotrymž to njeby zjawna wola jeje załožerja była. Tohodla dyrbi wona
tež wobſtacź wot lěta 33 po Jězuſowym narodźe, hdźež je Syn Boži ju
załožił, pſchez wſchitke lětſtotki a cžaſy hacž do dźenſ <pb
n="53"/>niſchoho dnja, haj hacž do kónca ſwěta. „Ja ſym pola was”,
prajeſche Jězus Khryſtus prěnim prědkſtojicźerjam ſwojeje cyrkwje, „hacž
do kónca ſwěta” (Matej 28, 20). Tele ſłowa wſchohomócnoho bójſkoho
załožerja dyrbjachu za joho cyrkej zawdawk bycź, zo dyrbjeſche wot
prěnjoho wokomika jeje załoženja ſem wobſtacź pſchez wſchitke lětſtotki
hacž do kónca ſwěta. Jena cyrkej tohodla, kotraž je w hinajſchim lěcźe
hacž we lěcźe 33 po Khryſtuſowym narodźe naſtała, kotraž hakle ſrjedźny
abo nowy a najnowiſchi cžas jako cžas załoženja licži, z krótka cyrkej,
kotraž njeje we tymle lěcźe załožena była, w kotrymž je Jězus Khryſtus
ſwoju cyrkej załožił, njemóže nanihdy bycź Khryſtuſowa cyrkej.

Khryſtuſowa cyrkej dyrbi na poſledku: 4) tež japoſchtołſka bycź. To
nicžo hinajſche njerěka hacž zo dyrbi wona ♣a)♠ tu ſamu wucžbu wucžicź,
kotruž japoſchtołojo wot Jězuſa dóſtali a wo cyłym ſwěcźe rozſchěrili
ſu; ♣b)♠ te ſame ſakramenty wudźělecź, kotrež Khryſtus pſchez ſwojich
japoſchtołow wudźělecź daſche, a ♣c)♠ žanych druhich prědkſtojicźerjow
njeměcź, kotſiž njebychu wot ſwjatych japoſchtołow ſem pſchiſchli a
ſwoju móc wot tutych dóſtali.

♣a)♠ K japoſchtołam prajeſche Syn Boži (Mat. 28, 19): „Dźicźe do cyłoho
ſwěta a wucžcźe wſchitkich pohanow a kſchcźicźe jich” atd., a dale:
„Schtóž was poſłucha, tón poſłucha mje” (Luk. 10, 16; tohodla dyrbi pak
tež wucžba wěrneje cyrkwje z wucžbu ſwjatych japoſchtołow pſchez jene
pſchińcź a tajke wěrywuznacźo, kotrež by jenož we jenicžkej wucžbje wot
japoſchtołſkeje wotſtupiło, by z tym jenož pokazało, zo wone njeje
Khryſtuſowa wucžba.

♣b)♠ Wěrna t. j. Khryſtuſowa cyrkej njedyrbi tež hinajſche ſakramenty
wudźělecź hacž te, kotrež hižom ſwjecźi japoſchtołojo wudźěleli ſu.
Pſchetož runje kaž ſwoju wucžbu, tak dowěri jim wudźělenjo ſwojich
ſwjatych ſakramentow, porucžejo, zo bychu je ſwěrnje ſwojim wěriwym
wudźěleli. Jenož jim wón prajeſche (Mat. 28, 19): „A kſchcźicźe jich we
mjenje Wótca a Syna a ſwjatoho Ducha.” „Komuž wy (Jan 20, 23) hrěchi
wodacźe, tomu ſu wodate” atd. <pb n="54"/>Tohodla dyrbjała kóžda
konfeſſija, kotraž by wjacy abo mjenje ſakramentow wudźělała, dyžli
ſwjecźi japoſchtołojo wudźěleli ſu, tež njeprawa cyrkej bycź. Ale wona
dyrbi, kaž to ſo rozemi, nic jenož te ſame ſakramenty wudźělecź, kotrež
ſwjecźi japoſchtołojo wudźěleli ſu, ale dyrbi k tomu tež móc měcź a to
pak wot jenoho japoſchtoła, pak wot jenoho jich zaſtupnikow, kotrymž ſu
woni tule móc podali, hewak je ſměſchna wěc: woprawdźite dóſtacźo jenoho
ſwjatoho ſakramenta wěricź. Jara rjenje praji wo tej wěcy Buchmann[52]⁾:
„Słowa: tebi ſu twoje hrěchi wodate, móže kóžde dźěcźo wuprajicź; zo pak
by ſo woprawdźe to ſtało, ſchtož tele ſłowa wopſchijeja, dyrbi tón, kiž
je wupraji, móc k tomu měcź. Dokelž pak žadyn cžłowjek ſam wot ſo tajku
móc nima, je trěbne, zo by jomu data była wot jenoho, kiž tu ſamu ma a
ju zaſo druhim podacź móže; jenož japoſchtołojo pak mějachu tule móc a
podachu tu ſamu ſwojim zaſtupnikam, a jenož pſchez nich móžeſche ta ſama
na druhich pſchińcź.” Tohodla je runje wrótnoſcź, jelizo tak
někotražkuli konfeſſija wo wěrnej cyrkwi, wo wěrnych ſakramentach atd.
rycži, hdyž wona dopokazacź njemóže, zo je japoſchtołſka a zo ſu jejni
wucžerjo abo prědkſtojerjo tu móc wucžicź a ſakramenty wudźělecź wot
japoſchtołow dóſtali. Runje teje ſameje winy dla dyrbi:

♣c)♠ Khryſtuſowa cyrkej tež dźens hiſchcźe tajkich prědkſtojicźerjow
měcź, kiž wot japoſchtołow ſem pſchińdu. Pſchetož jenož japoſchtołam
prajeſche Syn Boži (Jan 20, 21): „Kaž je mje Wótc póſłał, tak ja was
ſcźełu.” To je: „tu ſamu móc, kotruž je mi mój Wótc podał, tu ſamu ja
zaſo wam podam a wy jenož móžecźe tu ſamu móc zaſo druhim podacź.
Tohodla nimaju japoſchtołſku móc a njejſu póſłani wot japoſchtołow
prědkſtojicźerjo kajkeježkuli cyrkwje, kiž dopokazacź njemóža, zo woni
abo jich prjedownicy ſwoju móc njejſu dóſtali wot najprěni<pb
n="55"/>ſchich cyrkwinſkich prědkſtojerjow Khryſtuſoweje cyrkwje,
ſwjatych japoſchtołow. To je tak jaſna wěc, zo jaſniſcha bycź njemóže a
wěriwi kóždoho cžaſa, woſobnje rozwucženi, ſu wo tym tak rycželi a
piſali. Tuteje winy dla hižom Tertullian[53]⁾ wo tajkich nowych a
młodych cyrkwjach takle rycži: „Njech woni nam jenož naſtacźo ſwojich
cyrkwjow pokazaju, njepſchetorhnjene ſcźěhowanjo ſwojich biſkopow zjewja
a wrócźo hladaja, hacž ſu cźi ſami wot jenoho japoſchtoła abo
japoſchtołſkoho muža póſłani? Schtó wy ſcźe? rycži Tertullian k tajkim
dale, w kotrym cžaſu ſcźe wy naſtali? hdźe ſcźe wy tak dołho ſkhowani
byli? Njech woni nam tola pokazaja, na cžeje porucženjo wucža?
ſakramenty wudźěluja?”

Dwěluju jara, zo móža wucžerjo a prědkſtojerjo wſchitkich
proteſtantſkich cyrkwjow to dopokazacź, a bychu-li tež tak khróbli byli,
dha budźe jim zawěſcźe tež njewucženy muž to lědom wěricź.

Budźe a dyrbi kóždy pſchidacź, zo horjeka ſpomnjene ſchtyri znamjenja
woprawdźe na Khryſtuſowej cyrkwi bycź dyrbja, dha dyrbi kóždy poł
rozwucženy, kiž wſchelake kſcheſcźanſke cyrkwje na zemi hižom znaje,
nětk nuznje dalſche praſchenjo ſtajicź:

§. 6. Kajka kſcheſcźanſka cyrkej ma horjeka ſpomnjene znamjenja
Khryſtuſoweje cyrkwje?

Na tuto praſchenjo móže kóždy rozwucženy katholik, haj kóždy kſcheſcźan,
kiž lěni njeje, tu wěc pſchepytacź a pruhowacź, jenož wotmołwjenjo dacź:
„katholſka abo romſka cyrkej.” Wona jenicžcy je pſchezjena, je ſwjata,
je katholſka abo pſchezcyłna, je japoſchtołſka, a tohodla ma tež jenož
wona prawo, wěrna cyrkej, Khryſtuſowa cyrkej rěkacź. Naſcha cyrkej, ta
katholſka, je najprjedy pſched wſchitkimi druhimi:

1) Pſchezjena a to ♣a)♠ pſchezjena we wěrje, ♣b)♠ pſchezjena we ſwjatych
ſakramentach, ♣c)♠ pſchezjena we jenym wjeŕchu a regirowanju.

<pb n="56"/>

♣a)♠ Dźakowane Bohu, njeſłyſchimy w naſchej cyrkwi, zo by žadyn duchowny
něhdźe we naſtupanju wěry druhu wucžbu prědował, kotraž by wot
powſchitkomneje wěry katholſkeje cyrkwje wotſtupiła. Mamy wjele
njepſchecźelow we naſtupanju wěry, ale žadyn tutych pſchikład prajicź
njemóže, zo by bjez nami njepſchezjenoſcź była we wěrnoſcźach naſcheje
wěry. Tu w Sakſkej njeprěduje ſo wot katholſkich duchownych hinak hacž w
Cžechach, w Italſkej, w Francowſkej a zawěſcźe budźe tež kóždy katholik
pola nas, je-li derje rozwucženy, to ſame wěricź, ſchtož wěriwy
Schpaniſkeje, Ameriki abo južneje Aſiſkeje. A njemóže to hinak bycź,
pſchetož tón, kiž w naſchej cyrkwi žiwy wěricź nochcył, ſchtož wona
wucži a k wěrjenju prědkſtaja, tón by pſcheſtał jej pſchiſłuſchecź. Mały
katechismus, kiž dźěcźi w ſchuli maja, tola jaſnje doſcź praji:
kſcheſcźanſcy katholſcy wěricź rěka: wſchitko to za wěrno měcź, ſchtož
je nam Bóh wozjewił a pſchez ſwjatu katholſku cyrkej wěricź wucžił.
Schtóžkuli tohodla po tutych ſłowach njewěri, ſchtož je Bóh wozjewił,
abo katholſka cyrkej k wěrjenju pſchedſtaja, tón njeje žadyn katholik
wjacy a budźe ze zhromadźizny wěriwych ze wſchitkim prawom
wuzanknjeny[54]⁾. To je ſo ſtało z Ariom, z Huſom, z Lutherom a ze
wſchitkimi, kiž pſchecźiwo cyrkwinſkej wěrje wuſtupichu a ju z hortom
zaprěwachu[55]⁾. A z toho, zo romſka cyrkej wſchitkich tych zdaluje,
kotſiž jeje cžiſtu wěru ſkazycź a z cžło<pb n="57"/>wjeſkimi zaſadami
měſchecź chcedźa, je jej móžna, haj lochka wěc, hacžrunje je wona daloko
a ſchěroko rozſchěrjena, pſchezjenoſcź we wěrje zdźeržowacź, tak dołho
hacž wona budźe[56]⁾.

♣b)♠ Katholſka cyrkej je pak tež pſchezjena we ſwjatych ſakramentach.
Njech jedyn dźe do kajkohožkuli katholſkoho kraja abo hłuboko nuts k
nowopſchewobrocźenym dźiwim wobydlerjam Afriki a Aſiſkeje, namaka wón
wſchudźom ſydom ſakramentow, te ſame, kiž buchu hižom wudźělene we
najprěniſchich lětſtotkach naſcheje cyrkwje. Podarmo pytamy tajku
pſchezjenoſcź we ſakramentach pola wſchelakich proteſtantſkich cyrkwjow
— najjaſniſchi dopokaz, zo wone pſchezjene njejſu!

♣c)♠ Skóncžnje je naſcha katholſka cyrkej hiſchcźe pſchezjena we
regirowanju cyrkwje we ſwojich ſtawach kaž we ſwojim wjeŕchu. Wſchitcy
katholikowje ſu bjez ſobu krucźe zjenocźeni, kaž ſtawy jenoho cźěła.
Zjenocźa pak jich ta ſama wěra, wužiwanjo tych ſamych ſakramentow, te
ſame Bože ſłužby, te ſame zwonkowne zarjadowanjo cyrkwinſkoho
regirowanja. Romſki bamž pak je tón wjeŕch, kiž hako zaſtupnik Jězuſa
Khryſtuſa a ſwjatoho Pětra cyłu wulku widźomnu zhromadźiznu wěriwych k
tomu ſamomu kóncej wjedźe a regiruje. Wón je hłowa, kiž pſchezjenoſcź
pſchinjeſe do wſchitkich ſtawow, a z nim je cyła katholſka cyrkej krucźe
zje<pb n="58"/>nocźena kaž cźěło ze ſwojej hłowu. Wěriwi wſchitcy ſu
hacž na najmjeńſche wěcy nabožniſtwa zjenocźeni ze ſwojim fararjom,
wſchitcy fararjo ze ſwojim biſkopom a wſchitcy biſkopowje na cyłej zemi
bjez ſobu a hacž na najkrucźiſcho z wjeŕchom cyłeje cyrkwje, z bamžom,
kiž paſtyrjow (biſkopow) wulkoho ſtadła Khryſtuſowoho pomjenuje a
wuzwola a pſchez nich hako hłowa duchownoho cźěła Jězuſa Khryſtuſa ſo
ſtara za powſchitkowne zbožo a zbóžnoſcźenjo jenotliwych wěriwych! Wón,
tón romſki bamž, je ta ſkała, na kotrejž cyły twaŕ cyrkwje wotpocžuje,
tón Pětr, kotrohož je załožeŕ wěrneje cyrkwje jenož jedyn krócź
pomjenował (na ſpocžatku cyrkwje), kiž pak hacž do ſkóncženja ſwěta
cyrkej regirowacź dyrbi a dla kotrohož helſke wrota joho cyrkej
pſchemócowacź njebudźa. Hacž na najrjeńſcho móžeſche to kóždy katholik a
zawěſcźe tež njekatholik ſtrowoho rozoma pytnycź we zrudnym cžaſu
zańdźeneju lětow. Chcyſchtaj bohazabycźiwoj dwaj ſwětnaj wjeŕchaj[57]⁾
ſtoł ſw. Pětra powalicź, a biſkopow ſwojeju kraleſtwow wotdźeržowacź k
ſwojomu wjeŕchej — k bamžej — ſo dźeržecź a takle pſchezjenoſcź cyrkwje
pſchetorhnycź. Wabjeſche jeju mjenujcy k tomu bamžowe wobſedźenſtwo a
cyrkwinſke kubła, kotrež chcyſchtaj wonaj z pſchizwolenjom biſkopow kaž
rubježny podźěl bjez ſobu dźělicź. Schto pak je ſo ſtało? Wſchitcy
biſkopowje takrjec jednohłóſnje ſo zběhnychu a pſchecźiwo tutej
njeſprawnoſcźi zjawnje proteſtowachu! Kaž we prěnich cžaſach cyrkwje
biſkopowje dla jich krutoho zjenocźenja z wjeŕchom katholſkeje cyrkwje
dachu ſo na wſchitke waſchnjo pſcheſcźěhacź a cžwilowacź. We Italſkej
runje kaž we Francowſkej cžinjeſche ſwětne knježeŕſtwo jich biſkopſke
piſma (Hirtenbriefe) ſměſchne, zakaza jim z nahroženjom khoſtanja
(ſchtrafy), k zakitej bamža něſchto rycžecź abo piſacź, haj we
njezbožownym italſkim kraju bu jich wjele wot biſkopſkich ſydłow
ſtorcženych a do cuzych krajow zahnatych. Biſkopowje pak ſu wſchitcy
wutrali we ſwojej poddanoſcźi a ſwojim zjenocźenſtwje z bamžom, a
pokazuje najnowiſchi cžas, zo jich cžwilowarjo <pb n="59"/>ſo bojecź
zapocžeja pſched jednomyſlnoſcźu nahladnych paſtyrjow cyrkwje,
katholſkich biſkopow. Ale tež wěriwi pſchi tej pſchiležnoſcźi pokazachu,
kak nutrnje woni z japoſchtołſkim wjeŕchom, z romſkim bamžom, zjenocźeni
ſu! Bě jich jara wjele, kiž nuzu a horjo zaſtupnika Jězuſa Khryſtuſa
zhoniwſchi, bohate dary hromadu dawachu a po porucženju ſwojich biſkopow
wotłožowachu. Pjenježk ſwj. Pětra, kiž bě we zań^(dź)enych cžaſach hižom
podpjera Pětrowoho ſtoła, roſcźeſche k wulkim pjenjezam, kiž dowolichu,
bjez wſchoho pſchetorhnjenja zwonkowny twaŕ naſcheje cyrkwje a jeje
nahladne regirowanjo hacž do dźenſniſchoho dnja zdźeržowacź a
polóžowacź. Tak dha njejſu tež ſtawy cyrkwje ſwoju hłowu wopuſchcźeli,
ale pokazowachu hacž na najrjeńſcho, zo ſu pſchezjeni, kaž ſtawy jenoho
cźěła ze ſwojej hłowu!

2. Naſcha katholſka cyrkej je tež ſwjata; pſchetož ♣a)♠ ſwjaty je jeje
załožeŕ, ſwjata je ♣b)♠ jeje wucžba a ♣c)♠ we wſchim cžaſu wona tu ſamu
k ſwjatoſcźenju cžłowjekow nałožowaſche; ♣d)♠ ſwjata je wona ſkóncžnje
tež we ſwojich ſtawach, pſchetož běchu w kóždym cžaſu ſwjecźi we njej
žiwi, kiž pſchez ſwjatoſcź, pſchez dźiwy a znamjenja ſo wuznamjenichu a
to zjawnje pokazowachu.

♣a)♠ Wona je najprjedy ſwjata w naſtupanju ſwojoho załožerja; pſchetož
Jězus Khryſtus tón Syn Boži je ju natwarił a załožił, „tón Swjaty
wſchitkich ſwjatych” (Dan. 9, 24). Abo chcył to nichtó zaprěcź? Tak
njech wón nam druhoho załožerja mjenuje, ſwoje wuprajenjo wobtwjerdźi a
tak cyłomu ſo dźiwacomu kſcheſcźanſtwu tón prěni pokaza, zo tomu tak
njeje! Hiſchcźe nichtó njeje ſo ſkhrobłił, něſchto tajke wobkrucźecź.

♣b)♠ Katholſka cyrkej ma dale jenicžka ſwjatu wucžbu. Jeje wucžba je na
ſebi ta ſama, kaž bě wucžba jeje ſwjatoho załožerja a ſwjatych
japoſchtołow. Wona wucži, kaž Jězus Syn Boži wucžeſche (Mat. 22, 37):
Boha hako najwyſchſche kubło a bližſchoho kaž ſebje ſamoho lubowacź;
požada wot wſchitkich wěriwych kaž Khryſtus (Mat. 19, 17) dźerženjo
Božich kaznjow a pokutu (Luk. 13, 3); wona wucži, kaž <pb n="60"/>Syn
Boži, hiſchcźe nětk: zo Bože kaznje cźežke njejſu, ale ſłódke brěmjo
(Mat. 11, 30), a pohnuwa tohodla mócnje Bože kaznje wyſoko wažicź a
dopjelnicź; wona wucži dale kaž prěni wucžownikowje Jězuſowoho cžaſa, zo
wěra ſamalutka nicžo njepomha (Jak. 2, 24), ale zo dyrbi kſcheſcźan tež
dobre ſkutki cžinicź a ſwoje mjaſo a złe nakhilnoſcźe a požadoſcźe
kſchižowacź (Romſk. 8, 13), wona nas pohnuwa, naſchu zbóžnoſcź z
bojoſcźu ſkutkowacź (Philip. 2, 12), njebjo ſebi zaſłužicź z dobrymi
ſkutkami (Mark. 9, 40) a zo dyrbi kſcheſcźan, kiž chce lóžſcho doſpołne
žiwjenjo wjeſcź, do jenoho cyrkwinſkoho rjada ſtupicź a tam ſwobodny wot
wſchěch ſtaroſcźow to doſahnycź po Jězuſowym ſłowje (Mat. 19, 21):
„Chceſch-li doſpołny bycź, pſchedaj wſcho, daj je khudym a ſcźěhuj mje”,
a da ludźom wſchelakoho powołanja najwužitniſche wucžby (1. Korinth. 7).
Runje pſchez to, zo wona tak wucži a nic hinak, pokazuje ſo wona hako
Khryſtuſowu cyrkej, kotraž to ſame a wſcho wucži, kaž jeje ſwjaty
załožeŕ.

♣c)♠ Katholſka cyrkej ma nic jenož tajku ſwjatu wucžbu, wona bě tež w
kóždym cžaſu hižom wot prěnjoho wokomiknjenja ſwojoho załoženja ſem
ſtaroſcźiwa, z tejle wucžbu ludźi k Bohu wobrocźicź a jich
woſwjatoſcźicź. Kajka druha cyrkej to cžinjeſche? Njech kóždy ſo dopomni
na japoſchtołow ſamych a jich wucžownikow, kiž hako najprěniſchi
prědarjo Bože ſłowo wozjewichu bjez pohanami, dale na jich wucžownikow a
wſchitkich tych zahorjenych mužow po cyłej naſchej zemi. Njeběchu to
pſcheco a wſchudźom ſwjecźi mužowje naſcheje katholſkeje cyrkwje? Schtó
pſchewobrocźi dźiwich Němeow, hacž ſwjaty Severin († 482), ſwjaty
Kolumban a Gallus? Schtó ſkludźeſche pohanſkich Frankow, hacž ſwjaty
Kilian a Willibald? Schtó kſcheſcźanſtwo w Bajerſkej rozſchěrjeſche,
hacž ſwjecźi naſcheje cyrkwje, ſwj. Rupert a Korbinian a nimale po cyłej
Němſkej ſwjaty Bonifac, japoſchtoł Němcow? Njeběſchtaj tež prěnjej
prědarjej po ſłowjanſkich krajach, ſwjaty Cyrill a ſwjaty Methodij,
póſłanaj wot naſcheje cyrkwje? Schtó běchu dale cźi mužowje, kiž <pb
n="61"/>z dobom po namakanju Ameriki kſcheſcźanſku wěru tež tam
rozſchěrjowachu, dźiwje pocžinki wobydlerjow miliſche cžinjachu? To
běchu duchowni katholſkeje cyrkwje, runje kaž woni jenož běchu, kiž wot
najſtarſchich cžaſow ſem to ſame cžinjachu we Aſiſkej, we Africy a na
wſchitkich ſamotnych kupach wulkoho a ſchěrokoho morja.[58]⁾ W cžaſu,
hdźež nichtó hiſchcźe na njekatholſkoho miſſionarja njemyſleſche, běchu
katholſcy miſſionarojo hižom wjetſchu połojcu naſcheje zemje pſchez
ſwětło Jězuſoweje wěry pſchewobrocźili, a tam, hdźež nětk hiſchcźe noha
žanoho njekatholſkoho miſſionara pſchiſchła njeje, tam běchu hižom dawno
horliwi ſynowje katholſkeje cyrkwje, kiž z wjele wobcźežnoſcźemi, haj ze
ſtrachom ſwojoho žiwjenja wjeſołe powjeſtwo ſwjatoho ſcźenja
rozſchěrjowachu. Wjele tyſac jich je, kiž tež pſchi tym hubjenu ſmjercź
namakachu a tak na to ſame waſchnjo kaž prěni japoſchtołojo ze ſwojej
krewju wobſwědcžichu, zo ſu wumrjeli za wěrnoſcź Khryſtuſoweje cyrkwje.
Tola ja njemohł tu wſcho wupowjedacź, ſchtož je katholſka cyrkej za
rozſchěrjenjo wěrneje wěry cžiniła a hiſchcźe wobſtajnje cžini k
woſwjatoſcźenju a pſchewobrocźenju cžłowjeſtwa. Wſchudźom ma wona póſłow
ſwojeje wěry a po cyłej Europje ſu woſebite towaŕſtwa załožene, kiž k
tomule wubjernomu kóncej pſchinoſchecź dyrbja. Schtó njewě, kak wjele
miſſionarow kóžde lěto jenož z propagandy ♣fidei♠ (załož. 1622 wot
Hrjehorja ♣XV.)♠ ſo wupoſcźeła k pohanſkim ludam cyłoho ſwěta? Schtó
dale njeznaje horliwe ſkutkowanjo lyonſkoho towaŕſtwa we Francowſkej,
Ludwikowoho zjenocźenja w Bajerſkej, Leopoldinſkoho w Rakuſkej, kiž
kóžde lěto wjacy hacž tſi milliony ſchěſnakow zezběraju k podpjeranju
katholſkich duchownych bjez pohanami?

Toho a hinajſchoho wjacy cžinjeſche naſcha katholſka cyrkej <pb
n="62"/>a cžini to nětk hiſcheźe k pſchewobrocźenju, k polěpſchowanju
cžłowjekow a k jich woſwjatoſcźenju. Wona zawěrno ſamalutka je Jězuſowe
ſłowo pſchijała a ſwěrnje wot ſtarodawnych cžaſow ſem dopjelniła:
„Dźicźe do cyłoho ſwěta” atd. (Mat. 28, 19). Katholſka cyrkej, kaž je to
nětk rozprajene było, je cžłowjekow kóždoho lětſtotka k Jězuſowej wěrje
pſchewobrocźiła, wona pak tež hiſchcźe wjacy cžini; wona nawjeduje
wſchitkich pſchewobrocźenych w tutej wěrje tež ſwoje zbóžnoſcźenjo
ſkutkowacź. Lochko jej to budźe pola tych, kiž jeje napominanja ſebi k
wutrobje wozmjeja a kaž poſłuſchne dźěcźi na nju poſłuchaja, cźežko pak
pola mnohich, kiž ſwojim złym nakhilnoſcźam ſcźěhujo jeje dobre a
wužitne napominanja zacpěja a lochkomyſlnomu žiwjenju hołduja. Tajkich
polěpſchujo dyrbi cyrkej, jeli Khryſtuſowa cyrkej, krutoſcź nałožowacź a
ſpomožne ſchtrafy. Katholſka cyrkej a wona ſamalutka tež we tymle
naſtupanju ſo hako Khryſtuſowa pokazuje, dokelž ſo njekomdźi tež krute
ſrědki nałožecź k polěpſchenju a k ſwjatoſcźenju ſwojich wěriwych. Wona
zapowje tym, kiž ſo polěpſchecź nochcedźa, we ſpowjedźi wotwjazanjo,
woła we wěſtych padach, hdźež jeje pſchikaznje lochkomyſlnje ſo
pſcheſtupja, k wotſchtrafowanju móc ſwětneje wyſchnoſcźe, wotcźehnje
njedoſtojnym wěriwym wěſte dobroty a hnady, kotrež nabožni w cyrkwi
wužiwaju; napomina jich krucźe a zjawnje pſchez cyrkwinſkich
prědkſtojerjow, wupraji na nich, jelizo wſcho nicžo njepomha, cyrkwinſku
kłótbu a wuzanknje jich ſkóncžnje cyle ze zhromadźizny druhich wěriwych.
Poſlenja ſchtrafa woſobnje tych trjechi, kiž pſchecźiwo cyrkwi ſo
zběhnjeja, błudne wucžby w cyrkwi rozſchěrja a pſchez tute druhich
wěriwych do ſtracha jich cžaſnoho a wěcžnoho zahubjenja wjedźeja. Tajcy
błudni wucžerjo dyrbja nuznje z cyrkwje zdalowani bycź, njedyrbja-li
jich błudy dale wokoło ſo ſahacź a druhich wěriwych natyknycź.[59]⁾ Zo
katholſka cyrkej to cžini, pokazuja cyrkwinſke ſtawizny prěnjoho
lětſtotka <pb n="63"/>hacž do naſchoho cžaſa a wona njeboji ſo pſchi tym
ani złobow njezbožownych wuzanknjenych ani wołanja ſwojich
njepſchecźelow. Wona tama, kaž ſmy to w zańdźenym lěcźe widźeli, kóžde
njeprawo, kóždu łžu a njewěrnoſcź, kóždu zjawnu abo potajnu kſchiwdu a
porokuje kralam a khěžoram, hdyž woni ſo ſkhrobla, dla kajkohožkuli
wotpohladanja bójſke abo naturſke prawa ranicź. Wona dźerži, dokelž chce
wſchitkich k ſwjatoſcźi pſchiwjeſcź, woſobnje krucźe pola wſchitkich
ſwojich wěriwych na ſwěrnoſcź w mandźelſtwje a ſtaroſcźiwe wotcźehnjenjo
młodoſcźe; tohodla tež wona njedowoli nikomu, ſwoju žonu wopuſchcźicź a
pſchi jeje žiwjenju zaſo ſo woženicź, a tajka krutoſcź cyrkwje je
wſchitkim wěriwym jenož k ſpomožnomu wužitkej, pſchetož wona pokazuje
tak jenož zańcźměcźo Božoho ſłowa[60]⁾, kiž jaſnje to porucža, ſtaroſcź
za dobre wotcźehnjenjo njewinowatych dźěcźatkow a z tym ſwoju ſtaroſcź
za powſchitkowne zbožo ſwojich wěriwych. Zo by to poſlenje bóle a bóle
ſpěchowane było a zo by cyła cyrkej woſobnje za ſwoje duchowne zbožo a
ſwjatoſcź žiwjenja ſo ſtarała, poſtaji wona paſtyrjow, biſkopow a pod
nimi ſtojacych fararjow a duchownych, kotſiž na wſcho waſchnjo na to
ſwoju kedźbliwoſcź złožowacź dyrbja! Njeſwěrni paſtyrjo a biſkopowje,
kiž to zakomdźa, wotſadźa ſo wot zaſtojnſtwow, abo wotſchtrafuja ſo po
wobſtojacych cyrkwinſkich zakonjach na hinajſche waſchnjo. A tak ſtara
ſo katholſka cyrkej, woprawdźe jenej ſtaroſcźiwej macźeri runja, za
ſpomoženjo a ſwjatoſcźenjo wſchitkich ſwojich wěriwych, a miliſche abo
krucźiſche ſrědki trjebaju ſo wot njeje, zo by ſwoje wot Boha wupołožene
dźěło dopjelniła, kiž dha je: cžłowjekow dobrych a nabožnych cžinicź a
ſwjatoſcźicź. Tuteje winy dla tež pſchińdźe, zo katholſka cyrkej
woprawdźe:

♣d)♠ wjele ſwjatych wocźehnje. Njeje žadyn lětſtotk, kiž nam njemohł
pokazacź ſwojich ſwjatych. We prěnim lětſtotku běchu to ſwjecźi
japoſchtołojo a jich wucžownicy; we 2. a 3. njeſkóncžna mnohoſcź
ſwjatych martrarjow a wuznawarjow, <pb n="64"/>kiž buchu wſchitcy wot
pohanſkich khěžorow katholſkeje wěry dla martrowani: ſ. Juſtin († 167),
ſ. Polykarp († 167), ſwjata Perpetua a Felicitas († 203), ſ. Irenäus (†
200), ſ. Cyprian († 258), ſwjata Agatha († wokoło 259); we 4. a 5.
lětſtotku běchu to mnozy najwucženiſchich cyrkwinſkich wótcow, bjez
druhimi: ſwjaty Athanaſius († 373), ſ. Baſilius Wulli († 379), ſ.
Hrjehoŕ z Nazianza († 389), ſ. Jan Chryſoſtomus († 407), ſwjataj
Cyrillaj, jedyn biſkop we Jeruzalemje († 386), druhi patriarcha w
Alexandrii († 444), ſ. Ambroſius († 397), ſ. Hieronymus († 420), ſ.
Auguſtin abo Hawſchtyn († 430) a druhich wjacy. Tež ſpocžina we 4.
lětſtotku hižom putniſke žiwjenjo a płodźeſche wjele ſwjatych, na pſch.
ſwjatoho Pawoła († 340), ſ. Antonia († 356), ſwjatoho Nila, Arſenia,
Simona Stylitu (wokoło 450) a woſobnje ſ. Benedikta, załožerja wulkoho
rjada (narodź. 480, † 543). We 6., 7., 8., 9., 10. lětſtotku běchu
wyſche horjeka ſpomnjenych ſwjatych, kotſiž Khryſtuſowu wěru w Němſkej
rozſchěrjowachu, mjez druhimi: ſ. Hrjehoŕ Wulki († 604), ſ. Jan
jałmožnik († 619), ſ. Willibrod († 736), ſ. Jan z Damaſka († 780), a
ſwjataj japoſchtołaj Słowjanow ſ. Cyrill († 869) a Methodij († wokoło
890); ſ. Ludmiła († 927), ſ. Wjacſław († 936) atd. We 11., 12., 13.
lětſtotku mjez druhimi: ſwjecźi załožerjo cyrkwinſkich rjadow: ſ.
Romuald (1027), ſ. Bruno († 1101), ſ. Bernard († 1153), ſ. Dominik (†
1227) a joho rowjeńk Domaſch z Aquina († 1274), ſ. Franc z Aſiſſia (†
1226), ſwjata Brigitta († 1344) atd. We 14., 15., 16., 17. a 18.
lětſtotku: ſ. Jan z Nepomuka († 1383), ſ. Vincenc Ferrerius († 1419), ſ.
Kazimir († 1483), ſ. Jan z Boha († 1550), ſ. Ignac z Loyole († 1556), ſ.
Franc Xaverſki, japoſchtoł Indow, kiž po cyłej Indii a Japanſkej w
krótkim cžaſu wjele ludow a krajow pſchewobrocźi a pſchez mnohe dźiwy ſo
wuznamjeni[61]⁾, ſ. Karl Borromejſki († 1584), ſ. Thereſia († 1582), <pb
n="65"/>ſ. Domaſch z Villanovy († 1555), ſ. Jan z Kſchiža († 1591), ſ.
Aloyſij († 1591), ſ. Franc Salesſki († 1622), ſ. Vincenc z Paule (†
1660), ſ. Alfons Liguori, załožeŕ redemtoriſtow († 1787). Buſchtaj tež w
najnowiſchim cžaſu dwaj ſtawaj jeſuitſkoho rjada zbóžnaj prajenaj: Jan z
Britto, martraŕ († 4. febr. 1693), zbóžnoprajeny 11. febr. 1853 wot
nětcžiſchoho bamža, a Handrij Bobola († 16. meje 1657), zbóžnoprajeny
24. junija 1853, a zańdźene ſwjatki ſmy z radoſcźu widźeli, kak je
cžeſcźomny wjeŕch naſcheje cyrkwje, romſki bamž, z druhimi katholſkimi
biſkopami w Romje hromadu pſchiſchoł, zo by ſwjatych prajił 26
martrarjow, kiž ſu dla wěry Jězuſoweje w Japanſkej ſwoje žiwjenjo
podali. Tola je za mnje njemóžna wěc, tu w mojich knižkach jenož
najwoſobniſchich ſwjatych katholſkeje cyrkwje z mjenom mjenowacź a jich
hako najrjeńſche debjenſtwo naſcheje cyrkwje ſkładnoſtnje wopominacź.
Schtóž chce cyle wo tej wěcy pſchepokazany bycź, tón njech cžita hobrſke
ſpiſy Bollandiſtow: „Žiwjenjopiſy ſwjatych Božich”, kiž nětk hižom 53
tołſte folijoknihi (žiwjenja ſwjatych hacž do měſaca oktobra)
wopſchijeja. A kak wjele ſwjatych hiſchcźe budźe, woſobnje z prěnjoho
cžaſa naſcheje cyrkwje, kotrychž ſwjate žiwjenjo je jenož Bohu znate a
na kotrychž žadyn cžłowjek ſo dopomnicź njemóže? Ze wſchitkim prawom
ſwjecźi naſcha katholſka cyrkej ſwjatocžnje dźeń „wſchitkich ſwjatych
Božich”, zo bychmy wokomik na wulku mnohoſcź ſwjatych Božich pohladnyli
a Boha khwalili, kiž je ſwoju cyrkej w kóždym cžaſu jeje wobſtacźa
pſchez wubjerny pſchikład a žiwjenjo ſwjatych pſchekraſnił. Žel dyrbi
drje katholikej bycź, hdyž druhdźe kſcheſcźanow nadeńdźe, kiž wo
ſwjatych Božich nicžo wjedźecź nochcedźa, haj ſo ſměja, je-li wo nich a
jich dźiwach rycž; ale ſu to runje pak cuzowěriwi, kiž ſu zjawni
njepſchecźeljo wſchoho, ſchtož ma naſcha cyrkej w cžeſcźi, pak tak
bohazabycźiwi a njekhmani ludźo, zo lědom wěrja, kak dyrbjało to
mjaſnomu cžłowjekej móžno bycź, cyle Bohu ſłužicź a ſo woſwjatoſcźicź.
Ale tajcy zabudu, zo je woſwjatoſcźenjo a ſwjate žiwjenjo z wulkoho
dźěla płód hnady Božeje, kotraž ſo kóždomu nadobnje ſobudźěli, kiž ju
ſtaroſcźiwje wužiwa a z njej ſobuſkutkuje. Kóždy katholik <pb
n="66"/>pak, jenož poł rozwucženy, cžeſcźuje ſwjatych hako ſwjatych,
wuznawa, zo běchu kóždy cžas ſwjecźi w naſchej cyrkwi, kiž ſo na
wſchelake waſchnjo hako ſwjecźi wozjewichu a ſo wuznamjenjachu pſchez
znamjenja a dźiwy. Hižom w §. 5 je prajene było, zo Khryſtuſowa cyrkej,
kaž we prěnim cžaſu tak za wſchitke cžaſy móc měcź dyrbi dźiwy
ſkutkowacź, pſchetož Jězus Khryſtus, jeje załožeŕ, je ſwojej cyrkwi
zjawnje tule móc zawoſtajił (Mark. 16, 17; 16, 20; Jan 14, 12), tak zo
tež Luther to pſchidacź dyrbjeſche[62]⁾; wón praji mjenujcy: „Jelizo by
nuza požadała, a woni (katholikowje) ſcźenjo tyſchnoſcźicź chcyli, tak
by nam zawěſcźe zaležało, tež znamjenja a dźiwy cžinicź, prjedy hacž
bychmy ſcźenjo woſłabicź abo podcźiſchcźowacź dali.” Kaž ſo rozemi, je
Luther wopokazmo wěrnoſcźe ſwojeje cyrkwje pſchez znamjenja a dźiwy
dźenſa hiſchcźe winojty, a njenadeńdźemy najſkerje nikoho, kiž by nam wo
dźiwach něſchto powjedał, cžinjenych wot Luthera a z wonka katholſkeje
cyrkwje. Jenož my katholikowje mamy ſwjatych, kiž dźiwy a znamjenja
cžinjachu, ſo z tym hako ſwjatych wozjewichu, a tak ſpodźiwanomu ſwětej
dźenſa hiſchcźe pokazuja, zo dyrbi naſcha cyrkej Khryſtuſowa cyrkej
bycź. Njeſtanu ſo tež wjacy dźiwy tak huſto, kaž na ſpocžatku naſcheje
cyrkwje, ſchtož w naſchim cžaſu po bóle rozſchěrjenej wucžbje Jězuſowej
tež tak huſto wjacy trěbne njeje, dha ſo w naſchej cyrkwi hacž do
naſchoho cžaſa tola druhdy ſem a tam woprawdźe dźiwy ſtawaju, kiž ſu
najlěpſche ſwědcženja za jeje bójſke załoženjo. Cžitaj kóžde drobniſcho
wopiſane žiwjenjo ſwjatych nowiſchoho cžaſa: ſwjatoho Filipa Neria,
Franca Salesſkoho, Vincenca z Paule, Alfonſa Liguori, kiž bu hakle 1839
za ſwjatoho wuprajeny, abo njech wón dla ſwojoho pſcheſwědcženja do Roma
pucźuje a akty ſwjatoprajenja ſpomnjenych ſwjatych pruhuje a pſchehlada
a njebudźe wjacy pſchihłoſowacź tym, kiž praja, zo je hłupoſcź, do
dźiwow wěricź, abo zo ſu tute dźiwy z jebanſtwom wumyſlene wěcy, kotrež
ſo z wěſtoſcźu njemóža dopokazacź a <pb n="67"/>wobtwjerdźicź. Hdyž
něhdźe jena wěc za cžłowjeka wěſta bycź dyrbi, dyrbja za njoho wěſte
bycź pſchipiſane ſwjatym znamjenja a dźiwy, pſchetož jich pſchepytanjo a
pruhowanjo ſo z tajkej ſtaroſcźiwoſcźu a krutoſcźu wjedźe, zo dyrbi ſo
tomu kóžde zacžucźo za wěrnoſcź wotrjec, kiž by na jich prawoſcźi a
wěrnoſcźi dwělował. Znaty je tón podawk, kotryž je w naſtupanju tuteje
wěcy ſo ſtał pod Benediktom ♣XIV.♠ Hdyž tutón nabožny a wucženy bamž
hiſchcźe z kardinalom bě pod mjenom Lambertini, bu wón wot bamža do
kommiſſije wuzwoleny, kotrejž zaleži, wo ſwjatoprajenju ſwoje
zhromadźizny dźežrecź, wo nim rozſudźecź a je ſkóncžnje wuprajicź. Hdyž
wón junu hromadu piſanych aktow, kiž wo jenoho ſwjatoprajenju jednachu,
pſchehladowaſche, wopytaſchtaj joho woſobnaj jendźelſkaj proteſtantaj.
Lědom pak pócžnje ſo z nimaj rozrycžecź, bu na měſcźe k bamžej wołany.
Woteńdźo zamołwi ſo pola ſwojeju hoſcźow a proſcheſche jeju, na njoho
cžakacź, hacž by ſo zaſo wrócźił a pſchiſpomni ſkóncžnje: jeli ſo
knjezomaj lubi, móžetaj bjez tym tele akty pſchehladacź a pſchecžinitaj
tak na jara zajimawe waſchnjo cžas. Wobaj proteſtantaj cžinjeſchtaj po
kardinalowej radźe a pſchecžitaſchtaj jara wcźipnje žiwjenjo naſtupacoho
ſwjatoho, tež joho dźiwy a wſchelake pſcheſłyſchenja a pruhowanja, kiž
buchu wot najwucženiſchich mužow wſchelakich wědomoſcźow wotedate k
wobtwjerdźenju ſwjatoho žiwjenja a dźiwow. Po khětro dołhim cžaſu wrócźi
ſo kardinal a zamołwicy ſo dla ſwojeje dołheje njepſchitomnoſcźe,
wopraſcha ſo jeju: ſchto byſchtaj tola wot toho pruhowanja a ſudniſkich
procedurow naſtupacoho ſwjatoprajenja dźeržałoj? Wonaj jara ſo
ſpodźiwajo wotmołwiſchtaj, zo dyrbi tale woſoba (parſchona), wo kotrejž
ſo jedna, ſwjata bycź kaž žana druha. „Zda ſo knjezomaj”, prajeſche na
to kardinal, „hižom wopokazmow doſcź bycź, kotrež bychu to
wobtwjerdźiłe?” „Hiſchcźe wjacy hacž doſcź”, dóſta wón k wotmołwjenju.
„Nó dha njech, mojej knjezaj, wěztaj, zo my wot wſchitkich tych dźiwow,
kotrež ſo wamaj tak wujaſnjene a wobtwjerdźene zdadźa, ani jedyn
hiſchcźe hako płacźiwy ſpóznali njejſmy, dokelž hiſchcźe doſcź njeje,
ſchtož je po naſchim zdacźu <pb n="68"/>k tomu trěbne.” Proteſtantaj
buſchtaj pſchez tole wotmołwjenjo kardinala widźomnje natwarjenaj a
powucženaj, z kajkej kedźbliwoſcźu a krutoſcźu ta wot bamža hromadźe
zeſtajena kommiſſija ſkutkuje, hdyž ſo wo to jedna, nabožnoho cžłowjeka
naſcheje cyrkwje za zbóžnoho abo ſwjatoho zjawnje wozjewicź.

Swjatoprajenjo ſame ma ſwoje naſtacźo hižom z najprěniſchich cžaſow
katholſkeje cyrkwje. Tak poſtaji Klimant ♣I.♠ (93 po Khryſtuſu) k tomule
kóncej we měſcźe Romje, kotrež tehdom do ſydom wokrjeſow rozdźělene a
hiſchcźe z pohanami napjelnjene bě, ſydom notarow, kotſiž běchu
powołani, ſwěrnje žiwjenjo tych wot pohanow martrowanych romſkich
kſcheſcźanow a jich dźiwy napiſowacź a jomu podawacź. Bamž Fabian
pſchida jim (238) hiſchcźe ſydom diakonow, kotſiž dyrbjachu ſpomnjenych
notarow pſchi tym podpjeracź a wobſtajnje pod ſwojej kedźbu měcź. Podaty
wot nich protokoll bu wot bamža a najſtarſchich ſtawow romſkeje woſady
hiſchcźe jedyn krócź pruhowany a po cyle dobytej wěſtoſcźu bu wot bamža
wozjewjene, zo ma ſo martraŕ Boži za ſwjatoho dźeržecź. Na bamžowe
porucženjo bu nětk žiwjenjo ſwjatoho zeſtajene a napiſane, joho mjeno do
zapiſa ſwjatych (kanona) napiſane a wón hako ſwjaty cžeſcźowany. Wſcho
to na poſledku ſpomnjene ſo tež dźenſa hiſchcźe ſtawa, jelizo ſo wo
ſwjatoprajenjo ſtawa katholſkeje cyrkwje jedna, jenož we wjetſchej
měrje, hiſchcźe z wjetſchej ſtaroſcźiwoſcźu a krutoſcźu, kaž my horjeka
prajachmy. Nimale kóždomu ſwjatoprajenju w naſchim cžaſu prjedydźe
zbóžnoprajenjo. Wone je takrjec pſchihot a ſpocžatk k ſwjatoprajenju a
njedyrbi ſo ſtacź prjedy 50 lět po ſmjercźi toho, kiž dyrbi za zbóžnoho
ſpóznaty bycź. Pſchepytanjo a pruhowanjo žiwjenja a dźiwow traje najbóle
wjele lět dołho a njeſkóncži ſo, prjedy hacž njeje dopokazane, zo tón,
kiž hako zbóžny pſchipóznaty bycź dyrbi, pola cyłoho ludu, ſrjedź
kotrohož bě žiwy abo hdźež joho cźěło wotpocžuje, wuwołany je dla
ſwojoho ſwjatoho žiwjenja a dźiwow, kiž na joho napomocwołanjo ſo
ſtawachu. Po dołhim pſchepytanju, pſchi kotrymž dyrbja najnazhonjeniſchi
lěkarjo, pſchirodoſpytnicy a mathematikarjo ſobu ſkutkowacź, wozjewi ſo
ſkóncžnje, hdyž žadyn dwěl wjacy <pb n="69"/>njeje, zbóžnoprajenjo. Bamž
poda ſo k tomule kóncej z cyłej zhromadźiznu kardinalow do vatikanſkeje
cyrkwje, da ſebi a pſchitomnomu duchownſtwu a ludej wótſe liſt
zbóžnoprajenja pſchedcžitacź, po cžimž ſwjecźatko zbóžnoho, na wołtaŕ
ſtajene, ſo wotkryje, pokhadźi a wot wſchitkich pſchitomnych ſwjatocžnje
ſo cžeſcźuje. Pſchi tej ſamej ſwjatocžnoſcźi ſo tež wotpóſłanym toho
kraja, we kotrymž bě zbóžny žiwy abo hdźež joho powoſtańcžki wotpocžuja,
pſchiporucži, joho hako zbóžnoho cžeſcźowacź a joho zaſtupne próſtwy
pola Boha ſebi wuproſycź.

Pſchibjera-li nětk cžeſcźowanjo zbóžnoho dla nowych znamjenjow a dźiwow,
kiž pſchez joho zaſtupjenjo pola Boha z nowa ſo ſtawachu (k
najmjeńſchomu dyrbitaj ſo dwaj wot zbóžnoprajenja ſem ſtacź), dha ſo, po
nowym pſchepytanju ſpomnjenych dźiwow, kotrež ſo z hiſchcźe wjetſchej
ſtaroſcźiwoſcźu wjedu hacž prjedy, wot romſkoho bamža we cyrkwi ſ. Pětra
na ſwjatocžne waſchnjo wozjewi, zo móže tón dawno wotemrjety a zbóžny
hako ſwjaty wot cyłeje cyrkwje pſchipóznaty a cžeſcźowany bycź. Joho
mjeno zapiſa ſo potom do tak pomjenowanoho kanona ſwjatych a porucži ſo,
lětnje na wěſtym dnju wopomnjecźo toho ſwjatoho w cyłej cyrkwi
ſwjecźicź. Wyſche toho je cyła ſwjatocžnoſcź toho dnja nic jenož jara
kraſny a wažny dźeń za romſku cyrkej, ale za cyłe měſto. Dokelž
ſwjatoprajenjo ſo hižom z prěnjoho lětſtotka datiruje, kaž je ſo to
horjeka prajiło, a katholſka cyrkej w tymle cžaſu hiſchcźe hako
Khryſtuſowa cyrkej wot wſchitkich proteſtantow ſo pſchipóznaje, dha
pokazuje wjele proteſtantow zawěſcźe wulku njewědomoſcź abo wulku
njepſchiſtojnoſcź, kiž ſwjatoprajenjo w naſchej cyrkwi ſměſchne cžinja
abo cžeſcźowanjo ſwjatych kaž něſchto hłupe zacźiſnjeja.

Po tajkim tak lochko móžno njeje, zo bychmy my katholikowje we
cžeſcźowanju naſchich ſwjatych zjebani byli, a kóždy katholſki lud
kóždoho kraja ma jenotliwych ſwjatych, kotrychž žiwjenjo a dźiwy ſo tak
krucźe ſrjedź njoho zdźeržuja, zo by ſkoro błazniwoſcź była, ſpytowacź,
jomu pſchez kajkežkuli ſrědki <pb n="70"/>a mudrowanjo tule krutu wěru
wutorhnycź. Tak njebudźe to žane pjero katholſkomu ludej we nětcžiſchej
Sakſkej wotprajicź móc, zo bě ſwjaty Benno (narodź. 1010, wumr. 16.
junija 1106), hacžrunje wjele lětſtotkow hižom morwy, w miſchnjanſkim
kraju ſwjaty biſkop, kiž wſchudźom katholſku wucžbu wobkrucźowaſche, zo
bě wulki dobrocźeŕ za ſwój lud a zo je w žiwjenju a po ſmjercźi wot Boha
pſchekraſnjeny był z wulkimi dźiwami. A runje tak njebudźe nichtó
cžěſkomu ludej prjódkpiſacź móc, zo by tónle zaprěł ſwjate žiwjenjo
ſwojoho krala Wjacſława, arcybiſkopa Wojcźěcha a ſwjatoho Jana z
Nepomuka a dźiwy, kiž pola jich rowow ſo ſtawachu; njetłajitny cžerſtwy
cžeŕwjeny jazyk poſlenjoho ſwjatoho, kotryž kóždy dźens hiſchcźe hako
drohotny powoſtańcžk we Vitſkej cyrkwi w Prazy wohladacź móže a dźiwy,
kiž we wſchelakim cžaſu tam ſo ſtałe ſu, rycža wótſiſcho hacž hort
zełhanoho njepſchecźela katholſkeje cyrkwje, kiž ſo wuprócuje, cžěſki
lud dla tutoho cžeſcźowanja hako hłupy wopiſacź a wuwołacź.

Tak wobſwědcžeja ſwjecźi pſchez ſwoje ſwjate žiwjenjo a ſwoje dźiwy, zo
katholſka cyrkej wubjerne ſwědcženja za ſwoju ſwjatoſcź z kóždoho
lětſtotka wobſedźi a zo dyrbi wona woprawdźe Khryſtuſowa cyrkej bycź,
kotrejž je bójſki załožeŕ móc zawoſtajił, ſwoju wěrnoſcź pſchez
znamjenja a dźiwy wobtwjerdźowacź.

Dyrbjał pak tež jedyn wſchitke dźiwy ſwjatych katholſkeje cyrkwje
zaprěcź, dha tola njezamóže, dwaj dźiwaj jej wotrjec, kotrajž dźeń wote
dnja na ſwojej płacźiznje pſchibjerataj a tež najwjetſchomu
njepſchecźelej naſcheje cyrkwje wocži wocžinicź dyrbitaj, je to
njewuprajomnje ſpěſchne rozſchěrjenjo naſcheje cyrkwje na cyłym ſwěcźe a
jeje wobſtajne tudybycźo ſrjedź zwonkownych a nutskownych pſchecźiwnikow
a njepſchecźelow. Njeběchu ſo hiſchcźe tſi lětſtotki minyłe, a naſcha
katholſka cyrkej mějeſche hižom wſchudźom na ſwěcźe wěriwych, tak zo
ſami pohanjo tomu ſo jara ſpodźiwachu a tohodla jara ſtyſkniwi
buchu.[63]⁾ Hižom tehdy <pb n="71"/>praji pohanſki mudry Seneka[64]⁾:
„Tak daloko ſmy hižom pſchiſchli, zo je ſo kſcheſcźanſke ludźiſko do
wſchitkich krajow rozſchěriło; a zo woni pſchemócowani ſo hižom
ſkhrobla, zakonje prědkpiſacź dobycźerjam.” A z kajkimi ſrědkami ſo
rozſchěrjowaſche naſcha luba cyrkej? To je runje tón dźiw, kotryž ſo
woſpjetowaſche hacž do naſchoho cžaſa! Wona ſo njerozſchěrjowaſche kaž
njekatholſke cyrkwje nowoho cžaſa na kſcheſcźanſkej zemi, ně — wona
twarjeſche ſo ſrjedź najdźiwiſchich pohanow a wona njemějeſche k tomu
žane hinajſche ſrědki hacž ſ. ſcźenjo a krej ſwojich ſłužobnikow; wona
njemóžeſche cžłowjekam wucžbu zjewicź, kotraž by na ſebi lochka była,
pohanam ſo lubiła a rozpuſchcźitomu žiwjenju polěkowała, kaž wucžba
wjacorych cyrkwjow naſchoho cžaſa, ale jenož ſebjezaprěcźo žadacu wucžbu
Jězuſowu; wona njenamaka podpjeru pſchi ſwojim rozſchěrjenju na mócnych
ſwětnych regentach a wjeŕchach, kaž proteſtantſka, ale ſpuſchcźi ſo
ſamalutka na pomoc ſwojoho załožerja, a najmjenje dowoli wona ſwojim
prěnim ſłužobnikam, měſchnikam, wjele ſwobodnoſcźow a cžaſnoho wužitka
kaž tale; pſchetož katholſki duchowny nima tſecźi dźěl dokhodow kaž na
pſch. prědaŕ jendźelſkeje cyrkwje, njeſmě tež do mandźelſtwa ſtupicź
(ſchtož bu pola někotrychžkuli hižom wina k njeſwěrnomu wotpadej wot
cyrkwje), ale dyrbi, hdyž chce hewak ſwěrny ſłužobnik ſwojeje cyrkwje
bycź, ſo pſchewinycź hacž do ſwojeje ſmjercźe. A hlejcźe dha! hacžrunje
to a tamne njebě a dźens hiſchcźe njeje, dha je naſcha katholſka cyrkej
tola w Europje wjacy hacž dwaj krócź wjetſcha, hacž wſchitke
proteſtantſke cyrkwje hromadźe (augsburgſka konfeſſia, helvetſka abo
kalvinſka cyrkej a jendźelſka). Pſchetož po „cyrkwinſkim pokazowarju”
wot Hahna w lěcźe 1842 ſu w cyłej Europje jenož hromadźe 54 millionow
proteſtantow, pſchi tym pak 116 millionow katholikow. Zo w druhich
krajach naſcheje zemje, woſobnje w Aſiſkej a Africy, hdźež krawne
pſcheſcźěhanja na miſſionarow cžakaju, nimale cyle žani cuzowěriwi
njejſu, je <pb n="72"/>njezaprějomna wěc, pſchetož najwobcźežniſche
dyrbi woženitomu prědarjej, kiž ma ſwójbu a wyſche toho w nadobiznje
žiwy je, bycź: ſo do ſtracha žiwjenja podacź a ſwoju krej zaſtajicź za
wucžbu, wo kotrejež wěrnoſcźi ſo ženje pſchepokazacź njemóže.[65]⁾ Hinak
je to pola katholſkich miſſionarow; woni du z pſcheſwědcženjom do
pohanſkich krajow, zo woprawdźe wozjewja wucžbu Syna Božoho a woni
nimaju pſchi tym nicžo cžaſnoho zhubicź, ale móža jenož pſchi tym
njepoměrnje wjele dobycź, nowopſchewobrocźenym mjenujcy wěrnu wěru a
pſchez nju zawdawk wěcžneje zbóžnoſcźe, ſebi ſamym pak drohotnu
błyſchcźatu krónu martraŕſtwa! Je hižom ſpěſchne rozſchěrjowanjo
naſcheje cyrkwje pod najwjetſchimi zadźěwkami dźiw, kiž nichtó zaprěcź
njemóže, dha je w tej ſamej měrje dźiw jeje tudybycźo a wobſtacźo ſrjedź
njelicžomneje mnohoſcźe zwonkownych a nutskownych njepſchecźelow. Kak
wulka je mnohoſcź njepſchecźelow naſcheje cyrkwje! Wot pohanow bě a je
wona hidźena dla horliwoſcźe we jich pſchewobrocźenju, wot błudnych
wucžerjow a nowotarjow dla ſwojeje krutoſcźe we cžiſtej a wěrnej wěrje,
wot bohazabycźiwych mócnarjow dla kedźbliwoſcźe na ſwědomja ſwojich
wěriwych, wot mudrych ſwětnozmyſlenych dla ſwojeje ſtaroſcźe za wěrnu
mudroſcź a wěcžne žiwjenjo, wot hrěſchnikow dla ſwojeje nutrnoſcźe, z
kotrejž wona napomina a njeprawo tama a ſchtrafuje — a wſchitcy cźile
njepſchecźelojo zjenocźeni ſpytowachu dołhe lětſtotki a ſpytuja dźens
hiſchcźe naſchu cyrkej knicžomnicź a wutupicź, ale njemóža! Podarmo <pb
n="73"/>je jich dżiwja móc, podarmo jich zjawne a potajne namocowanjo,
podarmo ſu najwuſtojniſche ſrědki, ju zahubicź a tak prjedyprajenjo jeje
bójſkoho załožerja (Mat. 16, 18) ſměſchne cžinicź; wona wobſtoji,
wobſtoji nimale 19 lětſtotkow, bywa kóžde lěto rjeńſcha a mócniſcha; a
zhubili ſu ſo jeje najwjetſchi njepſchecźeljo, a rozpjeŕſcheni a
wohańbjeni budźa tež w naſchim cžaſu wſchitcy, kiž ſu tak wrótni,
pſchecźiwo njej wuſtupicź. Njeje to dźiw, wulki dźiw, wobſtajny dźiw,
kiž tež njepſchecźeljo naſcheje cyrkwje pſchidacź dyrbja? Na tajke
waſchnjo ma tohodla naſcha katholſka cyrkej nic jenož ſwjatu wucžbu,
wona je we kóždym cžaſu cžłowjekow ſwjatoſcźiła, wobſedźi tež woprawdźe
ſwjatych a jaſne ſwědcženja ſwjatoſcźe: znamjenja a dźiwy!

Pſchiſpomnjenjo. Tak někotryžkuli njewucženy mohł ſnadź prajicź: Jelizo
katholſka cyrkej ſwjata, kak to potom pſchińdźe, zo ma we ſwojim klinje
wjele hrěſchnikow, kiž jeje ſwjatoſcź pomjeńſcheja a takrjec
ſknicžomnjeja?

Wotmołwjenjo: Njezaprějemy, zo ſu w naſchej cyrkwi hrěſchnikowje a to
tež druhdy wulcy hrěſchnicy, ale:

♣a)♠ Hižom ſtrowy rozom praji, zo to hinak bycź njemóže. Pſchetož bychu
na zemi ſami nabožni a ſwjecźi byli, k cžomu potom cyrkej? Potom njeby
cyrkej trěbna była a Jězus Khryſtus ju załožicź njetrjebaſche. Wona
wobſtoji wjele wjacy po Jězuſowym wotpohladanju jenož dla hrěſchnikow,
zo bychu woni we njej k ſebi pſchiſchli, ſo polěpſchowali a we njej
namakali ſpomoženjo ſwojich duſchow, a tohodla budźa we njej hrěſchnicy
hacž do kónca ſwěta.

♣b)♠ Zo to hinak bycź njemóže, haj zo to tak bycź dyrbi, praji Jězus
Khryſtus ſam. Tohodla pſchiruna ſwoju cyrkej jenomu polej (Matej 13,
25), na kotrymž je nic jenož pſcheńca, ale tež pjanka; jenej bróžni, na
kotrejž hoſpodaŕ nic jenož dobru pſcheńcu namaka, ale tež pluwy (3, 12);
jenej ſycźi, w kotrejž ſo nic jenož dobre ryby łója, ale tež ſkažene
(13, 47. 48); kwaſnej ſwjatocžnoſcźi (22, 2), na kotrejž tež dźěl maju
njedoſtojni; jenej cžrjódźe wotrocžkow (25, 14), bjez kotrymiž běchu zli
a dobri; jenomu ſtadłu, w kotrymž ſo nic jenož wowcy namakaju, ale tež
kózliki (25, 32). Pjanka ſrjedź pſcheńcy, wo kotrejž Jězus w ſwjatym
ſcźenju rycži, ſu hrěſchnicy, kiž drje zwonkownje cyrkwi pſchiſłuſcheja,
kiž pak žane wěrne a žiwe ſtawy cyrkwje njejſu, ale poł morwe. Wo nich
płacźi ſłowo ſwjatoho piſma (Wozjew. Jan. 3, 1): „Ty <pb n="74"/>maſch
drje mjeno, zo ſy žiwy, ty pak ſy morwy.“ A na nich, jelizo woni hnadny
cžas w cyrkwi njewužiwaja, dopjelni ſo junu Jězuſowe ſłowo (Mat. 13,
30): „Njech woboje hromadźe roſcźe hacž do žnjow a we cžaſu žnjow chcu
ja žnjeńcam prajicź: wubjerajcźe najprjedy pjanku a zwježcźe ju do
walcžkow, zo by ſo ſpaliła, pſcheńcu pak zhromadźcźe do mojeje bróžnje.“

♣c)♠ Skóncžnje je to tež dobre, zo pſchi dobrych w cyrkwi tež zli ſo
namakaju. Pſchetož woni ſu dobrym wobſtajnje k wottraſchacomu
pſchikładej, kak njezbožowny tón je a budźe, kiž je zły a zaſlepjeny
hołduje ſwojim złym nakhilnoſcźam. Wyſche toho pak poſkicźeja tež zli
ludźo w towaŕſtwje dobrych poſlenim pſchiležnoſcźe, wſchelake
póccźiwoſcźe wuſkutkowacź, kotrež bjez pſchebywanja ſrjedź złych
njebychu ženje wuſkutkowacź móhli, kaž: luboſcź pſchecźiwo
njepſchecźelam, pokornoſcź pſchecźiwo rozhněwarjam, ſebjezaprěcźo,
ponižnoſcź atd. a dadźa na tajke waſchnjo naſtork k rozmnoženju naſchich
zaſłužbow za kraleſtwo njebjes. Kraſna kwětka zda ſo nam wjele
rjeniſcha, jeli ju nadeńdźemy bjez cźernjojtymi kwětkami; tak změje tež
Bóh luby Knjez na nas, ſwojich dźěcźoch, wjele wjacy wjeſołoſcźe, hdyž
ſmy jomu ſwěrni woſtali ſrjedź powſchitkownoho ſkaženja, ſrjedź
hrěſchnikow.

3. Tſecźe znamjo Khryſtuſoweje cyrkwje, kaž horjeka prajachmy, je to, zo
je wona pſchezcyłna abo zo je wona, kaž bójſki załožeŕ to chcyſche,
załožena ♣a)♠ za wſchitke kraje, ♣b)♠ za wſchitke ludy a wſchěch
cžłowjekow a ♣c)♠ za wſchitke cžaſy. Njemóže nichtó zaprěcź, zo ma
naſcha katholſka cyrkej tele znamjenja ſamalutka na ſebi pſched
wſchitkimi druhimi.

Schtož ♣a)♠ prěnje naſtupa, dha je naſcha katholſka cyrkej,[66]⁾ byrnje
tež nimale w kóždym lětſtotku njedoſtojne ſtawy wot ſo dźěliła, tola
pſchecy tak wulka, zo we wſchitkich krajach naſcheje zemje najwjacy
wěriwych licži bjez wſchitkimi druhimi, haj zo wona wjacy wěriwych
licži, hacž wſchitke njekatholſke hromadźe. Hacžrunje w kóždym cžaſu
krawne pſcheſcźěhanja ju w ſtarym kaž nowym cžaſu domapytachu, dha ſu
tola Italſka, Francowſka, Schpaniſka, Portugalſka, Belgiſka a Rakuſka
nimale cyle katholſke, najwjetſchi dźěl Němcow wuznawa katholſku cyrkej,
haj tež we Schwajcaŕſkej a Hollandſkej kaž we Jendźelſkej njebě
katholſka cyrkej ženje bjez wuzna<pb n="75"/>warjow; tſi ſchtwórcźiny
Irlandſkeje ſu katholſke, hacžrunje hižom nimale tſi lětſtotki
podcźiſchcźowanjo a hłód dźěłacź dyrbi na „pſchewobrocźenju“ irlandſkoho
ludu. Su ſkóncžnje tež hiſchcźe katholikowje, byrnje jich tež mało było
w pſchirunanju z druhimi krajemi: w Schwedſkej, Danſkej a Norwegſkej.
Južna Amerika dyrbi ſo nimale cyła katholſka mjenowacź; runje tak
Mekſiko, Kaliforniſka, Kuba, St. Domingo, Kanada, Louiſiana; w połnócnej
Americy ſo katholſka cyrkej widźomnje rozſchěrjuje; afrikanſke kupy ſu k
wjetſchomu dźělej katholſke; w Aethiopiſkej, Egiptſkej, Algiru a Tuniſu
ſu wulke katholſke biſkopſke ſydła. Ale tež w aſiatiſkich krajach je
Bohu dźakowane hižom wjele katholikow; na ſpocžatku cyrkwje hacž do
najnowiſchoho cžaſa wobſtajnje pſcheſcźěhana, licži wona tež tam njemało
a to za wěru Jězuſowu horliwych katholikow, kiž dyrbja kóždy wokomik
pſchihotowani bycź, ſwojeje wěry dla najboloſtniſcheje ſmjercźe
wumrjecź.

K wopokazmu powſchitkownoho rozſchěrjenja naſcheje katholſkeje cyrkwje
damy nětk krótki ſtatiſtiſki pſchehlad ſcźěhowacź wſchitkich katholſkich
biſkopſkich ſydłow po cyłym ſwěcźe a z njoho móže ſo zawěſcźe tež mjenje
wucženy pſchepokazacź, kak wulka naſcha katholſka cyrkej po prawym je;
wona ſo zawěſcźe ſchtomej pſchirunawa, kiž ſwoje hałozy wupſchěſtrěwa na
wſchitke kraje a kraleſtwa ſwěta.

Sydła katholſkich biſkopow po cyłym ſwěcźe.[67]⁾

Europa:

Cžiſło. Kraj: arcybiſkopow. biſkopow. arcybiſkopow. biſkopow.
japoſchtołſk. vikarow. ſumma.

1 Schpaniſka 9 49 4 59

2 Portugalſka 3 16 — 19

3 Francowſka 17 69 — 86

4 Italſka 47 217 — 264

Ma ſo pſchenjeſcź: 76 351 1 428

<pb n="76"/>

Cžiſło. Kraj: arcybiſkopow. biſkopow. japoſchtoł. vik. arcybiſkopow.
biſkopow. japoſchtoł. vik. ſumma.

Pſchenoſchk: 76 351 1 428

Mjenujcy: 1. Venecianſka 2 9

2. Lombardſka 1 8

3. Genueſiſka 1 5

4. Piemont 2 17

5. Sardinſka 3 8

6. Parma 3

7. Modena 1 4

8. Toſkana 4 18

9. Bamžowe kraje 9 60

10. Neapolſka 20 71

11. Sicilia a Malta 4 14

5 Schwajcaŕſka — 5 — 5

6 Belgiſka 1 5 — 6

7 Hollandſka 1 4 — 5

8 Němſka 9 31 4 — — — —

a to: 1. Pruſka 2 6 — 8

2. Bajeŕſka 2 6 — 8

3. Hannoverſka — 2 — 2

4. w druhich němſk. krajach 1 4 4 9

5. Rakuſka 14 50 — 64

a to: ♣a)♠ w tak mjenowan. němſkej Rakuſkej 5 15

♣b)♠ we Wuheŕſkej 3 17

♣c)♠ w Galiciſkej 3 4

♣d)♠ w Khorwatſkej a Sławonſkej 1 3

♣e)♠ w Sedmihródſkej 1 3

♣f)♠ w Dalmatſkej 1 8

♣g)♠ (w Venecianſkej 2 9 .)

9 Britanſka 5 36 3 44

a to: 1. Jendźelſka 1 12

2. Schotſka 3

3. Irſka 4 24

10 Ruſowſka 3 17 — 20

11 Schwedſka a Norwegſka — — 1 1

12 Turkowſka 5 7 5 17

Ma ſo pſchenjeſcź: 110 493 14 617

<pb n="77"/>

Pſchenoſchk: 110 493 14 617

13 Grichiſka 1 4 — 5

14 Joniſke kupy 1 1 — 2

Europiſke biſkopſtwa: 112 498 14 624

Aſia:

1 Aſiatiſka Turkowſka 22 45 2 67

mjenujcy: 1. Lacźanſcy 4 2 2

2. unirowani Grichojo 4 10

3. = Armenojo 4 10

4. = Syrojo 4 8

5. = Chaldaiſcy 3 7

6. Maronitojo 3 6

2 Perſiſka — 1 — 1

3 Pſchedindiſka 1 2 19 22

4 Zadnjoindiſka — — 11 11

5 Chineſiſka — 1 23 24

6 W druhich aſiatiſkich krajach 1 3 2 6

Aſiatiſke biſkopſtwa: 24 50 57 131

Afrika:

Połnócna Afrika a Egiptowſka — 5 3 8

Na wjecžornych brjohach — 4 3 7

Na južnych kóncach, na rańſchich brjohach a w nutskownej Africy — 2 7 9

Afrikanſke biſkopſtwa: — 11 13 24

Amerika:

1 Połnócna Amerika 9 62 4 75

a to: 1. jendźelſka połnócna A 2 21 —

2. zjenocźene ſtaty 7 41 4

2 Srjedźna Amerika 5 22 2 29

a to: 1. Mexiko 1 10

2. Central-Amerika 1 7

3. Weſtindiſke kupy 3 5 2

Ma ſo pſchenjeſcź: 14 84 6 104

<pb n="78"/>

Pſchenoſchk: 14 84 6 104

3 Južna Amerika 7 38 3 48

a to: 1. Nowa Granada 1 6

2. Venecuela 1 2

3. Guyana 1 3

4. Braſilia 1 11

5. Ekuador 1 2

6. Peru 1 5

7. Bolivia 1 3

8. Chile 1 3

9. Argentinſka republika 4

10. Paraguay 1

Amerikanſke biſkopſtwa: 21 122 9 152

Oceania:

1 Auſtralia 1 6 1 8

2 Na druhich kupach oceanſkich — 3 7 10

Oceaniſke biſkopſtwa: 1 9 8 18

Rekapitulacia:

1 Biſkopſtwa w Europje 112 498 14 624

2 = = Aſiſkej 24 50 57 131

3 = = Africy — 11 13 24

4 = = Americy 21 122 9 152

5 = = Oceanii 1 9 8 18

Po tajkim w cyłym ſwěcźe: 158 690 101 949

Krótki pſchehlad biſkopſtwow po ritach (wobrjadach):

Cžiſło. po łacźanſkim. po grichiſkim. po armeniſkim. po ſyriſk. po
chaldäiſkim. Maronitowje. Koptowje. ſumma.

1 Europa 601 21 2 — — — — 624

2 Aſia 71 14 15 12 10 9 — 131

3 Afrika 21 — 1 1 — — 1 24

4 Amerika 152 — — — — — — 152

5 Oceania 18 — — — — — — 18

Cyła kath. cyrkej ma 863 35 18 13 10 9 1 949

<pb n="79"/>

Pſchirunamy-li po tutym pſchehladźe naſchu wſchudźom rozſchěrjenu cyrkej
z druhimi njekatholſkimi cyrkwjemi, móžemy woprawdźe wažne praſchenjo
ſtajicź: Hdźe je jenicžka wot nich tak powſchitkownje rozſchěrjena kaž
wona? Hdźe je na pſch. lutherſka cyrkej z wonka Němſkeje, Schwedſkeje a
zjenocźenych ſtatow Ameriki? a kak wulka je we druhich krajach? Hdźe je
kalvinſka cyrkej z wonka Francowſkeje a k dźělu Schwajcaŕſkeje? Hdźe je
jendźelſka cyrkej z wonka Jendźelſkeje? Hdźe je zwinglianſka cyrkej z
wonka Schwajcaŕſkeje? Hdźe a w kelko krajach ſu rozſchěrjene wſchitke
druhe njekatholſke cyrkwicžki, kiž ſu huſto na jenož mały kruch kraja
wobmjezene? A hdźe a we kak wjele krajach knježi z wonka Ruſkeje
ruſka-grichiſka cyrkej? abo grichiſka we Turkowſkej z wonka Turkowſkeje?
Poſlenjej cyrkwi ſtej drje we Ruſowſkej a Turkowſkej a ſem a tam
hiſchcźe we jimaj ſuſodnych pomjeznych krajach rozſchěrjenej, ženje pak
tak powſchitkownje, kaž romſkokatholſka cyrkej.

♣b)♠ Katholſka cyrkej je tež pſchezcyłna w naſtupanju cžaſa; pſchetož
njeje žadyn lětſtotk, w kotrymž njebychu katholikowje byli. Katholſka
cyrkej bě tu hižom, prjedy hacž proteſtantſka naſta; haj ſam załožeŕ
proteſtantſkeje cyrkwje, Luther, wuzna: zo je wón papiſta abo bamžnik
(pſchiwiſnik bamža) był, prjedy hacž je jomu pſchipadnyło, evangelſku
cyrkej załožicź. Dawno hižom bě tu katholſka cyrkej, hacž ſekty
Monotheletow, Eutychianow, Neſtorianow, Pelagianow a Arianow ſwoju haru
cźěrjachu, pſchetož z njeje wuńdźechu tele wſchelake ſekty a chcychu
ſebi, njeſpokojne z katholſkej wěru, po wumyſlenych zaſadach woſebite
cyrkwicžki twaricź; tohodla dyrbjeſche katholſka cyrkej prjedy bycź,
hacž wone wſchitke; — abo je wottorhnjena hałžka prjedy hacž ſchtom, na
kotrymž bě wona wuroſtła?

Wěrna, Khryſtuſowa cyrkej dyrbjeſche wobſtacź wot ſwojoho załoženja ſem
hacž do naſchoho cžaſa; to móže hacž na najjaſniſcho dopokazane bycź wot
naſcheje katholſkeje cyrkwje. Njech nam tola njepſchecźeljo naſcheje
cyrkwje praja a pokazaja, zo je wona w hinajſchim cžaſu załožena była,
hacž we tym cžaſu, hdźež je Syn Boži ſam ju natwarił? <pb n="80"/>Wěmy z
wěſtoſcźu cžas mjenowacź, we kotrymž wſchitke cyrkwje z wonka
katholſkeje załožene buchu a znajemy tež jich załožerjow; tak wěmy cyle
wěſcźe, zo je arianſka cyrkej w lěcźe 324 załožena była wot Aria,
neſtorianſka 430 wot Neſtoria, lutherſka 1517 wot Luthera, kalvinſka
1536 wot Kalvina, a znajemy tež ſobu wſchelake kraje a měſta, hdźež
ſpomnjeni wucžerjo ſwoje cyrkwje załožichu. Bě to pola arianſkeje
Egiptowſka, pola neſtorianſkeje Thracia, pola lutherſkeje měſto
Wittenberg, pola kalvinſkeje měſto Genf atd. Zaprěja-li tohodla
njepſchecźeljo naſcheje cyrkwje, zo je wona wot Khryſtuſa, Syna Božoho,
załožena była, dha njech nam tola hinajſchoho załožerja mjenuja; ſchtó
tutón bě, hdźe bě žiwy a we kotrym cžaſu katholſku cyrkej załoži? Na
tele praſchenja wocžakujemy zawěſcźe podarmo wotmołwjenjo, pſchetož tež
najwjetſchi njepſchecźeljo naſcheje cyrkwje dyrbja wuznacź, zo je wona
wjele ſtarſcha, hacž wſchitke ſekty, zo wona hacž do cžaſa japoſchtołow
a jeje wěrnoho załožerja doſaha, kiž je Syn Boži, Jězus Khryſtus.
Splahowanſki ſchtom naſcheje cyrkwje jej wubjerne ſwědcženjo dawa, zo je
wona woprawdźe tak, kaž ſwjate piſmo powjeda, załožena była, mjenujcy
wot Jězuſa Khryſtuſa w lěcźe 33 po jeho narodźe, w měſcźe Jeruzalemje,
hdźež wón wucžeſche, prědkſtojerjow ſwojeje cyrkwje pomjenowa a hiſcheźe
prjedy ſwojoho do njebjesſpěcźa ſwjatocžnje jejnym prědkſtojerjam ſlubi:
„Ja woſtanu pola was hacž do kónca ſwěta.“ — „Ja chcu Wótca proſycź a
wón da wam druhoho tróſchtarja, Ducha ſwjatoho, zo by wón pola was
woſtał wěcžnje.“ (Jan 14, 16.)

♣c)♠ Jězuſowa cyrkej bu wot njoho tež załožena za wſchitke ludy a
wſchitkich cžłowjekow, pſchetož pola Jězuſa njebě wſchelakoſcź woſobow a
w joho cyrkwi njebě žadyn Žid ani Gricha, žadyn wotrocžk ani ſwobodny,
žadyn muž ani žona, dokelž wſchitcy ſu jeni we Khryſtuſu Jězuſu. (Gal.
3, 28.) To widźimy tež hacž na najrjeńſcho wobtwjerdźene we katholſkej
cyrkwi. Pſchetož wona njeje tajka, zo by jenož za wěſty lud załožena a
roz<pb n="81"/>ſchěrjena była, ale kaž kóždy ze ſamotnymaj wocžomaj
widźi, je za kóždy lud a kóždu narodnoſcź, tohodla wona tež njehlada na
to, hacž ſu jeje ſobuſtawy Němcy, abo Serbja, abo Francowzowje, abo
najdźiwiſchi wobydlerjo afrikanſkich puſcźinow, a na to ſame waſchnjo
wona tež njehlada na woſobnoſcź we njej bydlacych wěriwych; wona
njepſcheměni wyſokim a woſobnym woſobam (parſchonam) k luboſcźi ſwoju
wucžbu a njecžini jim ſwoje pſchikaznje miliſche abo lóžſche; kralowje a
khěžorowje dyrbja tu ſamu wěru wuznacź, te ſame pſchikaznje dźeržecź kaž
najnižſchi proſcheŕ. Teje ſameje winy dla njecźeŕpi naſcha katholſka
cyrkej tež nikoho, kiž by we njej nowotne wucžby rozſchěrił abo
njecyrkwinſke zaſady naſtajił a runa ſo we tymle naſtupanju cyle ſwojomu
bójſkomu załožerjej, kiž (Mat. 5, 18) na piſmicžko a dypk zakonja
dźeržeſche a (Mat. 24) prjedy prajeſche, zo njebjo a zemja prjedy
zahinjetej, prjedy hacž by joho ſłowo zahinyło. Skóncžnje naſcha
katholſka cyrkej tež njehlada na wědomoſcź a wucženoſcź ſwojich
ſobuſtawow; wona bjez rozdźěla zdźěłanoſcźe kóždomu to poſkicźa, ſchtož
je jomu trěbne a wužitne k wěcžnej zbóžnoſcźi; jeje wucžba je tak jaſna
a zrozemita, zo móže tu ſamu tež njewucženy muž wopſchijecź a zo je
kóždomu lochko, tež bjez ſchtudowanja a cžitanja biblije zbóžnoſcź
doſahnycź, jeli wón jenož to cžini, ſchtož cyrkej joho wucži a jomu
porucža. Wona je tohodla woprawdźe ta cyrkej, kotraž je załožena za
wſchitkich cžłowjekow a kotraž móže po ſwojim załožerju wot ſebje
wuznawacź: zo ſo we njej khudym ſwjate ſcźenjo prěduje.

4. Wěrna cyrkej (Khryſtuſowa) dyrbi na poſledku tež japoſchtołſka bycź
t. r. wona dyrbi, kaž prajachmy ♣a)♠ tu ſamu wucžbu wucžicź, kotruž
japoſchtołojo wucžachu, ♣b)♠ te ſame ſakramenty wudźělecź, kotrež
japoſchtołojo wudźělachu a ♣c)♠ jenož prědkſtojicźerjow měcź, kiž wot
japoſchtołow wukhadźeja a ſwoju móc wot jenoho japoſchtołſkoho muža a
potomnika ſwjatych japoſchtołow dóſtachu.

Wſcho to nadeńdźemy bjeze wſchoho dwěla jenož na naſchej katholſkej
cyrkwi, wona dźens hiſchcźe: ♣a)♠ tu ſamu wucžbu wucži, kotruž ſwjecźi
japoſchtołojo wucžachu. <pb n="82"/>Njeje to tež zawěſcźe žadyn dźiw;
jelizo wona, kaž bu prjedy prajene, hacž do cžaſow ſwjatych japoſchtołow
doſaha, a japoſchtołſke naſtacźo ma, dyrbi tež ſwoju wucžbu wot ſwj.
japoſchtołow měcź, dokelž japoſchtołojo najprjedy po Jězuſowej ſmjercźi
a donjebjesſpěcźu w naſchej cyrkwi prědowachu. Jenož zwjeŕchne
pſchirunanjo nětcžiſcheje wucžby naſcheje cyrkwje z prěnjotnej
japoſchtołſkej wucžbu, napiſanej w ſwjatym piſmje, pokazuje, zo wona tež
nětk hiſchcźe hacž na najdrobniſche wěcy wſcho a to ſame wucži, ſchtož
ſwjecźi japoſchtołojo wucžachu. Tak njeje ženje ſłyſchane było, zo by
wona, kaž někotre njekatholſke cyrkwje, zaprěła ſłowo japoſchtoła Pawoła
(2. Kor. 5, 15): „Zo je Khryſtus za wſchitkich wumrjeł, zo wěra bjez
luboſcźe nicžo njepomha (1. Kor. 13, 2), abo zo je wěra bjez ſkutkow
morwa“ (Jak. 2, 17) atd.; pſchetož ſ. Pawoł a ſ. Jakub běſchtaj
japoſchtołaj, kotrajž zawěſcźe najprjedy wjedźecź dyrbjeſchtaj, ſchto bě
wucžba Khryſtuſowa a ſchto nic.

♣b)♠ Katholſka cyrkej je tež japoſchtołſka w naſtupanju ſwjatych
ſakramentow, t. r. wona runje tak wjele a te ſame ſakramenty wudźěla,
kotrež ſu wudźěleli ſwjecźi japoſchtołojo; pſchetož woni hako
najbližſchi wucžownicy Khryſtuſowi dyrbjachu hacž na najwěſcźiſcho
wjedźecź: kak wjele a kajke ſakramenty je Jězus Khryſtus wuſtajił.
Tohodla wudźěla wona nic jenož, kaž najwjacy njekatholſkich cyrkwjow,
ſakrament kſchcźeńcy, ale tež ſakrament pokuty a wołtarja. Dale pak
hiſchcźe ſchtyri ſakramenty, kotrež druhe cyrkwje (wyſche grichiſkeje)
njewudźěla; wona wudźěla ſakrament firmowanja po ſłowach japoſchtołſkich
ſtawiznow (8, 7): „Wonaj (japoſchtołaj) połožiſchtaj rucy na nich a woni
dóſtachu ſwjatoho Ducha“; dale ſakrament poſlenjoho wolijowanja, wo
kotrymž ſ. japoſchtoł Jakub (5, 14. 15) doſcź zrozemliwje rycži: „Je-li
ſchtó bjez wami khory, njech zawoła měſchnikow cyrkwje k ſebi a woni
dyrbja ſo nad nim modlicź a joho žałbowacź z wolijom w mjenje toho
Knjeza, a modlitwa wěry budźe khoromu ſpomožna, a tón Knjez joho po<pb
n="83"/>zběhnje, a je-li wón we hrěchach, da budźa jomu ſpuſchcźene.“
(Tež Mark. 6, 13.) Dale wudźěla katholſka cyrkej tež ſakrament
měſchniſkeje ſwjecźizny po ſłowach ſ. Pawoła (2. Tim. 1, 6): „Ja cże
napominam, zo by ty dar Božeje hnady zbudźił, kotryž we tebi je pſchez
nakładźenjo mojeju rukow“; a ſkóncžnje ſakrament mandźelſtwa po tym
ſamym japoſchtołu (Epheſ. 5, 32), hdźež wón mandźelſtwo zjawnje
potajnoſcź to je: ſakrament mjenuje.

♣c)♠ Katholſka cyrkej ſo mjenuje ſkóncžnje japoſchtołſka, dokelž jeje
biſkopowje we njepſchetorhnjenym rjedźe doſahaja hacž do japoſchtołſkoho
cžaſa a tohodla wěrni a woprawdźicźi zaſtupnikowje ſwjatych japoſchtołow
ſu. My katholikowje, kaž hižom ſ. Irenäus[68]⁾ praji, móžemy wſchitkich
tych mjenowacź, kotſiž wot japoſchtołow hako biſkopowje naſchej cyrkwi
prědkſtajeni buchu, a wſchitkich tych, kiž běchu hacž do naſchoho cžaſa
jich zaſtupnikowje. A to je runje najwažniſcha wěc, pſchetož z toho tež
njewucženy dowidźi, zo biſkopowje naſcheje cyrkwje dźens hiſchcźe tu
ſamu móc měcź dyrbja, kotruž ſu ſwjecźi japoſchtołojo dóſtali wot Jězuſa
Khryſtuſa (z Pětrom cyrkej regirowacź, w cyrkwi wucžicź a ſ. ſakramenty
wudźělecź). Najnižſchi měſchnik, ſwjecźeny wot katholſkoho biſkopa, ma
tohodla, ſchtož wucženjo a wudźělenjo ſwjatych ſakramentow naſtupa, tu
ſamu móc, kotruž ſu japoſchtołojo dóſtali wot Syna Božoho; pſchetož wón
dóſta ſwoju móc wot biſkopa; biſkop pak a wſchitcy biſkopowje dóſtachu
ſwoju ſwjecźiznu wot drnhich biſkopow, jich prjedownikow (ſwoju miſſiju
pak t. j. póſłanjo k zaſtacźu japoſchtołſkoho hamta wot bamža, kaž
japoſchtołojo wot Jězuſa), tucźi zaſo wot druhich, tak zo na poſledku na
ſwjatych japoſchtołow pſchińdźemy, kiž na prěnich biſkopow ſwojej rucy
kładźechu a jich za biſkopow wuſwjecźichu. Z tej ſamej ſwěrnoſcźu móžemy
tež njepſchetorhnjeny rjad romſkich bamžow pokazacź hacž k ſwjatomu
japoſchtołej Pětrej, prěnjomu wjeŕchej cyłeje cyrkwje. Bě jich hacž do
dźenſniſchoho dnja 256; nětko <pb n="84"/>knježi nad katholſkej cyrkwju
bamž Pius ♣IX.♠ wot lěta 1846 ſem, prjedy njoho bě Hrjehor ♣XVI.,♠
prjedy njoho Pius ♣VIII.,♠ prjedy tutoho Leo ♣XII.,♠ prjedy njoho Pius
♣VII.,♠ Pius ♣VI.,♠ Klimant ♣XIV.♠ atd. a na tuto waſchnjo mohł jedyn
wrócźo licžbowacź hacž do ſwjatoho Pětra, kotromuž Syn Boži prajeſche:
„Pas moje jehnjata, pas moje wowcy; — ty ſy Pětr (t. j. ſkała) a na tule
ſkału chcu ja moju cyrkej twaricź a helſke wrota njebudźa ju
pſchemocowacź.“ Chcychu ſo drje we wſchelakim cžaſu njepowołani a hordźi
duchowni k biſkopam a bamžam ſcžinicź, ale woni, kaž cyrkwinſke a ſwětne
ſtawizny zjawnje pokazuja, njebuchu ženje wot mnohoſcźe horliwych a
nabožnych prědkſtojicźerjow a biſkopow pſchipóznacźi; a njekatholſcy
ſpiſowarjo, kiž žane wopſchijecźo katholſkoho cyrkwinſkoho wuſtajenja
nimaju, njewjedźa ſchto piſaja, hdyž ſwojim wěrytowaŕſcham ſobudźěla, zo
bě w katholſkej cyrkwi druhdy wjacy bamžow, kiž chcychu cyrkej
regirowacź.

Pſchiſpomnjenjo. Horjeka prajene (zo je katholſka cyrkej japoſchtołſka)
je wěc njewuprajnje wulkeje wažnoſcźe. Pſchetož z tym pokazuje wona nic
jenož, zo ma woprawdźitych wot Jězuſa Khryſtuſa ſamoho poſtajenych
prědkſtojicźerjow, ale wot toho wotwiſuje móc a płacźiwoſcź ſakramentow
a prawo wěriwych rozwucžecź. Pſchetož jenož japoſchtolojo ſu wot Jězuſa
móc dóſtali prědowacź a ſ. ſakramenty wudźělecź, tohodla pak tež nichtó
tu ſamu móc nima, hacž biſkopowje naſcheje cyrkwje, kotrymž ſu ſwjecźi
japoſchtołojo tule móc podali. Nichtó na cyłej zemi tohodla ſo khwalicź
njemóže, zo ma tu ſamn móc, kaž jedyn katholſki biſkop abo jedyn wot
njoho wuſwjecźeny katholſki duchowny; pſchetož jenu móc a prawo
wuſkutkowacź chcycź, kiž jedyn ſam dóſtał njeje a tohodla ſam nima, je
ſměſchna wěc a pſcheradźi ſamopaſchnoſcź a mocowanjo cuzoho prawa. Žadyn
prědaŕ cuzeje cyrkwje po tutej zaſadźe žane prawo nima k prědowanju a k
rozwucženju druhich a wjele mjenje móc ſakramenty płacźiwje wudźělecź, a
by-li jedyn ſo zwažił to cžinicź, dha wón njeby wudźělał ſakramenty, ale
by dokonjał prózne ceremonije, bjez prawa, bjez mocy a ſobudźělenja
hnady, kotrež tež pohan z tym ſamym prawom dokonjecź mohł, a ſu zjebani
tohodla tež wſchitcy cźi ſami, kiž tajkim ceremonijam někajku
wyſchenaturſku móc pſchipiſuja;

<pb n="85"/>

Z horjeka ſpomnjenych ſchtyri znamjenjow, kotrež my na katholſkej cyrkwi
widźimy, kóždy doſcź jaſnje dowidźi, zo dyrbi wona ta cyrkej bycź,
kotruž je Jězus Khryſtus, tón wěrny Syn Boži, na zemi załožił; pſchetož
wona ma wſcho na ſebi, ſchtož Khryſtuſowej cyrkwi pſchiſłuſcha a ſchtož
je Jězus Khryſtus ſam hako widźowne znamjo wjacy hacž jedyn krócź jej
pſchipiſał. Naſtawa nětk dalſche praſchenjo:

§. 7. Njeje naſcha cyrkej ſnadź ſpomnjene ſchtyri znamjenja zhubiła a
tak pſcheſtała Khryſtuſowa cyrkej bycź?

Kajke ſpodźiwne praſchenjo? Bě wona Khryſtuſowa cyrkej na ſpocžatku, kaž
dyrbja to wſchitcy pſchidacź, kak dyrbjała potom hako tajka pſcheſtacź?
Derje raženy złoty pjenjez dyrbi tola hako tajki wobſtacź, kaž dołho wón
wobſtoji a po tyſac a tyſac lětach budźe hiſchcźe złoto wot kóždoho
pſchipóznate a derje wažene. Runje na podobne waſchnjo dyrbi ſo wěc měcź
z naſchej cyrkwju; bě-li wona na ſpocžatku prawa, Khryſtuſowa cyrkej,
kak móžeſche ſo potom, kaž jeje njepſchecźeljo wudawaju, we wěſtym cžaſu
do njepraweje pſchewobrocźicź? Hižom ſtrowy rozom by tajki wopacžny
rozſud tamał. Wjele jaſniſcho pak nas to bójſki załožeŕ naſcheje cyrkwje
ſam hiſchcźe wucži. Wón mjenujcy njechaſche ſwoju cyrkej jenož za wěſty
cžas załožicź, ale za wſchitke cžaſy hacž do ſkóncženja ſwěta; a dokelž
wón to chcyſche, ſlubi wón jej ſwoju pomoc a to nic jenož za wěſty cžas,
ale hacž do ſkóncženja ſwěta (Mat. 28, 20). Je-li pak Jězus Khryſtus
pſchi njej hacž do ſkóncženja ſwěta, kak mohła wona potom kónc wzacź abo
něſchto wucžicź, ſchtož by njeprawe abo błudne było? To je zawěſcźe
njemóžna wěc a ſam Luther ſo toho hižom dohlada, pſchetož takle wón 1532
wo katholſkej cyrkwi piſaſche[69]⁾: „Schtóž jenož dwěluje, zo je cyrkej
wot wěrnoſcźe wotpanyła, tón cžini tak wjele, kaž njeby cyle do žaneje
wěrił a tama z tym cyrkej hako khecaŕſku, haj<pb n="86"/>tež Jězuſa
Khryſtuſa ze ſwojimi japoſchtołami, kotſiž ſu tón artikl „ja wěrju jenu
katholſku cyrkej“ złožili. Pſchetož mócnje wobſwědcžuje Khryſtus (Mat.
28): Hlej, ja ſym pola was hacž do kónca ſwěta, a Pawoł (Tim. 3): Cyrkej
je ſtołp a twjerdy hród wěrnoſcźe.“ We ♣IV.♠ zwjazku ſtr. 320 rycži
Luther ze wſchim prawom tohodla dale wo katholſkej cyrkwi: „Wuznawamy,
zo je w bamžiſtwje prawe ſwjate piſmo, prawa kſchcźeńca, prawy ſakrament
wołtarja, prawe wodacźo hrěchow, prawe prědowanjo, prawy katechismus,
prawe artikle wěry atd. Ja praju, zo je pod bamžiſtwom prawe
kſcheſcźanſtwo, haj jadro kſcheſcźanſkoho žiwjenja a wjele nabožnych a
wulkich ſwjatych. Móžeſche ſam Luther rjeńſche ſwědcženja dacź za
wobſtajne a jenajke wobſtacźo naſcheje cyrkwje hacž do kónca ſwěta?
Móžeſche wón rjeńſcho naſchu wěru zakitacź a ſwoje nowotne wucžby z tym
zjawniſcho tamacź?

§. 8. Schto ſcźěhuje ze ſpomnjenoho?

Je-li naſcha katholſka cyrkej nětk hiſchcźe wěrna Khryſtuſowa cyrkej,
dha ſcźěhujetej z toho dwě wažnej wucžbje, kotrejž kóždy katholik wěricź
dyrbi: 1. zo je katholſka cyrkej njezmylniwa a 2. zo z wonka njej žana
zbóžnoſcź njeje.

1. Je-li naſcha katholſka cyrkej hiſchcźe dźens Khryſtuſowa cyrkej — a
ſchtó mohł na tym dwělowacź, hdyž to hižom prajene rozmyſli —, dha dyrbi
wona njezmylna bycź a njedyrbi ſo ženje mylicź[70]⁾; pſchetož na tute
znamjo cyrkwje cžini nas nic jenož Jězus Khryſtus, jeje załožeŕ,
kedźbnych, ale tež ſwjecźi japoſchtołojo, haj hižom naſch rozom praji,
zo tomu hinak bycź njemóže.

♣a)♠ Najprjedy je to Jězus Khryſtus ſam zjawnje ſwojej cyrkwi
ſwjatocžnje pſchiſlubił. Tak wón praji (Mat. 16, <pb n="87"/>18), zo
helſke wrota ju pſchemócowacź njebudźa. Bě-li wěrna cyrkej po tutych
ſłowach zakitana pſchecźiwo kóždomu napadej djaboła a joho cyłoho
pſchiwiſka, dha dyrbjeſche wona nuznje tež wobwarnowana bycź pſched
kóždym błudom a kóždej njewěrnoſcźu, pſchetož znata je wěc ze ſwjatoho
piſma, zo ſo woboje djabołej pſchipiſuje, kiž hako wobſtajny
njepſchecźel Boži a joho cyrkwje pſchińdźe a na dobre ſymjo pjanku
naſyje (Mat. 13), zo by Bože kraleſtwo na zemi t. j. cyrkej zahubił. Wón
pak to po Jězuſowych ſamotnych ſłowach ženje njedokonja. Dale praji Syn
Boži: „Ja budu pola was hacž do kónca ſwěta“ (Mat. 28). Je-li tomu pak
woprawdźe tak, a je wón na njewidźomne waſchnjo pola ſwojeje cyrkwje
hacž do kónca ſwěta, potom dyrbi wona zawěſcźe wobwarnowana bycź hacž do
kónca ſwěta pſched kóždym błudom we tym, ſchtož wěru naſtupa a
ſpomoženjo duſchow. Skóncžnje je Jězus Khryſtus jej tež pſchiſlubił
ſwjatoho Ducha, kiž na podobne waſchnjo cyrkej wodźicź dyrbi hacž do
wěcžnoſcźe. Praji mjenujcy Jězus pola ſwjatoho Jana (14, 16): „Ja chcu
Wótca proſycź a wón da wam druhoho tróſchtarja, zo by wón pola was
woſtał wěcžnje“; a dale (ſtaw 16) wón hiſchcźe wo ſwjatym Duchu
pſchiſpomni: „Tón budźe was wſcho wucžicź a was na wſcho dopomnjecź,
ſchtož ſym ja wam prajił.“ Tute Jězuſowe ſłowa zawěſcźe jaſnje doſcź
pokazuja, zo ſo cyrkej Khryſtuſowa t. j. katholſka cyrkej mylicź njemóže
we nicžim, ſchtožkuli wona wo wěcach wěry wucži abo k zbóžnoſcźi ſwojich
wěriwych trěbne zarjaduje.

♣b)♠ To wobtwjerdźa tež ſwjaty japoſchtoł Pawoł, hdyž wón piſa: „Cyrkej
žiwoho Boha je ſtołp a załožena krutoſcź wěrnoſcźe“ (1. Tim. 3, 15).

♣c)♠ To leži pak hižom we wotpohladanju, z kotrymž bě Jězus naſchu
cyrkej załožił. Wón hako Syn Boži pſchińdźe z njebjes na naſchu zemju a
je ſo tak hako cžłowjek narodźił, zo by cžłowjekow ze cźmy njewěry, z
błuda a dwěla wutorhnył a jim tak pucź k njebju pokazał. Budźiſche-li
tohodla joho cyrkej po joho donjebjesſpěcźu w jenym cžaſu <pb
n="88"/>pſcheſtała njezmylna bycź, dha by joho wotpohladanjo cyle
ſknicžomnjene było, a cžłowjekowje njebychu zamohli, pucź k njebju wjacy
ſpóznacź a namakacź, joho narodźenjo, wucžeŕſtwo, hórke cźeŕpjenjo a
wumrjecźo by za nas cyle podarmo było.

♣d)♠ Skóncžnje dopokazuje ſo njezmylniwoſcź naſcheje cyrkwje z poměrow
(Verhältniſſe) Khryſtuſowych k cyrkwi. Wón je tak krucźe a nutrnje z
njej zjenocźeny, kaž hłowa ze ſwojimi ſtawami (Epheſ. 1, 22. 23), kaž
winowy pjeńk z hałzami (Jan 15). By-li tohodla cyrkej zmylniwa była, dha
dyrbjeſche to tež Khryſtus ſam bycź, runje tak žane cźěło khore bycź,
žana winowa hałza poł zhniła bycź njemóže, zo njebyſchtaj tež hłowa a
cyły winowy pjeńk tele zło ſobucžułoj.

Pſchiſpomnjenjo. Wopraſcheni, hacž njezmylnoſcź cyłej cyrkwi
pſchiſłuſcha, abo jenož někotrym woſobnym ſtawam naſcheje cyrkwje,
dyrbimy ſcźěhowace wotmołwjenjo dacź. W jenym zmyſłu je cyła cyrkej
njezmylniwa, we druhim pak jenož jedyn dźěl naſcheje cyrkwje, tón ſamy
mjenujcy, kotryž mjenujemy „wucžacu cyrkej.“ Wozmje-li ſo ſłowo „cyrkej“
pſchezcyłnje t. j. jelizo pod cyrkwju cyły wěriwy lud, duchownſtwo,
biſkopow a bamža rozemimy a wopſchijamy, kiž wſchitcy te ſame wěrnoſcźe
naſcheje wěry pſchipoznaja a wěrja, dha pſchiſłuſcha njezmylniwoſcź
cyłej cyrkwi, pſchetož je njemóžno, zo woni njebychu wſchitcy we tym
pſchezjeni byli, wěrnoſcź ſamu wuznacź. Jedna-li ſo pak wo rozwucženjo w
rozſudźenju wěſtych praſchenjow a dwělow, dha maja tule njezmylnoſcź
jenož zaſtupnikowje japoſchtołow we cyrkwi, mjenujcy bamž a z nim
zjenocźeni biſkopowje. Wſcho, ſchtožkuli ſo wot katholſkoho biſkopſtwa z
bamžom hako wjeŕchom cyłeje cyrkwje wucži a rozkładuje we wěcach, kiž
wěru a pocžinki naſtupuja, dyrbi tež wěrjene, dźeržane a dopjelnjene
bycź, dokelž tele wucžace cźěło je njezmylnoſcź wot ſwjatych
japoſchtołow podatu doſtało, a cźile zaſy wot Syna Božoho, kiž je jim tu
ſamu, kaž my horjeka prajachmy, ſobudźělił. Biſkopowje a bamž hako
wucžaca cyrkej ſu we wobſedźenſtwje „ſkutkowaceje njezmylnoſcźe“, wěriwi
pak hako ſłyſchaca cyrkej we wobſedźenſtwje „cźeŕpneje njezmylnoſcźe“,
t. j. woni ſu tež njezmylni, jelizo wuprajenju wucžaceje cyrkwje ſo
podcźiſnjeja a jeje rozkazowanjo rady cźeŕpja.

Proteſtantowje nam huſto wumjetuju, zo my katholikowje njezmylnoſcź
naſcheje cyrkwje bórzy we cyrkwinſkich koncilijach (zhromadźiznach)
pytamy, bórzy we bamžu, tak zo ſmy pjecža jara nje<pb n="89"/>pſchezjeni
we tej wěcy. Kak hłupe je tajke wumjetowanjo! Katholikowje cyłoho ſwěta
wjedźa, zo je wuprajenjo bamža zjenocźene z wuprajenjom biſkopow
njezmylniwe a zo jenož we tutym zjenocźenju ta wot Jězuſa Khryſtuſa
ſlubjena njezmylniwoſcź wobſteji. Hacž bamž za ſo a biſkopowje za ſo
njezmylni ſu, je praſchenjo, kiž wěry ſo njedótka, haj kotrež ſo nam
cyle njewužitne zda. Pſchetož we wěrnoſcźi ſo to ženje njeſtanje, zo by
bamž wot biſkopow wotdźěleny a jim napſchecźiwo ſtupił, runje kaž
biſkopowje bamžej. Pſchecy žadaja biſkopowje we wſchitkich wěcach, kiž
wěru naſtupaja, poſlenje rozſudźenjo wot bamža a bamž zaſy nicžo
njewuſudźi, khida zo ma pſchi tym pſchizwolenjo najwjetſchoho dźěla
biſkopow. Proteſtantowje, praji tohodla Drey we ſwojim cyrkwinſkim
lexiku, ſtajeja tele praſchenjo njewjedźiwſchi, zo je to cyle njerozomne
wopacžne praſchenjo, kiž chce cyrkej a tež ſwjatoho Ducha takrjec
rozdwojicź. My katholikowje wěmy, zo je cyrkej jenož jena a zo tež jenož
jedyn ſwjaty Duch, tohodla Jězuſowe ſlubjenjo njezmylnoſcźe tež jenož
njerozdźělenej a pſchezjenej cyrkwi płacźicź móže; ſchisma a wotdźělenjo
wot teje jenicžkeje cyrkwje njemóže žane tajke ſlubjenjo Jězuſowe někomu
zjewicź a pokazacź. Runje kaž je tohodla za wucžinjene poſtajene, zo ſo
powſchitkowne biſkopſtwo jenož we zjenocźenſtwje z bamžom (hako wjeŕchom
cyrkwje) abo koncilium jenož pod bamžowym pſchizwolenjom za njezmylne
wobhladuje, runje tak dyrbi z toho ſcźěhowacź, zo ſu tež bamžowe
rozſudźenja jenož pod pſchiwzacźom a pſchizwolenjom epiſkopata
njezmylniwe.[71]⁾

Je-li pak tež wucžinjena ſada naſcheje wěry, zo „zjenocźena“ cyrkej (t.
j. biſkopowje a bamž) njezmylniwa, dha je tohorunja tež wěſte, zo ſo
bamž druhdy z biſkopami dla wuprajenja jeneje „wěrnoſcźe“ zjenocźicź abo
woſebitu radu dźeržecź njemóže. Dyrbi-li wón tehdom tola wo wěrje
rozſudźicź a wuſtupi wón nětk hako hłowa a najwyſchſchi wucžeŕ cyłeje
cyrkwje t. j. rycži wón ♣ex cathedra♠ k cyłej cyrkwi; dha je wón tež ſam
za ſo njezmylniwy. Pſchetož hdyž je Syn Boži tež zjenocźenej cyrkwi
Ducha ſwjatoho ſlubił, dha je wón tež ſ. Pětrej a w nim romſkomu bamžej
ſlubił, zo joho wěra ženje njepſcheſtanje (Luk. 22) k poſylnjenju
ſwojich bratrow.

Je-li katholſka cyrkej njezmylna, ſchto z toho ſcźěhuje?

1) Zo ſo wſchitke wot njeje zacźiſnjene wotſchcźěpki a ſekty we ſwojich
wucžbach a zaſadach wěry we błudźe namakaju.

<pb n="90"/>

2) Zo dyrbi wſcho, ſchtožkuli ſo cyrkwinſkej wucžbje napſchecźiwne wucži
a praji, ſo hako khecaŕſke wobhladowacź, a zo prócy hódne njeje, tajke
wucžby wuſprawnjecź a zakitacź.

3) Zo ſu wſchitke praſchenja, kiž ſo ſtajeja we tym wotpohladanju, zo
bychu jenu wěrnoſcź naſcheje cyrkwje zacźiſnyłe, pſchecźiwo ſtrowomu
rozomej; pſchetož tomu, ſchtož wucžinjene je, kaž njezmylnoſcź cyrkwje,
ſo pſchecźiwo ſtajicź, je njerozom.

4) Zo dyrbi ſo kóždy, kiž ſo pſchehrěſchicź njecha, njech je wucženy abo
njewucženy, ponižnje wucžacej cyrkwi podcźiſnycź, zo je kóžda
ſpjecžiwoſcź we cyrkwi ſkutk ſpjeranja a rokocźenja a njewuprajnje
wulkeje ſamopaſchnoſcźe pſchecźiwo Bohu ſamomu; pſchetož Bóh je nam
cyrkej hako njezmylniwu wucžeŕku dał a chce, zo bychmy ju runje tak
ſłyſcheli kaž joho ſamoho. (Luk. 10, 16.)

5) Zo dyrbi kóždy, kiž pſchez rycže a ſpiſy cyrkwinſkej wucžbje ſo
pſchecźiwjace wěcy rozſchěricź ſpytuje, hako błudny wucžeŕ wobhladowany
bycź a zo tohodla kóždy horliwy a ſwědomity kſcheſcźan tajkomu cźeknycź
a joho duchownej wyſchnoſcźi zjewicź dyrbi, zo by wón pruhowany a
ſwojoho błuda pſchepokazany był.

2. Z wonka katholſkeje cyrkwje njeje zbóžnoſcź.

♣a)♠ Mócne wołanjo ſo zběhnje w lěhwje wſchitkich njekatholſkich, jelizo
jedyn katholik teje wucžby ſo jenož dótknje; ale njetrjebamy ſo bojecź,
pſchetož ta wěc njemóže hinak bycź a njemóže žana ſada bycź we naſchim
cyłym nabožniſtwje, kotraž ſo tak lochko a zrozemliwje dopokazacź da,
hacž runje tale. — Cžłowjek njemóže, kaž dyrbi ſo pſchidacź, ſwoje
ſpomoženjo a ſwoju zbóžnoſcź po ſwojim zdacźu ſkutkowacź, ale dyrbi
woboje jenož na tym pucźu pytacź, kotryž je Bóh tón wſchohomócny a tón
najmudriſchi nam wſchitkim pokazał a ke khodźenju poſtajił. Tónle pucź k
wěrnoſcźi, k ſpomoženju a k zbóžnoſcźi bě a je Jězus. Wón je tutón pucź,
dokelž je na zemju pſchiſchoł a nam tutón pucź pokazał pſchez ſwoju
bójſku wucžbu. „Ja ſym tón pucź, praji wón tohodla pola ſwj. Jana (14),
ta wěrnoſcź a te žiwjenjo. Nichtó njepſchińdźe k Wótcej, khiba pſcheze
mnje.“ A dale (Jan 19, 9) praji wón: „Ja ſym durje; jeli něchtó pſcheze
mnje nutsdźe, tón budźe zbóžny.“ Zjawnje je po tajkim prajene, zo nichtó
k Wótcej njepſchińdźe a nichtó zbóžny njebudźe, khiba pſchez Jězuſa. —
Bě-li pak Jězus <pb n="91"/>Khryſtus, kaž dołho bě na zemi, za
wſchitkich cžłowjekow tón pucźpokazaŕ a te durje k zbóžnoſcźi, dha
dyrbjeſche po ſwojim woteńdźenju k Wótcej (po ſwojim donjebjesſpěcźu)
někoho druhoho poſtajicź, kiž by měſto njoho błudźacomu cžłowjeſtwu hacž
do kónca ſwěta pucź k wěcžnej zbóžnoſcźi pokazował.[72]⁾ Tutón zaſtojeŕ
abo lěpje tale zaſtojeŕka Jězuſowa, kotraž ludźom po joho widźownym
woteńdźenju hacž do kónca ſwěta tón pucź k njebju a k zbóžnoſcźi
pokazowacź dyrbjeſche a dyrbi, je za wſchitke cžaſy wot Jězuſa załožena
cyrkej. Ju je Syn Boži hako widźownu zaſtupnicu poſtajił za wſchitke
cžaſy, je we njej ſwoju wucžbu a ſrědki k zbóžnoſcźenju ſkhował a jej k
tomule wažnomu kóncej ſwoju pomoc a ſwjatoho Ducha ſlubił hacž do kónca
ſwěta. Haj jej, ſwojej cyrkwi, je wón tu ſamu móc ſpomoženja a
zbóžnoſcźenja pſchipiſał, kaž ſebi ſamomu. Schtóž po joho ſamotnym
ſwědcženju na cyrkej njepoſłucha, tón dyrbi nam po joho porucženju
(Matej 18) bycź kaž pohan a zjawny hrěſchnik, a ſchtóž cyrkej zacpěje,
tón po joho ſamotnym wuprajenju joho ſamoho zacpěja (Luk. 10, 16), a
njemóže, kaž ſo wot ſo rozemi, pſchińcź k wěcžnej zbóžnoſcźi.

Je-li po tutym wěrno, zo cyrkej Khryſtuſowa cžłowjekow k zbóžnoſcźi
pſchiwjedźe, ſchtó mohł dha nas katholikow potom hłupych mjenowacź abo
fanatiſkich, hdyž my jenož naſchu cyrkej hako ſamozbóžnocžinjacu
wudawamy? Kóžde katholſke dźěcźo, derje rozwucžene, takle wo tej wěcy
rozſudźa. Jězus Khryſtus, Syn Boži je cyrkej załožił, kotraž ſamalutka
zbóžnych cžini, tale Jězuſowa cyrkej pak žana hinajſcha njeje hacž
katholſka[73]⁾; tohodla ma tež wona ſamalutka te prawo, ſo
zbóžnocžinjacu mjenowacź.

Zo jenož Khryſtuſowa (t. j. katholſka) cyrkej zbóžnoho cžini, to
wucžeſche Jězus Khryſtus tež pſchi wjacorych pſchiležnoſcźach <pb
n="92"/>we rjanych pſchirunanjach. Tak wón pola Mateja (22) a Lukaſcha
(14) njebjeſke kraleſtwo abo ſwoju cyrkej pſchiruna kraſnej
ſwjatocžnoſcźi, kotruž jedyn kral ſwojomu ſynej dźeržeſche a ke kotrejž
wjele pſcheproſy. Ale pſcheproſcheni njerodźachu pſcheproſchenja a je
zacpjejo njechachu pſchińcź. Tu pſchewza krala ſprawny hněw, tak zo wón
wupraji (Luk. 14): „Ja pak wam praju, zo žadyn tych mužow moju wjecžeŕ
njewopta.“ Tón, kiž tohodla pſcheproſchenjo Bože do Khryſtuſoweje
cyrkwje zacpěje, t. r. tón, kiž wot Boha wſchelaku pſchiležnoſcź dóſta,
tu ſamu ſpóznacź a tola ſo ſpjecžuje do njeje ſtupicź a we njej po Božej
woli ſwoju zbóžnoſcź pytacź, tón njemóže woptacź wot njebjeſkoho
kraleſtwa.

Pſchiſpomnjenjo. We tymle pſchirunanju pak je tež zjawnje doſcź
wuprajene, a to k tróſchtej kóždoho za ſpomoženjo druhich ſtaroſcźiwoho,
zo je tež móžno, z wonka katholſkeje cyrkwje zbóžnoſcź namakacź, ale
jenož we tym padźe, jelizo něchtó hiſchcźe pſchez Božu hnadu do
Khryſtuſoweje cyrkwje njeje pſcheproſcheny t. j. jelizo njeje hiſchcźe
žanu pſchiležnoſcź měł, Khryſtuſowu (katholſku) cyrkej ſpóznacź, ale
tola by rady chcył do njeje ſtupicź, hdyž by ju hako wěrnu cyrkej
ſpóznał! Njemóžu pak zamjelcžecź pſchi tutej pſchiležnoſcźi, zo ſwěrny
wobkedźbowaŕ ludźi jara mnohich widźi, kiž bychu pſchiležnoſcźe doſcź
měli, wěrnu cyrkej ſpóznacź, kiž ſu huſto wot Božeje hnady k pytanju
wěrneje cyrkwje pohnuwani, haj kiž hižom ſu wo knicžomnoſcźi ſwojeje
cyrkwje pſchepokazani, kiž pak tola zakomdźa dla lěnjoſcźe abo
wſchelakich wopacžnych na cžaſne złoženych wotpohladanjow jej ſo
pſchizanknycź a z mužitoſcźu do njeje ſtupicź. Wſchitcy cźile zawěrno
njezaſłuža junu z Khryſtuſom we joho kraleſtwje regirowacź, a trjechi
tajkich z prawom krute ſłowo Jězuſowe: „Schtóž mje zaprěje pſched
cžłowjekami, toho chcu tež ja zaprěcź pſched mojim Wótcom, kiž je w
njebjeſach“ (Mat. 10, 33).

We ſpomnjenym pſchirunanju (Mat. 22, 12. 13) móžemy pak ſo tež
dohladacź, zo budźa tež pſcheproſcheni do cyrkwje a cźi, kiž ſu w
Khryſtuſowej (katholſkej) hižom žiwi, jenož potom we njej zbóžni, hdyž
ſo, kaž cyrkej to porucža, ze wſchej ſwěru k nabožnomu žiwjenju
pſchihotuja; pſchetož wozmu-li woni cyłe žiwjenjo we wěrnej cyrkwi jenož
na lochke ramjo a maju woni jenož mjeno ſobuſtawow wěrneje cyrkwje, dha
zamknje jim tón Knjez ſprawnje durje k wěcžnomu žiwjenju a budźe kóždomu
tajkomu lochkomyſlnomu, hacžrunje bě wón ſwoje cyłe žiwjenjo <pb
n="93"/>we wěrnej cyrkwi, na ſudnym dnju te ſłowa prajicź kaž
lochkomyſlnomu hoſcźej, kiž ſo njebě na kwaſnu ſwjatocžnoſcź
pſchihotował (Mat. 22, 12. 13): „Pſchecźelo, kak ſy ty ſem nuts
pſchiſchoł a nimaſch žaneje kwaſneje draſty?“ A kral t. j. Bóh budźe
prajicź ſwojim ſłužownikam t. j. jandźelam: „Zwježcźe jomu rucy a nozy a
wzmicźe joho a cźiſcźe joho do najhłubſcheje cźěmnoſcźe; tam budźe wucźo
a zubow kſchipjenjo.“

♣b)♠ Zo z wonka Khryſtuſoweje cyrkwje, za kotruž dyrbimy naſchu
katholſku pſchipóznacź, njeje zbóžnoſcź, to wucžachu zjawnje tež
wſchitcy japoſchtołojo, a woni, kiž ſtajnje wokoło Jězuſa běchu a
kotrymž bě po Jězuſowym ſamotnym ſwědcženju (Luk. 8) date, potajnoſcźe
kraleſtwo Božoho ſpóznacź, dyrbjachu prjedy wſchoho wjedźecź, cžohodla
je jich miſchtr cyrkej załožił a jich wuzwolił, zo bychu wſchitkich
cžłowjekow do tuteje cyrkwje powołali. Hladamy-li pak na jich
japoſchtołſke wuprajenja, dha namakamy jenož to hižom prajene hiſchcźe
bóle wobtwjerdźene. Swjaty japoſchtoł Jan pſchiruna we ſwojim
wozjewjenju (21, 2) cyrkej ze ſtarym ſwjatym měſtom Jeruzalemom, we
kotrymž jenicžcy Bohu woprowane bycź móžeſche. Swjaty japoſchtoł Pawoł
bě tak jara pſcheſwědcženy wo zbóžnocžinjacej mocy Khryſtuſoweje
cyrkwje, zo piſa (Gal. 1, 8): „Ahdy bychmy tež runje my abo jedyn
jandźel z njebjes wam evangelium prědował hinak, hako kotrež ſmy wam
prědowali, tón budź poklaty.“ Tón ſamón japoſchtoł piſaſche Titej liſt,
kiž nimale cyle wo tym jedna, kak mamy na prawu Khryſtuſowu wěru
dźeržecź; wjedźeſche mjenujcy ſ. japoſchtoł, zo je prawa wěra, kotruž
Titus ſam ſwojim wěriwym prědowacź dyrbjeſche, zawdawk wěcžneje
zbóžnoſcźe; wo to ſtaroſcźiwy piſa (3, 10. 11) tutomu: „Khecaŕſkoho
cžłowjeka zdaluj ſo, hdyž ſy joho junu abo dwójey napominał, a wěz, zo
je tajki wot Boha wotwobrocźeny a hrěſchi, dokelž je ſam pſchez ſo
zatamany.“

♣c)♠ Zo je jenož we Khryſtuſowej t. j. w katholſkej cyrkwi zbóžnoſcź,
praja tež wſchitcy cyrkwinſcy wótcowje. Origines n. pſch. praji: „Cźi
ſami, kiž cyrkej dźěla a no<pb n="94"/>wotne wucžby rozſchěrja a myſla,
zo móža woporne mjaſo z wonka Božoho templa a z wonka prjedyhale toho
Knjeza jěſcź, njech to ſłyſcha. Zaklate ſu jich wopory, kotrež woni
pſchecźiwo Božomu zakonjej wotłožuja. Na ſwjatym měſcźe dyrbja wone
jědźene bycź, we nutskownym prědkownych dworow hěty ſwědcženja. Tak je
to porucžene. Hdźežkuli tale njeje, dha njemóže ſo ſwjecźene mjaſo ani
měcź ani jěſcź.“[74]⁾ A dale[75]⁾: „Hdyž pak něchtó won dźe (z hěty
ſwědcženja), dha budźe ſam wina ſwojeje ſmjercźe.“ Swjaty Cyprian praji:
„Njemóže tón Boha k Wótcej měcź, kiž cyrkej za macźeŕ nima. Kaž jedyn z
wonka archi Noachoweje ſwojomu zahubjenju cźeknycź njemóžeſche, runje
tak njecźeknje tón ſwojomu zahubjenju, kiž je z wonka cyrkwje.“[76]⁾ A
ſkóncžnje praji ſ. Auguſtin[77]⁾: „Z wonka cyrkwje móže cžłowjek wſcho
měcź, jenož nic ſpomoženjo. Wón móže tón ſakrament měcź; wón móže
halleluja ſpěwacź; wón móže amen wotmołwjecź; wón móže ſcźenjo
wobſedźecź; wón móže we mjenje Wótca, Syna a ſwjatoho Ducha prědowacź;
ale wón njemóže nihdźe ſwoju zbóžnoſcź namakacź, hacž jenož w katholſkej
cyrkwi.“ Skóncžnje to ſame

♣d)♠ tež bjez woprawdźitoho pſchipóznacźa mjelcžo wuznawaja wſchitke
njekatholſke cyrkwje a konfeſſije. Pſchetož cžohodla woni, praji
Libermann[78]⁾, katholikam wobſtajnje porokowanja cžinja, zo tucźi jich
wot zbóžnoſcźe wuzamknjeja!“ Bjez winy njebychu tuteje wěcy dla haru
cžinili, hdy bychu z wěſtoſcźu wjedźeli, zo móža zbóžnoſcź we ſwojich
cyrkwjach namakacź; k cžomu pſchi kóždej pſchiležnoſcźi ſkoržicź, zo
jich katholſka cyrkej wot zbóžnoſcźe wuzamknje? Pſchez tajke a podobne
wuprócowanja njekatholſke cyrkwje zjawnje wupraja, zo dyrbi to tola jara
wažna wěc bycź, ſo we wěrnej, Khryſtuſowej cyrkwi namakacź. Dokelž pak
katholſka cyrkej pſched wſchitkimi takrjec na widźomne waſchnjo
znamjenja Khryſtuſoweje cyrkwje na ſebi ma, dha dyrbja tež <pb
n="95"/>wſchitcy mjelcžo wuznacź, zo tež jenož we njej ſo zbóžnoſcź
namakacź hodźi — a tohodla je njeſpokojnoſcź, haj potajny hněw na
katholſku cyrkej! Kak wjele lěpje by było, hdy bychu wſchitcy, kiž k
tutomu ſpóznacźu pſchińdu, wſchitkón hněw ſpuſchcźo, ſwojomu lěpſchomu
ſwědomju poſłuſchni byli a tu cyrkej zaſo pytali, z wonka kotrejež njeje
zbóžnoſcź.

Praſchenjo. Njezatama pak katholſka cyrkej, hdyž wona ſo ſamulutku
zbóžnocžinjacu mjenuje, tych, kiž jej njepſchiſłuſcha?

Wotmołwjenjo. Jara huſto cuzowěriwi naſchej katholſkej cyrkwi tole
wumjetuja, pſchiſtajacy druhdy, zo tež kóždy katholik to cžini, runje
kaž joho cyrkej. Woboje pak njeje wěrno, wulka łža a wulka njeſprawnoſcź
a kſchiwda pſchecźiwo naſchej cyrkwi a nam katholikam wſchitkim, hdy
bychu woni to wěrili.

Naſcha katholſka cyrkej drje tama, ale njetama a njeſudźi pſchewažnje
žanoho cžłowjeka; wona tama: ale jenož błud, ženje pak błudźacych.
Wſchitcy, kiž z hordoſcźe abo druhich złych wotpohladow ſpóznatu
wěrnoſcź zaprěja, wſchitcy cźile ſebi ſami zatamanjo wupraja po
Jězuſowych ſłowach: „Schtóž njewěri, tón je hižom wotſudźeny“ (Jan 3,
18; Mark. 16, 16; Tit. 3, 10. 11). Wſchitcy pak, kiž bjez ſwojeje winy z
wonka naſcheje cyrkwje ſtoja a ſwěrnje wěrnu wěru pytaja, wſchitcy cźile
pſchiſłuſcheja po prawym hižom k naſchej cyrkwi a móža tohodla kaž my
ſami k zbóžnoſcźi pſchińcź (Japoſcht. ſtawizn. 10, 34. 35).

Mjenuje ſo tohodla naſcha cyrkej tež ſamotnje zbóžnocžinjacu, dha tama
drje wona kóždu wot njeje wotſtupowacu konfeſſiju, ženje pak tuteje
wuznawarjow; wona tama jenož błudne wucžby, ženje pak błudźacych. Naſcha
katholſka cyrkej mjenujcy wě, zo błud hako tajki nanihdy nikoho zbóžnoho
cžinicź njemóže; wona pak tež wě, zo je tón cžłowjek, kiž we błudźe je,
hacžrunje błudźi, hižom na prawym pucźu k wěrnoſcźi, hdyž wón bjez winy
błudej hiſchcźe pſchiwiſuje, a ſo prócuje, we ſwěrnoſcźi ſwojeje wutroby
wěrnoſcź pytacź. Tohodla wona tež rozdźěl cžini bjez tajkimi, kiž z
połnym ſpóznacźom a z dobrej wolu wjedźa, zo jich konfeſſija prawa
cyrkej bycź njemóže, a bjez tajkimi, kiž ſwěrnje ſwoje ſpomoženjo pytaju
a ſo bjez bojoſcźe katholſkej cyrkwi dźerželi bychu, hdy by mnohoſcź
zadźěwkow wotpanyła, kiž jich hiſchcźe bjez błudźacymi dźerži. Wjele
cuzowěriwych mjenujcy wuknje hižom we młodoſcźi a w ſchuli naſchu
katholſku cyrkej jenož we wohidnym wottraſchacym ſwětle ſpóznacź; abo
wjele jich njepſchińdźe bjez nas katholikow, abo jenož bjez tajkich, kiž
naſchu ſwjatu wěru pſchez ſwoje liwke a złe žiwjenjo wonje<pb
n="96"/>cžeſcźa; woni ſnadź ſami tak wjele rozwucženoſcźe a
pſchiležitoſcźe nimaju, pſchez cžitanjo katholſkich knihow abo ſamotne
krute pruhowanjo wot wěrnoſcźe naſcheje cyrkwje ſo pſcheſwědcžicź atd.,
ſchtož ſu wſcho njemałe zadźěwki za wjele cuzowěriwych, kiž jim
napſchecźiwo ſteja na pucźu k wěrnoſcźi.

Prěniſchich tohodla, kiž ſo ſpóznatej wěrje ſpjecžuja a ju ſwojotnych
wotpohladanjow dla zaprěja, njetama hakle naſcha katholſka cyrkej, tucźi
praja ſami na ſo hižom tamace wotſudźenjo po Jězuſowych ſłowach: „Schtóž
njewěri (a kaž ſo rozemi, tež njewuznawa), tón je hižom wotſudźeny, a
ſchtóž wěri, tón budźe zbóžny; ſchtóž pak njewěri, tón budźe zatamany“
(Mark. 16, 16). Runje kaž japoſchtoł praji: „Khecaŕſkoho cžłowjeka
zdaluj ſo, pſchetož ty wěſch, zo je tajki wot Boha wotwobrocźeny a
hrěſchi a ſo ſamoho k zatamanju wotſudźi.“

Poſleni pak, kiž bjez winy z wonka wěrneje cyrkwje ſteja a ſwěrnje prawu
wěru pytaju, tucźi drje z mjenom a widźomnje k wěrnej cyrkwi
njepſchiſłuſcheja, pſchiſłuſcheja pak jej cyle wěſcźe po duchu a móža
tohodla tež zbóžnoſcź doſahnycź kaž katholikowje. To znamjenja ſłowo
ſwjatoho japoſchtoła Pětra, hdyž wón praji: „Woprawdźe ja nětk zhonju,
zo Bóh njehlada na parſchonu, ale we wſchim ludu, ſchtóž ſo joho boji a
prawje cžini, tón ſo jomu lubi“ (Japoſcht. ſtawiz. 10). Kotſi z druhich
wěrywuznacźow tajke njewidźomne ſobuſtawy naſcheje cyrkwje ſu, to drje
nichtó njewě hacž Bóh tón wſchohowědomny; jich žiwjenjo pak dyrbi jim
wjele cźežſcho bycź hacž nam katholikam, dokelž woni wobſtajnje a
ſtaroſcźiwje to pytaju, ſchtož my katholikowje we naſchej cyrkwi hižom
wobſedźimy a wužiwamy. Runje tohodla pak mamy my katholikowje tež tyſac
winow, Bohu nutrnje ſo dźakowacź, zo ſmy we klinje wěrneje cyrkwje
narodźeni a wocźehnjeni. Nam podawa ſo hižom wot najprěniſchich dnjow
naſcheje młodoſcźe ſem wot njeje cyła a połna wěrnoſcź a ſmy wot njeje
hako wot najſtaroſcźiweje macźerje wocźehnjeni, tak zo jenož poſłuſchni
bycź trjebamy, chcemy-li zbóžni bycź. Běda pak tež mnohim katholikam,
kiž ſwoje wuzwolenjo, tutón najrjeniſchi pokład, tónle drohotny dar
pſchez njekſcheſcźanſke žiwjenjo zaſy do ſtracha ſtaja, tak zo ſo na
nich złožowacź dadźa ſłowa ſwjatoho piſma: „Bože mjeno budźe waſche dla
wonjecžeſcźene bjez pohanami“ (Romſk. 2, 24; rozemi ſo bjez tymi, kiž ſu
z wonka katholſkeje cyrkwje). Wot wſchitkich tajkich liwkich a
bohazabycźiwych katholikow njebudźe nic jenož jich ſamotna duſcha junu
žadana, ale tež duſche wſchitkich tych, kotrymž ſu pſchez ſwoje
hrěſchniwe zadźerženjo we ſpóznacźu wěrnoſcźe zadźěwali.

<pb n="97"/>

§. 9. Schto dyrbi katholik wot wſchitkich druhich kſcheſcźanſkich
cyrkwjow dźeržecź?

Wotmołwjenjo njemóže jomu po hižom prajenym cźežke bycź. Je-li jenož
jena Jězuſowa cyrkej, a jelizo móže tale, kaž je drobniſcho pokazane
było, jenož katholſka cyrkej bycź, dha dyrbi wón nuznje za wucžinjene
dźeržecź, zo wone wſchitke njejſu wěrne t. j. Khryſtuſowe cyrkwje. A
lochko budźe jomu, to po horjeka rozeſtajenych znamjenjach Khryſtuſoweje
cyrkwje hacž nanajjaſniſcho dopokazacź, pſchetož wone wſchitke[79]⁾:

1) njejſu pſchezjene,

2) njejſu ſwjate,

3) njejſu pſchezcyłne (katholſke),

4) njejſu ſkóncžnje japoſchtołſke a tohodla njemóžo wone: 5) njezmylniwe
a 6) zbóžnocžinjace bycź.

1. Khryſtuſowa cyrkej, kaž je prajene było, dyrbi prjedy wſchoho
pſchezjena bycź, a to ♣a)♠ we wucžbje, ♣b)♠ we ſwjatych ſakramentach,
♣c)♠ we ſwojich ſtawach a z wjeŕchom. Pohladujemy-li nětk na
njekatholſke cyrkwje, dha zawěſcźe ſpóznajemy, zo wone pſchezjene njejſu
we wſchitkich tſjoch wěcach.

Zo njekatholſke cyrkwje: ♣a)♠ pſchezjene njejſu we wucžbje, je w naſchim
cžaſu hižom tak znata wěc, zo hižom njekatholikowje ſami to wjacy
zaprěcź njemóža. Wěmy tola, a wuznawa to kóžda jednotliwa njekatholſka
cyrkej za ſo (orientalſka wuwzata), zo móže ſebi kóždy ſam bibliju
wukładowacź kaž chce, kak by po tajkim móžno było, pſchezjenoſcź wěry
zdźeržecź? Cžitaſch-li, kaž Buchmann praji, ſpiſy jich najwjetſchich
cyrkwinſkich wucžerjow, dha nadeńdźeja ſo wucžby, kiž ſo wot jenych
wobtwerdźuja, wot druhich zaſy zacźiſnjeja; haj tak daloko je druhdy
pſchiſchło, zo žana pſchezjenoſcź njeje w naſtupanju najprěniſchich a
najwažniſchich artiklow wěry. Tak je, kaž Walch piſa, wucžba wot
herbſkoho hrěcha hłowna wucžba a artikl wěry, Haſe pak měni: zo wona ze
ſwjatoho piſma dopokazana bycź njemóže; augsburgſka konfeſſija wucži, zo
je kſchcźeńca trěbny ſrědk Božeje hnady <pb n="98"/>k wěcžnej
zbóžnoſcźi; Balguy dźerži ju za jenicžke znamjo zaſtupjenja do cyrkwje.
Melanchthon, Luther, Kalvin a Zwingli wucžachu: zo cžłowjek ſwobodneje
wole nima; konſiſtorialny rada Schulz: „Schtóž praji, zo wón Boži dar
ſwobodneje wole dóſtał njeje, tón je tamny zły a lěni wotrocžk, kiž
dowěrjeny talent zahrjeba.“ Reinhard měni: zo tola prawje njeje, cyle
zaprěcź, zo djaboł je; Treſchow wobkrucźa: zo je na cžaſu, tule wucžbu
zacźiſnycź. Brown wobkrucźa: zo jandźelojo pěſtonojo ſu; Bretſchneider,
Henke a Stäudlin wěrja: zo tomu tak njeje. Köhler wucži horjeſtacźo
morwych, na kotrež ſud ſcźěhuje; Ammon dźerži za to: zo žana wobeju
wucžbow w ſwjatym piſmje njeje wopſchijata. Köhler wobkrucźa: zo je
ſwjaty Duch bójſka parſchona a to tſecźa; Ewald njemóže ſo wo tym
pſcheſwědcžicź, dokelž tale wucžba pjecža njeje w ſwjatym piſmje. W
najnowiſchim cžaſu maja někotſi woſobnje wobſwětleni cyrkwinſcy wucžerjo
wotpohladanjo, powoſtańcžki Božoho wozjewjenja, kiž ſo z Lutherowoho
cžaſa hiſchcźe zdźeržowachu, cyle wotſtronicź a tam a ſem nabožniſtwo
„rozoma“ tworicź. Tak pſchinjeſechu budyſke němſke nowiny z Barlina (cž.
49 za 28. febr. 1862) poſelſtwo, zo tam k. ſuperintendent ♣D.♠ Freitag
24. februara zhromadźiznu na tſjeleŕni dźeržeſche „dla wotſtronjenja
cyłoho poſitivnoho kſcheſcźanſtwa.“ Nabožniſtwo dyrbi po ſpodźiwnym
prědowanju tohole muža jenož tajke bycź, kiž z rozomom pſchez jene
pſchińdźe; tohodla wón mócnje rubaſche na krajnu cyrkej (Landeskirche),
kiž rozomej napſchecźiwo ſo hiſchcźe zwaži, katechismuſowe ſchpruchi a
ſchtucžki z biblije w ſchuli nałožowacź. Tola pſchi tym wón hiſchcźe
ſtejo njewoſta, wón cžinjeſche namjet, w Barlinje zjenocźenſtwo
wutworicź, kiž dyrbi ſo doſpołnje krajneje ſchule a cyrkwje wotrjec a ſo
kóždoho wuznacźa ſwobodne wuznacź.[80]⁾ A woprawdźe bu wobzanknjene, kaž
ſo tam na <pb n="99"/>kóncu artikla pſchiſtaja, tajke zjenocźenſtwo
ſrjedź barlinſkeje proteſtantſkeje cyrkwje załožicź! Hdyž my tajke a
hinajſche wěcy ſłyſchimy, njebudźe najſkerje nichtó wot nas wěricź, zo
maja cyrkwje proteſtantow znamjo pſchezjenoſcźe na ſebi, ale něſchto
druhe, zo mjenujcy, hdyž ſu hižom wucžerjo tak w njewěſtoſcźi, a wěrja
ſchtož chcedźa, nizki njerozwucženy lud to wjele wjacy cžinicź dyrbi,
pſchetož wón žaneje pſchiležnoſcźe nima ani cžaſa, nabožne wěcy
ſchtudirowacź kaž tamni. Hladamy-li pak wrócźo na załožerjow prěnjotnych
proteſtantſkich cyrkwjow, dha njedyrbimy na tym ſo ſpodźiwacź. Dźěcźi ſu
jenož jara z rědka na ſwojoho nana njepodobni! Luther ſam hižom ze ſobu
pſchezjeny njebě, a njewjedźeſche ſchto po prawym chcyſche a wucžeſche.
Su tohodla joho rycže huſto tak njewěſte a dwojake, zo wón nimale na
kóncu toho ſamoho lěta hižom zaprěwaſche, ſchtož bě na ſpocžatku toho
ſamoho wobkrucźował. Hižom w tym cžaſu, hdźež bě Luther hiſchcźe žiwy,
ſtajeſche wěſty Kochläus Lutherowe dwojakoſcźe hromadu we knihach:
♣Lutherus septiceps♠[81]⁾ (Luther ſedmory), z kotrychž ſo dohladamy,
kajki khabłaty a njewobſtajny wucžeŕ wón bě. Tak wón na pſch. we ſwojim
ſpiſu: „Wot bjezwužiwanja Božeje mſchě“ tule djabołej pſchipiſa, dokelž
ze ſwjatoho piſma dopokazana bycź njemóžeſche; we ſwojim ſpiſu: „Vom
Abendmal“ pak piſa: „Ja to rady dowolam, zo je Boža wjecžeŕ jedyn
ſakrament, hacžrunje we ſwjatym piſmje mjenowana njeje.“ We ſwojim:
„Wukładowanju 37. pſalma“ wón praji: „Zo na zemi jaſniſcho piſane knihi
njejſu dyžli ſwjate piſmo“; we ſwojich: „Tiſchreden“ pak praji: „Zo
nichtó myſlicź <pb n="100"/>njedyrbi, zo ſwjate piſmo rozemi, khiba zo
je 100 lět dołho cyrkej ze ſwjatym Janom a ze ſwjatymi japoſchtołami
regirował.“[82]⁾ We ſwojej „poſtilli“ wozjewja: zo móže cyrkej,
hacžrunje wot ſwjatoho Ducha regirowana, druhdy tola błudźicź; tomu
napſchecźiwo pak wobkrucźa we ſpiſu: „Von der rechten Kirche“, zo wona
ženje zełžecź njemóže, ani nicžo błudnoho wucžicź a to ani jedyn krócź.
We ſwojim: „Rozwucženju na někotre praſchenja“ praji: „Zo dyrbi kóždy
ſwjatomu romſkomu ſtołej we wſchim poſłuſchny bycź, a we ſwojej
„poſtilli“ wón zaſy wucži: „Wenn der Bapſt gebeut zu beichten, Sakrament
empfahn, Faſten und will darauf dringen, daß man es thun müſſe aus
gehorſam der Kirchen, ſo ſoll man nur Friſch mit Füßen drein tretten und
eben darumb das widerſpiel thun, daß er geboten hat, t. r.: jeli bamž
porucža ſo wuſpowjedacź, ſakramenty dóſtacź, ſo poſcźicź a chce na to
hicź, zo jedyn to cžini z poſłuſchnoſcźe pſchecźiwo cyrkwi, dha dyrbi ſo
jenož (tajke porucženjo) z nohomaj teptacź a runje pſchecźiwne cžinicź
wot toho, ſchto je wón pſchikazał.“ W jenym liſtu: „Wot zaſykſchcźeńcy“
wón praji: zo je w bamžiſtwje wſcho dobre: ſwjate piſmo, kſchcźeńca,
prawy ſakrament wołtarja, prawe wodacźo hrěchow, prawy katechismus atd.,
a we ſwojej „poſtilli“: „Wſcho je djabołſke worakowſtwo, ſchtož we
bamžiſtwje je wot hłowy hacž do pjatow.“ We ſwojim „Wukładowanju knihow
Mójzeſowych“ wón mandźelſtwo mjenuje ſakrament, runje kaž we ſwojim
„prědowanju wot mandźelſtwa“; a w ſwojim „Wuznawanju (Bekenntniß“) wón
praji: zo ſo njeſmě z mandźelſtwa ſakrament cžinicź, runje kaž bě
zaſtupjenjo ſwjatych we wěſtym cžaſu porucžił, w druhim pak zaſy
zacźiſnył atd.[83]⁾

Tuteje njepſchezjenoſcźe dla, do kotrejež dyrbjeſche Luther z wotpadom
wot katholſkeje cyrkwje nuznje pſchińcź a kotruž wón zjawnje w ſwojich
ſpiſach kaž rozrycžowanjach pokazuje, dyrbjachu tohodla hižom na
ſpocžatku bjez joho wucžownikami <pb n="101"/>a wěriwymi wſchelake
rozdźěle na ſwětło pſchińcź a pſchez to ſekty na ſekty naſtacź.
Lutherſcy dźělachu ſo dla wſchelakoſcźe we wucžbje hižom w najprěniſchim
ſpocžatku do: antinomianarjow, oſiandriſtow, ſtankariſtow,
flakcianarjow, ſynergiſtow, majoriſtow atd., a tak wulka bě zaſy
njepſchezjenoſcź bjez tutymi jednotliwymi ſektami, zo ani ſymboliſke
knihi jeneje a teje ſameje ſekty pſchezjenoſcź njepokazowachu.[84]⁾
Bě-li pak tale njepſchezjenoſcź we wucžbje hižom na ſpocžatku tak wulka,
dha roſcźeſche ta ſama widźownje wot lěta k lětu a Luther a wſchitcy
joho runikowje njebychu zawěrno to hako ſwoju wucžbu ſpóznali, ſchtož ſo
dźens ſem a tam hako „cžiſte Bože ſłowo“ wucži. Wobkrucźa to bjez
druhimi proteſtant Reinhard,[85]⁾ hdyž praji: „Hdy by ſo Luther ze
ſwojoho rowa wrócźił, njeby wſchitkich wucžerjow, kiž joho zaſtupnikowje
w joho cyrkwi bycź chcedźa, za ſwojich ſpóznał a k ſwojej cyrkwi
pſchiſłuſchacych.“ A to ſame wobkrucźejo praji Auguſti[86]⁾:
„Wſchelakoſcź we wucžbje ſtarych a nowych proteſtantow je tak wulka, zo
by Luther zawěſcźe ſwjatocžnje pſchecźiwo nowomu proteſtantismej
proteſtirował.“

Runje ta ſama njepſchezjenoſcź we wucžbje knježi pola reformirowanych
proteſtantow abo Kalvinarjow. Kalvin ſam hižom pytny tak wulku
njepſchezjenoſcź we ſwojej cyrkwi, zo to Melanchthonej ſkoržeſche a jomu
junu piſaſche: „Jara wažne je, zo k wědomoſcźi naſchich potomnikow
njepſchińdźe, kak njepſchezjeni my ſmy bjez ſobu; pſchetož je jara
ſměſchna wěc, zo móžemy, hdyž ſmy z cyłym ſwětom zwadu ſpocželi, bjez
ſobu tak mało pſchezjenoſcź zdźeržowacź hižom wot ſpocžatka
reformacije.“ A druhi prědaŕ, Dudith, runje tak kalvinſkomu ſobubratrej
w zaſtojnſtwje z mjenom Beza piſa: „Naſch lud je wot kóždoho wětſika
wucžby ſem a tam zhibo<pb n="102"/>wany: wěſch-li tež, ſchto dźenſa joho
wěra je, njemóžeſch prajicź, ſchto budźe jutſje wěricź. Pſchetož je
jenož jedyn artikl wěry, w kotrymž bychu tele cyrkwje, kiž z bamžom
pſchecy wójnu wjedu, pſchezjene byłe? Pſchecžitaſch-li wſchitke artikle
wot prěnjoho hacž k poſlenjomu, njenadeńdźeſch jenoho, kiž njeby wot
někotrych wobkrucźowany, wot druhich pak zaſy zacźiſnjeny był.“[87]⁾ Su
tele ſłowa zjawny dopokaz njepſchezjenoſcźe Kalvinarjow na ſpocžatku
jich cyrkwje, dha maja hiſchcźe nětk płacźenjo, hdźež móže kóždy wěriwy
tutoho wuznacźa to takrjec z rukomaj pſchimacź. Po z krótka ſpomnjenym
najſkerje kóždy pſchida, zo w proteſtantſkich cyrkwjach wo
pſchezjenoſcźi wucžby njemóže rycž bycź; pſchetož ſamotne wuznacźo a
wuprajenjo lěpje zhonjenych a ſwěrnych proteſtantow to doſpołnje doſcź
wobſwědcžuje.

♣b)♠ Proteſtantſke cyrkwje njejſu tež pſchezjene w ſwjatych
ſakramentach. Zo dyrbi to wažne znamjo Khryſtuſoweje cyrkwje bycź, je
horjeka pokazane było. Złožujemy-li jenož wokomiknjenjo dołho kedźbnoſcź
na tule wažnu wěc, namakamy, zo tež w naſtupanju ſakramentow pola
proteſtantow jenož njewěſtoſcź knježi a njepſchezjenoſcź. Je jich wjele,
kiž z wěſtoſcźu njewjedźa: hacž je Jězus Khryſtus ſakramenty wuſtajił.
Su-li pak tež, kiž to pſchidadźa, dha njemóža nam zaſy prajicź, kak
wjele je jich Syn Boži wuſtajił a kajke to ſu. Hladamy-li do cžaſow
załoženja proteſtantſkich cyrkwjow, nadeńdźemy hižom z dobom na
ſpocžatku reformacije w tej wěcy wulku njepſchezjenoſcź. Z
pomjeńſchenjom wěrnoſcźow wěry, tak wjele bě wěſte, dyrbjeſche tež
nuznje licžba ſakramentow pomjeńſchena bycź a widźimy w tym jenož
khwalobnu horliwoſcź reformatorow. Luther wucžeſche pak tſi pak dwaj
ſakramentaj. Hdyž knižku ♣„de captivitate babylonica“♠ piſacź ſpocžina,
wucžeſche tſi; pſchetož w tej knižcy wón takle wo ſakramentach
rycži[88]⁾: „Najprjedy dyrbju zaprěcź, zo je ſydom ſakramentow a
wobkrucźam na khwilu <pb n="103"/>(♣pro tempore♠) jenož tſi: kſchcźeńcu,
pokutu a khlěb.“ Wón pak ſwoju knižku hiſchcźe ſkóncžił njebě, wucžeſche
hižom jedyn ſakrament mjenje; pſchetož na kóncu tuteje knižki
praji[89]⁾: „Staj dwaj ſakramentaj we cyrkwi: kſchcźeńca a khlěb.“ Runje
na te ſame waſchnjo wucžeſche tež w ſwojim wulkim katechismuſu jenož
dwaj; apologia tomu napſchecźiwo zaſy wo tſjoch rycži[90]⁾: wo
kſchcźeńcy, pokucźe, wjecžeri. Kak wjele ſakramentow tohodla po prawym
bě, to Luther ſam poſtajicź njemóžeſche; wón rycži pak wo dwěmaj, pak wo
tſjoch. Melanchthon je na ſpocžatku ſwojoho pſchewobrocźenja ſchtyri abo
pjecź wucžił.[91]⁾ Reformirowana cyrkej wudźěla, kaž jeje ſymbolſke
knihi pokazuja, jenož dwaj ſakramentaj: kſchcźeńcu a wjecžeŕ. Zwingli da
jich tež druhdy tſi płacźicź, hacžrunje ſakramenty jenož za prózne
znamjenja wudawa. Socinianarjo a quakarjo cyle žane ſakramenty
njewužiwaju, ani kſchcźeńcu, a poſleni tamaja jich wudźělenjo hako
pohanſke waſchnja. Wſchelakoſcź we licžbje ſakramentow zda ſo pola
proteſtantſkich njewažna wěc, pſchetož „apologia“ w artikle: „Wo licžbje
ſakramentow“ praji[92]⁾: „My dźeržimy to za wſcho jene, hdyž tež druzy
dla rozwucženja hinak licžbuja, jeli ſo jenož wucžba piſma wobkedźbuje.“
Spodźiwna wucžba: ſo po piſmje dźeržecź a tola w naſtupanju ſakramentow
wěricź, ſchtož ſo lubi! Kak ze ſakramentami pola proteſtantſkich
cyrkwjow naſchoho cžaſa ſtoji, móže po ſpomnjenym kóždy lochko ſpóznacź;
někotſi wužiwaju dwaj abo tſi po pſchikładźe Lutherowym, někotſi tſi po
apologii; někotſi pak, kaž nowoproteſtantowje (rationaliſtojo), kaž ſo
zda, cyle nicžo na ſakramenty njedźerža. Kaž ſo rozemi, wozjewi ſo nam
tale wſchelakoſcź w ſakramentach hiſchcźe wjetſcha, hdyž ſebi
wotmołwjenjo pytamy na praſchenja: ſchto je po proteſtantſkej wucžbje
ſakrament, kajku móc maju ſakramenty a ſchto je trěbne k jich dóſtacźu?
To wſcho je <pb n="104"/>w naſchej cyrkwi tak wucžinjene, zo je na cyłej
zemi jenož jenajka wucžba wo tym, nic tak pola proteſtantſkich, kiž k
žanej wěſtoſcźi pſchińcź njemóža.

♣c)♠ Skóncžnje proteſtantſke cyrkwje pſchezjene njejſu w naſtupanju
jenoho wjeŕcha. Po prawym to hakle drobniſcho pokazacź njetrjebamy;
pſchetož wot toho, zo proteſtantowje w ſwojej cyrkwi žanoho wjeŕcha
nimaju, kiž by proteſtantſku cyrkej regirował, móže ſo kóždy ze
ſamotnymaj wocžomaj pſchepokazacź. Kaž wjele krajow, w kotrychž
proteſtantowje ſu, tak wjele je tež wjeŕchow, a kóždy ſwětny knježicźeŕ,
njech je kral abo hrabja, je ſobu tež wjeŕch cyrkwje ſwojoho
proteſtantſkoho kraja. Kak a z kajkim prawom pak móža dha proteſtantſke
cyrkwje ſebi mjeno Khryſtuſoweje cyrkwje pſchipiſacź, to njemóžemy
wopſchimnycź; wjele mjenje pak: kak by tola pſchi tajkej wulkej
wſchelakoſcźi regirowanja móžno było, pſchezjenoſcź wěry zdźeržecź! Syn
Boži pak je za ſwoju cyrkej jenož jenoho wjeŕcha wuzwolił a to ſwjatoho
Pětra, a jeli ſwjate piſmo nas njemyli, dha móže jenož tutón za wſchitke
cžaſy zaſtupnik Khryſtuſa bycź! Wſchak jenož Pětrej poda Jězus Khryſtus
móc ſwoju cyrkej regirowacź a wowcy kaž jehnjata ſwojoho ſtadła paſcź a
wodźicź; tohodla nima dźens hiſchcźe nichtó na cyłym ſwěcźe prawo a móc
to cžinicź, khiba Pětr abo tajki, kotromuž bě tutón ſwoju móc zaſy
wotſtupił. Pſchetož jenu móc wužiwacź, kotruž jedyn ſam dóſtał njeje, je
hłupoſcź a namocowanjo bjeze wſchoho porjada a prawa. Schtó pak tón je
za wſchitke cžaſy? žadyn ſwětny wjeŕch, ale jenož woprawdźity zaſtupnik
Pětra: romſki bamž! Wón jenicžcy zamóže dopokazacź, zo bě kaž joho
prědownicy na ſtole ſwjatoho Pětra w njepſchetorhnjenym rjedźe; tohodla
móže jenož wón tón muž Khryſtuſowy bycź, kotromuž je Pětr połnomóc nad
cyrkwju podał. Wěmy pak dale, zo jednotliwe proteſtantſke cyrkwje
romſkoho bamža zacźiſnu[93]⁾, haj joho móc na wſche <pb
n="105"/>waſchnjo tamaju; tohodla pak my zawěrno proteſtantſkim cyrkwjam
žanu kſchiwdu njenacžinimy, prajicy: zo wone kaž wſchitke njekatholſke
cyrkwje tuteje winy dla mjeno Khryſtuſowych cyrkwjow njezaſłužeja. —
Dokelž ſu wſchitke njekatholſke cyrkwje bjez wjeŕcha a zjenocźenjo z
prawym wjeŕchom hidźa, kotrohož je Khryſtus poſtajił, dyrbi to nuznje za
nje ſwoje zrudne ſcźěhwki měcź. Dla tutoho pobrachowanja jeneje hłowy
dyrbi w jednotliwych cyrkwjach tež brachowacź jednota wěry a
regirowanja. „Kaž wjele hłowow, tak wjele myſlow“, praji pſchiſłowo;
kóždy wjeŕch jeneje proteſtantſkeje cyrkwje dyrbi tohodla tež hako
wjeŕch cyrkej po ſwojim zdacźu regirowacź, pſchez to z cžaſom nuznje
woſebitu cyrkej tworicź, kotraž dyrbi ſo bórzy we wěrje a w ſakramentach
wot wſchitkich druhich wotdźělicź hako krajna cyrkej (Landeskirche). To
ſu zrudne ſcźěhwki, kotrež njemóža nikomu, kiž zaſlepjeny njeje,
zakhowane bycź. Cyle prawje piſa tohodla Fröreiſen[94]⁾ w lěcźe 1743:
„Lutherſka cyrkej je w naſtupanju ſwojich jednotliwych cyrkwjow a
cyrkwinſkoho prawa runja jenomu cžeŕwjej, rozdźělenomu do najmjeńſchich
kruchow, wot kotrychž kóždy ſo hiſchcźe tak dołho hiba, kaž dołho
hiſchcźe mocy ma.“ A Roſe wot reformirowaneje cyrkwje[95]⁾:
„Reformirowana cyrkej je cyrkwinſka zhromadźizna, kotraž z mnohich
cyrkwjow wobſteji, kiž ſu wſchelakoho měnjenja.“

2. Njekatholſke cyrkwje njejſu ſwjate, pſchetož ♣a)♠ jich załožerjo
njeběchu ſwjecźi mužowje, ♣b)♠ jich wucžba njeje ſwjata ani jich
ſakramenty, ♣c)♠ tohodla tež njemóža cžłowjekow ſwjatoſcźicź a njemóža
tohodla ♣d)♠ tež ſwjatych płodźicź, kiž bychu wěrnoſcź jich cyrkwjow
wobſwědcžowali pſchez znamjenja a dźiwy.

<pb n="106"/>

♣a)♠ Zo załožerjo jednotliwych njekatholſkich cyrkwjow ſwjecźi mužowje
njeběchu, to pſchida najſkerje kóždy po tym, ſchtož bu we §. 2 prajene.
Njenamaka ſo mnoho khmanych płodow na jich cyłym zadźerženju a njech
ſebi tych ſamych wobhladaſch hako cžłowjekow, abo hako katholikow, abo
hako duchownych a woſoby cyrkwinſkich rjadow, abo ſkóncžnje hako tak
wukhwalenych reformatorow ſtareje cyrkwje, dha woni nimale w kóždym nam
płody pokazuja, kiž ſwjatoſcź žiwjenja widźecź njedadźa, wjele wjacy pak
tajke płody, kotrež ſwjaty japoſchtoł Pawoł wopowjeduje w ſwojim liſtu
ke Galathiſkim (5): „Wólnoſcź, njecžiſtotu, njepóccźiwoſcź, zwadu,
njepſchecźelſtwo, ſwarjenja, rozſtorki, khecaŕſtwo, zawiſcź, wopiłſtwo,
wobžranſtwo“ a na te podobne wěcy, wo kotrychž ſwjaty japoſchtoł praji:
zo wone kraleſtwo Bože pſchinjeſcź njemóža. Hako cžłowjekowje dawachu ſo
woni wſchitcy wot ſwojich njeporjadnych nakhilnoſcźow, woſobnje wot
wulkeje ſamopaſchnoſcźe a hordoſcźe wobknježicź; hako katholikowje
pokazachu wſchudźom mało dobreje wole to cžinicź, ſchtož katholſka
cyrkej wſchitkim ſwojim wěriwym prjódkpiſa; hako duchowni ſo zběhnychu
pſchecźiwo cyrkwi a wotrjeknychu jej poſłuſchnoſcź, a hako woſoby
klóſchtrſkoho powołanja ſo tuteje wulkeje hnady tak mało dopomnichu, zo
bjeze wſcheje hańbicźiwoſcźe ſwoje cyrkwinſke a klóſchtrſke draſty
prjecž mjetachu, ſwjatocžnje Bohu cžinjene ſluby złamachu a ſo
woženichu. A hako reformatorowje abo porjedźerjo ſwojeje cyrkwje? Je
horjeka prajene było, ſchto woni zbožownoho ſkutkowachu. Wotdźělichu
njemały dźěl njerozwucženych abo zaſlepjenych katholikow wot teje
cyrkwje, z wonka kotrejež njeje zbóžnoſcź; buchu wucžerjo nowotnych
wucžbow, kiž žane wobſtacźo měcź njemóžachu a ludźi jenož do njezboža
ſtorcžicź dyrbjachu; wotſtronichu wſchitke nabožne cyrkwinſke waſchnja a
zwucženja, kiž běchu 1500 lět prjedy nich hako ſwjate dźeržane;
nawabichu ſwětnych mócnarjow a wjeŕchow, bjeze wſchoho prawa, klóſchtram
jich kubła pobracź a nabožne załoženiny, a dawachu pſchez to nuznje
naſtork k njeſprawnoſcźam bjez kónca, k powſchitkomnym ſchmjatam a dołho
tra<pb n="107"/>jacym wójnam. Žadyn dźiw zawěſcźe, zo mějeſche pſchi
tajkim porjedźenju cyrkwje djaboł ſwoju wjeſołoſcź, haj zo je ſo wón,
kaž móže ſo to w piſmach reformatorow cžitacź, jim wozjewił a z nimi
rozrycžowanja dźeržał. Tajkich załožerjow ſwjatych mjenowacź, by
zawěſcźe wulka khrobłoſcź była.

♣b)♠ Proteſtantſke cyrkwje njejſu ſwjaty w ſwojej wucžbje. Kaž dyrbi
kóždy pſchidacź, je kóžda wucžba jenož potom ſwjata, hdyž je załožena we
ſwjatym piſmje; pſchetož ſwjate piſmo wopſchija Bože ſłowo, na kotrež
chcedźa proteſtantowje najſkerje runje tak wjele dźeržecź kaž my
katholikowje. Toho dla dyrbimy pak nuznje wuznacź, zo wucžba
proteſtantſkich cyrkwjow njemóže ſwjata bycź, dokelž ſo druhdy we
najwažniſchich wěrnoſcźach ſwjatomu piſmu pſchecźiwja. Tak je to wěſta
lutherſka wucžba, zo wěra ſama bjez dobrych ſkutkow zbóžnoho cžini;
ſwjate piſmo pak zjawnje tama tule wucžbu, wjele wjacy k wěcžnomu
žiwjenju žadajo, prajicy na pſch.: „Chceſchli k žiwjenju nuts hicź, dha
dźerž kaznje“ (Mat. 19, 17); „Nic kóždy, kiž ke mni rjekny: Knježe,
Knježe, póńdźe nuts do njebjeſkoho kraleſtwa, ale tón, ſchtóž cžini wolu
mojoho Wótca we njebjeſach“ (Mat. 7, 21); a dale Syn Boži zjawnje praji:
„Kóždy ſchtom, kotryž dobre płody njenjeſe, budźe wurubany a do wohnja
cźiſnjeny“ (Mat. 7, 19). Druha Lutherowa a Kalvinowa wucžba je, zo
cžłowjek ſwobodneje wole nima, — a ſwjate piſmo? „Tomu Knjezej ſłužicź,
wone praji (Joſ. 24, 15), ſteji we waſchej woli, duž wubjeŕcźe ſebi
dźenſa, komuž wy radſcho ſłužicź chcecźe, hacž pſchiboham, kotrymž
waſchi wótcowje w Meſopotamſkej ſłužachu, abo pſchiboham Amorejſkim“
atd. Dale (5. Mójſ. 30, 19): „Ja bjeru dźenſa za ſwědkow njebjeſa a
zemju, zo ſym wam pſched waſchej wocži połožił žiwjenjo a ſmjercź,
požohnowanjo a zaklecźo, duž wubjeraj ſej žiwjenjo, zo by ty žiwy był a
twoji potomnicy.“ „Cžłowjek, praji ſwjate piſmo na druhim měſcźe
(Ekkleſ. 15, 18), ma pſched ſobu žiwjenjo a ſmjercź, dobre a złe,
ſchtožkuli ſo jomu ſpodoba, budźe jomu date.“ A ſwjaty Pawoł praji (1.
Kor. 7, 37): „Pſchetož tón, kiž ſebi krucźe prědk<pb n="108"/>wozmje,
njemějo potrěbnoſcź, ale móc nad ſwoju wolu a wobzamknje we ſwojej
wutrobje, zo chce ſwoju knježnu tak woſtacź dacź, tón cžini derje“ atd.
Zaprěwajo poſledniſchu wucžbu, zo ma cžłowjek ſwobodneje wole,
zapadnyſchtaj Luther a Kalvin do druhich błudow, wobkrucźejo: zo je
pjecža cžłowjekej njemóžne, Bože kaznje dźeržecź a zo wón winojty njeje,
cyrkwinſke kaznje dopjelnicź. Poł rozwucženy pak wě, zo ſwjate piſmo
tule wucžbu tež zacźiſnje; tak praji Syn Boži ſam (Mat. 11, 30): „Mój
pſchah je łahodny a moje brěmjo je lochke.“ S. Pawoł (Filip. 4, 13): „Ja
móžu wſchitko we tym, kiž mje poſylnja“, a pola Mateja (18, 17) ſtoji:
„Dyrbjał wón (něchtó) na cyrkej poſłuchacź njechacź, dha dźerž joho za
pohana a cłonika.“

Skóncžnje je bjez druhimi wopacžnymi wucžbami hiſchcźe to proteſtantſka
(Kalvinowa) wucžba: Zo je Bóh mnohich cžłowjekow prjedypowołał k
wěcžnomu žiwjenju, mnohich zaſy k wěcžnomu zatamanju a zo budźe cžłowjek
tuteje winy dla (t. j. Božoho prjedypowołanja dla) pak zbóžny pak
zatamany, njech cžini, ſchtožkuli chce. Tež tule ſtraſchniwu wucžbu,
kotraž mohła we wěrje mjenje krutych do zadwělowanja ſtorcžicź, je
zjawnje tamana wot ſwjatoho piſma. Tak praji ſ. Pawoł (1. Tim. 2): „Ja
napominam, zo by pſchede wſchimi wěcami ſo ſtała modlitwa a dobre
proſchenjo za wſchitkich cžłowjekow, pſchetož to je dobre a ſpodobne
pſched Bohom, kiž chce, zo bychu wſchitcy zbóžni byli a k ſpóznacźu
wěrnoſcźe pſchiſchli; pſchetož jedyn Bóh je a jedyn ſrědnik, Jězus
Khryſtus, kiž je ſo ſam dał k wupłacźenju za wſchitkich.“ S. Pětr piſa
we ſwojim druhim liſcźe (3, 9): „Tón Knjez ma ſcźeŕpnoſcź z wami, a
nochce, zo by ſchtó zhubjeny był, ale zo by ſo kóždy k pokucźe
wobrocźił.“ We knihach mudroſcźe (11, 25) dale rěka: „Ty lubujeſch
wſchitko, ſchtož tu je a njehidźiſch nicžo, ſchtož ty ſy cžinił.“ A
ſkóncžnje cžitamy pola Ezechiela (33, 11): „Tak wěrnje hacž ja žiwy ſym,
ja njecham ſmjercź bjezbožnoho, ale zo by ſo wobrocźił wot ſwojoho pucźa
a zbóžny był.“

Jelizo ſu potajkim horjeka wuprajene wucžby proteſtant<pb n="109"/>ſkich
reformatorow zjawnje tamane wot ſwjatoho piſma, ſchtó dyrbjał dha ſo
zwažicź, wucžbu proteſtantſkich cyrkwjow, kiž ſo tola ſwojich załožerjow
zaprěcź njemóža, ſwjatu mjenowacź? Wucžby, kaž horjeka prajene, njetama
pak nic jenož ſwjate piſmo, ale hižom ſtrowy rozom. Pſchetož cžini-li po
Lutherowej wucžbje wěra ſamalutka zbóžnoho, k cžomu dha pokuta a
ſebjezaprěcźo, kiž je na kóždym liſcźe ſwjatoho piſma ſkoro žadane, k
cžomu dha nadźija, luboſcź a wſchitke dobre ſkutki? Dyrbjał jedyn jenož
tule ſadu doſlědnje we wſchitkich ſwojich ſcźěhwkach dowuwjeſcź, dha
mohł jedyn z najlóžſchej prócu cyły moralny zaknó powalicź a k
wunoſchkej pſchińcź: zo móže najhórſchi złóſtnik hiſchcźe najpěkniſchi
kſcheſcźan bycź, jelizo jenož krucźe wěri. Žadyn dźiw, zo móžeſche pſchi
poſtajenju horjeka ſpomnjeneje ſady Luther ſam tak daloko pſchińcź, zo
Melanchthonej piſaſche[96]⁾: „Budź hrěſchnik a hrěſch khroble, pſchetož
doſcź je, zo ſpóznajemy pſchez mnohoſcź bójſkeje hordoſcźe jehnjo, kiž
prjecž bjerje hrěchi ſwěta.“ Zaprěwaſch-li dale po pſchikładźe
Lutherowym, zo ma cžłowjek ſwobodneje wole, dha poduſy wón tež bórzy
wſcho dobre žiwjenjo a dyrbi do najwjetſchich njekhmanſtwow pſchińeź.
Pſchetož nima-li cžłowjek ſwobodneje wole a dyrbi wón kaž zwěrjo
pohnuwany wot ſwojeje natury cžinicź, ſchtožkuli cžini, dha pſcheſtanje
za kóždoho pſchede wſchim druhim wſchitkón rozdźěl bjez złym a dobrym a
kóžde pſchirachnowanjo. Rubjenſtwo, zaraženjo, pſcherada, njeſwěrnoſcź,
njeprawa pſchiſaha atd. njeje potom niežo złe, dokelž tón, kiž tele
złóſcźe wobeńdźe, wobeńdźe je jenož nuzowany a w joho woli njeſtoji,
tutych złóſcźow ſo zminycź. Runje kaž njerozomnomu ſkocźecźu njemóže
pſchirachnowane bycź, hdyž wone ze ſwojimaj nohomaj někoho pſchekłóje,
runje tak njemóže potom mordarjej pſchirachnowane bycź, jelizo někoho
zarazy. Zhubi-li tak pſchez wucžbu Lutherowu, zo cžłowjek ſwobodneje
wole nima, wſchitkón hrěch ſwoje mjeno, dha je to tež z kóždej
póccźiwoſcźu. Dźakownoſcź, ſmilnoſcź, bjezſobna luboſcź atd. njejſu
potom tež nicžo dobre wjacy, <pb n="110"/>pſchetož tón, kiž tele
póccźiwoſcźe wuſkutkuje, cžini je jenož, dokelž hinak njemóže a joho
natura joho z mocu k tomu pohnuwa. Z wotpadnjenjom rozdźěla bjez złym a
dobrym wotpadnje nětk tež ſchtrafa za złe a mytowanjo za dobre ſkutki,
pſchetož dyrbjeſche-li wón ſwojoho nutskownoho pohnuwanja dla dobre abo
złe cžinicź, kak zaſłuži ſchtrafu abo myto? Njebjo a hela ſtej po tajkim
próznej ſłowje, pſchi kotrejuž wuprajenju ſebi cžłowjek nicžo myſlicź
njetrjeba. — Nima cžłowjek ſwobodneje wole, dha je dale tež njerozom,
kedźbu dawacź na porokowanja ſwojoho ſwědomja, pſchetož najwjetſchi
złóſtnik mohł ſo pſchi wobeńdźenju najhrozniſchich złóſcźow změrowacź,
zo w joho woli njeſtojeſche hinak ſkutkowacź. Měrnje móže tón ſpacź a
wotpocžowacź, kiž ſwojoho bližſchoho zarazy; pſchetož k cžomu dha
ſtyſknoſcź a zadwělowanjo? wſchak wón tola hinak njemóžeſche! — Nima
cžłowjek ſwobodneje wole, dha dyrbi wón ſkóncžnje pak do žanoho Boha
njewěricź, pak do jenoho Boha wěricź, kiž je ſam wina wſchitkich hrěchow
a złóſcźow, kotrež wón wobeńdźe, kaž to Kalvin zjawnje wobkrucźowaſche.
Pſchetož ſta ſo po ſpomnjenej wucžbje wſcho, ſchtož cžłowjek złoho
cžini, po njewobrocźitym nutskownym nuzowanju, dyrbi tajki fataliſt
nuznje te praſchenjo ſtajicź: cžohodla Bóh to dopuſchcźi? cžohodla njeje
mi hinajſchu wolu dał? Wón ſam je wina wſchoho złoho, ſchtož ſym
wobeſchoł atd. Kajki Bóh to pak budźe, kajkohož wón ſebi prědkſtaja?
Žadyn; pſchetož Bóh, kiž złe ſwojich ſtworjenjow chce a ſpěchuje, njeda
ſo myſlicź! A tak zawjedźe tale wucžba Lutherowa, zo cžłowjek ſwobodneje
wole nima, do njewěry (atheisma). Hdyž je z tym dotal prajenym doſcź
dopokazane, zo Lutherowa wucžba mjeno ſwjateje wucžby njezaſłuži, dha je
tež dopokazane, zo lutherſka cyrkej ſwjata njeje we ſwojej wucžbje.

Wona pak tež ſwjata njeje we ſwojich ſakramentach. Luther zdaluje ſo
hižom na ſpocžatku ſwojeje reformacije tak daloko wot wucžby katholſkeje
cyrkwje w naſtupanju ſakramentow, zo wón wuraz „ſakrament“ (t. j. ſrědk
Božeje hnady) cyle wotſtroni a měſto toho woſobnje pſchecźiwo
Karlſtadtej wuraz „znamjo hnady“ wužiwaſche. Tohodla wucžeſche wón: <pb
n="111"/>zo ſakramenty ſwjatoſcźacu hnadu ſobu njedźěla (kaž my wěrimy),
ale: zo wone jenož tule hnadu znamjenjuja a zo tón, kiž je wužiwa, jenož
tule hnadu dóſtanje, hdyž wón krucźe wěri. Tohodla praji wón[97]⁾:
„Njeje žadyn rozdźěl bjez ſtarymi[98]⁾ a nowymi ſakramentami, njedadźa
woboje Božu hnadu, ale wěra ſama do Božoho ſłowa a znamjenja dawa tam
(we ſtarym zakonju) a dawa nětk (w nowym zakonju) hnadu. Tež Melanchthon
khětrje dołho to ſame wobkrucźeſche, tola wotměni wón Lutherowu wucžbu
wo ſakramentach w ſwojej apologii tak, zo praji: „Zo ſu ſakramenty
zwucženja, kiž maja porucženjo a ſlubjenjo Božeje hnady.“ Hacžrunje pak
ſo Melanchthon z tym katholſkej wucžbje pſchibližowaſche, dha wudawa
tola pozdźiſcho[99]⁾ zaſy, zo ſu ſakramenty znamjenja Božeje hnady. Po
tejle wucžbje dyrbi proteſtant, kaž ſo rozemi, ſakramenty tež jenož hako
znamjenja Božeje hnady wobhladowacź. Budźa pak jomu ſakramenty pſchi
tajkej wucžbje wažne a ſwjate kaž nam katholikam? To ſo praſcha! Kaž bu
ſtr. 84 pokazane, wotwiſuje móc, płacźiwoſcź a ſwjatoſcź ſakramentow wot
toho, zo ſo wudźěluja wot płacźiwje wuſwjecźenych duchownych; z toho ſo
dowidźi, zo z wuwzacźom kſchcźeńcy (kotruž móže po katholſkej wucžbje
kóždy cžłowjek wudźělicź, kiž po nutsſtajenju Khryſtuſowym kſchcźije)
žana rycž bycź njemóže, zo móhł w jenej proteſtantſkej cyrkwi žadyn
druhi ſwjaty ſakrament wudźěleny bycź, kaž dołho ſo japoſchtołſkoſcź
(apoſtolicität) proteſtantſkich cyrkwjow dopokazacź njemóže.

♣c)♠ Ze ſpomnjenjoho wo wucžbje a ſakramentach móžemy ſo lochko
dohladacź, zo njekatholſke cyrkwje ſwojich wěriwych tež woſwjatoſcźicż
njemóža. Pſchidamy rady, zo wjele proteſtantow dobre a pěkne žiwjenjo
wjedźe, tak zo móža woni <pb n="112"/>wjele katholikam natwarjacy
pſchikład bycż; haj, zo ſo ſem a tam druhdy proteſtantowje namakaju, kiž
w naſtupanju pěknoho žiwjenja mnohich liwkich katholikow wohańbuja; ale
je to jenož naturſka póccźiwoſcź, kotruž wón bóle ſwojomu ſwědomju ſo
dźakuje a powoſtancžkam katholſkich wěrnoſcźow z dobroho ſtaroho
katholſkoho cžaſa, ženje pak ſwojej proteſtantſkej cyrkwi. Pſchetož
dźeržimy tola za to, zo jednotliwe nětcžiſche proteſtantſke cyrkwje to
hiſchcźe k wěrjenju prědkſtajeja, ſchtož jich załožerjej Luther a Kalvin
wucžeſchtaj. Wěri-li pak wěriwy proteſtant tuteju wucžby a je wón po
nich žiwy, dha dyrbi wón nic jenož ſwoju naturſku póccźiwoſcź zhubicź,
ale nuznje na runym pucźu do njewěry, do hrěchow a njekhmanſtwow
zawjedźeny bycź, kaž my to horjeka pokazachmy.

Njemóža proteſtantſke cyrkwje (wot kotrychž my, kaž ſo rozemi, wěrimy,
zo dyrbja na wucžbu ſwojich załožerjow dźeržecź!) nikoho nabožnoho
cžinicź, dha wone hiſchcźe mjenje zamoža někoho woſwjatoſcźicź, t. j. k
ſwjatoſcźi pſchiwjeſcź. Pſchetož k ſwjatoſcźenju, tak wjele kóždy
ſpóznaje, ſłuſcha cyle ſwjata wucžba a ſwjate ſakramenty. Dokelž pak
wucžba proteſtantſkich cyrkwjow ſwjata njeje, ale pſchez błudy ſwojich
załožerjow wſchelako wotměnjena a ſkažena, dokelž dale proteſtantſke
cyrkwje z wuwzacźom kſchcźeńcy tež žane ſakramenty k ſwjatoſcźenju
nimaju, dha je tež njemóžna wěc, zo bychu ſwojich doroſcźenych wěriwych
k ſwjatoſcźi pſchiwjedłe.

Pſchiſpomnjenjo 1. Je móžno, zo móže něchtó po rozeſtajenju tutoho
punkta wſchelako wumjetowacź; tak najprjedy na pſch. prajicy: Někotre
proteſtantſke cyrkwje maja pak tola ſkoro tu ſamu wucžbu kaž katholſka
cyrkej, kak dyrbjał dha jim něchtó někotrych wěrnoſcźow dla to wotrjec,
ſchtož chce ſo katholſkej cyrkwi jenož pſchipiſacź? Byrnje by tež
wſchelakoſcź bjez proteſtantſkej a katholſkej cyrkwju jara mała była,
ſchtož my prějemy, dha tola njepſchidamy wobkrucźenjo: zo mohła
proteſtantſka wucžba wěriwych runje tak woſwjatoſcźicź kaž katholſka,
dokelž znate je, zo je tež mała wſchelakoſcź we wěrje hižom błud, a zo
błud nikoho woſwjatoſcźicź njemóže.

Pſchiſpomnjenjo 2. Mohł pak tež něchtó druhi prajicź: To drje ſpóznaju,
zo prěnjotna wucžba reformatorow nikoho ſwjatoho cžinicź njemóže, ale
tule jich wucžbu w naſchim cžaſu dawno <pb n="113"/>nichtó wjacy
njewěri, k cžomu dha nowomu proteſtantismej prěnjotne wopacžne wucžby
cyrkwinſkich reformatorow porokujeſch? Je-li tomu tak a njewěrja
proteſtantowje naſchoho cžaſa wjacy wopacžne Lutherowe a Kalvinowe
wucžby, dha njech wopominaja, ſchto z toho ſcźěhuje. Njewěrja-li woni to
wjacy, dha dyrbja tež wuznacź, zo ſtaj jich Luther a Kalvin zjebałoj a
do błudow zawjedłoj a dyrbja nětk ſo prócowacź z błudow zaſy won
pſchińcź, hewak woſtanu wědomje we błudźe a wucźeknu z cźežka ſwojomu
zahubjenju. Je pak to nětk jich winowatoſcź, jena winowatoſcź, bjez
kotrejež dopjelnjenja njeje žane ſwjatoſcźenjo a ſpomoženjo, ſchto dha
dyrbja cžinicź? Chcu to prajicź z pſchirunanjom. Jelizo něchtó wot
wěſtoho měſta njeznaty pucź naſtupi a druhoho nadeńdźe wudawacoho, zo
tónle pucź jara derje znaje, ale ſkóncžnje pytnje, zo je luby
pucźpokazaŕ ſam we błudźe a pucź ſam njewě, dha dyrbi tajki do błuda
zawjedźeny zawěſcźe tajkoho njerozomnoho wjedźerja wopuſchcźicź a nětk
ſo ſam za ſo prócowacź, zo by zaſy na prawy pucź pſchiſchoł. Wón dyrbi
tohodla we wokomiknjenju tajkoho wjedźerja wopuſchcźo, ſo zaſy wrócźicź
na te měſto, z wotkelž bě z nim wuſchoł a wottud prawy pucź zaſy pytacź,
hewak ženje wjacy na prawy pucź pſchińcź njemóže. Něſchto podobne dyrbi
pak tež kóždy proteſtant abo Kalvinaŕ cžinicź, jelizo k ſpóznacźu
pſchińdźe, zo je Luther abo Kalvin błudny wucžeŕ. Wón njedyrbi joho
dlěje hako „Božoho muža“ khwalicź, wón njedyrbi dlěje z nim hicź a
dźeržecź, dokelž je wěſcźe najprěniſcha myſl, jelizo je nas něchtó we
wažnej wěcy zjebał, zo móže nas tež w druhej wěcy zjebacź; tohodla dyrbi
nětk ſam za ſo wſcho cžinicź, zo by z błuda zaſy won pſchiſchoł a
wěrnoſcź zaſy namakał. Tohodla dyrbi wón we ſwojim duchu ſo zaſy
wrócźicź do ſtaroho cžaſa, hdźež Luther a Kalvin ſwoje błudy rozſchěricź
pocžinaſchtaj a wobeju wucžby zabywſchi ze ſamotnej prócu wěrnoſcź zajy
pytacź. Cžini-li to pak kóždy proteſtant, kiž k ſpóznacźu ſwojich błudow
pſchińdźe, dha pſchińdźe wón, njech to chce abo nochce, runje k wrotam
ſtareje katholſkeje cyrkwje, kotruž ſtaj Luther a Kalvin bjeze wſcheje
winy wopuſchcźiłoj. Njecha pak na tymle pucźu zaſy wěrnoſcź pytacź, ale
ſpytuje wón to na hinajſchim pucźu, dha wón njemóže pſchez ſwoju winu ze
ſwojoho błuda won pſchińcź, wón drje pſcheſtanje pſchiwiſnik Lutherowy a
Kalvinowy bycź, budźe pak rationaliſt, t. j. wón ſtwori ſej nabožniſtwo
po ſwojim rozomje, wěri ſchtožkuli chce a dźe wědomy na wopacžnym pucźu
do ſwojoho zahubjenja.

<pb n="114"/>

Wyſche toho wěmy tež hižom, zo ſwjatoſeźenjo kſcheſcźana w Khryſtuſowej
cyrkwi wotwiſuje wot ſpomožneje krutoſcźe, z kotrejž tale pſchecźiwo tym
wuſtupuje, kiž njekſcheſcźanſke žiwjenjo wjedu; ale tež w tutym
naſtupanju njewidźimy, zo bychu proteſtantſke cyrkwje někoho
polěpſchowałe. „Njech proteſtant wěri, ſchtožkuli chce, haj by-li ſo tež
hako najprěniſchi zaprěwaŕ Khryſtuſa a joho wucžby wozjewił a
njekhmanſtwo wobeſchoł, kažkuli chce, dha nam tola njeje žadyn pſchikład
znaty, zo by něchtó tutoho zawinjenja dla z proteſtantſkoho nabožniſtwa
wuzanknjeny był a mjeno proteſtanta zhubił[100]⁾.“ Je drje ſo hižom
druhdy ſtało, zo je ſo tajke wuzanknjenjo podało, ale wone ſta ſo
pſchecy jenož z proteſtantſkeje cyrkwje jenoho kraja a nic z cyłoho
proteſtantisma! Wuzanknjeny z jenoho krajnoho proteſtantſkoho
wěrywuznacźa, pſchizanknje ſo potom bórzy zaſy proteſtantſkej cyrkwi
druhoho kraja a dawa nětk hiſchcźe wjacy pohorſchka dyžli prjedy. Tak
nimaju proteſtantſke cyrkwje tež dla bjezſobnoho wotdźělenja a
rozpjerſchenoſcźe woprawdźite cyrkwinſke ſchtrafy, kiž buchu w kóždym
cžaſu wěrneje t. j. Khryſtuſoweje cyrkwje wot tuteje nałožowane. Schto
pak dyrbi z toho ſcźěhowacź? Zo njewěra, tež najwjetſcha, a zacpjecźo
wſchoho bójſkoho wozjewjenja, tež zjawnje wuprajene, njeſchtrafowane
woſtanje a zo dyrbi cyły proteſtantismus, dokelž tajki njeporjad w ſebi
khowa, do kolije nowoho pohanſtwa ſtupicź. Skóncžnje proteſtantſke
cyrkwje

♣d)♠ tež ſwjate ſtawy nimaju, kiž bychu wěrnoſcź tutych cyrkwjow
wobſwědcžowali pſchez znamjenja a dźiwy.

Jelizo japoſchtołojo a wſchitcy zahorjeni póſłojo wěry katholſkeje
cyrkwje w kóždym cžaſu ze złych cžłowjekow dobrych ſcžinichu, dha
cžinjachu porjedźerjo cyrkwje 16. lětſtotka ze złych cžłowjekow ze
ſwojej reformaciju hiſchcźe hórſchich ludźi, kiž njepſchipóznachu ani
napominanja ſwjatoho ſcźenja ani njepoſłuchachu na napominanja ſwojich
wukhwalenych prědarjow. Luther, kiž chcyſche ze ſwojej nowej wucžbu
cžłowjekow mu<pb n="115"/>driſchich a nabožniſchich cžinicź, widźeſche
bórzy płody, kotrež bě wuſył; njenamaka pak ſam na nich jara wjele
ſpodobanja: „Swět“, ſkorži wón w jenym prědowanju[101]⁾, „budźe z tuteje
wucžby cžim dlěje cźim hórſchi. Nětk ſu ludźo wot ſydom djabołow
wobſydnjeni, hdźež bě jich prjedy jenož jedyn wobſydnył; djaboł nětk po
cžrjódach do ludźi cźěri, tak zo ſu nětk pod jaſnym ſwětłom ſcźenja
wjele nahramniſchi, zjebacźiwſchi, njemiłoſcźiwiſchi, njecžiſcźiſchi,
worakawſtwu bóle poddacźi hacž prjedy pod bamžiſtwom.“ Kak móžeſche pak
Luther tuteje wěcy dla tak ſkoržicź? Móže něchtó wot cźernjow kicźe
zběracź a wot wóſtow figi? (Mat. 7, 16); kak dyrbjał wón po ſwojej
wucžbje wocžakowacź hinajſche a rjeniſche płody na ſwojich wěriwych?
Swjatych potajkim proteſtantſke cyrkwje zrodźicź njemóža a namakaju ſo
tež mjena ſwjatych něhdźe we proteſtantſkich protykach abo doſtanu tajke
mjena pſchi kſchcźeńcy proteſtantow dźěcźatka, dha dyrbja woni ſo
dopomnicź, zo ſu to mjena katholſkich ſwjatych, kiž běchu w naſchej
cyrkwi žiwi a we njej woſwjatoſcźeni. Abo dyrbjeli proteſtantowje nam
tola ſwjatych ze ſwojich cyrkwjow pokazacź móc? Kajcy ſu a w kotrym
cžaſu běchu žiwi? Hdyž woni wo ſwjatych rycža, dyrbjeli tajcy tola
najprjedy załožerjo jich cyrkwjow bycź: Luther, Kalvin, Zwingli atd.
Budźe pak jich jenož poł rozwucženy hako tajkich pſchipóznawacź? Je dźě
horjeka hižom z krótka prajene, kajcy ſwjecźi to běchu. Žiwjenjo tych
porjedźerjow cyrkwje dawaſche katholikam pohorſchk runje kaž huſto
rozmyſlenym jich pſchiwiſa, a jich piſma, kotrež ſu potomnikam
zawoſtajili, hiſchcźe dźens pokazuja, ſchto na nich bě. Pohanſcy
ſpiſowarjo njejſu w ſwojich ſpiſach tajke wurazy a ſłowa trjebali,
kajkež namakamy w jich zawoſtajenych piſmach; tohodla tež dźiw njeje, zo
tute piſma młodoſcźi kaž njerozwucženomu ludej ſkhowane woſtanu dla
ſwojoho njerjanoho a njepſchiſtojnoho wopſchijecźa. Njeběchu pak
załožerjo proteſtant<pb n="116"/>ſkich cyrkwjow a jich najprěniſchi
wucžerjo ſwjecźi, njemóžachu to, kaž ſo myſlicź hodźi, wjele mjenje
jednori wěriwi bycź, kiž dyrbjachu ſej ſwětło ſcźenja hakle w bibliji
pytacź.

Dohladawſchi ſo, zo we wěrnej t. j. Khryſtuſowej cyrkwi dźenſa hiſchcźe
ſwjecźi bycź dyrbja, pſchińdźechu někotſi proteſtantſcy prědarjo ſtaroho
kaž nowoho cžaſa na ſpodźiwny napad. Dokelž ſu ſwjecźi tak wažna wěc za
wěrnu cyrkej, wupožcžichu ſebi tucźi ſwjatych w ſwojich piſmach z
katholſkeje cyrkwje a nadeńdźechu jich tam tak wjele, zo móžachu po
luboſcźi wuzwolicź. Mnohoſcź wſchelakich ſwjatych debjeſche nětk
proteſtantſke cyrkwje, kaž: Polykarp, Irenäus, Hrjehoŕ, Cyrill,
Hieronymus, Ambroſius, Anſelm, Bernard Bonaventura atd. Ale ta wěc
mějeſche ſwoje zadźěwki a njeńdźeſche prawje po jich woli. Znate je
mjenujcy, zo Luther ſam wot tutych mužow jenož ze zacpjecźom
rycžeſche[102]⁾; pſchiwzachu-li proteſtantowje potajkim ſpomnjenych
ſwjatych do ſwojeje cyrkwje, dha ſtupachu ſwojomu reformatorej
napſchecźiwo. Ale njech bychu cžinili, ſchtož bychu chcyli, jim ſo ta
wěc ženje radźicź njechaſche. Pſchetož, pſchidate dyrbi bycź: zo běchu
tucźi ſwjecźi pak dźěcźi katholſkeje cyrkwje (ſchtož bě wěrno), pak
proteſtantſkeje. Běchu horjeka ſpomnjeni ſwjecźi dźěcźi katholſkeje
cyrkwje, njemóžeſche tež nichtó bjez proteſtantami zaprěcź, zo katholſka
cyrkej zamože a khmana je, ſwjatych zrodźicź; z kajkim prawom
mjenowaſche potom Luther tule cyrkej „babylonſku kurwu“? Běchu-li pak
ſpomnjeni ſwjecźi po wudawanju někotrych prědarjow dźěcźi
proteſtantisma, naſta bjez dwěla zaſy te praſchenjo: kak móžeſche wón
<pb n="117"/>dźěcźi zrodźicź, hdyž hiſchcźe ſam na ſwěcźe njebě a nichtó
hiſchcźe na Lutherowoho dźěda njemyſleſche? (Pſchetož wſchitcy horjeka
ſpomnjeni ſwjecźi ſu z 2., 4., 5.—12. lětſtotka wzacźi.) Abo je ſnadź
proteſtantismus woprawdźe ſwjatych zrodźił, hdźež wón ſam hiſchcźe njebě
porodźeny? Tohodla dótka ſo tale wěc w naſtupanju ſwjatych jara
njeluboznych praſchenjow. Pſchetož dyrbi pſchidate bycź, zo ſu ſwjecźi,
kotrychž proteſtantowje ſebi pſchipiſaju, katholſcy ſwjecźi, a zo
proteſtantismus nutskownu móc we ſebi wjacy nima, ſwjatych zrodźicź,
ſchtož njeby jaſne ſwětło na njón pſchinjeſło.

Runje kaž proteſtantſke cyrkwje ſwjatych nimaju, tak wone tež žane
ſwědcženja ſwjatoſcźe nimaja: znamjenja a dźiwy. Luther ſam wuzna, zo ſu
dźiwy nuzna wěc wěrneje cyrkwje, tež wſchitcy druzy reformatorojo, ale
žadyn wot nich njezamože, wěrnoſcź ſwojich cyrkwjow pſchez dźiwy
dopokazowacź. Kalvin woſobnje prócowaſche ſo na wſcho waſchnjo, tónle
dopokaz ſpodźiwanomu ſwětej zawoſtajicź, ale njemějeſche pſchi tym
woſebite zbožo. Spiſowaŕ Bolſekus nam wo joho žiwjenju ſcźěhowacy
ſměſchny a ſobu zrudny podawk powjeda. „Wěſty Bruleus pſchińdźe k njomu
do měſta Genfa a pytaſche tam dla ſwojeje khudoby khlěb a ſłužbu. Kalvin
jomu to ſlubi, hdy by wón cžinił, ſchtož by wón jomu pſchikazał a pſchi
tym mjelcžał. Bruleus to pſchiſlubi a wudawaſche ſo po pſchikazni
Kalvinowej za khoroho. Słužobnicy Kalvinowi to kaž z pſchipadom
zhoniwſchi, modlachu ſo za njoho na klětcy a zhromadźichu za njoho
jałmožnu. Ale njetrajeſche dołho, dha wozjewichu: Bruleus je wumrjeł. Na
to zebra ſo Kalvin, pſcheproſywſchi k ſebi wjele pſchecźelow a dźěſche z
nimi k wobydlenju po zdacźu wotemrjetoho. Tu zběhny ſo hižom mócne
žałoſcźenjo a wołanjo, pſchetož Bruleuſowa žona, kotraž dyrbjeſche po
porucženju Kalvinowym ſobuſkutkowacź, nochcyſche ſo změrowacź dacź.
Wſchitcy zaſtachu a Kalvin ſtupi bjez komdźenja z nimi do khěže. A ſchto
wón nětk cžinjeſche? Móžemy ſebi lochko myſlicź. Zrudobu žony widźo
padnje wón po waſchnju Božich dźiwycžinjacych mužow ze ſwojimi
pſchewodźerjemi na kolena a proſcheſche Boha: wón chcył tola na <pb
n="118"/>wotemrjetym ſwoju hordoſcź a móc pokazacź a takle (kaž ſo
rozemi) wſchitkim wozjewicź, zo je wón (Bóh) joho za ſwojoho ſłužobnika
a reformatora powołał. Po ſkóneženej modlitwje ſtupi wón nětk z cyłej
dowěrnoſcźu k łožu Bruleuſowomu a chcyſche joho zbudźicź. Ale hlejcźe!
wſchitke wołanjo a modlenjo bě podarmo, Bruleus bě woprawdźe morwy k
zaſłuženej ſchtrafje ſwojeje njeſměrneje pſchezwažnoſcźe. Kaž ſo myſlicź
hodźi, ſpocžinaſche nětk hakle žałoſcź Bruleuſoweje žony, hdyž Božu
njewidźownu ruku w cyłym podawku widźeſche, pocža ſtraſchniwje płakacź a
wołacź, a wozjewi nětk tež wſchitkim zjebanſtwo Kalvinowe, kotrohož wona
jenož mordarja ſwojoho muža mjenowaſche.“ Na hinajſche waſchnjo
ſpytowaſche Luther ſwojej cyrkwi ſwědcženjo wěrnoſcźe „pſchez dźiwy“
pſchihotowacź. Dohladawſchi ſo, zo wón kaž cyły pſchiwis po Kalvinowym
waſchnju dźiwy cžinicź njeſmě, poſtaji hako dźiw ſpěſchne rozſchěrjenjo
ſwojeje wucžby, prajicy: „Ja nimam ſylniſchi dopokaz a zjawniſche znamjo
za wěrnoſcź mojeje wucžby, hacž: zo je ſo tak ſpěſchnje w cyłym ſwěcźe
rozſchěriła a tak wjele njepſchezjenoſcźe na nim pſchihotowała; pſchetož
njeby-li to cžiniła, bych ja hižom dawno małowěriwy a mucžny był: a to
je tež wina, zo ja wěrju, zo ſu bamžowe a wſchitkich mudrowacych
theologiſke knihi najwjacy djabołſka wucžba (Teuffels lere), dokelž ſu
wone bjez hary a tak cźicho do ſwěta ſtupiłe.“[103]⁾ Spodźiwna wěc, zo
Luther, kiž chcyſche hewak jara wucženy bycź, njepſchezjenoſcź, kotruž
je joho wucžba w cyrkwi kaž w kraju pſchihotowała, jako dźiw ſpózna.
Njepſchezjenoſcź zbudźicź w cyrkwi runje kaž w ſtatu, njeje tola tajka
cźežka a ſpodźiwna wěc; trjechi a zamože to kóždy, kiž je khrobły a
nicžo wjedźecź nochce wot poſłuſchnoſcźe. Woſtajmy potajkim Lutherej
myſlicžku: zo bě to woſobny dźiw! Něſchto druhe pak je ze ſpěſchnym
rozſchěrjenjom joho wucžby <pb n="119"/>a ſmy winojcźi, tutón dźiw po
ſtejiſchcźu ſwětnych kaž cyrkwinſkich ſtawiznow kuſk bliže ſebi
wohladacź.

Hako najprěniſchi a najwjetſchi dźiw bu wot wſchitkich cyrkwinſkich
wótcow wobhladowane rozſchěrjenjo naſcheje katholſkeje wěry a cyrkwje.
Cžohodla? to ſmy horjeka prajili. Kak pak bě z rozſchěrjenjom
proteſtantisma? Bjez dwěla by tež joho rozſchěrjenjo woprawdźity dźiw
było, hdy by wón pod tymi ſamymi wobſtejenjemi rozſchěrjeny był, kaž
katholicismus, ſchtož pak nanihdy pſchidate bycź njemóže. Pſchetož
ſwjecźi japoſchtołojo běchu njerozwucženi nizcy ludźo a tohodla wot
nikoho waženi; Luther ſtojeſche w ſwojej wótcžinje hako wucženy muž a
profeſſor na wyſokej ſchuli w khětrje wulkej znajomoſcźi a wažnoſcźi;
japoſchtołojo buchu pſchi rozſchěrjenju ſwojeje wucžby pſcheſcźěhani,
haj cžwilowani a to nic jenož wot pohanow, ale tež wot židow, ſwojich
krajanow; Luther nicžo njewjedźeſche wot ſtracha, pſchetož prědowaſche
ſwoju wucžbu ludźom, kiž ſebi dawno hižom tajkoho wucžerja pſchejachu,
njepſchińdźe ani krocžel pſchez pomjezy Němſkeje, hdźež pod zakitom
mócuych wjeŕchow w měrje cžinicź móžeſche, ſchtož ſo jomu lubjeſche;
japoſchtołojo dyrbjachu wſchitey wojowacź pſchecźiwo djabołej a w joho
ſłužbje ſtojacym zazłobjenym profetam pohanſkich pſchibohow — Luther
pſchecźiwo komu? Katholſke wyſchſche duchownſtwo bě w tamnym cžaſu
bohužel tak liwke, zo ſo wjacy za ſwětne a cžaſne ſtaraſche, dyžli za
powſchitkowne zbožo cyrkwje a za wěcžne žiwjenjo; jenož jenicžki tajki
katholſki biſkop kaž nětk w tamnym cžaſu we wokołnoſcźi Luthera, a wón,
z wěſtoſcźu móžemy to prajicź, njeby měſac dołho ſwoje nowotne wucžby
rozſchěrjał! Swjecźi japoſchtołojo dale wozjewichu cžiſtu, woprawdźitu
wucžbu Jězuſowu t. j. wucžbu wot kſchiža, krutu, ſebjezaprěcźo žadacu
wucžbu Jězuſowu. Luther tule wucžbu ludźom njeprědowaſche, ale mjechku,
po ſwojim zdacźu wotměnjenu wucžbu, kiž ſo ludźom jara ſpodobaſche a
wſchitkim złym nakhilnoſcźam a rozpuſchcźitomu žiwjenju polěkowaſche;
tohodla prědowaſche wón, zo cžłowjek ſwobodneje wole nima a, kaž ſo
rozemi, hinak nje<pb n="120"/>móže hacž ſwojim nakhilnoſcźam hołdowacź;
tohodla wozjewi, zo wobcźežne dobre ſkutki, z kotrymiž dyrbimy my ſebi
njebjo zaſłužicź, k tomu trěbne njejſu; tohodla wucžeſche wón: zo nichtó
cyrkwinſke kaznje dźeržecź a na cyrkej poſłuchacź njetrjeba a zo móže
ſej kóždy ſam po bibliji ſwoje nabožniſtwo hromadu pytacź atd. A
lubjachu ſo tajke wucžby njerozwucženomu ludej, dha mějeſche hiſchcźe
rjeniſche wucžby za duchownſtwo a za ſwětnych wjeŕchow. Prěnim wón pſchi
kóždej pſchiležnoſcźi prědowaſche do ſwjatoho mandźelſtwa ſtupicź abo
wobcźežneje klóſchtrſkeje ſamotnoſcźe ſo zdalicź a ſo woženicź a wudacź,
a poſlenim wón zaſy pſchiſlubi wulke bohatſtwa a cžeſcź we ſwojej
nowozałoženej cyrkwi, hdy bychu k njomu dźerželi a jomu ſłužili. A kak
wuſchiknje Luther to dokonja, je znate. Je wucžba „wot cžiſcźa a wot
Božeje mſchě“, kaž wón wucžeſche, jenož bajka, dha běchu nětk wſchitke
załožene pjenjezy na Bože mſchě za wotemrjetych zbytkne; běchu po
Lutherowej wucžbje ſwjatocžnje wotpołožene klóſchtrſke ſluby ſkutki
djaboła, dha dyrbjachu nuznje wſchitke klóſchtry a nabožne załoženiny
zběhnjene bycź a rozdźělene; a běchu ſkóncžnje po Lutherowej wucžbje
romſki bamž antikhryſt a biſkopowje pod nim ſtojacy jenož ſłužobnicy
tutoho antikhryſta, dha dyrbjachu jim, kaž ſo rozemi, tež lětnje
wunoſchki wotewzate, haj tež jich wobſedźenſtwa a bohate kubła druhim
podate bycź, kiž móžachu je lěpje trěbacź a bjeze wſcheje ſchkody
wužiwacź. Schtó pak běchu tucźi, kiž bychu khmani byli, wſchitke te
bohatſtwa, wobſedźenſtwa a kubła hako bohate herbſtwo doſtacź? Luther
ſwětnym wjeŕcham ſo pſchiwobrocźiwſchi wozjewi tutym: „Wy ſcźe cźi
doſtojni herbowje, kotrymž chcu ja wſcho to dacź, jelizo wy pſchede mnu
ſo kłonicźe, moju wucžbu rady ſłyſchicźe a mje tež pſchi jeje
rozſchěrjenju podpjeracźe!“ A pſchiſlubichu jomu wjeŕchowje, kiž buchu
ſobu tež prjódkſtojerjo nowych cyrkwjow, za tajke dary podwólnje ſwoju
pomoc a zakit a bu nětk „ſwětło evangelia“ z pomocu tutych wjeŕchow
rozſchěrjene wſchudźom, hdźež móžachu woni knježicź. Zo Luther tohodla z
wjetſcha <pb n="121"/>ſwoju wucžbu jenož z pomocu ſpomnjenych ſwětnych
wjeŕchow bóle rozſchěrjowaſche, je dawno wucžinjena wěc, kotruž ſamo
proteſtantſcy ſpiſowarjo zaprěcź njemóža. Na prěnim ſpocžatku
proteſtantisma drje tuta pomoc njeje k joho rozſchěrjenju nałožowana
była, ale to jenicžcy z teje winy, dokelž wjeŕchowje na prěnim ſpocžatku
ſo bojachu, zjawnje za Luthera wuſtupicź, cžim dlěje pak tak mjenowana
reformacija trajeſche, cźim khrobliſchi woni buchu, woſobnje potom, hacž
njemoc romſkoněmſkich khěžorow pytnychu a wužitk, kiž za nich z
cyrkwinſkeje reformacije wuroſcźe. We wjele krajach nětk zemjenjo a
ſwětni wjeŕchowje ſo zběhnychu a zjenocźichu, zo bychu w ſwojich krajach
lubozne a rjane płody zběracź mohli, kiž z Lutheroweje wucžby jim
pſchipadnychu. Wot toho cžaſa pak, hdźež woni ſwoje rucy po cyrkwinſkich
kubłach wupſchěſtrjechu, mějachu woni takrjec winowatoſcź, Luthera a
joho ſcźenjo zakitacź a na wſcho waſchnjo ſpěchowacź, ſchtož bě Luther,
na ſwojej wěcy nimale zadwělowacy, zapocžał. Zo dyrbjeſche po tajkich
wobſtejenjach proteſtantismus wjacy pſchez brón a namocowanjo ſo
rozſchěricź, njemóže wot nikoho zaprěte bycź, kiž tamniſche cžaſy jenož
trochu z dobrych ſtawiznow ſpóznaje. Luther ſam to rady widźeſche, haj
na to dźěłaſche, zo dyrbjeſche joho wucžba z pomocu ſwětneje mocy ſebi
pſchiſtup dobycź, kaž móžemy to na wjacorych měſtach joho ſpiſow dźens
hiſchcźe cžitacź. Tak wón piſa w jenym liſcźe:[104]⁾ „Wyſchnoſcź dyrbi
wſchitke njezbožo (t. j. wot wucžby) wotwobrocźicź; ludźo, kotrymž ſo
tole „cžiſte ſcźenjo“ lubicź njecha, dyrbja k wotmjelknjenju
pſchinjeſeni bycź: njech jenož ſo jedyn abo ſcheſcźo za ſchiju wozmu a
do jaſtwa tyknu, dha budźe djaboł hinak piſkacź.“ A tute ſłowa wupraji
wón hiſchcźe pſchecźiwo Karlſtadtej a joho pſchiwiſnikam, ludźom, kiž
běchu joho runjecźa; tohodla ſo lochko myſlicź da, ſchto dyrbjała
Lutherowa pſchikaznja bycź w naſtupanju katholikow a woſobnje
katholſkich duchownych, kiž jomu ſo pſche<pb n="122"/>cźiwo
ſtajichu.[105]⁾ Skóncžnje trjebachu prěni „reformatorojo“ wyſche ruki
ſwětnych wjeŕchow k rozſchěrjenju ſwojich wucžbow: njewěrnoſcź, łžu,
hanjenjo wſchoho ſwjatoho w rycži a piſmje, zo bychu ludźi wot
katholſkeje cyrkwje wotwobrocźili a ſwojej ſtronje pſchiwobrocźili.
Woſobnje bě Luther z miſchtrom w tymle naſtupanju, kóžde piſmo wot njoho
wudate běſche połne złobow pſchecźiwo cyrkwi a woſobnje bamžej, kotrohož
wón tež nimale na kóždym prěnim liſtu ſwojich ſpiſkow we wobrazu
wſchelakeje ſchtałtnoſcźe wocžomaj cžitarja pokazowaſche. Dźiwadła,
korcžmy, dom a cyrkej buchu wot njoho trjebane k wonjecžeſcźenju
cžeſcźownych waſchnjow naſcheje cyrkwje, k rozpjerſchenju njewěrnoſcźe a
łžow pſchecźiwo naſchej ſwjatej wěrje. Někotre pſchikłady njech
pokazuja, kak daloko Luther w tejle wěcy dźěſche. „Bamž“, praji
Luther[106]⁾, „je k djabołej ſo modlił“; dale: „Papiſty (pod bamžom
ſtojacy wěriwi) wjedźa runje tak wjele wot piſma kaž huſo wot
pſaltra“[107]⁾; dale: „Bamžowje njeprěduja žane ſłowo wot
Khryſtuſa“[108]⁾; dale: „Woni (katholſcy) praja, jelizo něchtó do Boha
wěri, tón budźe zatamany“[109]⁾; dale: „Bamž da ſwojim złota doſcź, zo
wozjewja, zo Khryſtus njeje horjeſtanył“[110]⁾; dale: „Papiſty dźerža
Khryſtuſa za nabožnoho muža“[111]⁾. Skóncžnje w jenym piſmje[112]⁾ praji
Luther ſcźěhowace: „Nětk je bamž wſchitke Bože kaznje wotſtronił a za
nje <pb n="123"/>ſwoje ſadźił. Pſchetož kaž ſo ſłyſchi, wucža papiſty:
zo trěbne njeje Boha z cyłeje wutroby lubowacź a z tym je wotſtronjena
prěnja kaznja; runje tak wucža dźěcźi: zo bychu njepoſłuſchne byłe
ſwojimaj ſtarſchimaj, a z tym padnje ſchtwórta kaznja. Wucža tež, zo
trěbne njeje, ſwojoho njepſchecźela lubowacź a z tym woni wozjewja: hněw
we ſebi khowacź pſchecźiwo pjatej kazni. Runje tak ma wón (bamž)
njelicžomne waſchnjo mandźelſtwo rozwjazacź a zwjazacź a z tym je
wotſtronjena ſcheſta kaznja. Wucža tež, njeſprawne kubło a dań ſebi
dobycź pſchecźiwo ſedmej. A tak je tež wſchitka jich wucžba njeprawe
ſwědcženjo pſchecźiwo woſmej. Po tajkim, ſkóncži wón, njeje pod bamžom
žana Boža kaznja, wſchitke ſu wotſtronjene.“ Schto dyrbjeſche z tajkich
prědowanjow, dźeržanych wot prjedawſchich ſłužobnikow naſcheje cyrkwje,
za nju wuńcź, móže tež njerozwucženy dowidźecź: Zacpjecźo tuteje cyrkwje
a wotpad pola wſchitkich tych, kiž naſchu lubu cyrkej lěpje
njeſpóznachu. Po ſpomnjenym nětk kóždy ſpóznaje, hacž dyrbi ſo ſpěſchne
rozſchěrjenjo proteſtantisma Lutherej dźakowacź, hacž to wot njoho
cžinjeny dźiw je abo nic. Pſchidate dyrbi toho dla tež bycź, zo
proteſtantſke cyrkwje ſwědcženja ſwjatoſcźe t. r. dźiwy a znamjenja
nimaju a zo ſo wone khwalicź njemóža tohole znamjenja Khryſtuſoweje
cyrkwje, kotraž je we wſchim ſwjata.

3. Khryſtuſowa cyrkej, kaž horjeka prajachmy, dyrbi pſchezcyłna bycź (t.
j. katholſka); proteſtantſke cyrkwje pſchezcyłne njejſu a to ani po jich
mjenje ani we ſkutku.

„Jelizo cuzy, praji hižom ſ. Auguſtin, ſo wopraſcha: hdźe je katholſka
cyrkej a hdźe ſo k njej pſchińdźe, njezwaži ſo zawěſcźe žadyn
njekatholik, jomu ſwoju cyrkej abo modleŕſki dom pokazacź“[113]⁾;
pſchetož pod mjenom pſchezcyłneje (katholſkeje) cyrkwje zrozemi kóždy,
tež khecaŕ a njewěriwy, jenož naſchu cyrkej, romſkokatholſku, ženje pak
jenu proteſtantſku cyrkej abo ſektu najnowiſchoho cžaſa. Wobhladujemy
ſebi wſchelake njekatholſke cyrkwje, njejſu wone tež woprawdźe
pſchezcyłne a to ani ♣a)♠ <pb n="124"/>w naſtupanju kraja, ♣b)♠ ani w
naſtupanju cžaſa a ſkóncžnje ♣c)♠ ani w naſtupanju we nich bydlacych
wěriwych.

♣a)♠ Proteſtantowje drje znapſchecźiwja, zo dźens hižom žadyn kraj
njeje, w kotrymž njebychu proteſtantowje byli, a zo ſu tohodla jich
cyrkwje tež kaž katholſka na cyłym ſwěcźe rozſchěrjene a ſej tohodla
mjeno pſchezcyłnoſcźe pſchipiſacź móža; ale to budźe lědom katholik
wěricź. Móže bycź, haj pſchidamy, zo z wonka Europy w cuzych krajach ſem
a tam ſo hiſchcźe proteſtantowje namakaju — ale kak wjele? We mnohich
krajach Aſiſkeje a Afriki dźiwi wobydlerjo tutych krajow njejſu ani
jenoho proteſtanta widźeli, khiba wěſty cžas pſchekupca abo pucźowarja,
kiž bě ſo do tamnych krajow zabłudźił dla cžaſnoho dobytka abo
ſpokojenja ſwojeje wcźipnoſcźe. Bychu-li pak tež wſchudźom byli, kaž
chcedźa proteſtantowje to wobkrucźecź, dha tola wſchudźom njejſu cźi
ſami proteſtantowje, ale w kóždym kraju proteſtantowje wſchelakoho
wěrywuznacźa a wſchelakich cyrkwjow! Słuſcheja tele wſchelake bjez ſobu
ſo rozdźělace cyrkwje tohodla po prawym hromadu? Zawěſcźe nic; tomu
napſchecźiwo móža jenož proteſtantowje tych ſamych proteſtantſkich
cyrkwjow pod jenu rubriku ſo licžicź, kiž to ſame wěrywuznacźo maju, tu
ſamu wucžbu, te ſame cyrkwinſke wuſtajenjo.[114]⁾ Liežimy-li pak po
tutej zaſadźe, nadeńdźe ſo drje wjele proteſtantſkich cyrkwjow a
cyrkwicžkow, kiž pak bjez ſobu w žanym zjenoeźenſtwje njeſteja, a wot
kotrychž najwjetſcha wjacy hacž někotre tyſacy wěriwych njelicži. Po
zaſadźe Lutherowej je pak licženjo joho wěriwych cyle ſpodźiwna wěc.
Pſchetož, kaž prajachmy, dyrbja w naſtupanju nabožniſtwa wſchitcy wěriwi
hromadu licženi bycź, kiž jenu a tu ſamu wěru maju. Pola proteſtantow
njebjerje pak wěra nic jenož z jich ſymbolſkich knihow, ale (ſchtož je
cyle prawje) ze ſwjatoho piſma. Swjate piſmo pak kóždy ſebi ſam
wukładuje, tohodla dyrbi po prawym runje tak <pb n="125"/>wjele wěrow ſo
we proteſtantisma tworicź, kaž wjele je hłowow, pſchetož njeje ſkoro
móžno, zo dźewjecź abo dźeſacź proteſtantow ſebi ſwjate piſmo we wſchim
tak wukładźe, zo by jich wukładźenjo jenajke było. Licži ſo pak mnohoſcź
proteſtantow po tej měrje, ſchtó dha ſo njedohlada, zo dyrbjałe ſo
proteſtantſke cyrkwje rozwjazacź, haj zhubicź? Bychu-li pak ſo tež
wſchitcy pod tu ſamu rubriku pſchi licženju pſchinjeſli, kiž ſebi mjeno
proteſtanta dadźa, a bychmy-li k nim hiſchcźe pſchilicžili wſchitke
ſekty najnowiſchoho cžaſa, dha njebychmy tutych z wonka katholſkeje
cyrkwje ſtojacych wjacy namakali hacž 70 millionow, bjez tym hacž je
katholikow po najnowiſchim licženju wokoło 200 millionow. Kotra cyrkej
tohodla bóle rozſchěrjena je na ſwěcźe, katholſka abo proteſtantſka
(je-li wo jenej rycžecź dowolene?), to kóždy z toho dowidźi.

♣b)♠ Proteſtantſke cyrkwje dale pſchezcyłne njejſu w naſtupanju cžaſa t.
r. wone nimaju (kaž katholſka cyrkej) ſwoje wobſtacźo z cžaſow
Khryſtuſowych, a runje tohodla njemóža tež joho k załožerjej měcź a
prawe Khryſtuſowe cyrkwje ſo mjenowacź.

Cyrkej Jězuſa Khryſtuſa bu załožena w lěcźe 33 po Khryſtuſowym
narodźenju a ſwjecźi nětk pſchez wjacy hacž 18 lětſtotkami ſwjatocžnoſcź
ſwojoho załoženja. Žana bjez wſchitkimi proteſtantſkimi cyrkwjemi nima
tule ſtarobu; někotre naſtachu hakle w najnowiſchim cžaſu a najſtarſcha
z nich wjetſchu ſtarobu nima hacž tſi lětſtotki; pſchetož žana cyrkej
ſtarſcha bycź njemóže dyžli jeje załožeŕ: tutón pak bu 10. novembra 1483
narodźeny a wumrje 18. februara 1546. Bě tohodla cžas wot z najmjeńſcha
15. lětſtotkow, hdźež proteſtantismus njebě, abo mohło jejo ſtarſche
bycź hacž kokoſch? Nichtó w proteſtantſkich cyrkwjach tež njezaprě, zo
bě prjedawſchi klóſchtrſki duchowny a mnich Měrcźin Luther we 16.
lětſtotku jich załožeŕ; tohodla zawěſcźe dowolene njebudźe, jich cyrkwje
Khryſtuſej pſchipiſacź, ale M. Lutherej.

Hacžrunje pak je to jena wěrnoſcź, kotruž najmjeńſche dźěcźo wopſchija,
wobara ſo tola najwjacy proteſtantow, kaž katholſka hłowa rozſudźecź.
Pſchetož bychu runje woni prajili: zo bě Luther jich cyrkwje załožeŕ,
dyrbjeli woni tež pſchidacź, <pb n="126"/>zo to Jězus Khryſtus bycź
njemóžeſche, pſchetož Jězus Khryſtus bě 15 lětſtotkow prjedy žiwy hako
Luther. W tej njewěſtoſcźi a nuzy wjedźa pak ſebi proteſtantowje lochko
pomhacź! Woni mjenujcy wudawaju: „Naſchaproteſtantſka cyrkej njeje žana
nowa cyrkej, ale jenož wobnowjenjo ſtareje japoſchtołſkeje cyrkwje; tuta
je ſo mjenujcy khětrje dołhi cžas w ſwojej cžiſtoſcźi zdźeržała, w běhu
cžaſa pak bu wona ſkažena a do błuda wjedźena a to najwjacy wot romſkich
bamžow. W běhu tutoho cžaſa pak běchu w potajnym wobſtajnje mnozy
wuznawarjo Khryſtuſowi, kiž ſo wot romſkich bamžow do błuda wjeſcź
njedachu, kiž tohodla prawu wěru Khryſtuſowu mějachu; tucźi běchu we
wěrnej Khryſtuſowej cyrkwi a běchu proteſtantowje prjedawſchich
lětſtotkow! Hacžrunje tale cyrkej dołhi cžas wſchitkim ſkhowana woſta,
pſchińdźe ſkóncžnje tola zaſy na ſwětło a to pſchez reformaciju t. j.
cyrkwinſke porjedźenjo M. Luthera.“

Spodźiwna to wucžba; ale pokazuje, zo cźi ſami, kotſiž ſu ju wunamakali,
poſlenje ſrědki nałožowachu, z najmjeńſcha něſchto wěrje podobne
prajicź, ſchtož by pſched ludźimi proteſtantismus kaž joho wucžby a
zaſady wuſprawnoſcźiło. Tola chcemy nětk widźecź, hacž tomu woprawdźe
tak je, kaž tamni wucžerjo wudawaju. Woni praju:

♣a)♠ zo bě japoſchtołſka katholſka cyrkej t. j. cyrkej Jězuſowa w
japoſchtołſkim cžaſu hiſchcźe prawa, ale pozdźiſcho do błuda padźe!
Derje, zo woni to jenož praja a wudawaju, pſchetož dopokazacź to ženje
njemóža. Bě katholſka cyrkej (w cžaſu japoſchtołſkim po wuznawanju
wſchitkich proteſtantow) hiſchcźe Jězuſowa cyrkej, kak mohła wona w
jenym cžaſu wot wěrnoſcźe wotpadnycź? Su proteſtantowje zabyli, zo bě
Jězus Khryſtus, jeje załožeŕ, jej ſwoju pomoc pſchiſlubił hacž do kónca
ſwěta (Matej 28), abo njewjedźa proteſtantowje, zo je Jězus Khryſtus
wyſche toho ſwojej cyrkwi tež ſwjatoho Ducha ſlubił (Jan. 14, 16), zo
<pb n="127"/>by wón pola njeje woſtał wěcžnje? Je pak Jězus Khryſtus
pola ſwojeje cyrkwje, kotraž žana druha njebě hacž katholſka, ſwoju
pomoc kaž pomoc ſwjatoho Ducha pſchiſlubił, ſchtó mohł potom tak
bjezbóžny bycź a ju wobſkoržowacź, zo je wona w jenym cžaſu do błuda
ſpadnyła? Tón by zawěrno Jězuſej kaž ſwjatomu Duchej jara
njepſchiſtojnje porokował, kiž by tak mało na Jězuſowe ſlubjenjo dźeržał
abo na Joho a ſwjatoho Ducha móc k dopjelnjenju tohole ſlubjenja. Sam
Luther to ſej njezwaži; tohodla wón, kaž horjeka prajachmy, piſa[115]⁾:
„Schtóž jenož dwěluje, zo je cyrkej wot wěrnoſcźe wotpadnyła, tón cžini
tak wjele, kaž by cyle do žaneje njewěrił a tama z tym cyrkej hako
khecaŕku, haj tež Jězuſa Khryſtuſa z japoſchtołami, kiž ſu tutón artikl:
„ja wěrju jenu katholſku cyrkej“ zeſtajili. Pſchetož mócnje wobſwědcžuje
Khryſtus (Mat. 28): „Hlej, ja ſym pola was hacž do kónca ſwěta“ a Pawoł
(Timoth. 3): „Cyrkej je ſtołp a twjerdy hród wěrnoſcźe“ atd.

Hdyž pak by naſcha katholſka cyrkej tola po wuprajenju někotrych
proteſtantſkich wucžerjow do błuda zapadnycź dyrbjała, dha dyrbja ♣b)♠
tola tón cžas mjenowacź, haj to lěto, w kotrymž je ſo to ſtało; dale
najſkerje tón błud ſam, do kotrohož dyrbjeſche po zdacźu tutych
wucžerjow zapadnycź. Ze wſchitkim prawom móžemy ſo jich tohodla
wopraſchecź: w kajkim lěcźe je naſcha katholſka cyrkej ſpocžała, błudnu
wěru wucžicź? A: dopokazajcźe nam katholikam, zo je woprawdźe błud,
ſchtož naſcha katholſka cyrkej wot ſpocžatka ſem hacž do naſchoho cžaſa
wucžeſche!

♣c)♠ Wudawaju-li tamni wucžerjo, zo je ſo proteſtantſka cyrkej ſrjedź
błudneje katholſkeje w běhu tutoho cźěmnoho cžaſa potajnje (ſkhowana
pſched wocžemi złozmyſlenych katholikow) tworiła a zdźeržowała hacž k
cžaſu reformacije, hdźež hakle je na ſwětło pſchiſchła a ſo ſpodźiwanomu
ſwětej ſpóznacź <pb n="128"/>dała. By tomu woprawdźe tak było, by tajka
potajna cyrkej a jeje zdźerženjo zawěſcźe wjetſchi dźiw był, hacž
zdźerženjo profety Daniela bjez rujacymi krewjelacžnymi lawami w cžaſu
krala Nabuchodonozora! Pſchetož hdyž naſcha cyrkej, kaž proteſtantowje
jara huſto jej porokuja, w kóždym cžaſu tak krucźe ze wſchitkimi
zakhadźa, kiž wot njeje ſo wotdźělichu, dha je to tola ſpodźiwne, zo
naſcha cyrkej ani jedynkrócź jenoho abo druhoho tutych potajnych
praproteſtantow pytnycź abo wotſudźicź njemóžeſche! K najmjeńſchomu
cyrkwinſke ſtawizny nam nicžo toho runjecźa njezdźěluja, a najſkerje
proteſtantowje ſami njezamóža nam mjeno jenoho abo druhoho tutych
prjedawſchich potajnych a zakhowanych wěrytowaŕſchow wozjewicź! Tuta
zakhowana proteſtantſka cyrkej by pak tež hinajſcheje winy dla hiſchcźe
ſpodźiwna była! Kak móžachu ju tola ludźo namakacź, hdyž chcychu do
njeje ſtupicź? Kak móžeſche tajka cyrkej dale regirowana bycź a
zwonkownje rozmnožena a rozſchěrjena? A kak dyrbimy potom ſłowa
Khryſtuſowe zrozemicź, kiž porucža (Mat. 18, 17): „Jeli wón pak jich
(ſwědkow) njepoſłucha, praj to cyrkwi a jeli tež cyrkej njepoſłucha, dha
dźerž joho za pohana a cłonika.“ Cźežka wěc, cyrkwi něſchto wozjewicź,
hdyž nichtó njewě, hdźe wona je a ſchtó ſu prjódkſtojerjo we njej.
Pſchiruna dale ſwjate piſmo (Mat. 5, 14) cyrkej z jenym na wyſokej horje
ležacym měſtom, kiž nikomu ſkhowane bycź njemóže, a jenož tamna
prjedylutherſka cyrkej dyrbjała wſchitkim ſkhowana woſtacź? Běda dale
wſchitkim tym, kiž w tej ſkhowanej cyrkwi běchu; jim wſchitkim zawěrno,
dokelž ſu woni zwonkownje Jězuſa zaprěli, płacźi tež joho hrožace ſłowo:
„Schtóž mje ſpóznaje pſched cžłowjekami, toho chcu ja tež ſpóznawacź
pſched mojim njebjeſkim Wótcom; ſchtóž pak mje zaprěje pſched
cžłowjekami, toho chcu ja tež zaprěcź pſched mojim njebjeſkim Wótcom“
(Matej 10, 32). Skóncžnje pak hiſchcźe wulki dźiw. Bě-li w cžaſach
prjedylutherſkich tak wjele proteſtantow, kiž běchu potajnje a cyle
ſkhowani pſched katholikami žiwi, kak to tola pſchińdźe, <pb n="129"/>zo
ſo žadyn wot nich, doniž Luther njewuſtupi, zjawnje joho cyrkwi a
wucžbje njepſchizankny? Kak to dale pſchińdźe, zo ſo Luther ſam wuzna za
najprěniſchoho proteſtanta a zo pſched nim cyle žane ſpóznacźo ſcźenja
było njeje?[116]⁾ Wón by to zawěſcźe do cyłoho ſwěta wuwołał, hdy by
mužow mjenowacź mohł, kiž dawno hižom w ſwojim duchu wěrjachu, ſchtož
wón nětk zjawnje prědowaſche. Luther ſam pak njemóžeſche nikoho
mjenowacź, pſchetož wſchitcy joho pſchiwiſnicy běchu runje kaž wón ſam
prjedy „bjezbóžni“ papiſtojo byli.

♣c)♠ Su-li proteſtantſke cyrkwje pſchezcyłne, dyrbja wone ſkóncžnje tež
za wſchitkich cžłowjekow załožene bycź, tak zo móža ludźo kóždeje
ſtaroby a kóždoho powołanja w nich ſwoje ſpomoženjo ſkutkowacź. Naſtawa
pak wulke praſchenjo, hacž wſchitke ludy na zemi to w proteſtantſkich
cyrkwjach zamóža. Pſchetož krucźe wucžinjena zaſada tych jednotliwych
proteſtantſkich cyrkwjow, po kotrejž kóždy proteſtant žiwy bycź dyrbi,
je: zo dyrbi Bože ſłowo a ſwoju wěru pytacź we ſwjatym piſmje, tak zo
nichtó njeby prawy proteſtant był, haj njeby k ſpóznacźu wěrnoſcźe a k
zbóžnoſcźi pſchiſchoł, kiž njeby žanu bibliju měł a we njej „cžiſte Božo
ſłowo“ ſebi hromadu pytał.

a) Kak wjele ludow pak je nětk hiſchcźe na zemi, kiž runje tuteje winy
dla proteſtantſkim cyrkwjam ſo pſchizanknycź njemóhli? Je w naſchim
cžaſu hiſchcźe wjele ludow, kotrychž <pb n="130"/>rycže ſu tak
njedoſpołne a njedokonjane, zo njeby ani móžno było, ſwjate piſmo abo
bibliju do jich rycžow pſchełožecź! Wſchitke tele ludy dyrbja tohodla do
prědka wuzanknjene bycź wot proteſtantisma, pſchetož bjez biblije žane
Bože ſłowo, bjez Božoho ſłowa žane zbóžnoſcźenjo! Móže pak jena cyrkej
Khryſtuſowa (t. j. wěrna) cyrkej bycź, kiž by jenoho cžłowjeka wot
wěrnoſcźe a zbóžnoſcźe wuzanknyła?

β) Kóždy proteſtant dyrbi ſebi, hdyž chce zbóžny bycź, Bože ſłowo pytacź
we ſwjatym piſmje! Kak dha budźe z tymi, kiž ſu hižom w jenej
proteſtantſkej cyrkwi žiwi? Maju wſchitcy proteſtantowje tež khwile,
ſwjate piſmo abo bibliju cžitacź? Ludźo, kiž dyrbja ſebi wſchědny khlěb
zaſłužicź, maja zawěrno hinajſche wěcy cžinicź hacž w bibliji ležecź a
ju derje ſchtudirowacź! A bychu-li tež cžas k tomu měli, ſchtó da jim
zawěſcźenjo, zo woni w ſwojej bibliji tež woprawdźite ſłowo Bože
namakaja? Swjate piſmo je w hebrejſkej a grichiſkej rycži prěnjotnje
napiſane było. Woni pak maja jenož pſchełoženjo w rukomaj, a to wot
prjedawſchich wotpadnjenych katholſkich duchownych, wot Luthera, Kalvina
atd. Schtó jim zawěſcźi, zo ſu pſchełoženja tutych zazłobjenych
njepſchecźelow katholſkeje cyrkwje tež te prawe, hacž tucźi njejſu ſnadź
w pſchełoženju něſchto wuwoſtajili abo pſchiſtajili, kaž woni to runje k
ſwojomu nowotaŕſtwu trjebachu? Jeli móža wſchitcy cžłowjekowje ſo
mylicź, běchu woſobnje pomjenowani wuporjedźerjo katholſkeje cyrkwje
błudej pſchikhileni, haj ſu huſto doſcź błudźili, kaž bu to ſem a tam
hižom horjeka prajene. Móže ſo tuteje winy dla njerozwucženy proteſtant
na jich pſchełoženjo ſpuſchcźecź? Wyſche toho bu prěnjotne pſchełoženjo
ſwjatoho piſma, cžinjene wot reformatorow, z nowa zaſy pſchełožene do
cuzych rycžow, kak lochko njemohłe ſo dha zaſy ſem a tam błudy zawjeſcź,
a tak Bože ſłowo ſkažene a zbóžnoſcźenjo njewěſte bycź? Tohodla
ſkóncžnje njerozwucženomu proteſtantej nicžo druhe zbytkne njewoſta,
hacž wěſtoſcźe dla bibliju w prěnjotnej t. j. w hebrejſkej a grichiſkej
rycži cžitacź — kajka próca? Proteſtantſcy najwucženiſchi wucžerjo ſu
najſkerje hižom zhonili, kajki twjerdy <pb n="131"/>kruch dźěła to je, a
bjez tyſacymi druhich proteſtantow njeby najſkerje ani jedyn był, kiž by
tajke njewěſte a cźežke ſchtudirowanjo biblije w ſwojim žiwjenju
zapocžecź a dokonjecź mohł. Tohodla ſu proteſtantſke cyrkwje, wot tutoho
ſtejiſchcźa wobhladane, jenož za jara mało ludźi załožene, mjenujcy
jenož za najwucženiſchich; njewucženy nizki lud njemóže w nich k
ſpóznacźu prawoho Božoho ſłowa pſchińcź, je takrjec wot zbóžnoſcźe bjeze
wſcheje winy wuzanknjeny.

Nanihdy tohodla proteſtantſke cyrkwje pſchezcyłne bycź njemóža, pſchetož
njejſu za wſchitke ludy a wſchitkich cžłowjekow załožene a njejſu
tohodla załožene wot Khryſtuſa.

Dyrbi-li Khryſtuſowa cyrkej, kaž my horjeka prajachmy, tež japoſchtołſka
bycź, dowidźimy na poſledku, zo:

4. Proteſtantſke cyrkwje tež njejſu japoſchtołſke; pſchetož wone ♣a)♠
njewucža, ſchtož ſu ſw. japoſchtołojo wucžili; wone ♣b)♠ njewudźěla te
ſakramenty, kotrež ſu ſw. japoſchtołojo wudźěleli a ♣c)♠ wone nimaju
wucžerjow, kiž bychu wěrni a woprawdźicźi zaſtupnikowje ſw. japoſchtołow
byli.

♣a)♠ Je jara wažna wěc, zo dyrbi wěrna cyrkej to wucžicź, ſchtož ſu
ſwjecźi japoſchtołojo wucžili (dokelž móžachu woni hako najbližſchi
wucžownikowje Jězuſa Khryſtuſa jenicžcy doſpołnje Joho wucžbu ſpóznacź),
dha namakamy, zo proteſtantſke cyrkwje we mnohich wěrnoſcźach wot
japoſchtołſkeje wucžby cyle wotſtupuja. Tak wucža wone, zo wěra ſama
zbóžnoho cžini; ſwj. japoſchtoł Jakub tomu napſchecźiwo (ſtaw 2, 14. 17.
18), zo je tajka wěra morwa a cžłowjeka zbóžnoho cžinicź njemóže. Wone
wucža: zo Khryſtus njeje za wſchitkich wumrjeł; ſwjaty japoſchtoł Pawoł
(2. Kor. 5, 15): zo je wón za wſchitkich wumrjeł; dale wucža: zo wěra
bjez luboſcźe a dobrych ſkutkow wuſprawnoſcźi, ſw. japoſchtoł Pawoł (1.
Kor. 13, 2): zo tomu tak njeje atd. Haj tak njewažna ſo prěnim wucžerjam
wucžba ſw. japoſchtołow zdaſche, zo woni liſt ſw. japoſchtoła Jakuba
„ſłomjany“ mjenowachu a někotre měſta ſw. liſtow zjawnje wotměnichu, tak
na pſch. ſłowa Pawoła (Romſk. 3, 28) <pb n="132"/>pſchiſtajicy ſłowcžko
„jenož“, ſchtož nětk ſłowam ſwjatoho japoſchtoła cyle hinajſchi zmyſł
dawa.

♣b)♠ Ale tež w naſtupanju ſakramentow zacpěja proteſtantowje ſwjatych
japoſchtołow, pſchetož woni jenož te za ſakramenty dźerža, kiž ſchtyri
ſwjecźi ſcźenikowje we wozjewjenju ſcźenja nam napiſane
zawoſtajichu[117]⁾, njepſchipóznaju te druhe ſakramenty, kiž wot ſwj.
japoſchtoła Lukaſcha (Japoſcht. ſtawizn. 8, 17), wot ſwj. japoſchtoła
Jakuba (5, 14. 15) a wot ſwjatoho Pawoła (2. Timoth. 1, 6 a Epheſ. 5,
32) tak zjawnje wopowjedowane ſu a wot kotrychž wudźělenju hižom w
japoſchtołſkim cžaſu nas ſpiſy najſtarſchich cyrkwinſkich wucžerjow a
wótcow tak zrozemliwje zawěſcźuja. Je dha móžno, zo ſu ſwjecźi
japoſchtołojo w tutym naſtupanju zmylili, a zo naſcha katholſka cyrkej,
kiž nimale 19 lětſtotkow hižom wobſteji, w tymle dołhim cžaſu ani
jedynkrócź njeby k ſpóznacźu tutoho błuda pſchiſchła?

♣c)♠ Skóncžnje nimaja proteſtantſke cyrkwje wucžerjow, kiž móhli hacž do
japoſchtołſkoho cžaſa ſwoje ſempſchińdźenjo a póſłanjo wot ſwjatych
japoſchtołow dopokazacź. Jenicžcy japoſchtołojo ze ſ. japoſchtołom
Pětrom ſu wot Jězuſa porucženjo a móc doſtali prědowacź, tohodla
móžeſche ſo tež jenož pſchez japoſchtołow abo jich woprawdźitych
zaſtupnikow tale móc a to póſłanjo na druhich dale ſplahowacź; ſchtóž
tohodla wot jenoho japoſchtoła abo wěrnoho zaſtupnika jenoho japoſchtoła
njeje tule móc podatu dóſtał, tón tež póſłany njeje wot Jězuſa k
prědowanju a njemóže tež druhich k prědowanju poſłacź, pſchetož ſchtož
jedyn ſam nima (kaž my horjeka hižom prajachmy), njemóže tež druhim
ſobudźělicź. Jenož ſwjecźi japoſchtołojo běchu dale wot Jězuſa Khryſtuſa
poſtajeni k wudźělenju ſwjatych ſakramentow a jim jenicžcy wón tohodla
tež jenož móc podawa ſwoje ſwjate ſakramenty wudźělecź (pſchetož žadyn
cžłowjek wot ſo ſamoho ſwjatoſcźacu Božu hnadu <pb n="133"/>nima a
ſobudźělicź njemóže, dyrbi jomu tohodla, hdyž ma ju druhim ſobudźělicź,
najprjedy podata bycź a to wot Boha, jeje dawacźerja). Kaž ſo rozemi,
tohodla tež nichtó na cyłym ſwěcźe jedyn ſakrament wudźělicź njemóže,
khiba zo by tule móc zaſy dóſtał abo wot jenoho japoſchtoła abo wot
wěrnoho zaſtupnika jenoho japoſchtoła[118]⁾ (t. j. jenoho biſkopa). Wot
koho — jeli nětk dowolene ſo wopraſchecź — wot koho pak prědarjo
proteſtantſkich kaž kalvinſkich cyrkwjow ſwoju móc w zaſtojnſtw je
dóſtanu? wot koho ſu woni póſłani k prědowanju a k wudźělenju jich
ſakramentow? Snadź tež wot japoſchtołow? abo wot tajkich mužow, kiž móc
k prědowanju a k wudźělenju ſakramentow zaſy wot japoſchtołow dóſtali
běchu (wot biſkopow)? Zawěſcźe nichtó tak khrobły njebudźe, z „haj“
wotmołwicź; woni dyrbja wjele wjacy wudawacź, zo ſu ſwoju móc w
zaſtojnſtwje (prědowacź a ſakramenty wudźělecź) na najprěniſchim
ſpocžatku wot ſwojich załožerjow t. j. wot Luthera abo Kalvina dóſtali.
Luther a Kalvin pak běſchtaj jenož měſchnikaj, nic biſkopaj (t. j.
woprawdźitaj zaſtupnikaj japoſchtołow) a njemóžeſchtaj tohodla druhim
tule móc wjacy podacź (pſchez ordinaciju). Schto pak z toho ſcźěhuje?
To, zo žadyn njekatholſki prědaŕ, dokelž wón ordinirowany njeje wot
wěrnoho zaſtupnika jenoho japoſchtoła (wot jenoho biſkopa), žane prawo
nima prědowacź abo jedyn ſakrament wudźělicź, zo njeje póſłany kaž
katholſki měſchnik a zo wón z wuwzacźom kſchcźeńcy njepłacźiwje a bjez
ſobudźělenja ſwjatoſcźaceje hnady wudźěla to, ſchtož proteſtantowje w
ſwojej cyrkwi ſpowjedź mjenuja a wjecžeŕ. Dohladawſchi ſo, zo wot
ordinacije woprawdźitoho japoſchtołſkoho zaſtupnika t. j. biſkopa tak
wjele wotwiſuje, pſchińdźechu proteſtantſcy prědarjo na wſchelake
napady, zo bychu tutomu brachowanju wotpom<pb n="134"/>hali. Woni
najprjedy prajachu: „My mamy tež biſkopow w naſchej cyrkwi, tohodla móža
cźile nam, ſwojim prědarjam, tež móc dacź k prědowanju a k wudźělenju
ſakramentow.“ Ale kajcy biſkopowje to ſu? Su to biſkopowje, kiž nicžo
druhe biſkopſke nimaju hacž jenož mjeno, tele mjeno ſu woni mjenujcy
dóſtali wot někajkoho krala abo ſwětnoho wjeŕcha; zo bychu pſchi tym wot
tutoho połnomóc jenoho japoſchtoła ſobu podatu dóſtali, to najſkerje
nichtó wobkrucźowacź ſej njezwaži. Schto pak tutym biſkopam pomha
biſkopſke mjeno bjez biſkopſkeje mocy a japoſchtołſkeje nahladnoſcźe?
Móžno, zo jich ſem a tam nizki njerozwucženy lud za japoſchtołſkich
mužow dźerži, lědom pak móže ſo to ſtacź pola tych, kiž maja ſwój rozom
na prawym měſcźe!

Praja proteſtantſcy wucžerjo dale: „My mamy woprawdźe tajkich biſkopow,
pſchetož je ſo ſtało w prjedawſchim cžaſu, zo katholſcy biſkopowje k
proteſtantiſm ej pſcheſtupichu; tucźi mějachu wſchak japoſchtołſku
połnomóc, tohodla móžachu woni tule zaſy druhim we naſchej cyrkwi podacź
a tak cyle płacźiwje naſchich prědarjow wuſwjecźicź abo ordinirowacź.“
Ale cźi, kiž tak rycža, jenož pſchehladaju, zo z tajkej wurycžu
proteſtantſkim cyrkwjam mało ſłužby wopokazuja. Pſchetož dyrbja
proteſtantowje pſchidacź, zo naſcha katholſka cyrkej w tymle cžaſu,
hdźež ſem a tam jedyn biſkop wot njeje wotpadźe, pak wěrna cyrkej bě pak
nic. Bě-li wona w tymle cžaſu wěrna cyrkej, dha potom, kaž ſo wot ſo
ſamoho zrozemi, „evangelſka abo proteſtantſka cyrkej“ wěrna bycź
njemóžeſche a jednotliwi katholſcy biſkopowje, kiž wot katholſkeje
cyrkwje wotpadnychu, poſlenej nicžo njepomhachu; pſchetož mějachu woni
tež po ſwojim wotpadźe móc, płacźiwje ordinirowacź (duchownych
wuſwjecźicź), dha mějachu tule móc, kaž ſtrowy rozom praji, jenož k
wuſwjecźenju romſkokatholſkich duchownych, nic pak lutherſkich, dokelž
woni tu ſamu njejſu za tych wot ſwojich prjedownikow we japoſchtołſkim
zaſtojnſtwje dóſtali. Schto pomhachu tak wotpadnjeni biſkopowje
proteſtantſkej cyrkwi? <pb n="135"/>Dwaj abo tſjo tajcy wot wěrnoſcźe a
praweje wěry wotpadnjeni njemóžachu proteſtantiſmej wjele wužitka
pſchihotowacź, wjele mjenje pak jomu znamjo wěrnoho nabožniſtwa
pſchicźiſchcźecź. Njebě-li pak katholſka cyrkej w tamnym cžaſu wěrna
cyrkej, potom tamni wotpadnjeni biſkopowje tež žanu japoſchtołſku
połnomóc njemějachu, a proteſtantowje cžinja wopaki, hdyž ſo tutych
mužow khwala, abo jim japoſchtołſku móc: druhich ordinirowacź,
pſchipiſaju. Je naſcha katholſka cyrkej tohodla woprawdźe, kaž tak wjele
horliwych nawjedowarjow reformacije wudawa, ſynagoga djaboła, babylonſka
kurwa atd., kak dha móžeſche we ſebi ſwjatoho Ducha měcź a pſchez
ſwojich biſkopow dale ſplahowacź? Kajke zjenocźenſtwo bjez ſwjatym
Duchom a djabołom? Tež w tymle padźe ſu tohodla proteſtantowje, hdyž ſo
na ſpomnjenych wotpadnjenych biſkopow powołaju, zjebani, tucźi mjenujcy
potom ſami njejſu porjadnje wuſwjecźeni a płacźiwje hako biſkopowje
ordinirowani a runje tak wſchitcy cźi, kiž ſu wot nich we proteſtantſkej
cyrkwi ordinirowani a wuſwjecźeni.

Na tajke waſchnjo tohodla proteſtantowje we ſwojich wſchelakich
cyrkwjach nimaju woprawdźitych zaſtupnikow ſwjatych japoſchtołow hako
prědkſtojerjow, a nimaju potajkim wěrnych wot Jězuſa „k prědowanju
póſłanych“ prědarjow ani měſchuikow, kiž bychu druhim móc a hnadu jenoho
ſakramenta ſobudźělicź móhli!

Njemócni dopokazacź, zo ſu prědarjo proteſtantſkich cyrkwjow na porjadne
japoſchtołſke waſchnjo „póſłani“, pſchipadnje někotrym woſebitym
proteſtantſkim wucžerjam, „póſłanjo“ proteſtantſkich prědarjow na
wurjadnym (außerordentlichem) pucźu dopokazacź. Kaž buchu Mójzes a
profetowje wot Boha k wozjewjenju Božoho ſłowa póſłani, tak buchu pjecža
tež Luther, Kalvin a jeju towaŕſchowje wot Boha póſłani ſrjedź
bjezbožnych katholikow, kiž Bože ſłowo wjacy njeſpóznachu, zo bychu jich
z cźěmnoſcźe njewěry wuwjedli a we wěrnym ſłowje Božim rozwucželi!
Wotmołwimy: Je to Bóh luby Knjez we ſtarym zakonju cžinił, zo ſpomnjenym
mužom Ducha ſwjatoho wudźěli a jich tak ſam njepoſrědnje k wozjewjenju
ſwojoho ſłowa <pb n="136"/>k cžłowjekam póſła, dha njemóžemy tak lochko
prajicź, zo Bóh to ſame tež cžinjeſche w nowym zakonju. Wěmy jenicžki
pſchikład wot japoſchtoła Pawoła, kiž bu na tajke wurjadne waſchnjo wot
Boha ſamoho powołany, a tón dyrbjeſche ſo hiſchcźe pſchez napołoženjo
Ananiaſowych rukow ordinirowacź dacź. Hdyž dale „reformatorowje“
naſcheje cyrkwje, Luther a druzy, wudawaju, zo je Bóh ſam jich póſłał
kaž junu Mójzeſa a profetow, dyrbjeli woni tež nuznje dźiwy cžinicź kaž
cźile, zo bychu ludźo jich hako bójſkich profetow a wucžerjow ſpóznawali
a pſchiwzali. Kajke dźiwy pak woni cžinjachu? My njezamožemy pſchi
najwjetſchej pilnoſcźi ani jedyn dźiw ze žiwjenja tutych „Božich mužow“
wunamakacź. Profetowje wſchitcy ſu pſchichodne wěcy prjedyprajili, kiž
na najdrobniſcho ſo dopjelnichu; kajke wěſchcźenja znajemy wot Luthera a
druhich joho runjecźa? Stawizny ſu někotre wěſchcźenja za potomſtwo
ſkhowałe, ale njejſu ſo dopjelniłe, k mjerzanju jich pſchiwiſnikow. Tak
chcyſche Melanchthon wjedźecź, zo budźe khěžor Karl ♣V.♠ žiwy hacž k
lětu 1584; Luther pak, kiž pſchitomny bě, prajeſche: „Tak dołho ſwět
wjacy ſtacź njebudźe“[119]⁾, a khěžor Karl wumrje 25. oktobra 1558 a
ſwět hiſchcźe dźens ſtoji. W lěcźe 1522 da Luther ſcźěhowace
wěſchcźenjo:[120]⁾ „Daj nam ſcźenjo jenož dwě lěcźe hiſchcźe wjeſcź, dha
budźeſch widźecź, hdźe woſtanu biſkopowje, bamž, kardinal, mnich,
mniſchka, zwón, wěža, mſcha, vigilia a cyła cžrjóda bamžowoho regimenta,
kaž kur dyrbi ſo to zhubicź.“ A hlejcźe! bamžowy regiment njeje ſo
zhubił a bamž wužiwa dźens hiſchcźe, a to w tajkich zrudnych cžaſach,
wjacy luboſcźe a cžeſcźe hacž w cžaſu Lutherowym. Pſchetož z wuwzacźom
ſardinſkoho krala ma kóždy kral a khěžor ſwojoho póſłanca na bamžowym
dworje; cyły katholſki ſwět, tež njepſchecźelojo, wobdźiwaju
wutrobitoſcź a ſprawnoſcź w cžaſu powſchitkowneje małomyſlnoſcźe a
zełhanſtwa, a wěriwi a jich biſkopowje a duchowni ſo prócuja, na
wſchitke waſchnjo ſwojomu wjeŕchej <pb n="137"/>poddanoſcź a luboſcź
wopokazowacź. Lutherowe poſlenje wěſchcźenjo, kiž zaſy bamža naſtupa,
bě: ♣„Moriens mors tua, Papa, ero.“♠ Dir war ich eine Peſt, o Pabſt, in
meinem Leben, nach meinem Sterben ſoll mein Tod den Reſt dir
geben.[121]⁾ T. j.: „Tebi běch ja, o bamžo, mór w mojim žiwjenju, po
mojim wumrjecźu pak dyrbi moja ſmjercź cźi kónc cžinicź.“ A njejſu joho
ſłowa hacž dotal hiſchcźe pſchitrjechiłe, khiba zo Lutherowi
pſchiwiſnicy nadźiju njepuſchcźa, na dopjelnjenjo tutych ſłowow cžakacź
hacž do ſkóncženja ſwěta. Tohodla njenamakamy, zo bychu Luther a
wſchitcy druzy porjedźerjo cyrkwje tež na wurjadne waſchnjo k wucžeŕſtwu
a k załoženju noweje wěry a cyrkwje powołani byli. Naſtawa tohodla ze
wſchitkim prawom to praſchenjo: „Na cžeje porucženjo móža wón a wſchitcy
druzy reformatorowje ſwoje cžinjenjo wuſprawnicź, hdyž njeběchu ani wot
Boha ani wot prědkſtojicźerjow praweje cyrkwje powołani? A na cžeje
porucženjo prěduja bjeze wſchoho póſłanja jich potomnicy?“

Z dotal prajenoho ſcźěhuje tohodla, zo proteſtantſke cyrkwje, kajkežkuli
mjeno pſchecy maja, mjeno praweje t. j. Khryſtuſoweje cyrkwje
njezaſłuža, dokelž žana tutych cyrkwjow njeje kaž Khryſtuſowa cyrkej:
pſchezjena, ſwjata, pſchezcyłna (katholſka) a japoſchtołſka.

Smy-li to nětk, kaž ſo nam zda, zrozemliwje dopokazali, dha budźe nam
lochke, hiſchcźe dwě wěcy wot proteſtantſkich cyrkwjow dopokazacź, zo
wone mjenujcy na žane waſchnjo njejſu 5. zbóžnocžinjace a 6. njezmylne.

Wucžinjena wěc, kotruž žadyn kſcheſcźan zaprěcź njeſmě, je: zo móže
zbóžnoſcźenjo a zbóžnoſcź jenož we wěrnej t. j. Khryſtuſowej cyrkwi ſo
namakacź. Pſchetož jej jenož je Syn Boži ſrědki zawoſtajił, zo
cžłowjekow ſwjatoſcźi a zbóžnych cžini. Je to wěſte, dha ſcźěhuje z
toho, zo žana cyrkej po cyłym ſwěcźe tež dźens hiſchcźe ludźi zbóžnych
cžinicź njemóže, hacž tale, kotraž hiſchcźe nětko dopokazacź zamóže, zo
je wona ta cyrkej, kotruž je Khryſtus, <pb n="138"/>Syn Boži, załožił.
To pak zamóže jenož naſcha katholſka cyrkej dopokazacź a na žane
waſchnjo jena proteſtantſka[122]⁾ abo njekatholſka; tohodla njeſmě ſo
tež žana njekatholſka abo proteſtantſka cyrkej zwažicź wudawacź abo
wucžicź, zo budźa pſchez nju cžłowjekowje zbóžni.

Zo tomu tak je, zo mjenujcy žana proteſtantſka cyrkej njemóže ſwojich
wěriwych zbóžnych cžinicź, ſo tež dowidźi ze ſcźěhowacoho. Zbóžnoſcź
cžłowjekow wotwiſuje bjeze wſchoho dwěla wot Boha a wot cžłowjekow
ſamych. Wona wotwiſuje wot Boha, dokelž je Bóh ſam tu ſamu nam wot
wěcžnoſcźe pſchihotował a ſlubił a Syn Boži nam ju zaſy zaſłužił, hdyž
ſmy ju wſchitcy pſchez Hadamowy hrěch zhubili. Ale wona wotwiſuje k
wulkomu dźělej tež wot nas cžłowjekow ſamych a my njeſměmy ſo jeje
nadźijecź, khiba zo to tež cžinimy, ſchtož je Syn Boži k dobycźu
ſlubjeneje zbóžnoſcźe prědkpiſał, pſchetož cyle pſchiſłuſchne bě, zo nam
Syn Boži pod wěſtymi wuměnjenjemi zbóžnoſcź pſchiſlubi, kotruž bě nam
pſchez tajke wulkotne wopory zaſy dobył.

To nětko, ſchtož je Jězus Khryſtus k dobycźu naſcheje pſchichodneje
zbóžnoſcźe prědkpiſał, njemóže nam dźens hiſchcźe nichtó lěpje prajicź
hacž joho cyrkej, kotruž wón tola tohodla załoži, zo bychu wſchitcy w
njej k zbóžnoſcźi pſchiſchli. Chce-li ſo tohodla dźens hiſchcźe jena
cyrkej khwalicź, zo je wona zbóžnocžinjaca a ſwojich wěriwych we
wſchitkich tych wěcach rozwucžuje, kiž ſu k zbóžnoſcźi trěbne, dyrbi
wona, kaž ſo rozemi, ♣a)♠ tež wſcho wobdźeržecź[123]⁾ a wucžicź, ſchtož
je Syn Boži hako k zbóžnoſcźi trěbne wucžił a ♣b)♠ dyrbi wona jara
kedźbu dawacź, zo nicžo njewucži, ſchtož <pb n="139"/>by tomu zjawnje
napſchecźo ſtupiło, ſchtož Syn Boži k zbóžnoſcźi žada a porucža, hewak
wona mjeno zbóžnocžinjaceje a Khryſtuſoweje cyrkwje njezaſłnži. Abo mohł
něchtó tak hłupje myſlicź, zo ſej Jězus Khryſtus něſchto wottorhnycź da
w naſtupanju toho, ſchtož k zbóžnoſcźi ſłuſcha, a zo je wón tohorunja
tež ſwojej cyrkwi móc zawoſtajił, wot toho, ſchtož k zbóžnoſcźi žada,
ludźom něſchto ſpuſchcźicź, hdyž ſo jim joho žadanja jara krute
zdadźa?[124]⁾ Dokelž by to khětrje wulka hłupoſcź była, něſchto tajke
jenož myſlicź — a dyrbi zbóžnocžinjaca cyrkej wjele wjacy woprawdźe
wſcho k zbóžnoſcźi trěbne žadacź a wucžicź, ſchtož Khryſtus ſam
wucžeſche a nicžo, ſchtož by tutej wucžbje napſchecźiwo ſtupiło, dha my
katholikowje wěſcźe kſchiwdu njecžinimy, hdyž wſchitkim proteſtantſkim
cyrkwjam zbóžnoſcžinjacu móc wotrjeknjemy; pſchetož: ♣a)♠ wucža drje
tele cyrkwje wſcho, ſchtožkuli Jězus Khryſtus zjawnje wucžeſche?
Namakamy khětrje wjele a to tež wažnych wucžbow, kiž ſo, hacžrunje je
Syn Boži wucžeſche, wot proteſtantſkich cyrkwjow runje zacźiſnjeja. Tak
je to wěſta wucžba Khryſtuſowa (Matej 28, 20; Jan 14, 16), zo wón pola
ſwojeje cyrkwje je hacž do kónca ſwěta, a zo tež ſwjaty Duch we joho
cyrkwi je, a zo ſo wona tuteje wažneje winy dla ženje mylicź njebudźe
abo njepſcheſtanje. A ſchtó njedyrbjał ſo ſpodźiwacź! Proteſtantowje na
ſpocžatku reformacije hacž do naſchoho cžaſa ſo wot błudnych wucžerjow
tak narycžecź dawachu, zo tule wažnu Khryſtuſowu wucžbu zaprěwachu, a zo
woni tutym wjacy dowěrnoſcźe wopokazachu a wjacy luboſcźe k wěrnoſcźi
pſchipiſachu hacž Božomu Synej? Pſchetož budźichu li woni Jězuſej
wěrili, njebychu žani proteſtantowje byli a njebychu ženje wudawali, zo
je Khryſtuſowa cyrkej, pſchi kotrejž Khryſtus a ſwjaty Duch je (t. j.
katholſka cyrkej, kotruž Luther a Kalvin ſam we ſwojich ſpiſach hako
Khryſtuſowu cyrkej ſpóznaſchtaj), do błuda padnyła, a zo je trěbne, ju
pſchez Luthera a Kalvina wuporjedźecź dacź.[125]⁾ <pb
n="140"/>Proteſtantſke cyrkwje, kiž ze zaprěcźom tuteje njewuprajomnje
wažneje wucžby Khryſtuſoweje ſwoje cyrkwicžki załožachu, dyrbjachu pak
bórzy pytnycź, zo pſchi tym njemóžachu ſtejo woſtacź, jelizo chcychu
ſwoje wot romſkeje cyrkwje wotdźělene cyrkwje wobkrucźecź a rozmnožicź.
Móžeſche-li cyrkej Khryſtuſowa ſo mylicź, woni tohodla dale wudawachu,
dha jedyn jej wjacy poſłuſchny bycź njetrjeba, a njeje trěbne, jeje
kaznje dźeržecź. Ale tež we tutej ſadźe wucžbu Khryſtuſowu zacźiſnychu a
zacźiſnu, pſchetož zjawnje wucži Syn Boži (Matej 18), zo dyrbi nam tón,
kiž na cyrkej njepoſłucha, kaž pohan a cłonik bycź, a zo tón (Luk. 10),
kiž cyrkej zacpěje, joho ſamoho zacpěje.

Njetrjeba-li jedyn cyrkwi poſłuſchny bycź, woni dale reformirowachu, dha
tež je kónc z połnomocu romſkoho bamža a katholſkich biſkopow, kiž tule
poſłuſchnoſcź měſto Khryſtuſa žadaja; a tola Khryſtuſowe wuprajenja
zjawnje pokazuja, zo je wón ſam bamžowu a biſkopſku móc w ſwojej cyrkwi
zawoſtajił a zo je po tajkim rokocźenjo a wulki hrěch, napſchecźo nim ſo
zběhnycź a jich zacpěcź.[126]⁾ Ze zaprěcźom cyrkwineje nahladnoſcźe a
połnomocy cyrkwinſkoho wjeŕcha (romſkoho bamža) a biſkopow dyrbjachu
proteſtantowje tež zaprěcź ſakramentaj měſchniſkeje ſwjecźizny a
firmowanja, wot biſkopow wudźělenej, a dokelž po ſmjercźi ſwojich
reformatorow žanych płacźiwje wuſwjecźenych duchownych wjacy njemějachu,
z cžaſom tež płacźiwoſcź druhich ſakramentow: pokuty, wolijowanja a
mandźelſtwa.[127]⁾

<pb n="141"/>

Někotre proteſtantſke cyrkwje dźens hiſchcźe tſi, někotre dwaj
ſakramentaj wěrja, hacžrunje bu 15 lětſtotkow dołho wot wſchitkich
kſcheſcźanow ſydom ſakramentow wěrjenych a wudźělenych, a hacžrunje ſo
tele ſydom ſakramenty załožuja pak na zjawne Jězuſowe porucženjo,
japoſchtołam zawoſtajene, pak na joho zjawnje we ſwjatym piſmje
wuprajene ſłowa (hl. ſtr. 82). Bjez płacźiwje wuſwjecźenych duchownych
njemóžachu proteſtantſke cyrkwje tež bjez pohorſchka wjacy wopor nowoho
zakonja, Božu mſchu, ſwjecźicź, hacžrunje Jězus Khryſtus po
powſchitkownym wukładźenju wſchitkich cyrkwinſkich wótcow a wucžerjow z
tymi ſłowami: „To cžińcźe k mojomu wopomnjecźu!“ žadaſche, zo dyrbja
ſwj. japoſchtołojo a jich potomnicy hacž do kónca ſwěta tutón wopor
wobnowjecź; a Luther ſam wuzna, zo ſo wón dołho z djabołom wadźeſche,
prjedy hacž k wotſtronjenju tutoho wopora pſchińdźe. Bjez Božeje mſchě,
kotraž ſo huſto za wotemrjetych we katholſkej cyrkwi dźerži, padźe tež
wěra do cžiſcźa a to zaſy pſchecźiwo ſwjatomu piſmu, kiž (2. Machab. 12;
Matej 5, 26) zjawnje wo tutym cžiſcźu tamnoho žiwjenja rycži. Bě-li
hłupe, „Božu mſchu“ za wotemrjetych dźeržecź, dha njedyrbjachu tež <pb
n="142"/>dlěje nabožne klóſchtrſke zakłady wobſtacź (dokelž załožerjo
wſchitkich klóſchtrow najbóle teje winy dla klóſchtry załožachu, zo
bychu nabožni wobydlerjo klóſchtrow po jich wotemrjecźu za jich khude
duſche pola Boha proſyli); tohodla njemóžachu tež wjacy dowolene bycź
klóſchtrſke ſluby a to zaſy pſchecźiwo Jězuſowej wucžbje, kiž (Matej 19,
21—30) je zjawnje pſchiporucža. Tež ſwj. Pawoł rjenje wo nich rycži (1.
Kor. 7, 7; 25, 26, 32, 38). A tak dyrbjeſche pſchecy wjacy a wjacy
wucžbow ſwjatoho piſma prjecž woſtacź, hacžrunje tež Jězus Khryſtus Syn
Boži je wucžeſche abo ſwj. japoſchtołojo, kiž hako joho wucžownicy tola
tež wjedźecź dyrbjachu, ſchto bě jim Jězus Khryſtus wucžicź porucžił a
ſchto nic.

Proteſtantſke cyrkwje ſebi pak ♣b)♠ tež dowolichu, wucžby wucžicź, kiž
zjawnje wucžbje Khryſtuſowej napſchecźiwo ſtupichu a tohodla ſwojich
wěriwych jara lochko do błudow a do rozpuſchcźitoho žiwjenja zawjeſcź
móža, a poſlenje je woſebita wina, kajkejež dla my jim mjeno
zbóžnocžinjacych cyrkwjow wotrjeknjemy. A cžinjachu to nic jenož tajke
cyrkwje, kiž ſo wot prěnjotnych wucžbow ſwojich reformatorow khětrje
wuſwobodźichu, ale ſamo tajke, kiž dźens hiſchcźe wudawaju, zo na Bože
wozjewjenjo a ſwjate piſmo wjele dźerža. Smy hižom ſtr. 107—110 někotre
tajkich błudnych wucžbow mjenowali, a tež pokazali, zo ſu nic jenož
pſchecźiwo ſwjatomu piſmu a Khryſtuſowomu wozjewjenju, ale tež
pſchecźiwo ſtrowomu rozomej a zo dyrbja ſwojich wuznawarjow, jelizo ſu
po nich žiwi, nuznje do njekhmanoho žiwjenja zawjeſcź. Njech je nam tu
dowolene, tymle hižom ſpomnjenym wucžbam hiſchcźe někotre druhe
pſchiſtajicź, zo by naſche dopokazmo we tej wěcy doſpołniſche było. Dwě
jara wažnej wucžbje, wot kotrejuž zadźerženjo kóždoho kſcheſcźana
wotwiſuje, ſtej nam katholikam a proteſtantam wucžba „herbſkoho hrěcha a
wuſprawnjenja cžłowjeka“. Hladamy-li nětk na to, ſchto ſo po ſymbolſkich
knihach[128]⁾ lutherſkeje evangelſkeje cyrkwje <pb n="143"/>wot wobeju
wucžbow k wěrjenju prědkſtaja, dha dyrbjał jedyn ſkoro wěricź, zo njeby
móžno było, tak wjele pſchecźiwo ſwjatomu piſmu wucžicź, ſchtož tam
nahromadźene namakamy. Po wucžbje tutych knihow ſo wucžba wo herbſkim
hrěchu tak pſchednoſcha: Prěni cžłowjek Hadam je hrěſchił a pſchez tutón
hrěch je kóždy cžłowjek tu jomu pſchinarodźenu ſprawnoſcź a ſwjatoſcź
zhubił (ſchtož my wſcho tež wucžimy). Ale wón je hiſchcźe wjacy zhubił,
wón je pſchez tutón hrěch tež cyłe naturſke mocy ſwojeje duſche
zhubił[129]⁾, tak zo tutoho hrěcha dla njeje cyle nicžo z cžłowjeſkich
nutskownych a zwonkownych mocow woſtało (wón bu po tutej wucžbje cyły
hinajſchi cžłowjek), a joho rozom a wola buſchtej tak knicžomnjenej, zo
wonej w duchownych a bójſkich wěcach prjedy zaſynarodźenja cyle nicžo
rozemicź, chcycź, zapocžecź a ſkutkowacź njemóžetej, jenož jene móžetej
— hrěſchicź.

„Naſcha wjera a wuſnacżje je — praji formula jednoty ♣II.♠ Wot
ßwobodneje wole ſtr. 556 —: So menujcy we duchomnych a bojſkich wjezach
roſom, wutroba a wola teho cżłoweka, kiž ſnoweho narodżeny neje, ſe
ßwojimi ßamßnymi naturſkimi mozami zylje nicżo roſemicż, wjericż,
horjebracż, myßlicż, chzycż, ſapocżecż, dokonecż, cżinicż, dżjełacż aby
ßobudżjełacż njemóże, alje ſo je zylje do cżiſta k dobremu morwa a
ſkażena, tak ſo we cżlowekowej naturi po tym padżi jeho noweho naroda,
żana ſchkrjecżka duchomnych mozow ſbotkna woſtała ani tudy neje, ſ
kotrejż by ßo cżlowek ßam ſe ßo k Bożej nadżi pſchihotowacż, aby ßo teje
podawaneje nady pſchimacż, tejeßameje ßam ſa ßo a ßam ſe ßo kmany bycż,
aby ßo knjej cżiſchcżecż aby pſchiłożowacż moł, aby ſo by ßam ſe ßwojimi
mozami njeſchto k ßwojemu wobrocżenju ſ zyła aby ſ połu aby ſ njekajkeho
najmenſcheho aby najßnadniſcheho dżjela, pomhacż, cżinicż, dźjełacż aby
ßobudżjełacż ſamoł ßam wot ßo, jako ßam wot ßo, ale ſo je won rjecha
wotrocżk (Jan 8, 34) a cżertowy jaty, kiż je wot neho honeny (Epheſ. 2,
2; 2. Timoth. 2, 26).“

A ſtr. 560 rěka: „K druhemu ßwjedſi Boże ßłowo, ſo ma cżlowek, kajkiż je
ßo narodżił, dyż ſnoweho narodżeny neje, roſom, wutrobu a wolu we Bożich
wjezach zylje a do grunta nic <pb n="144"/>jenoż wot Boha wotwobrocżenu,
ale też napſchecżiwo Bohu k wſchitkemu ſłemu ſawrocżenu a
pſchewobrocżenu a ſo je też niz jenoż ßłaby, neſamożny, nekmany a k
dobremu morwy, ale też pſches ton pſchinarodżeny rjech tak żałoßnje
pſchewobrocżeny, pſchejydojcżeny a ſkażeny, ſo je pſchirodżenja a wot
natury zylje ſły a Bożi pſchecżiwnik a nepſchecżel a k ſchemu, ſchtoż je
Bohu neſpodobne a napſchecżiwne, pſches mjeru jara mozny, żiwy a
ſpjeſchny.“

A ſkóncžnje ſtr. 562 praji: „Zo cżlowjek runje tak mało prjedy ßwojeho
ſaßynarodżenja ſamożi, hacż żadyn kamen abo drewno abo lina!“

Po tej wucžbje njemóžeſche cžłowjek zawěrno pſchez herbſki hrěch
hubjeniſche bycźo zhonicź, wón nima na ſwojej naturje žanu ſchkricžku
duchownych mocow (rozoma a wole), a je cyły a „do grunta“ zły a njemóže
nicžo prjedy zaſynarodźenja (kſchcźeńcy), hacž hrěſchicź. Tajku wucžbu
zawěſcźe žane měſto ſwjatoho piſma njewobſahuje. Dajmy dha jenož rozom
rycžecź. Jelizo cžłowjek je po tejle wucžbje pſchez prěni hrěch tež
kóždu ſchkricžku ſwojich duchownych mocow zhubił, k cžomu dha bě
cžłowjek wjacy na zemi? Bjez rozoma, bjez wole Bóh tola njetrjebaſche
žanoho cžłowjeka wjacy po Hadamowym padźe; wón njemóžeſche jomu wjacy
ſłužicź a njemějeſche ani tajke powołanjo kaž njerozomne zwěrjo, kiž
wokoło njoho ſo paſeſche. Je ſo dale wbohomu cžłowjekej ſtało, zo je
ſwój rozom a wolu zhubił pſchez tutón hrěch a zo prjedy zaſynarodźenja
cžiſcźe nicžo w bójſkich wěcach (w naturſkich wěcach bě to wě-zo hinak!)
rozemicź, chcycź, zapocžecź atd. njemóžeſche, cžohodla dha trjechimy
tola wjele pohanow a židow, kiž zaſynarodźeni njejſu, kiž tohorunja
khětrje dobre žiwjenjo wjedźechu a dźens hiſchcźe wjedźeja. Tež pohanjo
ſpóznaja, zo je morjenjo druhoho, łamanjo ſwojoho ſłowa, pſcheſcźěhanjo
ſwojich ſtarſchich atd. hrěch a ſkutkuja we jednotliwych wěcach ſkoro
tak derje kaž kſcheſcźenjo? Njebychu-li pohanjo a židźa po Lutherowej
wucžbje, dokelž maja herbſki hrěch hiſchcźe na ſebi, dale nicžo cžinicź
móhli hacž hrěſchicź, dha dyrbjał Bóh jich wſchitkich tež za<pb
n="145"/>tamacź; te tyſacy millionow pohanow ze židami, kiž hacž do
dźenſniſchoho dnja na ſwěcźe běchu, dyrbjeli wſchitcy bjez woprawdźitoho
zawinjenja do hele pſchińcź. Je jich wſchitkich k tomule kóncej ſtworił?
Njeje tajka myſl pſchecźiwo ſprawnoſcźi a wucžbje Syna Božoho, kiž praji
(Matej 8, 11): „Zo jich wjele pſchińdźe wot ranja a wot wjecžora, a zo
budźa z Abrahamom a z Izaakom a z Jakubom we njebjeſkim kraleſtwje za
blidom ſedźecź, ale dźěcźi kraleſtwa budźa wuſtorkane do najhłubſcheje
cźěmnoſcźe, hdźež budźe wucźo a kſchipjenjo zubow?“

Tola nic jenož pohanjo a židźa ſu tak njezbožowni, zo Hadamowoho hrěcha
dla ſwoje cyłe duchowne mocy zhubichu a nicžo njemóža hacž hrěſchicź,
ale po Lutherowej wucžbje tež wſchitcy cźi, kiž hižom zaſynarodźeni a
kſchcźeni ſu, wſchitcy kſcheſeźenjo. Pſchetož po ſymbolſkich knihach je
to wucžinjena wěc (hlej Apolog. ſtr. 58), zo pjecža ſwjaty Hawſchtyn
wucžeſche: „Zo tež po kſchcźeńcy hrěch we nas woſtawa, hacžrunje nam
njeje pſchicpiwany“[130]⁾; a dokelž Luther to takle wucžeſche a krucźe
wobkrucźowaſche[131]⁾, dyrbja proteſtantowje to tež wěricź. Woſtawa pak
hrěch na cžłowjeku po kſchcźeńcy, dha kóždy ſam wot ſo widźi, zo tež
horjeka ſpomnjene krute bójſke ſchtrafy na nim woſtanu, tak zo tež po
kſchcźeńcy cžłowjek w bójſkich wěcach cyle nicžo rozemicź, chcycź,
zapocžecź a ſobu ſkutkowacź njemóže. Wón móže tež po kſchcźeńcy, kaž ſo
rozemi, jenož hrěſchicź a woſtawa wotrocžk <pb n="146"/>djaboła, kiž nad
nim ſurowje knježi, tak zo je jomu njemóžno, leſnoho a mócnoho ducha
(Apol. 61) pſchewinycź a ſebi ſamomu bjez Khryſtuſoweje pomocy z tohole
jaſtwa pomhacź. We kſchcźeńcy tohodla njeje Jězus Khryſtus nam po
Lutherowej wucžbje žadyn ſrědk zawoſtajił, zo móhli z cžertowych putow
wumoženi bycź, pſchetož herbſki hrěch na kſchcźenym cžłowjeku woſtawa a
ſkoro zda ſo tak, hako njeby Jězus Khryſtus zamohł, nas z cžertowoho
kraleſtwa wumožicź. Tohodla je kóždy cžłowjek tež z dobom po kſchcźeńcy
hiſchcźe hrěſchnik a njemóže nicžo hacž hrěſchicź, a to traje tak dołho,
hacž Jězus Khryſtus joho cžiſcźe pſched Bohom dobroho a prawoho
njeſcžini t. j. njewuſprawni. Słyſchimy-li pak, kak dyrbi ſo po
Lutherowej wucžbje tele wuſprawnjenjo ſtacź, dha jedyn z wěſtoſcźu hakle
pytnje, zo wbohi cžłowjek, „Bože wotznamjo“, tež wuſprawnjeny hrěſchnik
woſtawa hacž do ſwojeje ſmjercźe; pſchetož kaž Luther wucžeſche, budźa
dźě hrěchi cžłowjeka jenož pſchikryte, ale to tola na tak wuſtojne
waſchnjo, zo budźe wón, hacžrunje je hiſchcźe hrěſchnik, zbóžny, jelizo
jenož wěri!

Wo tym, zo je wuſprawnjenjo trěbne k wěcžnomu žiwjenju, my katholikowje
runje tak myſlimy kaž proteſtantowje, jenož w naſtupanju toho, kak ſo to
ſame ſtacź dyrbi, wobſtoji wſchelakoſcź, kotraž je pak tak wulka, zo ſo
jara praſcha, hacž budźe tón zbóžny, kiž po Lutherowej wucžbje ſwoje
wuſprawnjenjo pyta. Po katholſkej wucžbje je cžłowjek wuſprawnjeny
pſchez hnadu Božu a ſwoje ſamotne ſobuſkutkowanjo. Boža hnada wubudźi we
cžłowjeku žadoſcź, ſo pſchewobrocźicź; ſcźěhuje-li cžłowjek wubudźacomu
hłoſej Božeje hnady (wón móže tu ſamu tež wot ſo ſtorcžicź dla ſwojeje
ſwobodneje wole), dha budźe wón, a to je najprěniſchi płód Božeje hnady
a ſamſnoho ſobuſkutkowanja, prjedy wſchoho krucźe wěricź, wěricź, ſchtož
je Bóh zjewił a ſlubił. Ale tale wěra njedoſaha k wuſprawnjenju; jelizo
cžłowjek we ſwětle tuteje wěry wopomina, ſchto wón je a ſchto wón bycź
dyrbi, pſchitowaŕſchi ſo k tejle wěrje nuznje bojoſcź, zo je wón
ſprawnoho Boha tak huſto rozhněwał. Ale Bóh je <pb n="147"/>tež ſmilny a
miłoſcźiwy, a wopomina-li tak hrěſchnik Božu ſmilnoſcź, dha změje wón
tež nadźiju, zo budźe jomu Bóh tuteje ſmilnoſcźe dla hnadny, a w tejle
nadźiji, w kotrejž wón ſebi woſobnje zaſłužby Khryſtuſowe prědkdźerži,
zapocžina w joho wutrobje luboſcź a Boha lubujo hidźi wón ſkóncžnje
kóždy hrěch, ſebi krucźe prědkbjerjo, nowe žiwjenjo wjeſcź a Bože kaznje
dźeržecź. Doſta-li wón nětk po tajkim pſchihotowanju kſchcźeńcu abo
pokutu, dha bu wón wuſprawnjeny t. j. z hrěſchnika nětk Bohu ſpodobne
dźěcźo. Kóždomu katholikej ſo wſcho to tak trěbne k wuſprawnjenju zda,
zo jomu njeby do myſlow pſchiſchło, wuſprawnjenjo na hinajſche waſchnjo
pytaeź! Jenož proteſtantſkim cyrkwjam ſo tale wucžba, dokelž khětrje
wjele wot cžłowjeka žada, njeſpodoba a tohodla cžinjachu jich załožerjo
ſebi miliſchu wucžbu wo wuſprawnjenju. Bojoſcź, želnoſcź a prědkwzacźo
polěpſchenja, luboſcź, ſwěrniſche dźerženjo Božich kaznjow njeje pjecža
k wuſprawnjenju cžłowjeka trěbne (Apol. 80, a ſtr. 95, naſt. 3. wot
luboſcźe a dopjelnjenja zakonja), ale to, ſchtož jenož wuſprawni, je
poſłuſchnoſcź Khryſtuſowa, kotraž ſo nam tak pſchirachnuje, hako bychmy
ju ſami wuſkutkowali. Zo by pak cžłowjek tola tež něſchto pſchi tym
cžinił, a zo by jomu tale poſłuſchnoſcź Khryſtuſowa pſchirachnowana
była, dyrbi wón (hlaj: Apol. 80 a Formula jednoty 499 a 500) jenož
krucźe wěricź, z wěſtoſcźu wěricź, zo je wón wot Boha hako prawy
wobhladany (tola hrěchi tohodla na wuſprawnjenym woſtanu)[132]⁾ a
njedyrbi hewak na tym dwělowacź, zo je wón potom wuſprawnjeny. Cžim
wjacy hrěchow proteſtant tohodla wobeńdźe, cźim ſylniſcha dyrbi jenož
joho wěra bycź, zo ſu wone jomu wodate a dyrbi ſo, hacžrunje hiſchcźe
hrěſchi, jenož z wěſtoſcźu na Jězuſa ſpuſchcźecź, kiž je za joho hrěchi
wumrjeł a doſcź cžinił. (Wot nutskownoho pſchewobrocźenja,
polěpſchowanja hako najtrěbniſchoho pſchi<pb n="148"/>hotowanja k
wuſprawnjenju ſymbolſke knihi khětrje mało, haj ſkoro nicžo njepraja. )
„Dha hlej, o kſcheſcźano“, praji tohodla Luther w jenej knižcy[133]⁾,
„kak bohaty tón kſcheſcźan je. Jelizo wón jenož chce (kak dyrbjał pak
chcycź, hdyž po Lutherowym wuprajenju ſwobodneje wole nima?!), dha
njemóže ſwoju zbóžnoſcź zhubicź, kaž wulke tež joho hrěchi bycź móža,
khiba zo wón wěricź nochcył. Žadyn hrěch njemóže joho tamacź khiba
ſamalutka njewěra. Wrócźi ſo wěra do bójſkoho ſlubjenja abo njeje wona
ſo zhubiła, dha budźe wſcho druhe pſchez nju wotewzate.“ A Melanchthon
to ſame prajicy piſa[134]⁾: „Schtožkuli ty pſchecy cžiniſch, a dyrbjał
ty tež zjawnje hrěſchicź, njehladaj na twoje ſkutki, ale wopominaj
ſlubjenjo Bože, njedwěluj na nim we twojej dowěrnoſcźi, zo ty nětk
žanoho ſudnika wjacy nimaſch, ale jenož wótca, kotromuž ty na wutrobje
ležiſch.“ Kajka ſtraſchniwa wucžba! kruty proteſtant dyrbi po njej jenož
wěricź, cžinicź pak móže ſchtožkuli chce, tež hrěſchicź; hrěſchenjo
njezadźěwa joho wuſprawnjenjo. — Pſchecźiwo tejle njerozomnej wucžbje,
kotraž je ſkoro jenož tohodla wunamakana była, zo by cžłowjeka
bjezſtaroſcźiwoho a lěnjoho cžiniła w nabožnym žiwjenju a tak joho
zbóžnoſcźenjo jara do ſtracha ſtajiła, ſtajimy jenož krótke ſcźěhowace
praſchenja:

♣a)♠ Wucži nas drje Syn Boži we ſwjatym piſmje, zo wěra ſamalutka
cžłowjeka wuſprawni? Wón tola tež a to jara huſto wo pokucźe rycži, wo
pſchewobrocźenju, želnoſcźi, luboſcźi atd. (Luk. 13, 5; Jan 5, 14; Luk.
15, 12—21); a k cžomu dha ſu wſchitke Bože kaznje a porucženja nam wot
Boha we ſwjatym piſmje zawoſtajene, jelizo jenož wěra cžłowjeka pſched
Bohom wuſprawni?

♣b)♠ Wucži Syn Boži, zo wěra tak wuſprawni, zo móže wón ſwojoho
wuſprawnjenja cyle wěſty bycź? Swjate <pb n="149"/>piſmo nam hinak praji
(Ekkleſ. 5, 5 a 9; 1. Kor. 4, 4 a 10, 12; Philip. 2, 12).

♣c)♠ Wucži Syn Boži, zo budźa wuſprawnjenomu joho zaſłužby jenož
pſchirachnowane, tak zo je tež hrěſchnik po ſwojim wuſprawnjenju
hiſchcźe hrěſchnik, a zo ſu joho hrěchi jenož pſched Bohom pſchikryte a
nic woprawdźe prjecž wzate a wodate? (Hebr. 9, 28; Japoſcht. ſtawizny 3,
19; Mich. 7, 19.)

Jadro Lutheroweje wucžby, nam zawoſtajene w ſymbolſkich knihach, je
tohodla tele: Hadam je hrěſchił, pſchez tutón hrěch je kóždy cžłowjek w
bójſkich wěcach za cyły cžas žiwjenja ſwoje duchowne mocy, rozom a wolu,
zhubił; tohodla njemóže wón wjacy dobre ſpóznacź a cžinicź, wón móže
jenož hrěſchicź. Tola njebudźa jomu ani herbſki hrěch ani druhe
parſchonſke hrěchi pſchicpiwane a pſchirachnowane, hdyž wón jenož wěri.
Pſchetož hrěch ſam njemóže wón zadźěwacź — wſchak je Bóh ſam joho tak
krucźe ſchtrafował, zo wón nicžo njemóže hacž hrěſchicź —, Bóh ſam je
tohodla po prawym wina, jelizo cžłowjek hrěſchi, cžłowjek pak je
zamołwjeny. Hrěſchi-li wón tohodla tež jara cźežko a huſto, dha njedyrbi
to jomu tež žanu ſchkodu pſchinjeſcź w naſtupanju zbóžnoſcźe. Dokelž je
wón ſam wot ſo cyle morwy a kaž drěwno a pjeńk a hlina, njemóže wón ſam
drje cyle nicžo k zbóžnoſcźi cžinicź, ale za to hižom Bóh luby Knjez ſo
ſtara, wón ſtorcži joho hižom hako njerozomnoho pjeńka do njebja dla
zaſłužbow Khryſtuſowych. Ale hacžrunje je wón pjeńkej podobny, dyrbi wón
tola wěricź — — a tale wěra do njeſkóncžnych zaſłužbow Khryſtuſowych
jomu z wěſtoſcźu do njebja pomha. —

Kajka rjana wucžba za wſchitkich, kiž chcedźa Bože kraleſtwo herbowacź!
Zo tajka wucžba, po kotrejž cžłowjek cžiſcźe nicžo k zbóžnoſcźi cžinicź
njetrjeba (jenož wěricź), a Bóh pak wſcho za njoho cžinicź dyrbi,
nikoho, kiž po njej žiwy je, do njebja njepſchinjeſe, to drje kóždy
dowidźi; Syn Boži je wjacy žadał k wěcžnej zbóžnoſcźi, je ſwojich
japoſchtołow hinak wucžił, kaž ſwjate piſmo nam hiſchcźe po<pb
n="150"/>kazuje; a cyle zaſlepjeny dyrbjał tón bycź, kiž to njeby
ſpóznał. Po tajkim proteſtantſke cyrkwje, hdyž takle wot toho k
zbóžnoſcźi trěbnoho wucža, njezaſłuža mjeno zbóžnocžinjacych cyrkwjow.
Pſchetož cyrkej, prajachmy, kotraž chce zbóžnych cžinicź, dyrbi wěriwych
wſcho wucžicź, ſchtož Jězus hako k zbóžnoſcźi trěbne wucžeſche[135]⁾, a
nicžo joho wucžbje pſchecźiwnoho, najmjenje pak něſchto, ſchtož
njekhmane žiwjenjo ſpěchuje a zbóžnoſcź do ſtracha ſtaja; proteſtantſke
cyrkwje pak, a to krucźiſchoho wěrywuznacźa, wſcho k zbóžnoſcźi trěbne
njewucža, wucža tež wjele napſchecźiwo wucžbje Jězuſowej, kaž ſymbolſke
knihi pokazuja, pſchecźiwo ſwjatomu piſmu a ſtrowomu rozomej, tohodla
njemóža tež zbóžnocžinjace bycź.

Pſchiſpomnjenjo. Hacžrunje pak to nětk rozeſtajene za wěrno dźeržimy,
njedyrbi tola žadyn proteſtant něhdźe myſlicž, zo jomu z tejle naſchej
wucžbu zbóžnoſcź wotrjeknjemy. My prajachmy jenož, zo je jomu njemóžne,
pſchez ſwoju cyrkej a jeje wucžbu zbóžnoſcź namakacź dla horjeka
rozeſtajanych wažnych winow. Dyrbi-li jomu tohodla tola móžno bycź,
zbóžnoſcź doſahnycź (a móžno dyrbi to kóždomu cžłowjekej bycź, dokelž je
to Boža wola a dokelž je Jězus Khryſtus kóždoho cžłowjeka bjez wuwzacźa
wumožił), dha dyrbi wón na hinajſchim pucźu ſwoju zbóžnoſcź doſahnycź.
My katholikowje w tutej wěcy takle wěrimy. Wěſta ſada naſcheje wucžby
je, zo cžłowjek jenož hrěſchi a tak ſwoju zbóžnoſcź zhubi, hdyž wón Božu
wolu z połnej wědomoſcźu a z dobrej wolu pſcheſtupi, tak zo po tajkim
njehrěſchi a zo kzbóžnoſcźi pſchińcź móže, hdyž po ſwědomju žiwy tule
Božu wolu bjez zawinjenja njeznaje abo hdyž jomu pſchi ſpóznacźu Božeje
wole tak wulke zadźěwki napſchecźiwo ſtupja, zo ſkoro njezamoži ju
ſpóznacź a wudokonjecź. Njeznaje tohodla proteſtant, bjez zawinjenja
błudźacy, prawu t. j. katholſku wěru a njepſchińdźe wón tak ženje k
ſpóznacźu ſwojich błudow, abo ſu zadźěwki pſchi rozeznacźu bjez <pb
n="151"/>wěrnoſcźu a błudom tak wulke, zo wón ſkoro njezamoži, pſchi
najſwěrniſchej woli ſrjedź błuda wěrnoſcź ſpóznacź a po njej žiwy bycź,
dha je wón k zamołwjenju, a naſcha cyrkej dźerži tajkoho bjez zawinjenja
abo k najmjeńſchomu bjez cźežkoho zawinjenja błudźacoho za khmanoho,
zbóžnoſcź doſahnycź. Zo pak by wón zbóžnoſcź woprawdźe doſahnył, to nětk
njeje doſcź; k tomu dyrbi tež płacźiwje kſchcźeny bycź, po pſchikaznjach
ſwj. ſcźenja ſwoje žiwjenjo zrjadowacź, Boha lubowacź a je-li ſebi
hrěchow wědomy, prawu želnoſcź ſwojich hrěchow dla měcź. Wſchitcy tajcy
błudźacy móža runje tak k zbóžnoſcźi pſchińcź kaž nabožny katholik, a
naſcha cyrkej pſchilicži jich k ſwojim ſtawam, hacžrunje woni jej
zwonkownje njepſchiſłuſcheja. A zo naſcha cyrkej tajkich ſwojim
ſobuſtawam pſchilicžuje, wona tež njecžini bjez prawa a bjez winow.
Pſchetož njemóže zaprěte bycź, zo tajcy ſkoro wſcho, ſchtož jich k
zbóžnoſcźi pſchiwjedźe, jenož ſo dźakuja naſchej katholſkej cyrkwi. Z
wotkal prawa kſchcźeńca, z kotrejž buchu kſchcźeni, z wotkal evangelſke
pſchikaznje ſwjatoho piſma, po kotrychž móža ſwoje žiwjenjo zrjadowacź,
hacž z naſcheje katholſkeje cyrkwje? Luther a Kalvin hako załožerjej
proteſtantſkich cyrkwjow njemóžeſchtaj žanu kſchcźeńcu poſtajicź a žane
ſwj. piſmo a ſcźenjo wunamakacź; woboje dyrbjeſchtaj, njechaſchtaj-li
žane pohanſke cyrkwje załožicź, ſobuwzacź z naſcheje katholſkeje
cyrkwje. Stej tohodla kſchcźeńca a ſwjate piſmo dwaj wažnaj podłožkaj,
kiž móžetej tamnych bjez zawinjenja błudźacych zbóžnych cžinicź a ſtej
wobě, kſchcźeńca a ſwj. piſmo, pokładaj naſcheje katholſkeje cyrkwje,
komu budźa dha tajcy błudźacy po prawym junu ſwoju zbóžnoſcź ſo
dźakowacź, ſwojej proteſtantſkej cyrkwi abo naſchej katholſkej cyrkwi?
Cžeji dźěcźi budźa? Runje to je najrjeniſchi dopokaz, zo je jenož naſcha
cyrkej ſama zbóžnocžinjaca, zo wſcho, ſchtož je cžłowjekej k zbóžnoſcźi
trěbne, jenož z njeje wukhadźa, a zo žana druha cyrkej z wonka njeje
prawo nima ſo zbóžnocžinjacu mjenowacź kaž wona. Wopraſcheni, hdźe ſnadź
dźens hiſchcźe tajkich bjez zawinjenja błudźacych namakamy, damy
wotmołwjenjo, zo bjeze wſchoho dwěla jich najwjacy ſo namaka bjez
burſkimi a rjemjeſłniſkimi ludźimi (Handwerker), dokelž cźile ſu najbóle
tak njewucženi w bójſkich wěcach a tak wot ſwojeje młodoſcźe błudej
pſchiwucženi, zo tón ſamy ženje abo ženje prawje njewuhladaja, a ſo jomu
tohodla tež wutorhnycź njemóža. Hinak ma ſo ta wěc pola wucženych
proteſtantow. Wucženi, woprawdźe wucženi, we ſwjatym piſmje kaž we
ſwojich ſymbolſkich knihach wobhonjeni, kiž móža wot Lutherowych a
Kalvinowych błudow dawno pſchepokazani bycź a hižom pſchepokazani ſu, a
kiž <pb n="152"/>tohorunja z dobrej wolu w ſpóznatym błudźe woſtanu a
ſwojej wocži wěrnoſcźi zamknjeja, njejſu k zamołwjenju a budźa ſami wina
ſwojoho wěcžnoho zahubjenja, jelizo woni tajcy, kaž woni ſu, cžaſne
žiwjenjo z wěcžnym žiwjenjom pſcheměnja[136]⁾. A to ſame dyrbimy
hiſchcźe z wjetſchej wěſtoſcźu prajicź wot tych, kiž wot wěrneje cyrkwje
a wěry wotpadnychu; pſchetož je cyle njemóžna wěc, zo cźi, kiž we wěrnej
(katholſkej) cyrkwi wotroſtu a we njej rozwucženi ſu, njebychu wjedźeli,
zo je cyrkej, kotruž woni wopuſchcźa, cyrkej Khryſtuſowa. Hižom to, zo
poſleni wěrnu cyrkej wopuſchcźa, zo bychu ſwobodniſche t. j. bóle
rozpuſchcźite žiwjenjo wjeſcź móhli, wotſudźi jich k zaſłuženomu
zatamanju; woni namakaju ſo tohodla pſchez ſwoju winu z wonka wěrneje
cyrkwje, a budźa tohodla pſchez ſwoju ſamotnu winu, jelizo ſo pſched
ſmjercźu do ſtareje cyrkwje njewrócźa, ſwojoho wěcžnoho zatamanja hódni.

Je-li z horniſchim dopokazane, zo žana proteſtantſka cyrkej njemóže
Khryſtuſowa cyrkej bycź, dokelž kóždej wſchitke znamjenja brachuja, dha
je ſkóncžnje tež wěſte, zo žana tutych cyrkwjow

6. njezmylna bycź njemóže. Pſchetož tutón wyſocy wažny dar a tule hnadu
njezmylnoſcźe je Jězus Khryſtus jenož podał ſwojej cyrkwi (Jan 14, 16.
26; 1. Tim. 3, 15). Dokelž pak žana proteſtantſka cyrkej njezamože
dopokazacź, zo je wona Khryſtuſowa cyrkej, dyrbi jej tež nuznje wotprěta
bycź njezmylnoſcź, tak zo móže tohodla kóžda proteſtantſka cyrkej do
njewěrnoſcźe a błudow padnycź. Hižom mnohota, kotruž jedyn ſtajnje
trjebacź dyrbi, hdyž wot „proteſtantſkich cyrkwjow“ rycži, poſkicźa
proteſtantam pſchiležnoſcź, „ſwojeje cyrkwje“ dla ſebi wſchelake
rozpominanja cžinicź, wjedźiwſchi, zo Syn Boži jenož jenu cyrkej załoži,
nic wjacore a to tak bjez ſobu ſo rozdźělace! Dale pokazuje nam tež
naſtacźo a rozwijenjo proteſtantſkeje cyrkwje, zo wona dar njezmylnoſcźe
a Ducha ſwjatoho měcź njemóže. Pſchetož wobſtajne porjedźenjo na tutej
cyrkwi hižom wot jeje ſpocžatka ſem, te ſo pſchecźiwjace rycže <pb
n="153"/>a wucžby jeje załožerjow a te rozwjazanjo prěnjeje
proteſtantſkeje cyrkwje do mnohoſcźe małych druhich proteſtantſkich
cyrkwjow, to wſcho rycži wótſiſcho hacž wſchitke dopokazma. Bě pak kóžda
proteſtantſka cyrkej hižom ze wſchelakimi błudami załožena, kak dyrbjała
ſo w běhu cžaſa wot tutych błudow zaſy wumožicź? Błudne wucžby na
ſpocžatku dyrbjachu ſo potom wjele wjacy bóle a bóle rozſchěricź,
powjetſchowacź a ſkóncžnje tajku wyſokoſcź a mnohoſcź doſahnycź, zo
wucžerjo tutych cyrkwjow nětk ſami wjacy njewjedźa, ſchto wucža. „Njeje
žana pſchezjenoſcź wjacy“, piſa tohodla wucženy Haller w jenym liſcźe
(13. hapryla 1821) ſwojej ſwójbje, „we wěrje a ſami naſchi prědarjo ſu
bjez ſobu njepſchezjeni a njewjedźa wjacy, ſchto dyrbja wěricź abo ſchto
wucžicź. Jedyn wobkrucźa rano, ſchtož druhi popołdnju zacźiſnje. Haj tak
daloko je pſchiſchło, zo wudawaju: cyłe nabožniſtwo dyrbi wotměnjene,
pſchewobrocźene a wuporjedźene bycź. Ja wam wuznaju, zo je mi dlěje
njemóžne, w tajkej anarchiji žiwy bycź a ſpóznaju w tym jenož zjebanjo a
błud. Za moju wutrobu je trěbne, něſchto wobſtajne, njepſcheměnite
wobſedźecź a to jenož namakam w katholſkej cyrkwi.“ Tak wucženy Haller.
Ale to, ſchtož tu Haller a z nim druzy proteſtantſcy wucžerjo wupraja,
njemóžeſche hinak pſchińcź. Załožerjo proteſtantſkich cyrkwjow, kotrymž
ſo dźijeſche, zo bě Khryſtuſowa cyrkej do błuda ſpadnyła a zo je tohodla
trěbne, wěru tuteje cyrkwje porjedźicź a reformirowacź, pſchehrěſchichu
ſo tak jara na Khryſtuſu, zo dyrbjeſche tutón hrěch widźomnje na nich a
jich potomnikach ſchtrafowany bycź. A tale ſchtrafa runje w tym
wobſtoji, zo Lutherowi a Kalvinowi potomnicy w jeju cyrkwjach dźens
hiſchcźe reformirowacź dyrbja, bjez nadźije, zo tele reformirowanjo
něhdy něſchto pomha. Haj cžim wjacy ſo na proteſtantſkich cyrkwjach
reformiruje, cźim wjacy ſo wone pſchibližuja kóncej, kotryž na wſcho wot
cžłowjeka tworjene cžaka — powſchitkownomu rozpadanju! Reformirowanja
toho<pb n="154"/>dla njebudźe w tychle cyrkwjach kónc, hacž nicžo
njebudźe k reformirowanju zbytkne — a tutón cžas je potom pſchiſchoł,
hdyž je ſo proteſtantiſmus cyle pſchewobrocźił do atheisma a nowoho
pohanſtwa. (Hl. „Theoduls Gaſtmahl“, Note 5, ſt. 132.)

§. 10. Na cžim chcedźa proteſtantowje wěrnu t. j. Khryſtuſowu cyrkej
ſpóznacź?

Smy-li horjeka znamjenja rozeſtajili, na kotrychž wěrna t. j.
Khryſtuſowa cyrkej ſo ſpóznawa, a tak dopokazali, kajka cyrkej nětko
hiſchcźe tute znamjenja ma a kajka nic, dha njedyrbimy zabycź
pſchiſtajicź, zo proteſtantowje wěſtych winow dla horjeka pomjenowane
znamjenja wěrneje cyrkwje zacźiſnjeja a zo měſto nich cyle hinajſche
znamjenja wěrneje cyrkwje hromaduſtajeja. Symbolſke knihi lutherſkich
kaž kalvinſkich proteſtantow mjenujcy piſaju: Zo ſu znamjenja wěrneje
cyrkwje pjecža: Wozjewjenjo „cžiſteje“ wucžby, porjadne wudźělenjo
ſakramentow a někotſi praja tež derje zarjadowane cyrkwinſke wuſtajenjo.
Ale pſchidamy-li, zo bychu to znamjenja wěrneje cyrkwje byłe (hacžrunje
móža te tſi ſpomnjene wěcy jenož ſamotnoſcźe wěrneje cyrkwje bycź a žane
znamjenja), dha praſchamy ſo:

1. Kajki proteſtant drje zamóže „tute znamjenja“ a pſchez nje wěrnu
cyrkej namakacź? Znata wěc tola je, zo kóžda proteſtantſka cyrkwicžka ſo
khwali, zo ma „cžiſtu Božu wucžbu“ a zo „prawe ſakramenty“ wudźěla;
wſchitke tele jednotliwe cyrkwje tola hromadźe prawje měcź njemóža!
Kotra tutych cyrkwjow ma tohodla prawo? kotra ma „cžiſtu wucžbu a prawe
ſakramenty“? „Chceſch-li to ſpóznacź, praji horliwy proteſtantſki
prědaŕ, cžitaj ſwj. piſmo a wone budźe tebi prajicź.“ Ale móža tola
wſchitcy, dyrbimy jomu pſchiwołacź, móža tola wſchitcy cžitacź? Schto
dyrbja dha cźi cžinicź, kiž cžitacź njemóža? cźile po tejle zaſadźe
„cžiſtu wucžbu“ ženje namakacź a tohodla ženje ſpóznacź njemóža, hdźe ſo
prawa cyrkej namaka? Ale pſchidamy-li tež, zo móža wſchitcy cžitacź, dha
dyrbimy zaſy prěcź, zo móhli wſchitcy „ſwjate piſmo“ cžitacź a
zrozemicź. <pb n="155"/>Pſchetož tſi lětſtotki ſu nětk hižom ſo minyłe,
w kotrychž najwucženiſchi proteſtantſcy prědarjo piſmo abo bibliju
ſchtudirowachu, zo bychu ſpóznali, ſchto je „cžiſte Bože ſłowo“ a njejſu
to hacž do dźenſniſchoho dnja dokonjeli. Kóždy tutych wucžerjow
wobkrucźa, zo je wón „wěrnu wucžbu“ a pſchez nju wěrnu cyrkej namakał a
tola njejſu tſjo wucžerjo, kiž bychu w tymle naſtupanju pſchezjeni byli.
Schtož je jedyn wot nich z biblije wuſchtudirował, to tama a zacźiſnje
druhi, a ſchtož tſecźi hako djabołſku wucžbu z žadławoſcźu wot ſo
cźiſny, to ſchtwórty zaſy z najwjetſchej cžeſcźiwoſcźu hako Bože ſłowo
zezběra a wucži! Jelizo tohodla w běhu tſjoch lětkſtotkow hiſchcźe žadyn
proteſtantſki wucžeŕ „wěrnu a cžiſtu wucžbu“ namakacź njemóžeſche, dha
je to najſkerje podarmotna a prózna próca, na tutym pucźu k ſpóznacźu
wěrneje cyrkwje pſchińcź chcycź.

2. Njemóžemy pak tu zamjelcžecź, zo proteſtantowje to cyle wopacžnje
ſpocžinaja. „Chcu-li ja wjedźecź, praji mój ſtrowy rozom, kajka
kſcheſcźanſka cyrkej prawu wucžbu wucži, dha dyrbju zjawnje tule cyrkej
pytacź a potom hakle a jenož potom hakle zamóžu wjedźecź: ſchto je wěrna
cžiſta wucžba, pſchetož ta cyrkej móže mi tu ſamu nětk zjewicź.
Proteſtantowje tohodla tu wěc takrjec za poſleni kónc pſchimaju, woni
chcedźa najprjedy „cžiſtu wucžbu“ pytacź a potom hakle toho, kiž ma jim
tule wozjewicź, cyrkej. Syn Boži, kaž ze ſwjatoho piſma widźimy, je
najprjedy ſwoju cyrkej załožił a na to ſwojich japoſchtołow wuzwolił, a
nětk hakle je wón tutym porucžił, do cyłoho ſwěta hicź a wucžicź a
ſwjate ſakramenty wudźělecź. Chcyſche tohodla něchtó w japoſchtołſkim
cžaſu Khryſtuſowu cyrkej rady ſpóznacź a do njeje ſtupicź, dźěſche wón k
japoſchtołam t. j. k wucžacej cyrkwi a woni jomu potom wukładźechu,
ſchto Khryſtuſowa cyrkej wucži a wot tajkoho, kiž do njeje ſtupicź chce,
požada. Tutón porjad dyrbi pak tež dźens hiſchcźe wobkedźbowany bycź;
tón, kiž chce do wěrneje cyrkwje ſtupicź, dyrbi cyrkej a jeje
prědkſtojerjow pytacź a woni budźa jomu prajicź kaž junu ja<pb
n="156"/>poſchtołojo prěnim wěriwym, ſchto wěrna cyrkej wucži a we
mjenje Jězuſowym porucža. Sam Luther bě wo tej wěcy tak pſchepokazany,
zo wón pſchi wukładowanju ſwjatoho piſma (Lukaſcha 2) piſa[137]⁾:
„Schtóž chce Khryſtuſa namakacź, dyrbi najprjedy cyrkej pytacż; pſchetož
kak mohł jedyn wjedźecź, hdźe Khryſtus a joho wěra je, hdyž wón tych
njeznaje, kiž joho prawu wěru maja? Schtóž chce tohodla něſchto wot
Jězuſa wjedźecź, tón ſebi ſamomu njewěri a njetwari ze ſwojimi ſamſnymi
mocami a ſwojim rozomom móſt do njebjes, ale dźe k cyrkwi a we njej ſo
napraſchuje.“ A dyrbjało jomu cźežko bycź, wěrnu cyrkej namakacź? Na
žane waſchnjo; tón, kiž derje wě a zrozemi, kajka Khryſtuſowa cyrkej
bycź dyrbi (a my ſmy to horjeka dopokazowali), tón trjeba ſebi dźens
hiſchcźe jenož mału prócu wzacź, po wunamakanych znamjenjach
Khryſtuſoweje cyrkwje pſchepytacż, kajka cyrkej tute znamjenja ma a
kajka nic, a wón njemóže dlěje w błudźe woſtacź; ſpóznaje-li wón po tym
wěrnu cyrkej, dha njech jenož na nju poſłucha a wona budźe jomu hižom
prajicź, ſchto je wucžba Jězuſowa a ſchto nic, a runje na to ſame
waſchnjo budźe wona jomu potom tež prawe ſakramenty wudźělecź. Njeje tak
wjele lóžſcho a wěſcźiſcho, wěrnu wucžbu a wěrne ſakramenty zeznacź hacž
to pſchez ſebje ſamoho ſpytowacź a pſchez ſchtudirowanjo bjez kónca, kaž
wucžerjo proteſtantow prědkpiſaju?

W horjeka ſpomnjenym wuprajenju Lutherowym tutón wozjewja, zo dyrbi
kóždy, kiž chce Khryſtuſa a joho wucžbu ſpóznacź, k cyrkwi hicź a ſebi
to wot cyrkwje prajicź dacź. Duž je cyle ſprawne, tola pſchi tej
pſchiležitoſcźi ſo wopraſchecź: Kajku cyrkej Luther měnjeſche? Swoju
cyrkej najſkerje nic, hewak wón njemohł wobkrucźecź[138]⁾: Zo je w
romſkej cyrkwi a pod bamžom prawe ſwjate <pb n="157"/>piſmo, prawa
kſchcźeńca, prawy ſakrament wołtarja, prawe klucže k wodawanju hrěchow,
prawy katechismus, prawe dźeſacź Bože kaznje atd., z jenym ſłowom: wſcho
prawe. Tohodla móžeſche wón tola jenož romſku cyrkej hako prawu
pſchipoznacź, a hinajſcha cyrkej w Lutherowym cžaſu njebě hacž tale.
Cžohodla komdźeſche ſo po tajkim Luther a wſchitcy wucžerjo joho cžaſa,
tutej cyrkwi ſo podcźiſnycź a we njej prawu wucžbu Jězuſowu zaſy
namakacź? Cžohodla wſchitcy proteſtantſcy wucžerjo naſchoho cžaſa wo
tutej cyrkwi, kotruž bě Luther ſam hako prawu pſchipoznał, jenož ze
zacpěcźom rycža, a to wěcy, kiž nanihdy wěrne njejſu a kiž jenož
hidźenjo njerozwucženoho luda pſchecźiwo naſchej katholſkej cyrkwi
zbudźuja?

Staw ♣II.♠

Wo regirowanju naſcheje cyrkwje.

§. 11. Załoženjo bamžſtwa.

Hdyž ſmy hacž dotal wo naſchej cyrkwi pſchezcyłnje rycželi a znamjenja
rozpowjedali, na kotrychž ſo wona hako Khryſtuſowa cyrkej ſpóznaje, dha
nam hiſchcźe zbytkne woſtanje, wo wſchitkich tych woſobnje drobniſcho
powjedacź, kiž naſchu cyrkej regiruja.

Syn Boži a wumožnik ſwěta poſtaji ſebi z dobom pſchi zaſtupjenju do
tohole ſwěta tſoje powołanjo: cžłowjekow wucžicź a wobſwětlicź (Luk. 1,
77—79; 2, 32; Jan 1, 9), jich hako najwyſchſchi měſchnik pſchez wopor
ſwojeje krewje na kſchižu wumožicź (Mat. 1, 21; Luk. 1, 77; Jan 1, 29;
Hebr. 5, 7, 24—27) a jich hako kral woſebitoho kraleſtwa ſwojeje cyrkwje
wobſtajnje regirowacź a takle nawodźowacź k wěcžnej zbóžnoſcźi.

Runje kaž bě ſmilny a miłoſcźiwy Bóh w ſtarym zakonju ſlub z iſraelſkim
ludom cžinił, zo by tutón zdźeržał we ſpó<pb n="158"/>znacźu praweje
wěry a we ſwojej ſłužbje, runje kaž wón tutón lud hako joho kral
regirowaſche, tak dyrbjeſche pſchez wumožnika nowy ſlub, z cyłym
cžłowjeſtwom cžinjeny, nowe kraleſtwo natwarjene bycź (Mal. 3; Hebr. 8,
8—13; 9, 11—28), w kotrymž by wón hako najwyſchſchi wucžeŕ, měſchnik a
kral na wſchitkón cžas knježił hacž do kónca ſwěta. (Luk. 18, 57; Hebr.
10, 10—14; Jan 10, 14—18; 27—30.)

Tele kraleſtwo, kotrež bě wumožnik ſwěta załožił a kotrež podobne
kóždomu druhomu kraleſtwu regirowane bycź dyrbjeſche, bě cyrkej;
poddanjo tutoho kraleſtwa běchu a ſu dźens hiſchcźe wěriwi, kiž we njej
ſo namakaju; kral tutoho kraleſtwa, kaž joho załožeŕ, bě Jězus Khryſtus,
a joho wucžba a te wot njoho zawoſtajene ſakramenty běchu a ſu zakoń a
ſpomožne ſrědki, pſchez kotrež wſchitkich wěriwych zbožo, cžaſne runje
kaž wěcžne, ſpěchowane a załožene bycź dyrbi, kaž dołho cyrkej na zemi
woſtanje. Kaž wěmy, njeje pak Jězus Khryſtus dołhi cžas widźownje we
ſwojej cyrkwi woſtał, wón wrócźi ſo zaſy a to bórzy po załoženju ſwojeje
cyrkwje k ſwojomu njebjeſkomu Wótcej, wot kotrohož bě wuſchoł.
Njedyrbjeſche-li tohodla z joho wopuſchcźenjom tohole ſwěta tež joho
tſoje powołanjo w cyrkwi kaž cyrkej ſama pſcheſtacź, a njechaſche-li
Jězus ſwoju cyrkej wot njebja dele pſchez wobſtajne wſchědne znamjenja a
dźiwy regirowacź, dha dyrbjeſche wón ſwojej cyrkwi hako widźownej
zhromadźiznje měſto ſwojeje widźowneje bójſkeje parſchony druhoho
widźownoho wjeŕcha na zemi zawoſtajicź, kiž by po joho duchu widźownu
zhromadźiznu joho wěriwych dale regirował. Tajki druhi wjeŕch, khmany k
prědkſtojenju cyrkwje Jězuſoweje, ſo tež bórzy namaka; haj Jězus
Khryſtus ſam je joho hižom pſched ſwojim woteńdźenjom we ſwojej
mudroſcźi cyrkwi pſchedſtajił, zo by wón kaž Jězus hako najwyſchſchi
wucžeŕ, měſchnik a kral cyrkej Syna Božoho dale wobſtarał a regirował.

A tutón wjeŕch Khryſtuſoweje a naſcheje cyrkwje, my joho derje znajemy,
bě ſwjaty japoſchtoł Pětr, kotrohož tón Knjez pſchede wſchitkimi druhimi
najwjacy lubowaſche a cžeſcźowaſche. <pb n="159"/>W joho khěži w
Kafernaumje tón Knjez bydleſche (Mat. 4, 13); jenož za ſo kaž za tutoho
japoſchtoła da wón dańſki kroſch (Mat. 17, 23—26), joho mějeſche tón
Knjez pſchecy pſchi ſebi a myjeſche jomu najprjedy nohi (Jan 13, 2—6), a
jomu je ſo tón Knjez najprjedy wozjewił pſched wſchitkimi druhimi
japoſchtołami po ſwojim horjeſtacźu. Dokelž tón Knjez Pětra tak
cžeſcźowaſche, cžeſcźowachu po Knjezowym pſchikładźe Pětra tež wſchitcy
druzy japoſchtołojo a pſchipóznachu joho hako ſwojoho wjeŕcha, wjedźerja
a rycžerja (Japoſcht. ſtawizn. 1, 15; 2, 14. 38; 3, 12; 4, 8; 5, 3, 29).
Tuteje winy dla tež ſwjate piſmo ſwjatoho Pětra wſchudźom najprjedy
mjenuje, a tak, zo jedyn to zjawnje widźi, zo dyrbjeſche tutón
japoſchtoł bjeze wſchitkimi druhimi woſobnje wažne powołanjo měcź[139]⁾.
Tutoho japoſchtoła potajkim, kotrohož Syn Boži najwjacy lubowaſche dla
joho woſobneje luboſcźe, zmužitoſcźe a dźěławoſcźe w joho kraleſtwje,
poſtaji Syn Boži nad ſwoju cyrkej, zo by wón tu ſamu w joho mjenje a
měſto njoho regirował.

Pola Mateja (16, 13) praſcha ſo Jězus ſwojich japoſchtołow, ſchto ludźo
wot njoho praja. Na to někotſi wucžownikowje Jězuſej wſchelako
wotmołwjachu, a wopraſcheni, za koho woni ſami joho dźerža, wuſtupi Pětr
a wotmołwi (16): „Ty ſy Khryſtus, Syn žiwoho Boha.“ A na tute ſłowa
dźeſche Syn Boži k njomu: „Zbóžny ſy ty, Symanje, ſyno Jonaſowy,
pſchetož mjaſo a krej njeje cźi <pb n="160"/>to wozjewiła, ale mój Wótc
we njebjeſach. A ja cźi praju: „Ty ſy Pětr (ſkała) a na tule ſkału chcu
ja moju cyrkej twaricź a helſke wrota njebudźa ju pſchemocowacź.“

Zjawnje je Syn Boži z tymi ſłowami Pětra na woſobnje ſwjatocžne waſchnjo
hako wjeŕcha ſwojeje cyrkwje wuzwolił. Wón mjenuje joho ſkału; twerdy
kruch ſkały trjeba ſo pſchi natwarjenju wulkich krutych domow a
palaſtow, a twori róžkny kamjeń, na kotrymž cyłe twarjenjo wotpocžuje.
Tajki róžkny kamjeń we twarjenju bójſkim, we Jězuſowej cyrkwi dyrbjeſche
po woli Jězuſowej tež Pětr bycź, tohodla tón Knjez z dobom pſchiſtaji: a
na tule ſkału chcu ja moju cyrkej twaricź atd. A kak ſwjatocžnje to
Jězus k Pětrej praji a wozjewi? „A ja tebi praju“, tebi, Pětrej,
chcyſche Syn Boži rjec, zo žadyn dwěl njeje tež nic bjez twojimi
ſobujapoſchtołami, k cžomu ſym tebje wuzwolił. Z tym pak je Jězus
Khryſtus jenož pſchezcyłnje Pětrej joho wulke a wažne powołanjo
wozjewił, wón dyrbjeſche ſo hiſchcźe drobniſcho wuprajicź, kajku móc
chcyſche Pětrej we ſwojej cyrkwi podacź. Ze wſchoho, ſchtož we ſwjatym
piſmje cžitamy, ſpóznajemy, zo je Khryſtus Pětrej tſoju móc we ſwojej
cyrkwi podał, mjenujcy: wěriwych cyłeje cyrkwje wucžicź, w cyrkwi hako
najwyſchſchi měſchnik wopor nowoho zakonja (Božu mſchu) ſtajnje
wobnowjecź a wſchitke ſakramenty wudźělecź, a cyrkej regirowacź. Syn
Boži je drje podobnu tſoju móc, kaž to pozdźiſcho w §. 15 pokazamy,
wſchitkim druhim japoſchtołam tež podał (potajkim Pětr tule tſoju móc z
dźěla hižom mějeſche kaž kóždy druhi japoſchtoł). Ale ſwj. Pětr
dyrbjeſche wjacy bycź w cyrkwi a za cyrkej dyžli wſchitcy druzy
japoſchtołojo, wón dyrbjeſche tón zakład (róžkny kamjeń) bycź, na
kotrymž cyła cyrkej wotpocžowaſche a kotromuž dyrbjeſche wſcho w cyrkwi
podcźiſnjene bycź. Bě-li wón tohodla hižom hako japoſchtoł ſtajeny (kaž
kóždy druhi japoſchtoł) za wyſchſchoho wucžerja w cyrkwi, dha dyrbjeſche
wón hako wjeŕch japoſchtołow a cyłeje cyrkwje najwyſchſchi <pb
n="161"/>wucžeŕ bycź w cyłej cyrkwi; bě-li wón kaž kóždy druhi
japoſchtoł wyſchſchi měſchnik a wudźěleŕ Božich potajnoſcźow, dha
dyrbjeſche wón hako wjeŕch cyrkwje tež jeje najwyſchſchi měſchnik bycź,
kotromuž najwjetſcha móc pſchiſtojeſche w naſtupanju ſakramentow a
wopora Božeje mſchě, a bě-li wón ſkóncžnje kaž kóždy druhi japoſchtoł
poſtajeny cyrkej regirowacź, dha dyrbjeſche wón hako wjeŕch cyrkwje tule
móc w najwjetſchej měrje wobſedźecź, tak zo bě w joho rukomaj wſchitka
móc nad cyłej cyrkwju. Potajkim dyrbjeſche Syn Boži, jelizo ſwj. Pětra
za wjeŕcha cyłeje cyrkwje poſtaji, jomu tſoju móc podacź: 1) móc
najwyſchſchoho wucžerja, 2) móc najwyſchſchoho měſchnika a 3) móc
najwyſchſchoho wjeŕcha abo krala cyłeje cyrkwje.

1. „Symanje“, prajeſche Jězus k Pětrej (Luk. 22, 31. 32), „hlej djaboł
je was požadał, zo by was ſacź mohł kaž pſcheńcu; ja pak ſym za tebje
proſył, zo njeby twoja wěra pſcheſtała a ty, hdyž budźeſch něhdy
wobrocźeny[140]⁾, poſylń twojich bratrow.“ Po tutych Jězuſowych ſłowach
mějeſche djaboł hako wobſtajny njepſchecźel Božoho kraleſtwa
wotpohladanjo, japoſchtołow we wěrje rozdźělicź, ſacź; tute
wotpohladanjo pak je Syn Boži, kiž te ſłowa ſam wupraji, ſknicžomnił,
wón je za Pětra ſo modlił, zo by joho wěra ſylna woſtała, a zo by wón
tež ſwojich ſobujapoſchtołow we wěrje poſylnicź mohł. Kak pak móžeſche
tele poſylnjenjo druhich japoſchtołow we wěrje ſo hinak ſtacź, hacž
pſchez jich rozwucžowanjo we wſchitkich wěcach, kotrež cyle hiſchcźe
njezapſchijachu? Njebě pak potom Pětr najwyſchſchi wucžeŕ we Jězuſowej
cyrkwi? tež wucžeŕ tych, kiž druhich wucžachu, ſwjatych japoſchtołow?
Swjate piſmo powjeda, zo ſwjaty Pětr ſo tež wſchudźom hako prěni rycžeŕ
a wucžeŕ wſchitkich druhich japoſchtołow pokaza; tak bu na joho ſłowo
<pb n="162"/>nowy japoſchtoł wuzwoleny, wón po doſtacźu ſwjatoho Ducha
najprěniſchi wuſtupi a prědowaſche a zakita pſcheſcźěhanych
ſobujapoſchtołow pſched njemudrej mnohoſcźu luda (Jap. ſtawiz. 2) atd.

2. Jězus Khryſtus poda jomu dale druhu móc, mjenujcy móc najwyſchſchoho
měſchnika. Jězus Khryſtus bě najwyſchſchi měſchnik po rjedźe
Melchiſedechowym, kiž ſo ſamoho ſwojomu Wótcej woprowaſche za hrěchi
wſchitkich cžłowjekow. Tutón wopor dyrbjeſche pak po zjawnej woli
Khryſtuſowej ſtajnje wobnowjany bycź we woporu Božeje mſchě (Luk. 22,
19), a hako cžiſty wopor na wſchěch měſtach wot ranja hacž do wjecžora
Bohu bjez ludami pſchinjeſeny (Malach. 1, 10. 11). Tohodla njedyrbjeſche
najwyſchſche měſchniſtwo Khryſtuſowe kónc wzacź (Hebr. 7), a zo njeby
kónc wzało, je Khryſtus ſwj. Pětra poſtajił, kiž dyrbjeſche hako
najwyſchſchi měſchnik a wjeŕch cyłeje cyrkwje na to hladacź, zo by tutón
wopor tež ſtajnje wot ranja hacž do wjecžora wobnowjany był. Dokelž pak
wopor Khryſtuſowy za naſche hrěchi nam njeby nicžo pomhał bjez
wotwjazanja wot nich, dha da wón ſwjatomu Pětrej hako najwyſchſchomu
měſchnikej najwyſchſchu móc wotwjazanja wot hrěchow a wudźělenja
ſwjatych ſakramentow. Pſchi tej ſamej pſchiležnoſcźi mjenujcy, hdźež
prajeſche, zo wón na Pětra ſwoju cyrkej natwari, pſchiſtaji hiſchcźe:
„Ja tebi dam klucže njebjeſkoho kraleſtwa. Schtožkuli ty zwjazaſch na
zemi, budźe zwjazane tež we njebjeſach, a ſchtožkuli ty wotwjazaſch na
zemi, budźe tež wotwjazane we njebjeſach“ (Mat. 16, 19). Po tutych
ſłowach móžeſche tohodla ſwj. Pětr hako wjeŕch Khryſtuſoweje cyrkwje a
woprawdźity zaſtupnik Khryſtuſowy wſchitke pokłady njebja wotwjeracź a
tute tym wěriwym k ſpomoženju jich duſchow podawacź. A kajke pokłady to
běchu, ſmy runje ſłyſcheli, wone běchu ſwjate ſakramenty, kiž buchu jomu
kaž drohe pokłady a ſrědki Božeje hnady dowěrjene, tón wopor nowoho
zakonja a joho ſtajne wobnowjenjo, Boža mſcha, a zaſłužby Khryſtuſowe, z
kotrychž wón <pb n="163"/>kaž z njebjeſkoho pokłada prawje pokutniwym
wěriwym ſobudźělicź móžeſche ſpuſchcźenjo cžaſnych ſchtrafow (wotpuſki).

Su drje wſchitcy druzy japoſchtołojo, praji pſchi tymle měſcźe wulki
biſkop Boſſuet, tež móc „klucžow“ doſtali (Mat. 18, 18), z toho pak
njeſcźěhuje, zo je jim tu ſamu móc w tej ſamej měrje ſobudźělił kaž
Pětrej. Pſchetož by-li tomu tak było, cžohodla dha njeje tón Knjez
japoſchtołam w zjenoſcźenju z Pětrom a w tym ſamym cžaſu móc
„klucžow“[141]⁾ podał? cžohodla je wón tule móc najprjedy Pětrej podał a
pozdźiſcho hakle druhim japoſchtołam? a cžohodla wón tule móc jomu
ſamomu ſobudźěli, hacžrunje běchu wſchitcy druzy japoſchtołojo tež
pſchitomni? Mějachu-li tohodla tež druzy ſwjecźi japoſchtołojo móc
ſakramenty wudźělecź, potajnoſcź Božich ſłužbow ſwjecźicź a ſpomoženjo
ſwojich wěriwych ſpěchowacź, dha mějeſche tule móc we woſobnej měrje
wyſchſchi měſchnik cyłeje cyrkwje, ſwjaty Pětr.

3. Skóncžnje da Syn Boži Pětrej hiſchcźe najwyſchſchu móc cyrkej měſto
njoho na widźowne waſchnjo regirowacź, z njewobmjezenej mocu jenoho
knježerja, z powſchitkownej mocu jenoho paſtyrja nad ſwojim cyłym
ſtadłom. „Jako pak pojědli běchu, praji ſwjaty Jan (21, 15—17), dźeſche
Jězus k Symanej Pětrej: Symanje, ſyno Jonaſowy, lubujeſch ty mje wjacy
dyžli cźile? Wón dźeſche k njomu: Haj, Knježe, ty wěſch, zo cźe lubuju.
A (tón Knjez) rjekny jomu: Pas moje jehnjata. A wón dźeſche zaſy z
nowoho: Symanje, ſyno Jonaſowy, lubujeſch mje? Wón (Pětr) dźeſche k
njomu: Haj, Knježe, ty wěſch, zo cźe lubuju. Wón rjekny k njomu: Pas
moje jehnjata. K tſecźomu dźeſche wón k njomu: Symanje, ſyno Jonaſowy,
lubujeſch mje? Dha bu Pětr <pb n="164"/>zrudny a prajeſche k njomu:
Knježe, ty wěſch wſchitke wěcy, ty wěſch, zo ja cźe lubuju. Jězus
dźeſche: Pas[142]⁾ moje wowcy.“ Je-li dale wěſte, zo tón Knjez pod
ſwojimi wowcami „ſwoju cyrkej“ zrozemi (a to je wěſte, dokelž wón pola
Jana (10) ſo ſamoho paſtyrja mjenuje), dha je tež wěſte, zo wón
japoſchtoła Pětra z tutymi ſłowami na woſobnje ſwjatocžne waſchnjo za
wjeŕcha ſwojeje cyrkwje poſtaji. K cžomu ſkóncžnje dalſche tſoje
praſchenjo? Bjez dwěla dla teje winy, zo by tón Knjez Pětra prawje
kedźbnoho ſcžinił na wulku doſtojnoſcź a wažne zaſtojnſtwo, kotrež jomu
poda. Běchu drje tež wſchitcy druzy japoſchtołojo paſtyrjo „ſtadła
wěriwych“, Pětr pak wot toho wokomiknjenja najwyſchſchi paſtyŕ. Zo je
wón tule móc najwyſchſchoho paſtyrja wot Jězuſa we wjetſchej měrje hacž
wſchitcy druzy japoſchtołojo doſtał, pokazuje zjawnje praſchenjo
Jězuſowe na ſpocžatku: „Lubujeſch ty mje wjacy dyžli cźile?“ Dokelž ty
mje wjacy lubujeſch, chcyſche Jězus Khryſtus prajicź, dha dyrbiſch ty
tež wjacy mocy w regirowanju ſtadła mojich wěriwych doſtacź hacž
wſchitcy twoji ſobujapoſchtołojo. Potajkim je ſwjaty Pětr z tymi ſłowami
Jězuſowymi móc wot Jězuſa doſtał nad cyłej cyrkwju, tohodla nic jenož
móc nad wſchitkimi jednorymi wěriwymi, ale tež ſobu nad wſchitkimi jim
hižom prědkſtajenymi paſtyrjemi, ſwjatymi japoſchtołami. Zo je ſwjaty
Pětr tež hako najwyſchſchi paſtyŕ wuſtupił, dowidźi ſo z wjacorych
měſtow ſwjatoho piſma. Hako najwyſchſchi paſtyŕ wopytowaſche wón
wſchelake cyrkwje Aſiſkeje (Japoſcht. ſtawiz. 9, 32), rozſudźi, zo móža
tež pohanjo do Khryſtuſoweje cyrkwje pſchiwzacźi bycź (11, 4), <pb
n="165"/>rozſudźi dale na prěnjej cyrkwinſkej zhromadźiznje w
Jeruzalemje praſchenjo wo „wobrězanju“ (Jap. ſtaw. 15, 7—12), a porucži
tuteje winy dla wſchitkim biſkopam (1. Pětr. 5, 2): „Paſcźe ſtadło Bože,
kotrež pſchi was je a kedźbujcźe na nje, nic nucźeni, ale z dobrej wolu
po Božej woli; nic hroznoho dobytka dla, ale z pſchikhilnoſcźu; nic hako
knježicźerjo nad wuzwolenymi (♣in cleris♠), ale hako wubjerny pſchikład
dawacy waſchomu ſtadłu.“

Tak mějeſche Pětr, kaž ſmy to nětk z krótka ſpomnili, we cyrkwi tſoju
móc: najwyſchſchu móc wucžerja, wyſchſchoho měſchnika a wyſchſchoho
paſtyrja we cyłej cyrkwi, a Syn Boži napominaſche joho, tu ſamu w joho
cyrkwi tež nałožowacź, pſchetož lědom bě wón joho po ſłowach ſwjatoho
Jana (21) tak ſwjatocžnje za wjeŕcha poſtajił, dha pſchiſtaji ſwjaty
ſcźenik: „A hdyž wón (Jězus) to prajił bě, dźeſche: Scźěhuj mje“ (21,
19). Scźěhuj mje, chcyſche wón k Pětrej prajicź, budź mój zaſtupnik,
ſtupaj do mojich ſtopow a regiruj moju cyrkej z tej mocu, kotruž ſym
tebi nětk podał.

§. 12. Romſki bamž, joho prawa a winowatoſcźe.

Swjaty japoſchtoł Pětr je tſoje powołanjo, jomu dowěrjene, ſwěrnje
dopjelnił hacž do ſwojeje ſmjercźe. Kaž ſo rozemi, cyrkej po joho
ſmjercźi zaſy widźownoho wjeŕcha trjebaſche, a to nětk wjele bóle dyžli
prjedy, dokelž mnohoſcź wěriwych bóle a bóle pſchibjeraſche a pohanjo ſo
po cžrjódach do Khryſtuſoweje cyrkwje pſchiwzacź dachu. Njedyrbjeſche-li
jim tohodla paſtyŕ brachowacź, njedyrbjeſche duchowne cźěło
Khryſtuſoweje cyrkwje bjez hłowy bycź a njedyrbjeſche ſkóncžnje cyły wot
Khryſtuſa zawjedźeny porjad zaſy powaleny bycź, dha bě jara trěbne, zo
by po ſmjercźi Pětrowej zaſy nowy wjeŕch a wyſchſchi paſtyŕ cyłej cyrkwi
pſchedſtajeny był. Schtó pak dyrbjeſche nětk tutón wjeŕch bycź a ſchtó
dyrbjeſche joho nětk měſto Jězuſa naſchej cyrkwi pſchedſtajicź?

<pb n="166"/>

Dokelž móc Pětra a joho wažne zaſtojnſtwo w cyrkwi jenož tuto mu podata
a jenož z joho woſobu (parſchonu) zjenoſcźena bě[143]⁾, dha njemóžeſche
móc, kotruž Syn Boži jomu poda, na žane hinajſche waſchnjo w cyrkwi
woſtacź, hacž zo Pětr prjedy ſwojeje ſmjercźe tu ſamu po pſchikładźe
Jězuſowym zaſy druhomu nabožnomu japoſchtołſkomu mužej poda[144]⁾. Kaž
ſtrowy rozom praji, njemóžeſche nětk Pětrowu móc žadyn druhi doſtacź
hacž tón, kiž ſo po ſmjercźi tutoho japoſchtoła na tym ſamym
měſtniſchcźu namaka, hdźež Pětr pſchebywaſche a hako biſkop wumrje. Pětr
pak pſchebywaſche poſleni cžas ſwojoho žiwjenja na biſkopſkim ſydle w
měſcźe Romje[145]⁾ a wumrje, kaž je znate, tež w tymle měſcźe hako
martraŕ (29. junija l. 67). Tohodla njemóžeſche joho połnomóc nad cyłej
cyrkwju žadyn druhi wot a pſchez njoho doſtacź, hacž tón, kiž dyrbjeſche
Pětrowy zaſtupnik na japoſchtołſkim biſkopſkim ſtole měſta Roma bycź.
Tuteje winy dla je wot toho cžaſa ſem móc Pětra, prěnjoho wjeŕcha
naſcheje cyrkwje, za wſchitke cžaſy zjenoſcźena z biſkopſkim ſtołom w
Romje. „Pětr, praji jara wucženy Bellarmin[146]⁾, mohł tež w měſcźe
Antiochii (kotrež wón w žiwjenju hižom ze ſwojej pſchitomnoſcźu
cžeſcźowaſche) woſtacź, potom by pak bjez dwěla antiochiſki biſkop tež
joho zaſtupnik był w bamžiſtwje. Dokelž je pak wón (Pětr) w měſcźe Romje
japoſchtołſke ſydło załožił a tam woſta hacž do kónca ſwojoho žiwjenja,
dha je romſki biſkop tež joho ſcźěhowaŕ w bamžſtwje.“ Zo pak je měſto
Rom ſydło bamžowe, ſydło zaſtupnika Syna <pb n="167"/>Božoho, to ſo
njeſta bjez wažneje winy a chcył rjec bjez Božoho dopuſchcźenja.
Pſchetož žane měſto njeje khmaniſche ſrědni punkt kſcheſcźanſkoho ſwěta
bycź, hacž runje měſto Rom, kiž wot ſtaroho cžaſa ſem z najbóle
wotležanymi krajemi zemje w zjenocźenſtwje ſtojeſche a ſo runje tak
wuznamjenja pſchez ſwoju wyſoku ſtarobu kaž pſchez ſwoje ſtawizny a
wažne dopomnjecźa zańdźenych cžaſow pſched wſchitkimi druhimi měſtami na
zemi. W tymle měſcźe potajkim, hdźež je ſwjaty Pětr ſwoje žiwjenjo
ſkóncžił, ſedźi na biſkopſkim ſydle wjeŕch naſcheje cyrkwje, zaſtojnik
Khryſtuſowy, woprawdźity zaſtupnik Pětrowy, z tſojej mocu ſwjatoho
Pětra, romſki bamž! Naſcha cyrkej pſchipoznawa tež romſkomu bamžej
dźenſa hiſchcźe tak krucźe „połnomóc Pětrowu“, zo wona biſkopſki ſtoł
měſta Roma „ſtoł Pětra“ a toho, kiž na nim ſedźi, „ſtajnje žiwoho Pětra“
mjenuje, kiž wot wſchitkich druhich biſkopow cžeſcźiwoſcźe dla „♣papa,♠
Pabſt t. j. wótc“ rěka.[147]⁾ Zo bu romſki biſkop woprawdźe w kóždym
cžaſu hako wěrny zaſtojnik Khryſtuſowy a zaſtupnik Pětrowy pſchipoznaty,
je wěrnoſcź, kotruž móžemy my katholikowje pſchez pſchikłady bjez
ſkóncženja dopokazacź. Swjaty japoſchtoł Jan bě hiſchcźe žiwy a biſkop
měſta Epheſa; duž naſtachu w korinthſkej woſadźe wſchelake zwady. Schtó
cžinjeſche tutym nětk kónc? Nic ſwjaty japoſchtoł Jan, hacžrunje
korinthſka woſada jomu hako biſkopej pſchiſłuſcha, ale tſecźi zaſtupnik
ſwj. Pětra, romſki bamž Klemens! Wón tutej woſadźe liſt pſchipoſła,
kotryž hiſchcźe mamy, w kotrymž po waſchnju cyrkwinſkoho wjeŕcha cyłeje
cyrkwje z wotcowſkej luboſcźu, ale ſobu tež krucźe k měrej a
pſchezjenoſcźi napominaſche. W druhim lětſtotku naſtachu zwady <pb
n="168"/>dla ſwjecźenja „jutrowneje ſwjatocžnoſcźe“; duž pucźowaſche
ſmyrnſki biſkop Polykarp do Roma k bamžej Anicetej, zo by ta zwada zaſy
zběhnjena była. W tſecźim lětſtotku wuſtupi romſki bamž Kornelius na
poſelſtwo ſwjatoho Cypriana pſchecźiwo Novatej a Feliciſſimej, kiž
cyrkwinſke ſchisma (wotdźělenjo wot wjeŕcha cyrkwje) ſcžinicź
ſpytowaſchtaj, bamž Dionyſius pak w tym ſamym lětſtotku pſchecźiwo
błudnomu wucžerjej Pawołej Samoſatſkomu atd. Wſchitcy cyrkwinſcy
wótcowje kóždoho lětſtotka wupraja horjeka wobkrucźene pſchi kóždej
pſchiležnoſcźi a wſchitke cyrkwinſke zhromadźizny běchu wo tym tak
pſchepokazane, zo na tajkich zhromadźiznach romſkomu bamžej abo joho
wotpoſłanomu pſchecy pſchedſydſtwo a najwyſchſche rozſudźenjo
pſchipoznachu a zawoſtajichu. Tak to hižom ſo ſta na prěnjej cyrkwinſkej
zhromadźiznje Nicäiſkej[148]⁾, haj na tutej bu najwyſchſcha móc bamžowa
ſwjatocžnje zjawnje wozjewjena a zakitana. Tute wuprajenjo ſpomnjeneje
cyrkwinſkeje zhromadźizny ſcźěhujo woteda powſchitkowna florencſka
cyrkwinſka zhromadźizna wěriwym rozſudźenjo: „Rozſudźamy a wozjewjamy,
zo ma ſwjaty japoſchtołſki ſtoł, romſki bamž, prawo duchownoho
pſchedſtojenja w cyłym ſwěcźe, zo je wón herba ſtoła japoſchtoła Pětra,
wěrny zaſtojnik Khryſtuſowy, wjeŕch a hłowa cyłeje cyrkwje, wótc a
wucžeŕ wſchitkich kſcheſcźanow, a zo je jomu wot naſchoho Knjeza Jězuſa
Khryſtuſa w parſchonje ſwjatoho Pětra połnomóc podata, pſchezcyłnu a
powſchitkownu cyrkej paſcź, regirowacź a wobkedźbowacź.“

Ze ſpomnjenoho dowidźi kóždy katholik a njekatholik lochko, zo dyrbi
połnomóc romſkoho bamža dźens hiſchcźe ta ſama bycź, kaž bě Boži Syn ju
ſwjatomu Pětrej podał, móc, kotruž dyrbi kóždy wěrny katholik z
pokornoſcźu cžeſcźicź.

Ze ſpomnjenoho a woſobnje z toho, ſchtož ſmy wo mocy prěnjoho wjeŕcha
naſcheje cyrkwje prajili, dohlada ſo kóždy, zo dyrbi romſki bamž dźens
hiſchcźe tſoju móc w naſchej cyrkwi měcź: 1) móc najwyſchſchoho
wucžeŕſtwa, 2) <pb n="169"/>móc a prawo najwyſchſchoho měſchnika cyłeje
katholſkeje cyrkwje a 3) prawo a móc najwyſchſchoho wjeŕcha a
regirowacoho knježerja cyłeje cyrkwje.

1) Schtož prěnju móc, móc najwyſchſchoho wucžeŕſtwa naſtupa, je romſki
bamž wucžeŕ wſchitkich katholſkich wěriwych, kotrohož wuprajenjam wo
wěrje dyrbja ſo wſchitcy wěriwi po cyłym katholſkim ſwěcźe podcźiſnycź.
Wón pſchedſtaja za wſchitke cžaſy we wěrje wot Jězuſa poſylnjenoho
Pětra, kotrohož wěra pſcheſtacź njedyrbi a kotromuž tón Knjez we wěcach
wěry ženje njeda do błuda padnycź. Smy tohodla tež horjeka wobkrucźeli,
zo njezmylnoſcź pſchezcyłnje cyłej wucžacej cyrkwi pſchiſłuſcha, dha
njebudźe tohorunja žadyn nabožny katholik dwělowacź, zo wona woſobnje
wotpocžuje we hłowje cyłeje cyrkwje, we romſkim bamžu, tak zo wón wyſche
wſchitkich cyrkwinſkich zhromadźiznow ſtoji hako najwyſchſchi ſudnik we
wěrje, wot kotrohož njeje žane daliſche wotwołanjo wjacy móžne.[149]⁾
Tohodla wucža tež cyrkwinſke ſtawizny, zo ſu ſo cyrkwinſcy wótcowje a
ſwjecźi a najprěniſchi a najwucženiſchi biſkopowje (na pſch. Fenelon)
tež ſtajnje wuprajenjam romſkoho bamža podwolnje podcźiſnyli. Dla
ſwojoho najwyſchſchoho wucžeŕſtwa ma bamž prawo a winowatoſcź, wěru
naſcheje katholſkeje cyrkwje wſchudźom rozſchěricź, hajicź a
wobkrucźecź. Rozſchěrjenjo wěry ſtawa ſo pſchez miſſionſke towaŕſtwa,
kiž pod bamžom ſtoja a kotrychž ſtawy bamž po wſchelakej potrěbnoſcźi do
pohanſkich krajow wupoſcźeła. Hajenjo a wobkrucźenjo katholſkeje wěry
ſtawa ſo pſchez biſkopow a bamžowych wot<pb n="170"/>poſłanych, kiž ſo
we wſchelakich katholſkich krajach za załoženjo ſchulow, cyrkwjow atd.
ſtaraja a bamžej tež we wěſtym cžaſu dla biſkopſkoho zaſtojnſtwa
powjeſcźe dawacź dyrbja. Bamžej dale po pſchikładźe bójſkoho paſtyrja
Jězuſa Khryſtuſa zaleži, błudźace wowcy zaſy k ſtadłu Khryſtuſowomu
wrócźo wjeſcź, hdyž jomu ſo pſchiležnoſcź poſkicźi a wſchelake
wobſtojenja cžaſa to dowoleja. Skóncžnje ma wón winowatoſcź, jelizo dwěl
w jenej wažnej wěcy wěry naſtanje, cyrkwinſku zhromadźiznu powołacź,
kotraž z nim zjenoſcźena rozſudźi a hako njezmylniwa wucžaca cyrkej
kóždej zwadźe kónc cžini. Hako zaſtupnik ſwj. Pětra a Khryſtuſa ma
romſki bamž

2) móc, prawo a winowatoſcźe najwyſchſchoho měſchnika. Potajkim ma wón
móc a najwyſchſche wobkedźbowanjo nade wſchim, ſchtož ſwjecźenjo Božich
ſłužbow naſtupa, wudźělenjo ſwjatych ſakramentow. Tuteje winowatoſcźe
dla jomu zaleži jednotu zdźeržowacź po cyłym katholſkim ſwěcźe we
woprowanju Božeje mſchě[150]⁾, zwonkownym wudźělenju ſwjatych
ſakramentow a ſwjecźenju ſwjatych dnjow, kotrychž licžbu a porjad jich
ſwjecźenja wón poſtaja. Dla jomu pſchez Pětra podateje mocy „klucžow“
móže wón dale tež wotpuſki wudźělecź a jelizo ſo wo to jedna, woſobnje
ſwjate ſtawy naſcheje cyrkwje za „zbóžnych abo ſwjatych“ wuprajicź, ma
wón tež prawo, wubjerk kardinalow hromaduſtajicź, kotryž ſo z
pſchepytanjom teje naležnoſcźe prócuje.

3) Ma romſki bamž w naſchej cyrkwi najwyſchſchu móc w regirowanju cyłeje
cyrkwje a w tymle naſtupanju zaleži bamžej dopjelnjenjo najwažniſchich
winowatoſcźow. Wón je najprjedy zamołwity za cyłe cyrkwinſke wuſtajenjo,
tohodla dyrbi te ſame za wſchitke cžaſy tak zdźeržowacź, kaž je wone
jomu podate było a njeſmě tohodla cźeŕpjecź, zo bychu prawa romſkoho
ſtoła na někajke waſchnjo ranjene byłe. <pb n="171"/>W kajkimžkuli cžaſu
ſo to ſtanje, dyrbi wón tohodla wuſtupicź a prawa tutoho ſtoła z
mužitoſcźu zakitacź.[151]⁾ Woſebity dźěl cyrkwinſkoho wuſtajenja je
poſtajenjo biſkopow w cyrkwi. Zo by cyrkej ſtajnje biſkopow měła, kiž
bychu cyrkej Božu w japoſchtołſkim duchu regirowali, ma romſki bamž
winowatoſcź a prawo, tutych wuzwolicź, wobtwerdźowacź a wuſwjecźicź
(najbóle ſo tele prawo wot bamža jenomu arcybiſkopej poda), a jich
pſchez wotpołoženjo ſwjateje pſchiſahi krucźe z romſkim ſtołom
zjenocźicź. Potajkim ma bamž to prawo, biſkopſke zaſtojnſtwo wot kóždoho
wzacź, kiž njeje po cyrkwinſkich kaznjach žiwy abo njerodnje ſwoje
winowatoſcźe dopjelnja. Hako najwyſchſchi knježicźeŕ cyłeje cyrkwje
dyrbi romſki bamž, kaž to kóždy dowidźi, tež móc měcź zakonje dawacź k
wužitkej cyłeje cyrkwje, runje kaž to kóždy druhi ſwětny kral cžini w
ſwojim kraleſtwje; jomu dyrbi dale móc pſchiſłuſchecź wot nich we
wěſtych padach diſpenſirowacź abo je, je-li trěbne, zaſy zběhnycź. Kóždy
kral je w ſwojim kraleſtwje tež najwyſchſchi ſudnik, tohorunja tež
romſki bamž w naſchej cyrkwi. Wón móže jednotliwych pod nim ſtojacych
cyrkwinſkich prědkſtojerjow pſched ſo k zamołwjenju powołacź abo jich
dla njerodnoſcźe abo złoho wužiwanja cyrkwinſkeje mocy khoſtacź
(ſchtrafowacź).[152]⁾

Pſchiſpomnjenjo. Z toho, ſchtož ſmy hacž dotal wo załoženju bamžſtwa a
bamžowych winowatoſcźow a prawow prajili, ſo najſkerje tež njewucženy
katholik dohlada, zo dyrbi bamž, dokelž je wón woprawdźity zaſtojnik
Khryſtuſowy, nam tu na zemi tež najprěniſcha a najſwjecźiſcha parſchona
bycź, kotrejž pſchiſłuſcha najwjetſcha luboſcź bjez wſchitkimi
cžłowjekami. W kóždym cžaſu ſu to tež wěriwi naſcheje cyrkwje ſpóznali,
haj ſami kralowje a khěžorowje běchu, kotſiž ſo prócowachu, bamža na
wſcho waſchnjo cžeſcźowacź a takle ſwojim ludam z wubjernym pſchi<pb
n="172"/>kładom do prědka hicź. Tak da khěžor Konſtantius, Theodoſius a
Arkadius romſkomu bamžej titul: „Swjaty Wótc“, „Joho Swjatoſcź“; druzy
knježicźerjo prjedawſchoho cžaſa wobdarowachu joho we wſchelakim cžaſu z
wobſedźenſtwom a cžaſnymi kubłami a cžinjachu na to waſchnjo, zo
móžeſche romſki bamž nic jenož bjezſtaroſcźiwy cyrkej regirowacź, ale zo
mějeſche tež wſcho, ſchtož bě k jeje rozſchěrjenomu wulkomu wobſtaranju
zwonkownych naležnoſcźow trěbne; hiſchcźe druzy knježicźerjo a
wjeŕchowje wopytowachu druhdy měſto Rom, zo bychu ſebi wot zaſtojnika
Khryſtuſowoho we wažnych naležnoſcźach radu abo pomoc wuproſyli. Tež
nětko hiſchcźe ſo bamžowe doſtojnſtwo hako najwjetſche wobhladuje po
cyłej zemi. Tohodla ma romſki bamž nic jenož pſchedſydſtwo a pſchedſtup
w cyrkwi, ale zawoſtaja jomu tule prěnju cžeſcź tež wſchitcy ſwětni
wjeŕchowje a knježicźerjo pſchi zjawnych zeńdźenjach[153]⁾, a mjeno
ſwjatoho wótca ſtoji we wſchitkich konkordatach pſched mjenom
naſtupacoho krala abo khěžora, z kotrymž bu konkordat cžinjeny. Za bamža
ſo cyła cyrkej wobſtajnje modli a joho wopomina měſchnik kóždy dźeń na
Božej mſchi runje kaž biſkopa we kanonu. Dla joho doſtojnoſcże
wopokazuja bamžej wſchitcy wěriwi cžeſcź pſchez wokoſchowanjo joho
nohow.[154]⁾ Tele wopokazmo pobožneje cžeſcźiwoſcźe najſkerje dopomnja
na podawiznu ze ſwjatej Madlenu, kotraž Knjezej nohi wokoſchowaſche
(Luk. 7, 38) a tohodla tele wokoſchowanjo po prawym tež Khryſtuſej
płacźi, kotrohož zaſtojnik bamž je. A zo by kóždy ſo na Khryſtuſa pſchi
wokoſchowanju dopomnił, wokoſchuje wón kſchiž, kiž je na bamžowych
židźanych cžrijach naſchity. Dla ſwojeje doſtojnoſcźe ma bamž tež wěſte
zwonkowne wotznamjenja, kiž na tu ſamu dopomnjeja. Wón noſy, hdyž je w
ornacźe, purpurožidźane cžrije z naſchitym złocźanym kſchižom, běłu
židźanu, pſchez cingulum (pas) hromadudźeržanu <pb n="173"/>togu
(ſuknju), nad njej rochettu a cžeŕwjeny khornaŕ (♣cappa♠) a cžeŕwjeny
dołhi płaſchcź, kotrohož kónc za nim noſcha a na hłowje bamžowſku cžapku
(mitru). Wyſche tutych draſtow ſu woſebite wotznamjenja joho
doſtojnoſcźe: runy, z jenym kſchižom debjeny paſtyŕſki kij (♣pedum♠),
kralowſki trón a troja króna (tiara), kotraž joho troju najwyſchſchu móc
w cyrkwi znamjenja, rybaŕſki pjerſchcźeń, pſchedſtajacy ſwjatoho Pětra w
cžołmje a nacźiſchcźany hako ſigillum wſchitkim bamžowym liſtam (Breve),
a ſkóncžnje bamžowy wopon: po podobje kſchiža połožene klucže ſwjatoho
Pětra. Bamž ſam, hacžrunje ſo wot druhich ſwjatoho wótca mjenowacź da,
mjenuje ſo „wotrocžk wotrocžkow Khryſtuſowych“ (♣servus servorum Dei♠),
a chce pſchez to zjawnje pokazacź, zo kóžda cžeſcź a kóžde wopokazmo
cžeſcźe Knjezej pſchiſłuſcha a zo wón ſwoju cžeſcź kaž ſwoje powołanjo
jenož w tym ſpóznawa, wſchitkim po Knjezowym pſchikładźe (Luk. 22, 7) k
wěcžnomu žiwjenju ſłužicź. Wjeŕch a takrjec knježicźeŕ po cyłej cyrkwi,
regiruje drje wón tu ſamu, ale bóle z luboſcźu dobrocźiwoho paſtyrja,
dyžli z krutoſcźu ſwětnoho wjeŕcha a krala.

§. 13. Schto njepſchecźelojo bamžſtwa a njewucženi ludźo na bamžſtwje
porokuja?

Běchu w kóždym cžaſu ludźo, a to nic jenož njewěriwi, njekatholikowje,
ale tež katholikowje, kiž mócnje na bamža a joho zaſtojnſtwo rubachu a
dźens hiſchcźe rubaju. Wopraſchamy-li ſo, cžohodla njekatholikowje to
cžinja, dha je wotmołwjenjo znate; woni to cžinja, dokelž ſu jich
reformatorowje bamža hako antikhryſta a cžerta wopiſali a wuwołali. Ale
cžohodla, dyrbimy ſo wſchitkich duſchnych njekatholikow wopraſchecź, ſu
to reformatorowje cžinili? Chcemy to runje won prajicź: tohodla, dokelž
ſu derje wjedźeli, zo bamž hako zaſtojnik Khryſtuſowy jich ſtajny
pſchecźiwnik woſtanje a jich bjezbožne wucžby ſtajnje tamacź a
wotpokazowacź budźe. Schtóž bjezbožnym napſchecźiwo ſtupi, budźe wot
nich hidźeny. Runje to je pak za bamžſtwo najrjeńſche wopokazmo joho
bójſkoho załoženja. Pſchetož ſtajnje hidźene njemóžeſche a njemóže wone
tola pſchi wſchej dobrej woli ſwojich njepſchecźelow wutupjene a
zanicžene bycź! Bóh wumoži bamžſtwo ze wſchoho ſtracha a dyrbjało to
druhdy ſo tež ſtacź pſchez rucy njewěriwych! Ale cžohodla druhdy
katholikowje na bamžſtwo rubaju? <pb n="174"/>Wobhladujemy-li ſebi
tychle katholikow bliže, dha zawěſcźe njewěmy, hacž dyrbimy ſo prjedy
nad jich złej wutrobu dźiwacź, z kotrejž woni wot cžeſcźomnoho wjeŕcha
naſcheje cyrkwje rycža, abo nad jich hłupoſcźu a njewědomoſcźu. Chcedźa
wot bamža rycžecż, a njewjedźa druhdy ani najmjeńſche wot naſcheje
cyrkwje; chcedźa bamža wotſtronicź a njewjedźa, z wotkel joho móc a
ſchtó je jomu tu ſamu dał; chcedźa jomu druhdy kaž nizko poſtajenomu
porokowanja cžinicź a njewjedźa, cžeje měſto bamž woprawdźe zaſtoji;
chcedźa na joho cžeſcźomne ſwjate zaſtojnſtwo rubacź a njewjedźa, kajke
je a we cžim je te ſame załožene. Zawěſcźe jara ſměſchna wěc, a kóždy
tajki móže ze wſchim prawom tomu njerozomnomu pſchirunany bycź, kiž ſo
khrobleſche, kralej porokowanja cžinicź dla złoho wužiwanja a
njetrěbnoſcźe joho kralowſkoho zaſtojnſtwa! Rozwucženy katholik hinak
wot bamža myſli a rycži; wón wobžaruje tajkich zaſlepjenych a
njewědomych a prócuje ſo tež, hdyž je praſchany, bamžowu cžeſcź a
bamžowe zaſtojnſtwo ze wſchej mocu a ſwěrnoſcźu dobreje rycže zakitacź.
Njepſchecźelojo cyrkwje a bamža najprjedy wudawaju:

1) zo bamž trěbny njeje, zo ma cyrkej doſcź na jenym wjeŕchu a zo je tón
za wſchitke cžaſy Jězus Khryſtus, kiž pſchi cyrkwi je hacž do kónca
ſwěta.

Wotmołwjenjo. To poſlenje my katholikowje tež njezaprěwamy; pſchetož
Jězus Khryſtus, kiž je naſchu cyrkej załožił, je to zjawnje wuprajił
(Mat. 18); ale cyrkej, na to njedyrbi nichtó zabycź, je zhromadźizna
ludow a cžłowjekow a hako tajka, to my krucźe wěrimy, trjeba wona zaſy
jenoho cžłowjeka hako widźownoho wjeŕcha, kiž by na widźowne waſchnjo
měſto Jězuſowe zaſtał a Joho tſoje powołanjo na zemi dopjelnjał hacž do
kónca ſwěta.

♣a)♠ Hižom w ſtarym zakonju wuzwoli a zhromadźi Bóh luby Knjez lud
wokoło ſo, kiž ſpóznacźo praweje wěry zdźeržowacź a te ſame wſchudźom po
ſtarych krajach rozſchěrjowacź dyrbjeſche. Bě to lud iſraelſki. Jomu
dawaſche wón zakonje, woſebite Bože ſłužby a zarjadowa joho cyłe
privatne kaž zjawne <pb n="175"/>žiwjenjo. Hacžrunje pak Bóh ſam
najwyſchſchi Knjez a bójſki kral tutoho luda bě, dawaſche ſo tola we
wſchěch wěcach, kiž nabožniſtwo naſtupachu, zaſtupowacź pſchez
wyſchſchoho měſchnika; a tón bě Aron a po joho ſmjercźi jedyn joho
ſynow. Hdyž bě Bóh pak hižom w ſtarym zakonju, kiž jenož krótki cžas
tracź dyrbjeſche, iſraelſkomu ludej w nabožniſtwje widźownoho wjeŕcha
pſchedſtajił, kak wjele wjacy dyrbjeſche Boža mudroſcź za tajkoho
widźownoho wjeŕcha ſo ſtaracź w nowym zakonju, kiž po Božej woli tracź
dyrbjeſche hacž do kónca ſwěta a wot kotrohož běchu, kaž wěmy (Koloſſ.
2, 17), wſchitke zarjadowanja ſtaroho zakonja jenož wotſcźěn a ſłabe
pſchedznamjo.

♣b)♠ Cyrkej, kaž je hižom horjeka prajene, je widźowna zhromadźizna;
kóždy dyrbi ju widźecź, ju pytacź móc, zo by ju lochko namakacź a we
njej ſwoje ſpomoženjo ſkutkowacź mohł. Tohodla trjeba cyrkej kaž druha
widźowna zhromadźizna widźownoho wjeŕcha, kiž by cyłu widźownu jomu
dowěrjenu zhromadźiznu wěriwych na widźowne waſchnjo regirował a
nawodźował na pucźu k wěcžnej zbóžnoſcźi. Joho dyrbja po tajkim wěriwi
widźecź móc, zo móhli joho ſcźěhowacź; joho hłós dyrbja ſłyſchecź móc,
zo njebychu jón ſłyſchacy zbłudźicź móhli na pucźu pſchez tele žiwjenjo.
Nic bjez wažneje winy pſchirunuje tohodla ſwjate piſmo cyrkej jenomu
měſtu, kotrež ſkhowane bycź njemóže. Da ſo drje tajke měſto myſlicź bjez
widźownoho pſchedſtojerja? Runje tohodla ſwjate piſmo cyrkej dale
pſchiruna wowcžeŕni z paſtyrjom, a ſwjaty japoſchtoł Pawoł widźownomu
cźěłu; je-li wona mjenujcy woprawdźe tajke widźowne cźěło, dha njemóže
tež kaž tele bjez widźowneje hłowy bycź, dha trjeba kaž widźowne cźěło
widźownu hłowu, kiž by cyłe cźěło cyrkwje wobknježała a regirowała. Zo
je cyrkwi wjeŕch trěbny, to

♣c)♠ wucža kaž ſwjate piſmo tež wſchitcy cyrkwinſcy wótcowje naſcheje
ſwjateje cyrkwje. „Wotcźehnjeſch-li łódźi (cžołmej) wjeſłarja
(wjedźerja), praji <pb n="176"/>ſwjaty Khryſoſtom, podaſch ju
zahubjenju; wozmjeſch-li wójſku nawjedowarja, dha je to runje tak wjele,
kaž by njeſwěrnje joho wojakow njepſchecźelej podał; abo chcył ty
wjeŕcha jenoho kraja wotſadźicź, dha bychu ſo ludźo tutoho kraja bjez
ſobu zahubili. Schtož ſu w khěžach hrjady, to je wjeŕch w ſwojim ſtatu
(kraju); a kaž ſcźěny rozpadnycź dyrbjałe, hdy by ty hrjady wucźahnył,
tak bychu tež khěže, měſta a ludy do zapuſcźenja pſchiſchłe a hromadu
padnyłe, hdy by prjecž wzaty był wjeŕch jenoho kraja. Na podobne
waſchnjo, praji tón ſwjaty na poſledku, dyrbjała tež pſchezjenoſcź
cyrkwje rozpadnycź, hdy by brachował ſrědny punkt wſcheje cyrkwinſkeje
pſchezjenoſcźe, jeje wjeŕch.“ Wo tym běchu pak nic jenož pſcheſwědcženi
wucženi katholikowje kóždoho cžaſa, to

♣d)♠ tež wuznawaju z nami rozomni proteſtantowje. Tak praji na pſch.
Puſtkuchen w ſwojim piſmje: „Wiederherſtellung des ächten
Proteſtantismus“[155]⁾: „Bě-li wotpohladanjo Jězuſowe, wſchitkich
ſwojich po cyłym ſwěcźe rozpjerſchenych wěriwych do jeneje wulkeje
ſwójby Božeje zhromadźicź, dha ſcźěhuje z toho, zo dyrbi tele
zjenoſcźenjo, dokelž je widźowne, tež widźownoho wjeŕcha měcź; pſchetož
widźowna cyrkej bjez widźownoho wjeŕcha by jenož poł cźěła było, nic pak
cyłe cźěło. K ſwojej najwjetſchej ſchkodźe nima proteſtantſka cyrkej
tele za kóžde zwonkowne towaŕſtwo cžłowjekow tak nuzne wuměnjenjo
(Bedingung). Z toho pſchińdu tež mnohe rozdźělenja a zwady, kiž wot jeje
prěnjoho naſtacźa we njej pſchibjerachu a jej zahubjenjo hrozychu.“ A ze
wſchej ſwěrnoſcźu wuznawa druhi horliwy proteſtant a wulki njepſchecźel
naſcheje katholſkeje cyrkwje, profeſſor Marheineke: „Zo je ſtat (krajne
knježeŕſtwo) hiſchcźe jenicžki zwjazk, pſchez kotryž evangelſka cyrkej
wědomoſcź a zacžucźo pſchezjenoſcźe a zjenoſcźenja <pb n="177"/>doſtawa,
a wot powſchitkownoho rozwjazanja a rozdźělenja wumožena bycź
móže.[156]⁾ Sam Melanchthon, Lutherowy towaŕſch a pſchecźel, dla wulkeje
njepſchezjenoſcźe bjez reformatorami w jenym liſcźe Francej ♣I.,♠
francowſkomu kralej, ſkorži[157]⁾: „My ſpóznawamy, zo je cyrkwinſke
regirowanjo něſchto jara ſpomožne, zo dyrbja biſkopowje k regirowanju
paſtyrjow bycź a zo dyrbi romſki bamž nad wſchitkich biſkopow ſadźeny
bycź.“

Wumjetuja njepſchecźelojo naſcheje cyrkwje dale, zo je bamžſtwo

2) po wucžbje Lutherowej djabołſke wunamakanjo[158]⁾. Na tele wumjetanjo
drobniſcho wotmołwjenjo dacź, njeje po prawym trěbne, pſchetož tón, kiž
horjeka prajene „wo załoženju bamžſtwa“ kedźbnje pſchemyſli a tak
zaſakłeje wutroby njeje, zo by ze wſchej mocu wěrnoſcź zaprěwał, tón
budźe hinak wo bamžſtwje rycžecź! Je pak bamžſtwo djabołſke wunamakanjo,
kaž Luther to wucžeſche, cžohodla wón, tón wucženy muž, to njeje
wjedźał, kaž dołho bě katholik a kaž dołho bamž njebě ſprawnje joho
błudy tamał? Hiſchcźe na ſpocžatku ſwojeje reformacije wón jara
cžeſcźiwje wo bamžu rycžeſche, haj wón zjawnje prajeſche a pſchiſahaſche
w jenym liſcźe[159]⁾: zo ženje zmyſleny njebě, nahladnoſcź romſkeje
cyrkwje a ſwojoho najwyſchſchoho paſtyrja ranicź a pomjeńſchicź, a na
druhim měſcźe: zo je pod bamžom wſcho dobre w katholſkej cyrkwi[160]⁾ a
to hiſchcźe wokoło lěta 1540, hdźež bě dawno hižom wot cyrkwje
wotpaduył? Njech ſo proteſtantowje tohodla na kedźbu bjeru, hdyž woni
druhdy kaž wrótni na bamža a joho ſkutkowanjo rubaju, hewak mohło <pb
n="178"/>ſo ſtacź, zo jim dla jich njepoměrneje horliwoſcźe za Lutherowu
wucžbu nichtó bjez rozomniſchimi wjacy njewěri, a zo budźa ſwojomu
załožerjej njeſwěrni, hdyž tónle tola ſam we ſtrózbych wokomiknjenjach
kaž katholik wo bamžu rycžeſche. Wudawaju-li pak proteſtantowje, zo je
bamžſtwo wunamakane było a zawjedźene wot cžeſcźežadoſcźiwych biſkopow,
dha mamy:

♣b)♠ tola tež my prawo, jim te praſchenja ſtajicź: ſchtó, kajki biſkop
je bamžſtwo wunamakał, kak wón rěkaſche a w kotrym cžaſu bě wón žiwy?
Kak ſu wſchitcy druzy biſkopowje po cyłym ſwěcźe ſo tak zwólnje a
jednohłóſnje jomu w cyrkwinſkich wěcach podcźiſnyli atd.? Potom dyrbimy
wot nich tež krucźe požadacź dopokazanjo: „zo hacž do cžaſa tutoho
prěnjoho bamža woprawdźe žadyn bamž njebě“, a zo Jězus Khryſtus na žane
waſchnjo njeje ſwj. Pětra za prěnjoho bamža poſtajił atd. Jelizo móža
proteſtantowje wſcho to na zrozemliwe waſchnjo dopokazacź, dha nam
zawěſcźe wulku ſłužbu wopokazaja; my bychmy potom k najmjeńſchomu
zhonili a prěni krócź zhonili, zo ſmy prawje njemudri katholikowje,
dokelž ſmy my a naſchi prjedownicy, tak wjele tyſac ſwjatych martrarjow
a wuznawarjow, a wſchitcy katholikowje wot cžaſow Khryſtuſowych ſem hacž
do naſchoho cžaſa, romſkoho bamža za zaſtojnika Khryſtuſowoho dźerželi.

Chcedźa proteſtantowje ſebi prócu dawacź a wjetſche ſtawizny ſwětnych
podawkow cžitacź[161]⁾, nadeńdźeja w kóždym lětſtotku wot prěnjoho hacž
do dźewjatnatoho romſkich bamžow, a to z tej ſamej mocu, z kotrejž woni
nětk hiſchcźe cyrkej regiruja, a namakaja, zo buchu romſcy bamžowje w
kóždym cžaſu hako najmócniſchi wjeŕchowje, hako zaſtojnicy Khryſtuſowi
wot wſchitkich katholikow pſchipoznacźi a cžeſcźowani. Njemóža bójſke
załoženjo a wobſtajne wobſtacźo bamžſtwa zaprěcź, proteſtantowje

<pb n="179"/>

3) wumjetuja: Je-li waſch bamž woprawdźity zaſtojnik Khryſtuſowy, kak
dha móže wón ſobu ſwětny wjeŕch bycź? njepſchiſtoji jomu wjele wjacy
khudy bycź kaž ſwjaty Pětr bě, kiž je jomu bamžowu móc podał, khudy kaž
Jězus Khryſtus, kiž ſam wot ſo wuzna, zo joho kraleſtwo njeje wot tutoho
ſwěta?

Tute wumjetowanjo njepſchecżelow naſcheje cyrkwje zawěrno pſcheradźa
myſl Judaſchowu, kiž ſo mjerzaſche, zo Marija drohotnu žałbu kupowaſche
a na Jězuſowej nozy wuliny; runje kaž Judaſch nahramnoſcźe dla to rady
widźecź njemóžeſche, runje tak někotſi wot nahramnoſcźe, zawiſcźe abo
njepſchecźelnoſcźe pſchewzacźi njemóža derje wopſchijecź, kak by
romſkomu bamžej króna ſwětnoho kraleſtwa trěbna była. Boži Syn Jězus
Khryſtus drje žane ſwětne kraleſtwo njemějeſche, to my katholikowje tež
wěmy, ale tón Knjez k cźežkomu ſkutkej naſchoho wumoženja tajkoho tež
njetrjebaſche; wón chcyſche za nas wſchitkich zapokucźicź, cźeŕpjecź,
wumrjecź, a w tymle naſtupanju njemóžeſche takrjec Boži Syn žane
kralowſke žiwjenjo wjeſcź; wyſche toho bě Jězus Khryſtus hewak kral
wſchitkich kralow a wjeŕchow, tež w ſwojim cźeŕpjenju a wumrjecźu;
pſchetož wón bě wſchohomócny, najzbóžniſchi, njewobmjezeny knježicźeŕ
cyłoho ſwěta, Bóh tón Knjez. Njetrjebaſche-li pak Syn Boži žane ſwětne
kraleſtwo, dokelž bě Syn Boži a naſch wumožnik, dha z toho hiſchcźe
njeſcźěhuje: zo tež joho zaſtojnik na zemi, romſki bamž, žane njetrjeba,
khiba zo bychmy tak rozſudźecź dyrbjeli: bamž dyrbi Khryſtuſej tež w
bójſtwje runy bycź, w joho wſchohomócnoſcźi, zbóžnoſcźi atd. Ně, runje
tohodla, dokelž bamž žadyn Syn Boži njeje, ale jenož ſłaby cžłowjek, kiž
joho měſto na zemi zaſteji, trjeba wón hako tajki nahladnoſcź, woſobny
ſkhodźeńk ſwětneje cžłowjecžeje cžeſcźe, kiž joho hižom z daloka hako
„bójſkoho zaſtojnika“ wotznamjenjuje. Tohodla je jomu Boža
pſchedwidźiwoſcź hižom we najprěniſchich cžaſach naſcheje cyrkwje tajku
cžeſcź a nahladnoſcź wobſtarała; ta ſama zbudźi mjenujcy mócnych <pb
n="180"/>ſwětnych wjeŕchow, kiž Khryſtuſowomu zaſtojnikej dźěl ſwojeje
mocy a ſwětneje nahladnoſcźe wotſtupichu a tak joho wyſoke zaſtojnſtwo
zwonkownje hižom wuznamjenicź chcychu we wocžomaj zmyſłojtoho ſwěta. Zo
je romſki bamž we wobſedźenſtwje ſwětneje mocy a małoho ſwětnoho
kraleſtwa, ma pak hiſchcźe dalſche wažne winy.

♣b)♠ Jara wucženy cyrkwinſki ſpiſowaŕ Klaude Fleury piſa w ſwojich
ſpiſach bjez druhim ſcźěhowace: „Hłowna wěc, kotrejež dla bamž ſwoju
duchownu móc ze ſwětnej mocu zjenoſcźa, je tale: Kaž dołho romſke
kraleſtwo wobſtojeſche, wopſchijeſche wone w ſebi nimale cyłe
kſcheſcźanſtwo; wot toho cžaſa ſem pak, wot kotrohož je Europa
rozdźělena a pod wſchelakimi (w naſtupanju nabožniſtwa tak a hinak
wěrjacymi) wjeŕchami ſtoji, by wulka ſtraſchnoſcź była, hdy by bamž
poddan jenoho tutych wjeŕchow był, zo joho druzy njebychu hako
powſchitkownoho wótca wſchitkich wěriwych ſpóznawali a zo mohłe
rozdźělenja we cyrkwi naſtacź, abo zo mohła móc tajkoho „poddatoho
bamža“ na wſchelake waſchnjo zadźěwana a podcźiſchcźowana bycź.“ Sta ſo
tohodla z woſebiteje Božeje pſchedwidźiwoſcźe, zo bamž wot nikoho
njewotwiſuje a wjeŕch ſamotnoho ſtata (kraja) je, zo wón we
wuſkutkowanju ſwojich bamžiſkich winowatoſcźow ſwój Knjez je, a biſkopow
cźim lóžo w poſłuſchnoſcźi zdźeržowacź móže. Bamž trjeba dale wot Boha
jomu dowěrjene cžaſne wobſedźenſtwa:

♣c)♠ k regirowanju naſcheje cyłeje cyrkwje. Kóžde kraleſtwo na zemi
dyrbi regirowane bycź. Dokelž kral pak ſam to njemóže, poſtaji wón we
nim zaſtojnikow a ſtara ſo pſchez wužitne zarjadowanja w kraju za wužitk
cyłoho kraleſtwa. Zo kóždomu kralej regirowanjo kraleſtwa wjele wudawkow
cžini a cžinicź dyrbi, to kóždy dowidźi. Cyrkej je tež jene kraleſtwo a
to daloko a ſchěroko rozſchěrjene kraleſtwo Jězuſowe na zemi. Tohodla je
nuzne, zo ma bamž hako kral tutoho kraleſtwa wjele cyrkwinſkich
zaſtojnikow wokoło ſo, kiž jomu k pomocy ſtoja a w joho mjenje wſcho <pb
n="181"/>zarjaduja, ſchtož je k rozſchěrjenomu regirowanju tutoho
wulkoho kraleſtwa, naſcheje cyrkwje, trěbne a wužitne. Zo po tajkim tež
regirowanjo naſcheje cyrkwje wjele wudawkow cžini, to drje tu drobniſcho
wukładowacź njetrjebamy. Jara wužitne, haj nimale trěbne tohodla je, zo
romſki bamž kraj wobſedźi; pſchetož z joho wunoſchkami ſo wjetſchi dźěl
zwonkownoho cyrkwinſkoho regirowanja zapłacźa. Tón, kiž tohodla ſwari,
zo bamž kraj a wobſedźenſtwo ma, tón dyrbi pſchez to nuznje kóždoho
dobroho katholika rozhněwacź, pſchetož tón njecha pſchidacź, zo je
naſcha cyrkej na pſchiſłuſchne waſchnjo regirowana, a tajkomu by
najſkerje wjacy wjeſołoſcźe cžiniło, hdy by naſcha cyrkej, ſchtož jeje
regirowanjo naſtupa, we wobſtajnej potrjebnoſcźi a khudobje ſo namakała,
a w jeje zwonkownym rozwijenju zadźěwana a zadźeržana była. Kóždy tajki,
kiž to chce a tak rycži, je njepſchecźel naſcheje cyrkwje, njepſchecźel
naſcheje wěry, a jara derje tohodla budźe, ſo wot tajkoho ze zacpěcźom
wotwobrocźicź abo jomu, kaž to zaſłuži, hubu zatykacź![162]⁾ Zo
pſchikrótſchenjo bamžowych wobſedźenſtwow naſchej cyrkwi na žane
waſchnjo k wužitkej njeje, to ſmy lětſa kaž zańdźene lěto huſto doſcź
ſłyſcheli a zhonili. Bamž bjez wobſedźenſtwow trjeba pomoc ſwojich
wěriwych; je pak tež tutych wjele, kiž joho jara rady a zwólnje
podpjeraju, dha je jich tež njemało, kiž w ſwojej njewědomoſcźi to
njerady cžinja abo jenož z poł wutrobu. Cźile bychu najſkerje bamža cyle
puſchcźili, hdy by ſo dlěſchi cžas wo joho podpjeranju jednało. <pb
n="182"/>Je pak tež lochko móžna wěc, zo móže pola wſchitkich tajkich
njewědomych wotkhilenoſcź naſtacź, nic jenož pſchecźiwo bamžej, ale tež
pſchecźiwo cyłomu zwonkownomu wuſtajenju naſcheje cyrkwje. Kajka ſchkoda
to by była, to tež tudy drobniſcho wukłaſcź njetrjebam! Chcyli wſchitcy
tucźi tola druhdy wopominacź, ſchto tamni zaſłuža, kiž ſu zaſtojnika
Khryſtuſowoho pſchez dźiwju jomu nacžinjenu rubježniſku móc nuzowali,
pomoc pola ſwojich wěriwych pytacź, chcyli woni z prawej žadławoſcżu
rubjenſtwo tutych złóſtnikow tamacź a toho po móžnoſcźi a z luboſcźiwej
wutrobu podpjeracź, kiž njewinowaty po pſchikładźe Syna Božoho cźeŕpi.

♣d)♠ Cžohodla, dyrbimy dale ſo wopraſchecź, njepſchecźelojo naſcheje
cyrkwje pohorſchk bjeru na tym, zo ma cžeſcźowny wjeŕch naſcheje cyrkwje
kruch kraja a z nim móc ſwětnoho knježeŕſtwa? Stoji ſnadź we ſwjatym
piſmje, zo dyrbjało Pětrej a joho zaſtupnikej za wſchitke cžaſy zakazane
bycź, k wužitkej cyłeje cyrkwje cžaſne kubła wobſedźicź? Nicžo podobne
we ſwjatym piſmje njeſtoji, khiba zo chcyli njepſchecźelojo cyrkwje
pſchez wopacžne wukładowanjo někotrych měſtow ſwjatoho piſma to z mocu z
njoho dopokazacź. Abo je romſki bamž ſnadź pſchez njeſprawne krawne
wójny, pſchez dźiwje wumocowanjo a jebanſtwo k cžaſnomu wobſedźenſtwu
pſchiſchoł? To tež nic, pſchetož nabožni kralowje a khěžorowje, kaž
Pipin, Karl Wulki a druzy, ſu jomu w cžaſu měra tele wobſedźenſtwa
wotſtupili a móže bamž dźens hiſchcźe kóždomu piſane ſtare liſcźiny
(urkundy) pokazacź, kiž tajke wotſtupjenjo pokazuja. Su-li po tajkim
bamžowe wobſedźenſtwa dar prjedawſchich horliwych katholſkich
knježicźerjow, dha ma bamž tež na nje prawo, a tajke prawo na ſwoje małe
kraleſtwo, kaž žadyn druhi ſwětny wjeŕch na ſwoje kraje a ludy; pſchetož
hižom wjele „lětſtotkow“ budźe, zo bamž ſwoje kraleſtwo wobſedźi, bjez
tym zo ſu nětcžiſche kraleſtwa wſchitkich druhich knježicźerjow najwjacy
hakle w nowiſchim abo najnowiſchim cžaſu naſtałe. Je tohodla bamžowe
prawo na kraj na tajkim ſprawnym pucźu dobyte, a hižom tak ſtare, ſchtó
dyrbjał tak hłupy abo bjezbožny bycź, zo by wudawał: <pb n="183"/>zo
dyrbi wjeŕch naſcheje cyrkwje tele prawo ſpuſchcźicź abo bohazabycźiwomu
ſběžkaŕſkomu kralej to bjez wobaranja podacź, ſchtož je wón za ſo kaž za
cyłu cyrkej doſtał a herbował? Je-li winowatoſcź kóždoho, ſwoje
wobſedźenſtwo pſched rubježnikami ze wſchej mocu zakitacź, cžohodla
njedyrbjał to dźens tež bamž cžinicź, wón, kiž dyrbi bjeze wſchitkimi
druhimi na prawo a njeprawo hladacź a poſleniſche tamacź? Prawi tajency
ſu, kiž rady pſchidacź chcedźa, zo bamž w cyrkwi wěcžny porjad a Bože
prawo zaſtoji, kiž pak pſchi kóždej pſchiležnoſcźi złóſcź we tym widźa,
hdyž wón tež ſwoje prawa zakituje kaž prawo naſcheje cyrkwje![163]⁾

♣e)♠ Mjerza-li ſkóncžnje někotrych, zo romſki bamž ſwětne kraleſtwo ma,
a boja-li ſo woni, zo mohł wón ſnadź pſchez ſwětne regirowanjo ſwoje
wyſchſchopaſtyŕſke winowatoſcźe zakomdźicź abo lochko wot mjechkoho
ſwětnoho waſchnja žiwjenja pſchewzaty bycź, dha budźe jow trěbne,
hiſchcźe ſłowo pſchiſtajicź. Schtož prěnje naſtupa, to ſame lochko móžne
njebudźe, pſchetož bamž poda wſchitke zwonkowne naležnoſcźe a
wobſtaranja ſwojoho ſwětnoho kraleſtwa ſwědomitym kardinalam, kiž w joho
mjenje ze ſpodźiwnej ſtaroſcźu a wótcowſkej miłoſcźu bamžowe kraje
regiruja, a tohodla móže bamž ſwoje mocy ſamo cyrkwi a jeje regirowanju
poſwjecźicź. Ale tež dla poſlenjoho punkta njedyrbi ſebi nichtó
ſtaroſcźe cžinicź; bamž ma drje rjane kraje a wobſedźenſtwa, ale wón te
ſame takrjec jenož wobſedźi za cyrkej, za khudych a za wſchitkich
hubjenych, kiž k njomu cźěkaju a huſto pomoc pytaju. Žiwjenjo bamža
ſamoho njeje nic jenož prózne wſchitkich wabjacych ſwětnych
wjeſołoſcźow, ale hacž do joho kónca wobſtajne wulke ſebjezaprěcźo.
Znata wěc <pb n="184"/>je, zo na pſch. bamž ženje pſchitomny bycź
njedyrbi pſchi hoſcźinach; joho wobjed tež na woſobnje ſwjatocžnych
dnjach wobſtoji ze wſchědnych jědźow, kotrež ſam za ſo na ſwojej jſtwě k
ſebi wozmje. Jenož krónowanym wjeŕcham, kotrychž chce woſobnje
pocžeſcźowacź, dowoli bamž druhdy, na ſwojej jſtwě wobjed dźeržecź, tola
tež pſchi tej pſchiležnoſcźi ſedźi bamž pſchi woſebitym blidźe
wobjedowajo, zo bychu hoſcźo lěpſche a wjacore jědźe wužiwacź móhli,
hacž ſu na bamžowym blidźe. Wot bamža Piuſa ♣V.♠ piſaju, zo je wón za
dźeń na jědź a picźo jenož mału ſummu 22 krajcarjow wudał; w ſwojej
najwyſchſchej ſtarobje runje kaž w ſwojej khoroſcźi wón nicžo
njejědźeſche hacž cźopłu poliwku a dwě jeji; napoj pak bě mały kheluch z
wodu změſchanoho wina. Wot nětcžiſchoho bamža bě tež hižom ſłyſchecź w
nowinach, zo jara poměrne a jednore žiwjenjo wjedźe, tak zo chcychu
někotſi nowinarjo nam katholikam klubu cžinicź, ſobudźělicy, zo bamž
junu na wěſtym dnju twarožki jědźeſche. Samo tajke malicžkoſcźe,
ſobudźělene z wotpohladanja, cžeſcźownoho wjeŕcha naſcheje cyrkwje
pohanicź, móža wſchitkim bamžowym njepſchecźelam pokazacź, zo bamž žane
mjechke žiwjenjo njewjedźe, za ſo ſamoho jara mało potrjeba, a zo ſo
wunoſchki bamžowych krajow woprawdźe k tomu nałožuja, k cžomuž ſmy
horjeka prajili: k lěpſchomu cyłeje cyrkwje a jeje regirowanju, k
podpjeranju hubjenych a potrjebnych, k ſpěchowanju ſkutkow
kſcheſcžanſkeje luboſcźe!

Móžna wěc, zo budźe bamžowy kraj, za kotryž ſmy nětk rycželi, bamžej
wotewzaty, chcył prajicź jomu rubjeny. Wobſtejenja pſchitomnoho cžaſa ſu
tajkoho waſchnja, zo móža ſame najhrozniſche wěcy wot njepſchecźelow
cyrkwje a kóždoho cžłowjeſkoho porjada wobeńdźene bycź. Ale byrnje by ſo
tež to ſtało, dha njebychmy my katholikowje tola pſcheſtali, bamžowu wěc
zakitowacż a zaſtupowacź. Njeſłuſcha tež to: „Zo romſki bamž knjez
ſwojoho nětcžiſchoho kraja woſtacź dyrbi“ k naſchej wěrje, dha my tola
ze zjenocźenſtwom wſchitkich dobrych katholikow a biſkopow ſtajnje
wobkrucźujemy, zo je herbſtwo ſwj. Pětrowoho ſtoła bamžej, a pſchez
njoho cyłej cyrkwi k wulkomu wužitkej, a zo Bóh tón Knjez, hdy by ſnadź
na krótki cžas bamža wurubicź dopuſchcźił, jomu pozdźiſcho zaſy wſcho
wrócźi <pb n="185"/>(a dyrbjało ſo to pſchez ruki njewěriwych pohanow
ſtacź), ſchtož ſu jomu hubjeni tajency katholſkeje eyrkwje a złóſtnicy z
pohanſkej dźiwjoſcźu wutorhnyli. Bamžowy kraj bu hižom wjacy krócź wot
njepſchecźelſkich rukow wzaty, ale buchu tute kaž pſchez potajnu móc
ſtajnje na někajke waſchnjo nucźene, bamžej zaſy wotedacź, ſchtož jomu z
prawom pſchiſłuſcha.

4) Ale pſchidate, budźe ſnadź tak někotryžkuli prajicź, zo je to hacž
dotal wot bamžow prajene wěrno, dha njemóže tola zaprěte bycź, zo běchu
bjez bamžemi někotſi jara zlě žiwi, haj zo je junu tež jena žona z
mjenom Johanna na Pětrowym ſtole ſedźała; kak ſo to wſcho zjenoſcźicź
hodźi z doſtojnoſcźu „Khryſtuſowoho zaſtojnika“ na zemi?

Wotmołwjenjo: ♣a)♠ Zo běchu někotſi bamžowje zlě žiwi, to my
katholikowje tež prěcź njechamy; ale my prjedy tola tež wucžili njejſmy,
zo dyrbi bamžowa parſchona ſwjata bycź. Nic na parſchonu bamžowu dyrbimy
hladacź, ale na joho cžeſcźowne, ſwjate zaſtojnſtwo; cžinimy-li to,
potom dyrbimy pak tež tych někotrych bamžow hiſchcźe hako woprawdźitych
zaſtojnikow Khryſtuſowych wohladowacź, wjedźicy: zo ſo cžeſcźowne
bamžowe zaſtojnſtwo wot bamža ſamoho dźělicź njeda. Běchu ſnadź w ſtarym
zakonju ſami dobri nabožni wyſchſchi měſchnicy, kaž Samuel a Onias? Ně;
wot Alcima powjeda ſwjate piſmo (1. Mach. 7): zo je wón pſchez pomoc
tyranſkoho Demetria z wyſchſchim měſchnikom był; wot Kajfaſa, zo je wón
ſobu wina był Jězuſoweje ſmjercźe; a tola mjenuje wobeju ſwjate piſmo
wyſchſcheju měſchnikow a ludźo běchu jimaj we wſchitkich wěcach
nabožniſtwa poſłuſchni. Syn Boži ſam je derje wjedźał, zo móže druhdy
najwyſchſcha móc w cyrkwi we bjezbožnej rucy ſo namakacź, wón pak njeje
tohodla ſnadź, kaž njemudri ſej myſla, zakazał, tajkich njedoſtojnych
pſchedſtojerjow hako pſchedſtojerjow pſchipoznacź, ale zjawnje porucžił,
tež tajkich hiſchcźe w cžeſcźi měcź (zaſtojnſtwa dla) a jim poſłuchacź.
Pola Mateja (23, 2. 3) praji mjenujcy Syn Boži: <pb n="186"/>„Na
Mójzaſowym ſtole ſedźa piſmawucženi a Fariſejſcy. Wſchitko tohodla,
ſchtož woni wam praja, zo byſchcźe dźerželi, to dźeržcźe a cžińcźe, ale
po jich ſkutkach wy njecžińcźe. Pſchetož woni derje praja, ale
njecžinja.“ Sedźeſche po tajkim druhdy tež njedoſtojny bamž na Pětrowym
ſtole, dha tež tajki hiſchcźe zaſtojeſche měſto Khryſtuſowe a wěriwi
běchu winojcźi, tajkomu bamžej runje tak poſłuſchni bycź, kaž w ſtarym
zakonju Židźa piſmawucženym. „Woni derje praja, ale jenož njecžinja.“
Tele ſłowo Jězuſowe móže tež nałožowane bycź na njedoſtojnych bamžow we
cyrkwi, woni ſu tež hako zli bamžowje cyrkej Božu hiſchcźe derje
regirowali, wěrnoſcź prajili a wucžili, a nichtó njezamoži dopokazacź,
zo je ſam najhórſchi bamž naſchu cyrkej do błudow wjedł.

♣b)♠ Njecha pak něchtó pſchidacź, zo horjeka ſpomnjene pſchikłady ze
ſtaroho zakonja ſo na nowy zakoń nałožecź dadźa, dha chcemy tajkomu
pſchikład podacź z nowoho zakonja, haj z najbližſcheje wokolnoſcźe
Jězuſa Khryſtuſa. Bě dwanacźe japoſchtołow, kotrychž Knjez wobſtajnje
wokoło ſo mějeſche a kotrychž wón potajnoſcźe kraleſtwa Božoho
wucžeſche, a hlej tež bjez nimi bě jedyn, kiž bě tajkeje cžeſcźe a
doſtojnoſcźe cyle njehódny — Judaſch. Kak to pſchińdźe, njech
njepſchecźelojo bamžſtwa nam wukładźa, zo bě Judaſch, tón pſcheradnik a
złóſtnik, tola ſobu Knjezowy japoſchtoł? Sta ſo to w Jězuſowej cyrkwi z
dobom pſchi jeje naſtacźu a we widźownej pſchitomnoſcźi Jězuſowej,
móžeſche ſo to tež bjez woſebiteje ſchkody za cyrkej pozdźiſcho ſtacź,
tak zo bě jara lochko móžne, zo běchu we ſrjedźiznje tych 256 romſkich
bamžow, kiž ſu naſchu cyrkej wot cžaſow Khryſtuſowych ſem regirowali,
někotſi, kiž běchu najwyſchſcheje mocy w cyrkwi cyle njedoſtojni.
Licžimy-li pak na wulku ſummu bamžowu jenož 8 hacž 10 njedoſtojnych
bamžow, dha na dwanacźich hiſchcźe njeby jedyn njedoſtojny bamž
pſchiſchoł a bamžowi njepſchecźelojo dyrbjeli potom, kaž ſo rozemi,
hiſchcźe dopokazacź, zo dyrbi woprawdźe tak mało bamžow k njedoſtojnym
pſchilicženych bycź.

<pb n="187"/>

♣c)♠ Kaž wěſte je, zo běchu někotſi bamžowje zli, runje tak je wěſte, zo
ſu ſami najdoſtojniſchi bjez bamžemi wot cuzo- a njewěriwych ſpiſowarjow
njewucženomu ludej z njewěrnoſcźu a łžu wopiſowani. Njech tola nichtó to
njewěri, ſchtož ſo w najnowiſchim cžaſu wot proteſtantſkich wucžerjow
abo ſpiſowarjow piſa pſchecźiwo naſchej cyrkwi; tón, kiž to cžini, móže
woprawdźe ſlepomu pſchirunany bycź, kiž ſo wot bjezbožnoho wjedźerja
wodźicź da, hdźež tutón jenož chce a kaž jomu ſo lubi. Najhrózbniſche
łžě ſo wunamakaja, jelizo ſo wo to jedna, naſchu cyrkej proteſtantam
wohidnu cžinicź; a ſmjecź ſo dyrbjeli druhdy pſchi wuprócowanju
njepſchecźelſkich ſpiſowarjow, kiž cyrkej a bamža prawje hanja. Kak
wubjerny bamž za naſchu cyrkej bě Hrjehoŕ ♣VII.?♠ a kak khwalobnje ſo wo
nim njewupraja joho runikowje a najwucženiſchi a najſwjecźiſchi mužowje,
na pſch. ſ. Anſelm, ſ. Gebhard, arcybiſkop Salzburgſki, ſ. Bruno, biſkop
Segniſki, Robert Bellarmin, Kalmet, Bollandiſtojo atd.; ſłyſchimy-li pak
proteſtantſkoho ſpiſowarja wot tutoho bamža, dha ſo nam ſkoro zda, kaž
bychu woni wot cyle hinajſcheje parſchony rycželi; pomjenuja tutoho
nabožnoho a ſprawnoho bamža jenož tyrana w naſchej cyrkwi a hanja joho
na wſcho waſchnjo. Cžinja to proteſtantſcy ſpiſowarjo hižom w naſtupanju
nabožnych a khwalobnych bamžow, dha ſo lochko myſlicź hodźi, ſchto woni
ſtraſchne ſpiſuja wot tych bamžow, kotrychž žiwjenjo ſo tež wot
katholikow njewuſprawnja; cźile dyrbja ſo jich cžitarjam hako
woprawdźite djaboły w cyrkwinſkich draſtach pokazacź, khmani, małe
ſwětło wěry w kraleſtwje Božim na zemi zaduſycź a wuhaſnycź! Chcyli
proteſtantowje tola na ſłowo jara wucženoho muža ſwojoho wěrywuznacźa
poſłuchacź[164]⁾, kiž praji: „Ze wſchitkim prawom hodźi ſo wobkrucźecź,
zo tu, kaž dołho cžłowjekojo pomnja, njeje hiſchcźe žadyn pſchikład był,
zo by jedyn bamž pſchecźiwo tym ſamym njewuſtupił, kiž ſu pſchi
zakitowanju ſwojoho prawa ſprawnu měru pſcheſtupili.“

<pb n="188"/>

♣d)♠ Běchu-li zli bamžowje, běchu to najbóle tajcy, kiž nic pſchez
cyrkej, ale pſchez ſwětne dźiwje wumocowanjo k bamžiſkej doſtojnoſcźi
pſchińdźechu, kaž na pſch. Jan ♣XI.♠ a Jan ♣XII.,♠ wnukaj Theodory,
mandźelſkeje Adalberta, markhrabje Tuſciſkoho, kiž bě pſchez brónje a
wójnu měſto Rom dobył a wobſadźił. Njeběchu pak runje tajcy bamžowje,
hacžrunje cyrkwi wumocowani, najjaſniſchi dopokaz, zo móže Bóh ſwoju
cyrkej tež pſchez njedoſtojnych zaſtojnikow regirowacź dacź, kaž dołho
ſo to jomu lubi? njebě zdźerženjo cyrkwje tež pod tajkimi bamžemi
najzjawniſchi dopokaz, zo po woli Khryſtuſowej Pětrowa wěra wotebjeracź
njedyrbjeſche (Luk. 22, 32) a zo je wón tež pola ſwojeje cyrkwje hacž do
kónca ſwěta? (Mat. 28, 20.)

♣e)♠ Cźi ſkóncžnje, kiž tak rady wot bamžowych hrěchow rycža, haj te
ſame ze wſchej ſwěru pytaju, ſu po naſchim měnjenju prawje rubježnym
ptakam podobni! Pſchetož runje kaž tele ptaki žane ſpodobanjo nimaju na
cyle cžerſtwym mjaſu a tele ležo woſtajo nimo lětaju a poł zhniłoho
ſcźerba pytaju, runje tak maja cźile njepſchecźelojo bamžowi, dołhi a
wubjerny rjad bamžowſkich mjenow njewobkedźbowajo, jenož ſwoje
ſpodobanjo na někotrych njedoſtojnych bamžach, kotrychž mjena takrjec ſo
zhubja ſrjedź mnohich druhich nabožnych ſwjatych bamžow naſcheje
cyrkwje. Schtó je tak njewucženy, kiž njeby wjedźał, zo běchu bamžowje
prěnich pjecź lětſtotkow ſami ſwjecźi martrarjo? Woni ſu z najwjetſchim
dźělom ſwojoho ſtadła wěriwych woprawdźe k wobdźiwanju byli pſched
jandźelemi a cžłowjekami (1. Kor. 4, 19), žiwjenjo a krej a wſcho lube a
cžaſne ſu woni pſchiſadźili a rady pſchiſadźili dla luboſcźe Jězuſoweje
a joho wucžby. Sam Luther njemóžeſche to zaprěcź, tohodla tež zjawnje
praji[165]⁾: „Zo je romſka cyrkej cžeſcźowana pſched wſchitkimi druhimi;
pſchetož tam, praji wón, ſu ſ. Pětr a 46 bamžowje ſwoju krej pſcheleli a
helu a ſwět pſchemocowali, tak zo <pb n="189"/>móže kóždy wopſchijecź,
kajku woſobnu kedźbnoſcź je Bóh złožował na tule cyrkej, — zo dale,
je-li tež w Romje tajke něſchto, ſchtož mohło lěpje bycź, tola žana
pſchicžina tak wulka bycź njemóže, zo ſo něchtó wot tuteje cyrkwje
wottorhnje a dźěli; dokelž pſchez wottorhnjenjo wot tuteje cyrkwje
njebudźe wěc lěpſcha, tak zo tohodla nichtó njedyrbi hrěcha dla luboſcź
a pſchezjenoſcź dźělicź abo ſo bamžowym kaznjam pſchecźiwo ſtajicź.“

Hdyž ſmy nětk Luthera, najwyſchſchoho wucžerja proteſtantſkeje cyrkwje
ſłyſcheli, budźe nam dowolene, hiſchcźe druhoho wucženoho muža tu
mjenowacź, mjenujcy Herdera; wón takle wot romſkich bamžow rycži[166]⁾:
„Dołhi rjad mjenow dyrbjał tu ſtacź, hdy bychu jenož najwubjerniſchi a
najwjetſchi bamžowje mjenowani bycź dyrbjeli. Mjechkliwych bamžow je na
Pětrowym ſtole wjele mjenje hacž na trónje ſwětnych knježicźerjow, a
pola někotrych ſu jich wopacžnoſcźe jenož tohodla wjacy k pytnjenju,
dokelž ſu wone wopacžnoſcźe bamžow. Nic mjenje hacž 46 bamžow ſu za toho
Knjeza ſwoju krej pſcheleli a wokoło 100 tych ſamych bu pſchijatych do
licžby ſwjatych. Hdy bychmy dale pſchilicžili, kak wjele je ſo jich tež
pſchez wyſoku wucženoſcź, doſpołnu wědomoſcź a wulku ſylnoſcź ſwojoho
ducha wuznamjeniło, kotſiž ſu tele wulke dary a ſamotnoſcźe k ſpomoženju
cžłowjeſtwa nałožowali, a zo běchu woni jenicžcy, kiž pſchikhadźacomu
pohanſtwu a dźiwjoſcźi pocžinkow twjerde hacźenja napſchecźiwo ſtajichu
pſchez załoženjo klóſchtrow, nizkich kaž wyſokich ſchulow, pſchez
ſpěchowanjo kumſchtow a wědomoſcźow, pſchez wobſtajne pohnuwanjo k
porjadej a miłym pocžinkam a ſkóncžnje pſchez ſpodźiwnu zmužitoſcź a
ſylne wuſtupjenjo pſchecźiwo bjezbožnym tyranſkim knježicźerjam, dha
dyrbja ſami wěrnoſcź lubowacy proteſtantowje wuznacź, zo cžłowjeſtwo
wſcho, ſchtož na zdźěłanoſcźi a dobrych pocžinkach a waſchnjach
wobſedźi, jenož ſo dźakuje bamžam; bjez bamžow, <pb n="190"/>ſchtož ſo
woſobnje zamjelcžecź njedyrbi, by ſwětło kſcheſcźanſtwa dawno hižom we
ſtraſchniwych cžaſach ludowpſchecźahowanja a pjaſtnoho prawa wuhaſnjene
było, proteſtantowje pak njebychu nicžo wot wěry a kſcheſcźanſkoho
žiwjenja wobſedźeli; ſchtož woni maja, ſu wot bamžow jenož herbowali.
Pſchetož woni běchu, kiž do wſchěch krajow póſłow wěry ſcźelechu a
ſwjaty bamž Hrjehoŕ ♣II.♠ woſobnje bě, kiž ſwjatoho Bonifacia powoła
hako japoſchtoła do Němcow.“ Ze wſchim prawom tohodla Herder wupraji:
„Bjez bamža by Europa najſkerje popad dźiwjoho namocowanja była,
hladniſchcźo ſtajnych rozſtorkow abo mongolſka puſcźina.“

Jelizo ſkóncžnje njewucženi abo bjezbožni ſo khrobla do ſwěta wuwołacź,
zo je junu bamžowa, jena žona, na Pětrowym ſtole ſedźała, dha my
njeſpóznajemy tu za trěbne, drobniſcho tajku bajku ſknicžomnicź. Je
wěſte, zo we cžaſu, hdźež dyrbjała tamna knjeni bamžowa na Pětrowym
ſtole ſedźecź, na Leona ♣IV.♠ z dobom ſcźěhowaſche Benedikt ♣III.♠ a zo
bjez woběmaj njeje ani bamž Jan był, ani bamžowa Johanna. Žadyn
ſtawiznaŕ nam tež wot tuteje žony nicžo prajicź njemóže, khiba
zazłobjeny njepſchecźel naſcheje cyrkwje, kiž khrobłoſcź ma tule z
rukomaj pſchimliwu łžu do luda rozſchěricź dla hidźenja katholſkeje
cyrkwje a wěry. Cyłe powjedancžko je, kaž wucženy proteſtant Leibnitz
praji[167]⁾, ſměſchna bajka, kotraž ſo w horcźe cyle njewucženych abo
złych proteſtantow namaka.

§. 14. Schtó z bamžom dale naſchu cyrkej regiruje?

Z toho, ſchtož wo bamžiſtwje ſpomnichmy, ſo lochko dowidźi, zo je
regirowanjo naſcheje cyrkwje monarchiſke t. j. zo je bamž monarch, kiž
ma najwyſchſchu móc nad cyłej cyrkwju w ſwojich rukach a z njej naſchu
cyrkej po Božim wuſtajenju wodźi a regiruje kaž ſwětny kral abo khěžor
ſwoje kraleſtwo abo khěžorſtwo. A zo tomu tak bycź dyrbi, je hižom
prajene; <pb n="191"/>wona je mjenujcy po piſmje widźowne. cźěło, duž
trjeba hłowu; wona je wowcžeŕnja, trjeba paſtyrja; je kraleſtwo a to
kraleſtwo Khryſtuſowe na zemi, trjeba kaž kóžde kraleſtwo na zemi krala,
kiž měſto Khryſtuſa, toho wěcžnoho krala, ju regiruje hacž do
wěcžnoſcźe. Tutoho zaſtojnſtwa dla, kotrež bamž w naſchej cyrkwi ma,
zjewja ſo wón nam hako duchowny kral cyłeje cyrkwje, kotromuž dyrbi
wſcho we cyrkwi podcźiſnjene bycź. Lochko ſo myſlicź hodźi, zo bamž hako
kral naſcheje wulkeje cyrkwje tu ſamu ſam regirowacź njemože; bamž
trjeba tohodla kaž druhi kral miniſtrow, kotſiž joho w rozſchěrjenym
regirowanju naſcheje cyrkwje podpjeraju a jomu te ſame lóžſche cžinja.
Cźile cyrkwinſcy miniſtrojo ſu, jelizo jich rozdźělamy, tſoji:

1) Tajcy, kotrychž ma bamž ſtajnje wokoło ſo, a cźi rěkaju
„kardinalowje“. 2) Tajcy, kotrychž wón we cyrkwinſkich naležnoſcźach na
dworach ſwětnych knježicźerjow a wjeŕchow dźerži, a cźi rěkaju
„póſłancojo“. 3) Skónežnje tajcy, kotſiž najbóle biſkopſke zaſtojnſtwo
něhdźe we wſchelakich katholſkich krajach zaſtaraja a ſtajnje na ſwojim
biſkopſkim ſydle reſidiruja; woni ſo bjez ſobu po doſtojnoſcźi
rozdźěluja, a rěkaju: primatowje, metropolitowje, arcybiſkopowje,
biſkopowje a japoſchtołſcy vikarojo.

1. Kardinałowje ſu po bamžu najwyſchſchi noſcherjo cyrkwinſkeje mocy a
doſtojnoſcźe. Jich je w naſchim cžaſu 70 a to: 6 kardinalbiſkopow, 50
kardinalměſchnikow a 14 kardinaldiakonow. Wſchitcy kardinalowje hromadźe
rěkaju „ſwjate kollegium“, kotromuž jedyn kardinal, po nabožnoſcźi a
mudroſcźi woſobniſchi, pſchedſtoji a dekan ſwj. kollegija rěka. Schtóž
wě, kak wulka naſcha cyrkej je, a ſchto to rěka, tu ſamu po cyłym wulkim
wupſcheſtrjenju zemje derje regirowacź, tón móže ſebi najſkerje hižom do
prědka myſlicź, zo dyrbja wſchitcy cźile kardinalowje, dokelž ſtajnje
blizko bamža ſu, tež ſwoje powołanjo a to ſwoje jara wažne powołanjo w
cyrkwi měcź. K wotpokazanju poroka, zo je rjane měſto kſcheſcźanſtwa,
měſto Rom, pjecža jenož <pb n="192"/>z cžeŕwjenymi[168]⁾ knjezami
napjelnjene, kiž prózne, lěnje a mjechke[169]⁾ žiwjenjo wjedu, budźa tu
z krótka wſchelake winowatoſcźe wupowjedane, kotrež kardinalowje
dopjelnjecź dyrbja, zo mohł tež mjenje wucženy ſo dohladacź, ſchto
kardinalowje w Romje cžinja. Zaſtojnſtwo kardinalow we cyrkwi wobſteji
we ſcźěhowacym:

♣a)♠ w tym, zo woni wſchitke wažne cyrkwinſke naležnoſcźe z bamžom
zjenoſcźeni we woſebitej zhromadźiznje wuradźuja. Tele zhromadźizny
rěkaju „bamžowe konſiſtorium“, tež potajne, jelizo ſo mjenujcy w nim wo
jara wažnych naležnoſcźach jedna, kotrež kardinalowje za ſo zdźeržecź
dyrbja.

♣b)♠ Zeſtaja bamž z kardinalow te wſchelake zhromadźizny
(♣congregationes♠), wot kotrychž ma kóžda jednotliwa ſwoje woſebite
wobſtaranja we zwonkownym zarjadowanju cyrkwinſkich naležnoſcźow. Jena
tutych zhromadźiznow wotſudźa po wobeńdźenym ſkutku wotpada wot cyrkwje
a wěry; druha ma na ſebi pſchepytanjo khecaŕſkich abo zakazanych knihow;
tſecźa wobſtara wſchitke wěcy, kiž Bože ſłužby, ſakramenty, <pb
n="193"/>z krótka: kultus naſcheje cyrkwje naſtupaja; ſchtwórtej zaleži,
wobzanknjenja wotdźeržanych cyrkwinſlich zhromadźiznow, jelizo trěbne,
hiſchcźe drobniſcho wukładowacź; pjatej zaſy pſchiſłuſcha, cyłe
ſkutkowanjo a zadźerženjo biſkopow a pſchedſtojerjow cyrkwje
wobkedźbowacź, kaž ſobu tež wſchitke rjady a katholſke zjenocźenſtwa po
cyłym ſwěcźe; ſcheſta zhromadźizna kardinalow ma wſchitke wěcy
zarjadowacź w naſtupanju powoſtankow ſwjatych a wotpuſkow; ſedma cyłe
miſſionaŕſtwo; woſma wſchitke wurjadne naležnoſcźe cyrkwje.

♣c)♠ Wuſudźeja kardinalowje měſto bamža wſchitke cyrkwinſkocivilne
ſkóržby a zwady cyłoho kſcheſcźanſtwa, kotryž ſud ♣S. rota Romana♠ rěka;
maja potom wobkedźbowanjo cyłoho bamžowoho kraja a joho dokhodow a
wudawkow pod ſobu, wobradźuja we woſebitych zeńdźenjach, jelizo ſo jedna
wo poſkicźenjo jeneje cyrkwinſkeje hnady, abo wo diſpenſacie a
abſolucie; tež ſu kardinalowje bamžowi ſekretarjo a napiſuja bamžowu
wolu w tak mjenowanych brevach.

♣d)♠ Skóncžnje maju kardinalowje po ſmjercźi bamžowej winowatoſcź,
nowoho bamža wuzwolicź a to na hižom zakońſcy poſtajenym woſebitym
měſcźe, kiž konklave rěka. Nowy bamž dyrbi wuzwoleny bycź ze ſrjedźizny
kardinalow a to k najmjeńſchomu z dwěmaj tſecźinomaj hłoſow. Wuzwoleny
naſtupi potom ſtoł ſwjatoho Pětra a herbuje pſchez naſowzacźo
biſkopſkoho zaſtojnſtwa tutoho ſtoła tež te z nim zjenoſcźenu połnomóc
najwyſchſchoho knježicźerja a paſtyrja cyłeje cyrkwje.[170]⁾

2. „Póſłancojo” (♣legati♠) romſkoho ſtoła ſu takrjec bamžowi miniſtrojo
we wotležanych krajach, hdźež bamžowe měſto zaſteja a zjenocźeni z
japoſchtołſkim ſtołom bamžowu ſudniſku móc wuſkutkuja. Woni ſu: wurjadni
<pb n="194"/>wotpoſłani (♣legati a latere♠), kotrychž bamž ze ſwojeje
ſtrony (z kardinalow) we woſobnje wažnych cyrkwinſkich naležnoſcźach
póſcźele, a jim najwyſchſchu móc dowěri, abo porjadni ſtajni wotpoſłani,
kotſiž najbóle na wjetſchich dworach ſwětnych kralow a knježicźerjow
cyrkwinſke wěcy runje kaž diplomatiſke zaſtaraja. Tajcy wotpoſłani ſo na
pſch. namakaju w Parizu a we Winje.

3. Primatowje w najnowiſchim cžaſu tamni wyſchſchi biſkopowje rěkaju,
kiž ſu za wſchitke cyrkwinſke provincy jenoho kraja poſtajeni, tak zo
pod nimi tež arcybiſkopowje ſtoja a biſkopowje. Primatowſke wuſtajenjo
dźens jenož hiſchcźe wobſteji w Irlandſkej a Wuheŕſkej. Běchu tež w
ſtarym cžaſu wyſchſchi biſkopowje, kiž patriarchowje rěkachu, bjez dwěla
k dopomnjecźu ſtarych patriarchow; jich móc bě nimale ta ſama, kaž
primatowſka. Bě w ſtarym cžaſu pjecź patriarchatow: w Romje, Alexandrii,
Antiochii, Konſtantinopolu a Jeruzalemje. Alexandriſki a antiochiſki
patriarchat wjacy njejſtej, konſtantinopolſki ſłuſcha wot cžaſa
wottorhnjenja Grichow wot romſkeje cyrkwje grichiſkomu patriarchej, a
tež jeruzalemſki patriarchat bě dołhi cžas do zabycźa pſchiſchoł, bu
hakle wot nětcžiſchoho bamža Piuſa ♣IX.♠ zaſy wobnowjeny a
wobtwjerdźeny. Metropolitowje mjenuja ſo w nowiſchim cžaſu tež
arcybiſkopowje a ſu tajcy woſobni biſkopowje, kiž maja nic jenož ſwoju
ſamotnu diöceſu, ale tež hiſchcźe pod ſobu wjacorych biſkopow a
biſkopſke diöceſy. Tak ſteja pod pražſkim arcybiſkopom biſkopowje:
litoměricſki, kralowejehródſki (Königgratz), budźejowicſki (Budweis);
pod arcybiſkopom freiburgſkim biſkopowje: fuldaſki, limburgſki,
mainzſki, rottenburgſki. Winowatoſcźe a prawa arcybiſkopow ſu wyſche
biſkopſkich ſcźěhowace: pod nim ſtojacych wuzwolenych biſkopow
wobtwerdźowacź a jich wuſwjecźicź, we wěſtym cžaſu krajinſki cyrkwinſki
koncil (Provincialconcil) powołacź, druhdy pod nim ſtojace diöceſy
viſitirowacź atd.[171]⁾

<pb n="195"/>

Dokelž ma móc horjeka ſpomnjenych cyrkwinſkich doſtojnikow: primatow,
metropolitow a arcybiſkopow ſwoje podłožki we biſkopſkej mocy, a dokelž
woni ſobu wſchitke biſkopſke winowatoſcźe wudokonjecź dyrbja, dha
njebudźe tu njewužitne, drobniſcho wo biſkopſkej mocy w naſchej cyrkwi
rycžecź a z toho móže potom kóždy ſpóznacź, ſchto ſu biſkopſke prawa w
naſchej cyrkwi a ſchto biſkopſke winowatoſcźe.

§. 15. Wo załoženju biſkopſkeje mocy w naſchej cyrkwi.

Biſkopowje ſu, kaž naſcha cyrkej to wucži a derje dopokazacź móže, wěrni
zaſtupnikowje ſwjatych japoſchtołow. Maja tohodla tež, kaž horjeka
prajachmy, móc, ſwoje biſkopſke zaſtojnſtwo na wěſtym biſkopſkim ſydle
wuſkutkowacź (jurisdikciu) jenož wot wjeŕcha naſcheje cyrkwje, wot
bamža, dha dyrbi biſkopſka móc ſama wotwodźowana bycź wot ſwjatych
japoſchtołow, kiž tu ſamu zaſy doſtachu wot Syna Božoho, Jězuſa
Khryſtuſa.

Jězus Khryſtus, kaž ſwjate piſmo wucži, daſche japoſchtołam kaž Pětrej
(tutomu we wjetſchej měrje) tſoju móc w cyrkwi: móc, ludźi wucžicź a jim
Bože ſłowo prědowacź; móc, wſchitke ſwjate ſakramenty wudźělecź, Božu
mſchu dźeržecź; a ſkóncžnje móc, cyłu cyrkej z Pětrom regirowacź.

♣a)♠ „Dźicźe”, praji pola Marka (16, 15), „do cyłoho ſwěta a prědujcźe
ſcźenjo wſchitkomu ſtworjenju”, a pola Mateja (28, 19): „Dźicźe a
wucžcźe wſchitke ludy”. Zo ſu ſwj. japoſchtołojo po tymle porucženju
Jězuſowym tež cžinili, a to jenož porucženja Jězuſowoho dla, praji tež
zjawnje ſwjate piſmo. Lědom bě ſwjaty Duch na nich pſchiſchoł, dha
prědowachu woni wſchudźom, haj prajachu tež zjawnje cžohodla! Hdyž bě
mjenujcy wyſchſchi měſchnik (Jap. ſtaw. 5, 28) jim w jenej zhromadźiznje
zakazał, wo Jězuſu prědowacź, wotmołwichu woni (29): „Słuſcha ſo Bohu
wjacy poſłuſchecź dyžli cžłowjekam.” Po tajkim prědowachu z
poſłuſchnoſcźe, dla <pb n="196"/>Jězuſowoho porucženja. Teje ſameje winy
dla mjenuje japoſchtoł Pawoł (2. Kor. 5, 20) ſamoho ſebje kaž wſchitkich
druhich japoſchtołow wotpoſłanych Jězuſowych (kiž mjenujcy hako tajcy
wucžbu Jězuſowu ludźom zjewicź dyrbjachu) a (Romſk. 1) zjawnje wotrocžka
Jězuſa Khryſtuſa, poſtajenoho k prědowanju evangelia Božoho.

♣b)♠ Japoſchtołojo ſu dale wot Jězuſa tež doſtali z Pětrom móc
měſchnikow nowoho zakonja t. j. móc, ſwjate ſakramenty wudźělecź, móc
wopor nowoho zakonja ſwjecźicź a móc ordinirowanja. „Dźicźe”, praji
Jězus pola Mateja (28), „wucžcźe wſchitke ludy a kſchcźicźe jich we
mjenje” atd.; pola Jana (20, 22) pſchikaza Jězus Khryſtus po ſwojim
horjeſtacźu japoſchtołam zaſy: „Wzmicźe Ducha ſwjatoho; kotrymž wy
hrěchi wodacźe, tym ſu wodate a kotrymž wy je zdźeržicźe, tym ſu
zdźeržane” atd. Po poſlenej wjecžeri pak, hdyž bě wón najſwjecźiſchi
ſakrament wołtarja a Božu mſchu poſtajił (Luk. 22, 19), porucža jim: „To
cžińcźe k mojomu wopomnjecźu.” A zo ſu ſwjecźi japoſchtołojo zaſy tule
jim podatu móc we cyrkwi nałožowali, dohladamy ſo tež ze ſwjatoho piſma;
wěriwi pſchińdźechu hromadźe, ſwjecźachu ſwj. potajnoſcźe z łamanjom
khlěba (z wužiwanjom najſwjecźiſchoho ſakramenta wołtarja), a japoſchtoł
Pawoł (1. Kor. 4) zjawnje wuznawa: „Kóždy dźerž nas za Khryſtuſowych
ſłužobnikow a zaſtojnikow Božich potajnoſcźow.”

♣c)♠ Skóncžnje doſtachu japoſchtołojo wot Jězuſa tež móc, z Pětrom
cyrkej regirowacź. Hacžrunje Syn Boži ſwjatomu Pětrej hako wjeŕchej
cyłeje cyrkwje tule móc we woſebitej měrje da (Mat. 16, 19), klucže
tuteje mocy, dha poſkicźi wón tola tež japoſchtołam wulki dźěl teje
mocy, prajicy pola Mateja (18, 18): „Zawěrno ja praju wam, ſchtožkuli wy
na zemi zwjazacźe, to dyrbi tež we njebjeſach zwjazane bycź, a ſchtož wy
na zemi rozwjazacźe, to dyrbi tež rozwjazane bycź we njebjeſach.” Wuraz
„zwjazacź a rozwjazacź” je, kaž najwucženiſchi wukładowarjo ſwjatoho
piſma wobkrucźuja, wzaty wot waſchnja <pb n="197"/>židowſkoho, hdźež
móžachu ſwoje khěže pſchez drjewjane ryhele a pſchez rjemjeń, jomu
pſchiwiſacy, zwjazacź (zankacź) abo wotwjazacź. Bě pak k tomu (k
zwjazanju a wotwjazanju) tež drjewjany zekſchiwjeny klucž trěbny[172]⁾,
tak zo mějeſche tón, kiž tónle klucž wobſedźeſche, tež móc na cyłu
khěžu, zo móžeſche won a nuts khodźicź[173]⁾. Duž chcyſche Jězus
Khryſtus, hdyž japoſchtołam móc „zwjazanja a wotwjazanja” da, prajicź:
„Zo dyrbja woni na cyłu cyrkej tu ſamu móc měcź, kaž tón domjacy knjez,
kiž ma klucže, na ſwój cyły dom abo khěžu.” Woni móžachu po tajkim w
cyrkwi po waſchnju ſtaroſcźiwych hoſpodarjow wſcho zarjadowacź, ſchtož
ſo jim dobre zdaſche, ale tež wſcho wotſtronicź, ſchtož by na někajke
waſchnjo cyrkwi a wěriwym ſchkodu pſchinjeſło; z jenym ſłowom:
japoſchtołojo móžachu z Pětrom cyłu cyrkej regirowacź kaž hoſpodaŕ ſwój
cyły dom. Woni móžachu pſchikaznje dawacź, wěriwych wotſudźecź,
ſpjecžiwych pak a njepoſłuſchnych z cyrkwinſkimi ſchtrafami khoſtacź,
haj z cyrkwje na cžas abo cyle wuzanknycź. Zo ſu ſwjecźi japoſchtołojo
wſcho to cžinili, widźimy tež ze ſwjatoho piſma. Tak ſo we
japoſchtołſkich ſtawiznach (15) wopiſuje, kak zhromadźeni japoſchtołojo
w Jeruzalemje prěnje pſchikaznje dachu a tule ſwoju móc zjawnje wot Boha
wotwodźowajo na tutym prěnim cyrkwinſkim konciliu zjewichu: „Je ſo
ſwjatomu Duchej a nam (chcychu prajicź: pſchez kotrychž ſwjaty Duch
rycži) ſpodobało, zo njebychmy žanoho brjemjenja wjacy na was kładli,
hacž jenož te nuzne wěcy” atd.; wuſkutkowachu pak tež móc ſudnikow w
cyrkwi, tohodla piſa ſ. japoſchtoł Pawoł (1. Kor. 5, 3): „Ja drje z
cźěłom njepſchitomny, pſchitomny pak z duchom, ſym hižom wotſudźił, kaž
pſchitomny toho (kurwaŕſkoho Korinthſkoho), kiž je tajke cžinił.” Pſchi
tej ſamej pſchiležnoſcźi <pb n="198"/>wupraji ſ. Pawoł tež cyrkwinſku
ſchtrafu na Korinthſkoho a wuzankny joho z cyrkwje. „Schto chcecźe?”
rycži japoſchtoł k někotrym (1. Kor. 4, 21), „mam ja z prutom k wam
pſchińcź, abo z luboſcźu a z cźichim duchom?” Wón žada tu ſamu ſpomožnu
krutoſcź tež wot Timotheja (1. liſta ſtaw 1) a Tituſa (ſtaw 2); praji
tam mjenujcy, kak dyrbi wěriwych kóždoho powołanja napominacź: „To rycž
a napominaj a dowjedź ze wſchej khrobłoſcźu.” Tola njewužiwachu
japoſchtołojo tule móc jenož wobožnoſcźe dla abo po ſwojim zdacźu, ale
pſcheco we mjenje Jězuſa Khryſtuſa. „Wy wěſcźe”, praji japoſchtoł Pawoł
(1. Theſſal. 4, 2), „kajke pſchikaznje ſmy wam dali pſchez Knjeza
Jězuſa.” 2. Kor. 2, 10: „Hdyž ja někomu ſchto wodam, komuž ja wodam,
cžinju to waſche dla we mjenje Khryſtuſowym.”

Ze ſpomnjenoho ſo dowidźi, zo běchu ſ. japoſchtołojo woprawdźe wot Syna
Božoho tſoju móc doſtali: móc wucžeŕſtwa, móc měſchnikow nowoho zakonja
a móc z Pětrom zjenoſcźeni cyrkej Božu regirowacź. Dokelž ſwjecźi
japoſchtołojo ſamotni hižom w žiwjenju njezamožachu, cyrkej Khryſtuſowu,
ſo wſchudźom rozſchěrjacu, wobkedźbowacź a po woli Khryſtuſowej
regirowacź, dha bě trěbne, zo ſebi pomocnikow w japoſchtołſkim
zaſtojnſtwje pſchitowaŕſchichu, kotrychž Jězuſowej cyrkwi z
japoſchtołſkej połnomocu wſchudźom tam pſchedſtajichu, hdźež ſami
pſchińcź njemóžachu. Haj hdyž japoſchtołojo a cźile wot nich wuſwjecźeni
pomocnikowje wumrjechu, njedyrbjeſche tola pſcheſtacź po ſlubjenju
Khryſtuſowym (Mat. 28, 19) tſoje japoſchtołſke zaſtojnſtwo w cyrkwi;
wone dyrbjeſche a dyrbi kaž cyrkej ſama wobſtacź hacž do kónca ſwěta.
Dyrbjeſche-li ſo to ſtacź, dha dyrbjeſche tele japoſchtołam podate
zaſtojnſtwo tež zdźeržane bycź; njemóžeſche pak na hinajſche waſchnjo
zdźeržane a w cyrkwi dale ſplahowane bycź, hacž na to waſchnjo, z
kotrymž bu nuts ſtajene: mjenujcy pſchez podacźo. Runje kaž bě tón Knjez
ſam tele zaſtojnſtwo japoſchtołam podał, tak <pb n="199"/>dyrbjachu
cźile po joho pſchikładźe a porucženju (Jan. 20, 21) druhim nabožnym
khmanym mužam te ſame zaſy podacź. Powjeda ſwjate piſmo, zo ſu ſwjecźi
japoſchtołojo to tež woprawdźe cžinili. Tak wuzwoli a wuſwjecźi na pſch.
ſ. Pawoł Tituſa na kupje Krecźe a Timotheja w měſcźe Epheſu hako
biſkopow a napominaſche jeju k ſwěrnomu dopjelnjenju biſkopſkich
winowatoſcźow. Titej wón piſa (Tit. 1, 5—2, 15): „Tuteje winy dla ſym ja
cźe w Krecźe woſtajił, zo by to, ſchtož woſta, doporjedźił a po měſtach
ſtarſchich (♣presbyteros♠) poſtajił, kaž ſym cźi pſchikazał. To rycž a
napominaj a dowjedź ze wſchej khrobłoſcźu”; a Timothejej wón piſa (2.
Tim. 1, 6—4, 2): „Tohodla cźe napominam, zo by tón dar Boži zaſy
zbudźił, kotryž w tebi je pſchez nakładźenjo mojeju rukow; .... prěduj
to ſłowo, njepſcheſtań, njech je cžas abo njecžas, ſwaŕ, hrož, napominaj
ze wſchej ſcźeŕpnoſcźu a mudroſcźu ....” A hdyž ſwjaty japoſchtoł Pawoł
božemje wza we měſcźe Milecźe, napominaſche wón tych wot njoho
poſtajenych a wokoło ſo zhromadźenych małoaſiſkich biſkopow takle:
„Kedźbujcźe ſami na ſo a na cyłe ſtadło, na kotrež je was ſwjaty Duch
poſtajił za biſkopow, zo byſchcźe paſli cyrkej Božu, kotruž je wón ſam
ſebi pſchez ſwoju krej dobył.” W tutych ſłowach praji japoſchtoł
zjawnje, zo maja biſkopowje móc, cyrkej Božu regirowacź a zo tale jich
móc, byrnje najprjedy wot njoho, tola wot Boha ſem pſchińdźe hako
ſamotna móc wſchitkich japoſchtołow.

Runje to ſame ſchtož japoſchtołojo cžinjachu (zo woni biſkopow
wuzwolachu a jich wuſwjecźachu), cžinjachu tež cźi wot japoſchtołow
poſtajeni biſkopowje, t. j. wuzwolichu a wuſwjecźichu tež w mjenje
Khryſtuſowym biſkopow, a tak je ta wěc hacž do dźenſniſchoho dnja. Na
tajke waſchnjo bu we wſchěch lětſtotkach zaſtojnſtwo pſchedſtojeŕſtwa
ſtajnje wot jenoho biſkopa druhomu podate a to pſchecy w mjenje
Khryſtuſowym (po porucženju Khryſtuſowym) a dla podacźa tohole prawa do
rukow ſwjatych japoſchtołow. <pb n="200"/>Tohodla praji hižom wucžownik
japoſchtołow, Klimant Romſki[174]⁾: „Japoſchtołojo poſtajichu hako
ſwojich zaſtupnikow w cyrkwi biſkopow a wobkrucźichu z tym na wſchitke
pſchichodne cžaſy rjad ſwojich zaſtupnikow, zo bychu, hdyž cźile
wumrjeja, druzy zhonjeni mužowje jich měſto a zaſtojnſtwo w cyrkwi
doſtali.” Tohorunja wuzběhowaſche ſwjaty Ignacius we wſchitkich ſwojich
japoſchtołſkich piſmach njemało biſkopſku móc, prajicy na pſch.[175]⁾:
„Kohožkuli pſchecy hoſpodaŕ do ſwojoho hoſpodaŕſtwa ſcźele, toho dyrbja
woni wzacź, runje tak kaž toho, kiž joho póſła; tohodla je tež zjawna
wěc, zo dyrbimy biſkopa runje tak wobhladowacź kaž Knjeza.” A Irenäus (†
201) ſkóncžnje praji: „Biſkopowje ſu wot japoſchtołow do naſcheje
cyrkwje ſtajeni, runje kaž wſchitcy jich zaſtupnikowje hacž do naſchoho
cžaſa.” Wopraſcheni, na kajke waſchnjo ſwjecźi japoſchtołojo biſkopſku
móc podachu, dyrbimy wotmołwicź, zo woni to na dwoje waſchnjo cžinjachu.
Wyſchſchu měſchniſku móc a móc ſwjecźizny woni jim ſobudźělichu pſchez
napołoženjo rukow a modlenjo (Jap. ſtaw. 13, 2. 3; Tit. 4, 14; 5, 22; 2.
Tim. 1, 6), wyſchſchu móc wucžeŕſtwa a regirowanja pſchez woſebite
póſłanjo (Romſk. 10, 15; Jap. ſtaw. 15, 24; 1. Tim. 3, 5; Tit. 1, 5);
tohodla tež Jězus Khryſtus ſam praji: „Kotrohož je Bóh póſłał, tón wucži
Bože ſłowo” (Jan. 3, 34). Na tajke waſchnjo ſu po tajkim ſwjecźi
japoſchtołojo a jich potomnicy hacž do naſchoho cžaſa biſkopſku móc
podawali, tak zo maja naſchi biſkopowje dźens hiſchcźe tu ſamu móc,
kotruž Jězus Khryſtus ſwojim japoſchtołam poda.

Jenož w dwěmaj wěcomaj ſo nětcžiſcha biſkopſka móc wot mocy ſwjatych
japoſchtołow rozdźěluje, mjenujcy:

♣a)♠ zo jednotliwi biſkopowje njejſu kaž japoſchtołojo za ſo
njezmylniwi, ale jenož w zjenocźenſtwje bjez ſobu a <pb n="201"/>z
romſkim bamžom, hako na powſchitkownych cyrkwinſkich zhromadźiznach;

♣b)♠ we tym, zo je nětcžiſcha biſkopſka móc wobmjezowana na wěſty kraj
(diöceſu), japoſchtołſka móc pak ſo wupſcheſtrje na cyłu zemju. Woni
doſtachu mjenujcy wot Jězuſa póſłanjo: do cyłoho ſwěta hicź a wſchěm
ludźom ſcźenjo prědowacź; biſkopam naſchoho cžaſa pak je wot zaſtojnika
Khryſtuſowoho, wot romſkoho bamža, wěſty kraj pſchipokazany, w kotrymž
dyrbja reſidirowacź a ſwoju tſoju japoſchtołſku połnomóc wuſkutkowacź.
Tohodla piſa hižom ſ. Pětr w ſwojim prěnim liſcźe (5, 2): „Paſcźe te
ſtadło Bože, kotrež pſchi was je”, a w Japoſcht. ſtaw. (20, 28) cžitamy:
„Kedźbujcźe na wſchitke ſtadło, na kotrež je was ſwjaty Duch poſtajił za
biſkopow.”

Njeje mało proteſtantſkich ſpiſowarjow, kotſiž zaprěwaja[176]⁾, zo
ſwjecźi japoſchtołojo ſwoju japoſchtołſku móc dale podawachu; praja
mjenujcy, zo po ſwjatych japoſchtołach (t. j. w najprěniſchim cžaſu
naſcheje cyrkwje) žani biſkopowje njeběchu, ale jenož jednori duchowni,
♣presbyteri♠ t. j. najſtarſchi mjenowani, cyrkwjam wſchelakich krajow
pſchedſtejachu; hakle w běhu cžaſa ſu pjecža biſkopowje naſtali; někotſi
tutych duchownych ſu ſo mjenujcy nad wſchitkich druhich pozběhowali a
tak nětcžiſchu biſkopſku móc a nahladnoſcź wutworili. Tajkomu hłupomn
wumjetowanju napſchecźiwo wotmołwimy:

♣a)♠ Zo bě tajke pſcheměnjenjo, wo kotrymž ſo proteſtantſkim ſpiſowarjam
dźije, cyle njemóžne; pſchetož pſchida drje ſtrowy rozom, zo je tele
pſcheměnjenjo w tym ſamym cžaſu po cyłym ſwěcźe na wſchitkich měſtach a
pſchecy na te ſame waſchnjo ſo ſtało? Zo jedyn kaž druhi tutych
duchownych, kotſiž ſo za biſkopow cžinjachu, to ſamo chcyſche, biſkopſku
móc w tej ſamej měrje ſej wumyſli, a w tej ſamej měrje nadobu?

<pb n="202"/>

♣b)♠ Kak je dale móžno, zo jim to nichtó njewobaraſche, ani khěžorowje
tamnoho cžaſa, ani wěriwi lud a druzy duchowni, kotſiž ſo tymle
jednotliwym nowym biſkopam tola we wſchim podcźiſnycź dyrbjachu?

♣c)♠ Cžohodla njepowjedaja dale ſtawizny nicžo wo tajkim ſpodźiwnym
cyrkwinſkim pſcheměnjenju? Abo wjedźa proteſtantſcy ſpiſowarjo nam ſnadź
wěſty cžas mjenowacź, w kotrymž je biſkopſtwo wunamakane było?

♣d)♠ Mamy ſwědcženjow doſcź a na doſcź, kiž hacž na najjaſniſcho wo
biſkopſkej mocy najprěniſchich lětſtotkow ſpominaja. Tak Pětrowy runik a
zaſtupnik, wucžownik ſ. Klimant, a ſ. Ignacius, wucžownik ſ. japoſchtoła
Jana; wobaj, ſkoro hiſchcźe žiwaj w japoſchtołſkim cžaſu, tak horliwje
za biſkopſku móc a nahladnoſcź rycžitaj, zo błazniwoſcź k tomu ſłuſcha,
tu ſamu zaprěcź. „Schtóž chce wobarnowany bycź pſched błudom”, piſa ſ.
Ignacius, „tón ſo krucźe pſchizanka ſwojomu biſkopej, biſkopej dyrbja
wſchitcy poſłuſchni bycź kaž Khryſtuſej (hlej horjeka). Bjez biſkopow
njedyrbja měſchnicy nicžo cžinicź, ani kſchcźicź, ani najſwjecźiſchi
ſakrament wołtarja ſwjecźicź, ani cyrkwinſke zaſtojnſtwo naſtupicź a
dopjelnicź.”[177]⁾ Něſchto pozdźiſcho běſchtaj žiwaj Irenäus († 201) a
Tertullian († 215), a wobaj wo biſkopſkej mocy we ſwojich ſpiſach tak
rycžitaj, kaž my katholikowje w naſchim cžaſu; haj wonaj wzaſchtaj ſej
tež prócu, nam njepſchetorhnjeny rjad najwažniſchich biſkopow ſwojoho
cžaſa hacž do japoſchtołſkoho cžaſa napiſany zawoſtajicź.

♣e)♠ Skóncžnje proteſtantſcy ſpiſowarjo ſwoje horniſche wumjetowanjo
bjeze wſchěch dopokazmow woſtaja. Woni ſo mjenujcy na japoſchtołſke
liſty powołaja, prajicy, zo ſo we nich ſłowa biſkopowje a presbyterowje,
t. j. němſki: Prieſter, jene za druhe trěbaja. Ale ſchto to dopokazuje?
Nicžo, pſchetož mjenuja ſo tola druhdy ſami japoſchtołojo presbyterow
(ſtarſchich, Prieſter) (1. Pětr. 5, 1; 2. Jan. <pb n="203"/>1, 1),
cžohodla njedyrbjeli ſo tež biſkopowje tak mjenowacź? Runje to
dopokazuje naſchu wěc; pſchetož móžachu-li ſo japoſchtołojo w ſwojich
liſtach druhdy tak pomjenowacź bjeze wſcheje ſchkody ſwojeje
japoſchtołſkeje mocy, móžachu ſo tež druhdy biſkopowje po nich tak
pomjenowacź dacź bjeze wſcheje ſchkody ſwojeje biſkopſkeje mocy. Rěkachu
wſchak biſkopowje, kaž nam potajne Zjewjenjo ſ. Jana ſobudźěli, tež
jandźelojo, wotpoſłani atd., ſchtó dyrbjał dha hinajſchoho mjena dla jim
biſkopſku móc wotrjeknycź?

§. 16. Wo winowatoſcźach a prawach katholſkich biſkopow.

Hdyž ſmy horjeka widźeli, w cžim je biſkopſke zaſtojnſtwo załožene, dha
z prajenoho kóždy widźi, zo je joho załoženjo bójſkoho naſtacźa a zo
dyrbja tohodla biſkopowje tež dźens hiſchcźe tu ſamu móc měcź, kotruž je
Syn Boži ſwojim japoſchtołam dowěrił. Po tajkim ma kóždy katholſki
biſkop tež nětko hiſchcźe w ſwojej diöceſy tſoju móc: 1) móc
najwyſchſchoho wucžeŕſtwa, 2) móc najwyſchſchoho měſchnika a 3) móc
najwyſchſchoho cyrkwinſkoho knježicźerja na wſchitkich ſwojich wěriwych.

1. Dla ſwojoho najwyſchſchoho wucžeŕſtwa je biſkop najwyſchſchi a
powſchitkowny wucžeŕ wſchitkich jomu pſchipokazanych wěriwych. Wón dyrbi
tohodla nic jenož ſam katholſku wěru z hortom a piſmom wucžicź, ale
dyrbi ſo tež ſtaracź, zo ſo to ſtanje wot cyłoho pod nim ſtojacoho
duchownſtwa. Wón je w ſwojej diöceſy zakhowaŕ a hajeŕ wěry, a zawjaza ſo
k tomu pſchez ſwjatocžnu pſchiſahu z dobom pſchi ſpocžatku ſwojoho
biſkopſkoho zaſtojnſtwa; tohodla ma wón tež prawo a winowatoſcź, cyłe
rozwucženjo młodoſcźe wobkedźbowacź, ſtadło ſwojich jomu wot Knjeza
dowěrjenych kaž dobry paſtyŕ wobſtražowacź (wobwachowacź) pſchede wſchim
błudom a khecaŕſtwom, a z krótka wſcho zarjadowacź, z cžimž ſo katholſka
wěra a katholſke žiwjenjo bóle wobkrucźa a ſpěchuje.

2. Biſkop je dale najwyſchſchi měſchnik ſwojeje diöceſy a hako tajki
zaſtaraŕ wſchitkich ſwjatych funkcionow, ſakramentow <pb n="204"/>atd.
Tohodla dźerži wón nic jenož ſam wopor nowoho zakonja (Božu mſchu) na
woſobnje ſwjatocžne waſchnjo (♣ritu pontificali♠), ale hlada po ſwědomju
tež na to, zo ſo tutón wopor Božeje mſchě wſchudźom w joho diöceſy po
wěſtym pſchedpiſanym waſchnju ſwjecźi. Hako najwyſchſchi měſchnik ma wón
dale wěſte prawa a winowatoſcźe, kiž wón žanomu ſwojich duchownych
wotſtupicź njemóže, hako: wudźělenjo měſchniſkeje ſwjecźizny a ſ.
firmowanja, dale žałbowanjo kralow, požohnowanjo abtow, poſwjecźenjo
cyrkwjow, wołtarjow, ſwjatych wolijow, ſwjatych ſudobjow, zwonow atd.

3. Biſkop je w ſwojej diöceſy tež najwyſchſchi knježicźeŕ wſchitkich
ſwojich wěriwych. Hako tajki ma wón najprjedy móc, je-li trěbne,
diöceſanſke pſchikazanja dawacź a wot nich diſpenſirowacź; dale móc
najwyſchſchoho ſudniſtwa runje tak w naſtupanju nutskownoho zaſtaranja
ſakramenta pokuty (♣in foro interno♠), kaž w zwonkownym zarjadowanju
cyrkwinſkeje diſcipliny. Tohodla ma wón tež prawo, ſpjecžiwych wěriwych
ſchtrafowacź z wotcźehnjenjom wěſtych cyrkwinſkich hnadow (na pſch.
wudźělenja ſwjatych ſakramentow, katholſkoho pohrjeba), njepolěpſchnych
pak z cyrkwje wuzanknycź. Dla ſwojeje mocy, diöceſu regirowacź, ma wón
tež wſchitke cyrkwinſke wuſtawy, bratſtwa atd. a wſcho, ſchtož nabožne
žiwjenjo wěriwych naſtupa, pod ſwojim wobkedźbowanjom, a dyrbi tohodla
tež naſtate złe wužiwanja w cyrkwinſkich wěcach najprěniſchi
wotſtronicź. Hako knježicźeŕ ſwojej diöceſy ma wón, kaž ſo rozemi, tež
prawo, cyrkwinſke zamoženjo zaſtaracź, a je-li tež w naſchim cžaſu
cyrkwinſke zamoženjo ſkoro wſchudźom do mnohich fondow za wſchelake
wuſtawy rozdźělene, dha jomu tola pſchiſtoji ſtajne wobkedźbowanjo a w
nuzy tež prawo ſwobodnoho nałožowanja. Skóncžnje ma biſkop hako
najwyſchſchi knježicźeŕ ſwojeje diöceſy prawo, nowe cyrkwinſke
zaſtojnſtwa, fary atd. załožicź a te załožene wobſadźicź. Maja-li tež
pſchi wobſadźenju tajkich duchownſkich měſtow někotre cyrkwinſke
załoženſtwa, kapitle, klóſchtry, knjejſtwa atd. ſwój podźěl, dha maja
tule móc jenož tak daloko, zo wěſtu parſchonu biſkopej porucžeja
(präſentiruja), <pb n="205"/>biſkop ſam pak ma prawo, tu ſamu w
zaſtojnſtwje wobtwjerdźicź a do njoho zapokazacź (inſtallirowacź). Kaž
ſo rozemi, ma wón tež prawo, njerodnych pod nim ſtojacych duchownych
ſchtrafowacź abo wot zaſtojnſtwa zaſy wotſadźicź. Wſcho to móže a dyrbi
katholſki biſkop w ſwojej diöceſy cžinicź, njedyrbi ſej tele prawo
wutorhnycż dacź, ale ſej wědomy bycź, zo ma ſwoju móc wot Khryſtuſa a zo
dyrbi joho zaſtojnikej na zemi, romſkomu bamžej, runje kaž Khryſtuſej
ſamomu rachnowanjo wotpołožicź.

Dokelž ſu biſkopſke winowatoſcźe tak mnohe a wažne, dha trjeba tež
biſkop ſtajnje wokoło ſo mužow, kotſiž jomu pſchi wuſkutkowanju
biſkopſkich winowatoſcźow k pomocy ſtoja. Kaž bamža ſwjaty kollegium
kardinalow podpjera, tak podpjera kóždoho arcybiſkopa a biſkopa w joho
zaſtojnſtwje tak pomjenowany „domkapitel”. Stawy toho ſamoho dyrbja po
cyrkwinſkich zakonjach pſchez wědomoſcź a nabožnoſcż ſo wuznamjenjacy
duchowni bycź, kiž biſkopa podpjeracź a jomu brjemjo cyrkwinſkoho
regirowanja ſobunjeſcź pomhacź zamoža. Po ſmjercźi biſkopa maja woni
najbóle prawo a winowatoſcź, nowoho biſkopa wuzwolicź[178]⁾, kotrohož
bamž, jelizo joho khmanoho <pb n="206"/>namaka, wobtwjerdźi. Cyrkwinſki
zakoń žada, zo by wuzwoleny we wſchim naſtupanju zdźěłany, nabožny a
wucženy duchowny był, tohodla pohnuwa tež wſchitke ſtawy kapitla, bjeze
wſchoho wuwzacźa jenož najdoſtojniſchoho wuzwolicź. Wuzwolenjo ſame ſo
na pſchiſłuſchne waſchnjo pſchihotuje, pſchez modlenjo wěriwych a pſchez
to, zo wuzwolace ſtawy domkapitla z krótka prjedy ſwjate ſakramenty
doſtanu a ſwjatoho Ducha na pomoc wołaju. Schtož tutych biſkopſkich
pomocnikow hiſchcźe dale naſtupa, wuznamjenjuja woni ſo tež zwonkownje
wot wſchitkich druhich duchownych; noſcha mjenujcy na violettnym abo
cžeŕwjenym zwjazku wokoło ſchije kſchižik, pſchi proceſſiach rjany
wuſchity rochett, violettny talar a khornaŕ z khapucku.

Huſto ſo ſtawa, zo je biſkopej tež tak pomjenowany ſwjecźacy biſkop
(Weihbiſchof) pſchidaty, kiž je tež kaž druhi biſkop wuſwjecźeny a
wſchitke prawa ma, kiž z biſkopſkeje ſwjecźizny wukhadźeja; jenož w
druhich biſkopſkich wobſtaranjach ſtoji wón pod biſkopom, dokelž je wón
jenož pomocnik biſkopa a nima žanu biſkopſku jurisdikciu. Stanje ſo
mjenujcy druhdy, zo je biſkop dla ſtaroby, khoroſcźe abo pſcheměrneje
wulkoſcźe ſwojoho biſkopſtwa dla zadźěwany, ſwoje zaſtojnſtwo ſam
dopjelnicź; dokelž pak njemóže wjacy biſkopow jenomu biſkopſtwu
pſchedſtajenych bycź, dha je pſchez poſtajenjo tajkich ſwjecźacych
biſkopow, kotſiž jenož biſkopſku ſwjecźiznu maja, tutomu parowanju
wotpomhane, a njeſtanje ſo tola ſchkoda na pſchezjenoſcźi biſkopſkoho
zaſtojnſtwa. Dokelž porjadnje k titlej ſwjecźacoho biſkopa žane
biſkopſtwo njeſłuſcha, pſchidawa ſo tajkim kaž japoſchtołſkim vikaram
titul wot tajkich <pb n="207"/>cyrkwjow, kiž junu w Aſii, Africy atd.
běchu, ale pſchez njezbožowne podawki njewěriwym do rukow padźechu, na
pſch. wot Hippo, biſkopſkoho ſydła ſwjatoho Hawſchtyna, Nikomedie,
Chalcedona atd. Cyrkej chce pſchez to na wuſchikne waſchnjo do pomjatka
pſchinjeſcź, zo wona hako ſwěrna macź njemóže tež tajkich dźěcźi
hiſchcźe zabycź, kiž ſo jej zhubichu; dawa pſchez to pak tež ſpóznawacź,
zo budźa junu tamne kraje za Knjeza a joho cyrkej zaſy dobyte.

Pſchiſpomnjenjo 1. Dla ſwojoho wažnoho zaſtojnſtwa w cyrkwi maja
biſkopowje tež wěſte zwonkowne wotznamjenja, kiž na jich wyſoku
doſtojnoſcź w cyrkwi ſpominaju. Jim dawa ſo titul: „Najdoſtojniſchi”
(Hochwürdigſter) a w rozrycžowanju: „Waſcha biſkopſka miłoſcź” (Ew.
biſchöfliche Gnaden). Bamž pak dawa jim k znamjenju jich powſchitkownoho
ſwjatoho japoſchtołſkoho zaſtojnſtwa a ſwojeje ponižneje luboſcźe mjeno
„bratr”. Biſkopowje ſami ſo mjenuja „pſchez Božu a japoſchtołſkoho ſydła
miłoſcź biſkop”, kotrež pomjenowanjo bu hižom we ſchtwórtym lětſtotku
nałožowane; w ſwojich biſkopſkich liſtach pak ſo jenož podpiſaju z
kſchcźenſkim mjenom k dopomnjecźu, zo ſu ſo nětk wſchitkich ſwětnych
wobſtejenjow wotrjekli a jenož cyrkwi pſchiſłuſchecź a ſłužicź chcedźa.
Biſkopſke draſty, kotrež woni woſobnje pſchi cyrkwinſkich
ſwjatocžnoſcźach nałožuja a jich biſkopſku doſtojnoſcź wotznamjenjeja,
ſu:

1) Złocźany kſchiž na wutrobnje (♣pectorale♠). Biſkopowje noſcha tón
ſamy runje kaž wyſchſchi měſchnicy ſwój wutrobny ſchkit k dopomnjecźu,
zo chcedźa hako wěrni zaſtupnikowje japoſchtołow kſchižowanoho wumožnika
ſtajnje we wutrobje noſycź a jenož w nim ſwoju doſtojnoſcź a
wuznamjenjenjo pytacź.

2) Złocźany pjerſchcźeń, kotryž noſcha hako wotznamjo luboſcźe a
ſwěrnoſcźe, z kotrejž dyrbja zjenoſcźeni bycź z njewjeſtu Jězuſa
Khryſtuſa, z joho cyrkwju.

3) Biſkopſki kłobuk (♣infula♠ abo mitra), kiž, podobny na hłowne
debjenſtwo ſtarych wyſchſchich měſchnikow, jich wyſoku doſtojnoſcź w
cyrkwi znamjenja; pſchetož zaſtupuja w ſwojich diöceſach kaž bamž w
cyłej cyrkwi měſto wěcžnoho wyſchſchoho měſchnika, kiž je widźownje
zemju wopuſchcźił a do njebjes ſpěł. Tute debjenſtwo dyrbi takrjec za
biſkopow dobycźeŕſki kłobuk ſpomoženja bycź a jich pohnuwacź ke
khrobłomu zakitanju cyrkwje pſchecźiwo wſchitkim nadpadam helſkoho
njepſchecźela; tohodla pola biſkopſkeje ſwjecźizny tón arcybiſkop, kiž
joho ſwjecźi, pſchi podacźu biſkopſkeje mitry takle ſo modli: „Daj nam,
o Knježe, na <pb n="208"/>hłowu tutoho twojoho pſchedſtojerja a bědźerja
ſtajicź kłobuk zakita a ſpomoženja, zo by wón z wupyſchenym woblicžom a
z wobronjenej hłowu pſchez rohi ſtaroho a nowoho zakonja ſo zjewicź mohł
pſchecźiwnikam wěrnoſcźe.” Biſkopſki kłobuk bě w najprěniſchim cžaſu tež
ſrědk k wobaranju njewjedra a deſchcźa; tohodla běſchtaj jomu
pſchiſchitaj dwaj zwjazkaj, z kotrymajž bě na hłowje wobkrucźeny. Na to
dopomnitaj dwaj zwjazkaj, kiž na joho zadnim dźěle dele wiſataj.

4) Paſtyŕſki kij, kiž móc paſtyrja znamjenja, kotruž dyrbi w mjenje
Jězuſowym nad wěriwymi wuſkutkowacź; dopomni pak tež na ſwjatych
japoſchtołow, kiž po Knjezowej pſchikazni na ſwojich dalokich pucźach
kij trjebachu. (Mark. 6, 8.)

5) Biſkopſke rukajcy, kiž maja barbu toho dnja, na kotrymž je biſkop
noſy, dyrbja dopomnicź na wulke žohnowanjo, kiž junu wot dźiwocžinjacych
rukow ſwjatych japoſchtołow wuńdźe na tak wjele khorych a hubjenych
(Mark. 6, 5) a kotrež tež nětk hiſchcźe njewidźownje wuběžecź dyrbi z
rukow jich zaſtupnikow. Jich nutswjedźenjo móže ſo najſkerje wot toho
cžaſa ſem datirowacź, w kotrymž biſkopowje te ſame trjebachu pſchi dołho
trajacych biſkopſkich dźěłach w zymje, hdżež paſtyŕſki kij z nahimaj
rukomaj dźeržecź njemóžachu.

6) Draſty levitowe noſcha pod cyrkwinſkimi draſtami na Božej mſchi k
znamjenju, zo biſkopowje tež wſchitke ſamotnoſcźe a wſchitku móc
diakonow, ſubdiakonow a měſchnikow w ſebi zjenocźa.

7) Violettny talar, wuſchita rochetta, violettny z khapucu zjenocźeny
khornaŕ, violettny barett, pſchez kotryž ſo biſkopowje wot nizkich
měſchnikow rozdźěleja.

8) Biſkopſke cžrije z barbu toho ſwjatocžnoho dnja, na kotrymž je
biſkopowje noſcha. Wone dyrbja jich dopomnicź na ſłowa ſwjatoho Pawoła
(Eph. 6, 14. 15): „Dha ſtejcźe a woblecžcźe ſo kabat wěrnoſcźe a
wobujcźe ſo ſchkórnje, zo byſchcźe hotowi byli na evangelion měra”, t.
j. budźcźe kóždy cžas hotowi, Knjezowe ſłowo wozjewicź a za njoho
wojowacź. Skóncžnje je hiſchcźe wotznamjo biſkopſkeje doſtojnoſcźe,
mjenujcy biſkopſki trón w cyrkwi, kiž je w choru na evangeliowej ſtronje
wołtarja pod baldachinom natwarjeny.

W ſtarym cžaſu mějachu biſkopowje nic jenož cyrkwinſke prawa a
privilegia, ale tež najwyſchſche politiſke měſta a zaſtojnſtwa w
kraleſtwje, woſobnje ſta ſo to wot cžaſa pſchecźahowanja ludow (4.
lětſtotku) hacž do ſrědnjoho cžaſa (16. lětſtotka) w ſtarym němſkim
khěžorſtwje. Runje kaž pohanſcy popowje ſtarych Němcow, běchu tež
biſkopowje tutoho cžaſa wyſokoho <pb n="209"/>zemjanſtwa, haj ſtojachu w
naſtupanju cžaſneje mocy a ſwětneje nahladnoſcźe wyſche wſchěch druhich
ſwětnych wjeŕchow. Biſkopowje doſtachu ſwoje daloko a ſchěroko
wupſcheſtrjene wobſedźenſtwa (lejna) jenož wot khěžora a khěžorſtwa,
bjez tym zo najwjacy druhich wjeŕchow te ſame hakle doſtachu z rukow
mócnych biſkopow. Tuteje mocy dla mějachu woni tež hacž do 16. lětſtotka
na ſejmach najprěniſche hłoſy a namakachu ſo ſwojeje zdźěłanoſcźe dla
najprěniſchi wokoło tróna ſrjedź radźicźerjow khèžorow. Tuta jich
zwonkowna móc a nahladnoſcź ſrjedź wjeŕchow a ludow bě w ſtarym cžaſu w
rucy Božej hłowny ſrědk k rozſchěrjowanju a wobkrucźowanju
kſcheſcźanſkeje wěry a kſcheſcźanſkoho žiwjenja. Pſchetož pſchez tule
móc na ludy a wjeŕchow wjedźachu woni bjeze wſchoho krejpſchelecźa
kſcheſcźanſtwo huſto tež tam zawjeſcź, hdźež pohanſtwo cofacź
njechaſche, a pſchez ſwoju nahladnoſcź na ſejmach a we radźe khěžorow
zamóžachu lochko zakonje a zarjadowanja dawacź, kiž rozwijenjo
kſcheſcźanſkeje wěry na wſcho waſchnjo ſpěchowachu. Bjez wuprócowanjow
tamnych biſkopow njeby Němſka ženje ſwoje „kſcheſcźanſke politiſke
zakonje” wobdźeržała a dźiwjoſcź a tyranſtwo by najſkerje wſchudźom
hiſchcźe knježiło, hdźež nětk knježi měrne, na załožku Khryſtuſowej wěry
zrjadowane žiwjenjo.

Spomnjena móc a nahladnoſcź biſkopow mějeſche pak tež ſwoju ſchkodu a
zda ſo, zo ju Bóh zaſy k lěpſchomu cyrkwje wotſtroni, potomhacž bě ſwój
kónc dopjelniła. Pſchetož běchu biſkopowje ſobu ſwětni wjeŕchowje a
lejni mužojo kralow a khěžorow, dha njemóžeſche tež zwada wuwoſtacź.
Khěžorowje a kralowje, kotſiž mjenujcy biſkopam lejnſtwa dawachu,
chcychu jim na te ſame waſchnjo po luboſcźi tež z nimi zjenocźene
biſkopſtwa podawacź a biſkopow do biſkopſkoho zaſtojnſtwa zapokazacź
(inveſtirowacź), ſchtož je bamžowe prawo a ſchtož tónle na nihdy
pſchidacź njemóžeſche. Naſta tuteje winy dla dołho trajaca zwada
(Inveſtiturſtreit), kotruž ſkóncžnje bamž dobu. Bóh ſam, kiž pola
ſwojeje cyrkwje budźe hacž do kónca ſwěta, ſtaraſche ſo za zdźerženjo
njewotwiſnoſcźe ſwojeje cyrkwje a jeje pſchedſtojerjow wot ſwětnych
zwjazkow, zdalowajo winu k tajkim poſtorkam. Wón wza mjenujcy biſkopam
pſchez tak pomjenowanu reformaciu we 16. lětſtotku wſchu njetrjebawſchu
cžaſnu móc, tak zo móžachu cžim ſwěrniſcho ſwoje japoſchtołſke
zaſtojnſtwo wothladacź, ſchtož bě nětk runje trěbniſcho hacž hdy prjedy.
Pſchetož biſkopowje njemějachu w tymle cžaſu wjacy z pohanſtwom a dźiwim
žiwjenjom wěriwych bědźicź, ale z njewěru a zawjercźenymi hłowami
ſpjecžiwych reformatorow. — Zo ſu biſkopowje wot toho cžaſa ſem w tymle
naſtupanju doſcź <pb n="210"/>dźěłali, njetrjebamy tu drobniſcho
pſchiſtajicź. Po tajkim mějeſche tak pomjenowana cyrkwinſka reformacia,
tak hłuboke rany hacž wona hewak naſchej cyrkwi nabi, wyſche wjele
druhich rjanych płodow[179]⁾ tež tón, zo mamy nětk horliwych biſkopow.
Italſcy, rakuſcy a francowſcy biſkopowje to w najnowiſchim cžaſu rjenje
doſcź pokazachu. Powoſtank wot prjedawſchich prawow a biſkopſkich
privilegiow je dźens hiſchcźe ſobuſtawſtwo biſkopow w krajnych komorach,
ſchtož je nic jenož wužitne, ale ſkoro trěbne w naſtupanju
kſcheſcźanſkoho žiwjenja.

Pſchiſpomnjenjo 2. Kuſk niže porjadnych biſkopow ſtoja, kaž je horjeka
prajene było, japoſchtołſcy vikarojo. Woni ſu wot bamža na tajkich
měſtach poſtajeni, hdźež kajkichžkuli winow dla woprawdźicźi biſkopowje
bycź njemóža. Woni rěkaju bamžowi vikarojo (♣vicarii apostolici♠) a ſu
pak jednori měſchnicy, pak na titul jeneje cyrkwje w kraju njewěriwych
(♣in partibus infidelium♠) wuſwjecźeni biſkopowje. Tajki biſkop je naſch
wyſokodoſtojny knjez biſkop w měſcźe Budyſchinje. Kaž ſo rozemi ma wón,
dokelž je kaž druhi biſkop wuſwjecźeny a ſwoju jomu wot bamža
pſchipokazanu diöceſu ma, wſchě prawa a winowatatoſcźe, wo kotrychž ſmy
horjeka rycželi. Kóždy tajki japoſchtołſki vikar ſtoji njepoſrědnje pod
bamžom, wot kotrohož ſo tež wuzwola a poſtaja.

Pſchidawk a ſkóncženjo.

Na kóncu hierarchije (cyrkwinſkoho regirowanja) ſtoja pod ſwojimi
biſkopami duchowni abo měſchnicy. Woni ſu zaſtupnikowje 72 wucžownikow
toho Knjeza (Luk. 10, 1) a pomocnikowje biſkopow w dopjelnjenju jich
biſkopſkoho zaſtojnſtwa. Jězus Khryſtus je poſledniſchim, kaž horjeka
prajachmy, pſchez ſwojich japoſchtołow móc zawoſtajił: wucžicź, ſwjate
ſakramenty wudźělecź a cyrkej na wěſtym jim wot bamža pſchipokazanym
měſcźe regirowacź. Tale tſoja móc pak njedyrbi ženje pſcheſtacź, ale
dyrbi pſchez ſwjatoho Ducha (japoſchtołam ſwjatki ſobudźělenoho) a
pſchez japoſchtołow a jich potomnikow, biſkopow, dale wjedźena a
wuſkutkowana bycź hacž do kónca ſwěta. Dokelž pak biſkopowje,
wobſedźerjo tuteje tſojeje japoſchtołſkeje mocy, tu ſamu <pb
n="211"/>wſchudźom po cyłym kraju wuſkutkowacź njemóža, je trěbne, zo
woni pſchez ſobudźělenjo ſwjatoho Ducha ſej pomocnikow k wuſkutkowanju
ſwojeje tſojeje biſkopſkeje mocy pſchibjeru k rozwucženju, k
ſwjatoſcźenju a k zbóžnoſcźenju jim dowěrjenych wěriwych. A to
biſkopowje cžinja; woni wubjeraju ſej ze ſrědźizny wěriwych wucženych a
nabožnych młodźencow, dadźa jich na woſebitych wuſtawach (ſeminarach) na
ſwjate cyrkwinſke zaſtojnſtwa pſchihotowacź a wudźěla jim po ſwěrnym
pſchihotowanju ſkóncžnje ſwjatoho Ducha a dźěl ſwojeje biſkopſkeje mocy
we ſwjatym ſakramencźe měſchniſkeje ſwjecźizny. Tak bě wěc wot ſpocžatka
naſcheje cyrkwje hacž do naſchoho cžaſa. Załožuje ſo mjenujcy wudźělenjo
tutoho ſakramenta na wucžbu ſwjatych japoſchtołow (1. Tim. 4, 4; 2. Tim.
1, 6; Japoſcht. ſtawiz. 6, 6; 13, 3; 14, 20), na wſchitke koncilije
najprěniſchich lětſtotkow, na powſchitkownu wucžbu cyrkwinſkich wótcow,
haj tež na ſwědeženjo wot naſcheje cyrkwje wotpadnjenych ſektow, kaž
Neſtorianow, Jakobitow atd. (we 4. hacž 5. lětſtotku), kiž wſchitcy
tutón ſakrament, byrnje wotpadnjeni, hiſchcźe wudźěleja, hdźežkuli
wobſteja. Doſtawa po tajkim pſchez ſakrament ſwjecźizny (kotraž kaž
biſkopſka ſwjecźizna japoſchtołſku móc, jenož w mjeńſchej měrje
ſobudźěli) wuſwjecźeny duchowny tſoju móc wot ſwojoho biſkopa: ♣a)♠ móc
Bože ſłowo wěriwym zjewjecź a prědowacź; ♣b)♠ móc ſakramenty wudżělecź,
tola z wuwzacźom firmowanja a měſchniſkeje ſwjecźizny; ♣c)♠ móc cyrkej
Božu ſoburegirowacź pomhacź pſchez to, zo wón w ſwojim zaſtojnſtwje
pſchipomha, zo ſo biſkopſke zarjadowanjo k lěpſchomu cyłeje cyrkwje
wuwjedźe. Wyſche toho doſtawa wón tež móc k požohnowanju a poſwjecźenju,
kaž ſo rozemi tež z wuwzacźom ſwojomu biſkopej pſchiſłuſchacych
požohnowanjow a poſwjecźenjow. Runje kaž pak wucžownicy ſwjatych
japoſchtołow we wſchěch ſwojich cyrkwinſkich wobſtaranjach jenož pod
japoſchtołami ſtojachu a ſwoju móc jenož po jich porucženju a
zarjadowanju nałožowachu, runje tak dyrbja tež wſchitcy duchowni a
měſchnicy we wſchěch cyrkwinſkich wěcach pod ſwojim <pb
n="212"/>biſkopom ſtacź a po ſwojim wuſwjecźenju cžakacź (na ſwoju
jurisdikciu), hdźe a na kajkim měſcźe dyrbja ſwoju pſchez ſwjecźiznu
doſtatu móc wuſkutkowacź.

Najwažniſcha wěc, kotraž měſchnika pak po prawym wucžinja, je pſchez
měſchniſku ſwjecżiznu doſtata móc, zo móže wón khlěb a wino do
woprawdźitoho cźěła a do woprawdźiteje krewje Jězuſa Khryſtuſa
pſchewebrocźicź abo wopor Božeje mſchě ſwjecźicź. Tutón wopor a
měſchniſtwo ſtej po ſłowach ſwjatoho koncilia tridentſkoho (22. ♣sess.♠)
po Božim wuſtajenju tak nutrnje zjenocźenej, zo wobej po kóždym zakonju
(naturſkim kaž bójſkim, ſtarym kaž nowym) ſtajnje hromadźe
wobſtojeſchtej. Runje kaž mjenujcy hižom pohanjo a Židźa ſwoje wopory
(krawne a njekrawne) mějachu a ſwojich měſchnikow, kotſiž běchu nuznje k
woprowanju tutych woporow trěbni, runje tak haj hiſchcźe wjacy bě a je
trěbne, zo je wopor nowoho zakonja, kotryž je Jězus Khryſtus ſam
pſchinjeſł, wot měſchnikow ſtajnje wobnowjany hacž do kónca ſwěta.
Wopory pohanow a Židow a ta pſchi nich pſchelata krej njemóžachu
zawinjenjo wot cžłowjeſtwa wotewzacź, a tola žada naturſki zakoń wot
pohanow a bójſki zakoń wot Židow, zo bychu ſo tele wopory wot měſchnikow
ſtajnje woprowałe. Běchu po tajkim tele wopory a jich ſtajne woprowanjo
pſchez měſchnikow hižom w ſtarym cžaſu trěbne, dha bě wjele wjacy
trěbne, zo by tón wěrny, woprawdźity wopor za wſchitke hrěchi ſtajnje a
w kóždym cžaſu wot měſchnikow woprowany był hacž do kónca ſwěta! Za
cžłowjekow kóždoho cžaſa Bohu pſchinjeſeny (jedyn krócź na kſchižu)
dyrbjeſche jón za cžłowjekow kóždoho cžaſa wobnowjeny bycź hacž do kónca
ſwěta. Tak chcyſche Syn Boži to ſam měcź, tohodla je wón wopor Božeje
mſchě (kotryž žadyn druhi wopor njeje hacž joho wopor na kſchižu)
wuſtajił a japoſchtołam a pſchez nich jich zaſtupnikam a měſchnikam
porucžił, zo bychu tutón wopor Bohu pſchinjeſli hacž do kónca ſwěta. „To
cžińcźe k mojomu wopomnjecźu.” Ze ſpomnjenoho nětk tež kóždy dowidźi, zo
ma jednory katholſki duchowny a měſchnik, wot ſwojoho <pb
n="213"/>biſkopa wuſwjecźeny, wjetſchu móc a doſtojnoſcź hacž
najmócniſchi kral a khěžor, haj ſam jandźel w njebjeſach. Wón je Boži
poſoł, kiž ma japoſchtołſku móc, póſłany kaž junu japoſchtołojo wěriwym
Bože ſłowo zjewicź; wón je wudźěleŕ Božich potajnoſcźow (ſwjatych
ſakramentow), zaſtaraŕ duſchow wěriwych k wěcžnomu žiwjenju a ſtajny
ſrědnik bjez Bohom a cžłowjekami pſchez wſchědne woprowanjo Božoho Syna
na Božej mſchi. Žadyn dźiw, zo měſchnicy tutych winow dla ſkoro w kóždym
cžaſu najwjacy cžeſcźe wužiwachu bjeze wſchitkimi druhimi
ſobucžłowjekami. Hižom japoſchtołſke konſtitucije mjenuja tohodla
měſchnikow: profetow, wjeŕchow, wjedźerjow, ſrědnikow pola Boha,
japoſchtołow, zaſtupnikow Khryſtuſowych, jandźelow cyrkwje atd. a ſwjaty
japoſchtoł Pawoł piſa tohodla Theſſaloniſkim (1. Theſſ. 5, 12): „Proſymy
was, lubi bratſja, zo byſchcźe ſpóznali tych, kiž ſo na was wuprócuja a
wam w mjenje toho Knjeza prědkſtoja a was napominaja. Lubujcźe jich
tohodla jich wuprócowanja dla jara wjele a dźeržcźe měr z nimi.” — Dla
ſwojeje njeſkóncžnje wulkeje doſtojnoſcźe a dla ſwojoho ſtajnoho
wobkhodźenja z Božim Synom na Božej mſchi dyrbja měſchnicy, kaž cyrkej
to žada, nic jenož jednoru nabožnoſcź wobſedźecź, ale hižom woſebitu
póccźiwoſcź, pobožnoſcź a cžiſtoſcź; tohodla je jim tež zakazane ſo
woženicź[180]⁾ a pſchikazane, cžas žiwjenja ſwoje breviarſke pacźerje
kóždy dźeń ſo modlicź.

<pb n="214"/>

Runje kaž proteſtantowje ſwoje wumjetowanja pſchecźiwo bamžiſtwu a
biſkopſtwu maja, tak maja horliwi proteſtantowje tež ſtajnje
wumjetowanja hotowe pſchecźiwo měſchniſtwu. Proteſtantowje ſu mjenujcy
hižom na ſpocžatku reformacije měſchniſtwo wotſtronili a zaprěwaju wot
tutoho cžaſa ſem joho bójſke wuſtajenjo prajicy: zo móže pſchi ſwětłu
wěrnoho (lutherſkoho) ſcźenja kóždy kſchcźeny cžłowjek ſam ſwój duchowny
bycź, tohodla ſebi ſamomu ſwjate piſmo wukładowacź, prědowacź a
ſakramenty (kſchcźeńcy a wołtarja) wudźělecź atd. Slepi za wěrnoſcź, zo
měſchniſke powołanjo hižom wot 1—16. lětſtotka hako woſebite woprawdźite
powołanjo wot Boha poſtajene wobſtejeſche, wucžachu tohodla Luther <pb
n="215"/>a joho runikowje wucžbu wot „powſchitkownoho duchownſtwa”. Kaž
ſpodźiwna ta wucžba tež klincžeſche, bu wona na ſpocžatku reformacije
ſkoro wſchudźom wucžena. Ale njetrajeſche dołho, pytnychu najhorliwiſchi
proteſtantſcy nawjedźerjo k ſwojomu zaſtróženju, zo njeſmědźa ſkoro tule
wucžbu dale zjewjecź a rozſchěricź dacź, pſchetož naſtachu tejele wucžby
dla ſchmjaty na ſchmjaty. Móžeſche-li mjenujcy kóždy kſchcźeny cžłowjek
ſam ſwój duchowny bycź, k cžomu bě dha wjacy profeta abo prědaŕ na
ſwěcźe? ſamaj Kalvin a Luther běſchtaj tak zbytknaj, haj cwikawſcy
profetowje a zaſykſchcźijerjo mějachu cyle prawje, hdyž ſo ſami
pſchecźiwo Lutherej ſtajichu a kóždy za ſo prědowaſche a kſchcźijeſche
kaž ſo jomu lubjeſche. Te wulke ſchmjaty wohladawſchi, kiž z tejele
wucžby wuńdźechu, běchu tohodla proteſtantſcy reformatorojo, jelizo ſo
zdźeržowacź chcychu, nuzowani, horniſchu wucžbu we něcžim wotměnicź.
Haj, prajachu woni, wěrno drje je, zo duchownſtwo njeje bójſkoho
wuſtajenja a zo móže tohodla kóždy ſam za ſo ſwój duchowny bycź; ale
kóždy (pſchiſtajichu nětk) dyrbi to jenož potom bycź, hdyž ſwětny wjeŕch
joho kraja to jomu dowoli a joho k tomu poſtaji, a tak je nětk ta wěc
woſtała hacž do naſchoho cžaſa. Na prěni pohlad z toho pak kóždy rozomny
ſo dohlada, kajke njepoměrnje wulke pſcheměnjenjo ſebi proteſtantſcy
reformatorojo a prěni japoſchtołojo reformacije z duchownym ſchtantom
dowolichu. Njeſpokojeni, zo duchowni pſchez měſchniſku ſwjecźiznu ſwoju
duchownſku a měſchniſku móc wot Boha doſtanu, zacźiſnychu woni
měſchniſku ſwjecźiznu, njechachu wjacy duchownych po Božim wuſtajenju a
z bójſkej mocu wuhotowanych a ponižowachu jich k ſłužobnikam cžłowjekow,
k zaſtojnikam ſwětnoho ſtata. Z tym pak pſcheſtachu „proteſtantſcy”
duchowni wotpoſłani Boži bycź k zjewjenju Božoho ſłowa, njemějachu wot
toho cžaſa ſem tež žanu móc, wopor Božeje mſchě ſwjecźicź abo ſakramenty
wudźělecź, a dyrbjachu „wobſwětleni” wot nowoho ſcźenja jenož to wucžicź
a cžinicź, ſchtož jim ſwětna wyſchnoſcź prědkpiſaſche. Kajki katholik
dha njedowidźi wulku woſobnoſcź katholſkoho duchownoho <pb
n="216"/>pſched proteſtantſkim prědarjom? Katholſki duchowny je w
naſtupanju ſwojoho ſwjatoho zaſtojnſtwa cyle njewotwiſny wot ſtata a
doſta ſwoju tſoju duchownſku móc a ſłužbu wot ſwojoho biſkopa a pſchez
njoho wot Khryſtuſa. Wón je woprawdźe Boži poſoł, wotpoſłany k
prědowanju joho ſcźenja, pſchetož Khryſtus, kiž ſwojich japoſchtołow
póſła k prědowanju, ſcźele tež dźens hiſchcźe kóždoho měſchnika pſchez
jich potomnikow, biſkopow; wón je woprawdźe měſchnik nowoho zakonja,
pſchetož wopor Božeje mſchě, kotryž proteſtantowje zacźiſnychu
pſchecźiwo porucženju Khryſtuſowomu a wſchěm japoſchtołſkim podawiznam,
je wot njoho kóždy dźeń woprowany k wopomnjecźu naſchoho wumoženja a k
naſchomu ſpomoženju hacž do kónca cžaſow. Wón je woprawdźity wudźěleŕ
Božich potajnoſcźow a ſakramentow, pſchetož doſta tule móc ze ſwjatym
Duchom wot ſwojoho biſkopa pſchi měſchniſkej ſwjecźiznje, biſkop pak a
wſchitcy biſkopowje maja te ſame z rukow ſwjatych japoſchtołow, kotrymž
tu ſamu Syn Boži poda z porucženjom ju dale podacź, pſchetož to
znamjenjeja joho ſłowa: „Kaž je mje Wótc póſłał, tak ja tež was ſcźełu”
(Jan. 20, 21). A tak je katholſki duchowny wuzwoleny, bjeze wſchim
ludom, pod ſwojim biſkopom ſtejo, hako ſwěrny dźěłacźeŕ Khryſtuſowy na
ſpomoženju cžłowjeſtwa dźěłacź hacž do kónca ſwěta.

Pſchiſpomnjenjo. Dowidźiwſchi wulku doſtojnoſcź jednoroho katholſkoho
duchownoho a měſchnika, wopſchimnjemy lochko, zo naſcha cyrkej dołhe
pſchihotowanjo wot wſchitkich žada, kotſiž tele wyſoke a ſwjate
powołanjo ſej wuzwoleja. Po dołhich ſtudijach, kiž ſo pod
wobkedźbowanjom biſkopa cžinja a kotrež cźi derje dokonjecź dyrbja,
kotſiž chcedźa k doſtojnoſcźi měſchnika pſchińcź, poſtupuja woni tak
prajicy kaž na ſkhodźenkach k tejlej doſtojnoſcźi. Spocžatk a
najbližſche pſchihotowanjo k měſchniſkomu powołanju je tak mjenowana
tonſura, ſchtyri nizke ſwjecźizny (oſtiariata, lektorata, exorciſtata a
akoluthata) a ſkóncžnje ſubdiakonat a diakonat. Tonſura (♣corona
clericalis♠) je pſchihotowanjo k ſwjatym ſwjecźiznam a njeje nicžo
hinajſche hacž wot biſkopa wutſihany plěſchk na zadnim dźěle hłowy
klerikarja, a znamjenja, zo wón pſchez ſamowólne podacźo ſwojoho
włóſnoho pyſchenſtwa pychu a wjeſołoſcźe tohole ſwěta Bohu k woporej
pſchinjeſe <pb n="217"/>a za to ſamowólnje ſej naſtaji krónu cźeŕpjacoho
Khryſtuſu. Oſtiariat je prěnja nizka ſwjecźizna. Pſchez nju doſtawa
klerikaŕ móc k ſkhowanju ſwjatych cyrkwinſkich ſudobjow runje kaž k
zacžinjenju a wotcžinjenju cyrkwje; ſymbol tuteje mocy je podacźo
cyrkwinych klucžow. W prěnim cžaſu, hdźež kſcheſcźenjo ſwoje Bože ſłužby
potajnje a mjelcžo ſwjecźicź dyrbjachu a tohodla hiſchcźe žane zwony
njemějachu, mějachu oſtiariojo winowatoſcź, wěriwym cžas Božich ſłužbow
zjewicź, cyrkwje wotwjeracź, zaſtupjenjo błudnowěriwych zadźěwacź, měr
zdźeržowacź atd. Druha nizka ſwjecźizna je lektorat. Pſchez nju doſtawa
klerikaŕ móc (pſchez podacźo ſ. piſma) wot biſkopa, ſwjate piſmo ſtaroho
a nowoho zakonja w cyrkwi prědkcžitacź. W najprěniſchim cžaſu dyrbjachu
lektorojo wot powjetſchenoho měſtna w cyrkwi te měſta ſwjatoho piſma
prjedy zjewjecź, wo kotrychž chcyſche biſkop abo měſchnik prědowacź,
pozdźiſcho ſtawizny a žiwjenjo ſwjatych martrarjow prědkcžitacź, druhdy
tež płody a jědźe žohnowacź, prědkſpěwacź atd. Tſecźa nizka ſwjecźizna
je exorciſtat. Klerikaŕ doſtawa pſchez nju móc, na wobſydnjenych ſo
modlicź a jich pſchez nakładźenjo ſwojeju rukow wot złych duchow
wumožicź. (Mat. 10, 8; Mark. 16, 17.) W ſtarym cžaſu, hdźež huſto
wobſydnjeni běchu, wuſwjecźi cyrkej k tomule zaſtojnſtwu jenož tajkich
mužow, kiž na wſcho waſchnjo ſo wuznamjenjachu pſchez ſylnu a wulku wěru
a najſwjecźiſche žiwjenjo; tež ſtojachu woni k pomocy pſchi wudźělenju
ſwjateje kſchcźeńcy. Schtwórta nizka ſwjecźizna je akoluthat. Pſchez
akoluthat doſtanje klerikaŕ wot biſkopa z podacźom kemſchacych khankow a
ſwěcžnika móc, měſchnikej na Božej mſchi ſłužicź. W ſtarym cžaſu
ſtworjachu ſchtyri nizke ſwjecźizny woſebite ſchtyri cyrkwinſke
zaſtojnſtwa[181]⁾, w naſchim cžaſu ſu wone jenož pſchihotowanſke
ſwjecźizny k woprawdźitym wyſchſchim ſwjecźiznam Božoho nutsſtajenja: k
ſubdiakonatej, diakonatej a presbyteratej t. j. měſchniſkej ſwjecźiznje.
Pſchez ſubdiakonat doſtawa duchowny wot biſkopa z podacźom khelucha a
pateny (złocźany taleŕk, na kotrymž pſchi Božej mſchi Jězuſowe cźěło
wotpocžuje) a dlěſchim modlenjom móc, měſchnikej pſchi ſwjecźenju wopora
Božeje mſchě ſłužicź, epiſtlu wotſpěwacź atd. Pſchi diakonatu doſtawa
duchowny wot biſkopa pſchez napołoženjo biſkopſkeje praweje ruki a
pſchez podacźo ſwjatoho ſcźenja a woblecženjo ſtole a levitſkich draſtow
a modlenjo <pb n="218"/>biſkopa móc, měſchnikej a biſkopej njepoſrědnje
na Božej mſchi ſłužicź, ſwjate ſcźenjo wotſpěwacź, prědowacź, kſchcźicź
a najſwjecźiſchi ſakrament wołtarja wudźělecź. W najprěniſchim cžaſu
naſcheje cyrkwje mějachu diakonojo wyſche ſpomnjenych ſłužbow hiſchcźe
wobſtaranjo khudych a wudźělenjo jałmožny (Japoſcht. ſtawiz. 6, 1. 2,
4—6; 8, 27—38). Tajcy diakonowje běchu w cžaſu japoſchtołow hižom ſ.
Schcźěpan, ſ. Filip, pozdźiſcho ſ. Lawrjenc a druhich wjacy. Woprawdźita
měſchniſka ſwjecźizna je ſkóncžnje presbyterat. Biſkop wopraſcha na
ſpocžatku ſwjecźizny pſchitomnych, duchownſtwo a lud, hacž woni
pſchecźiwo tym, kotſiž budźa wuſwjecźeni, něſchto wuſtajicź maja, a
dźerži tutym dlěſche napominanjo. Potom modli ſo na nich a wuproſy a
wudźěli jim dla ſwojeje japoſchtołſkeje połnomocy pſchez nakładźenjo
ſwojeju rukow Ducha ſwjatoho a hnadu a połnoſcź duchownſkeje mocy: Po
woblecženju z měſchniſkimi draſtami a po žałbowanju rukow ze ſwjatym
wolijom (Katechumenenöl) a jeju žohnowanju móc, ſwjecźicź a žohnowacź, a
po podacźu khelucha z winom a pateny z hoſtiju móc, Božu mſchu woprowacź
za žiwych kaž wotemrjetych (nowoſwjecźeny pſchi wołtarju zady biſkopa
klecžo nětk Božu mſchu z dobom ſobu cžita), po woprawjenju a
wotpołoženju japoſchtołſkoho wěrywuznacźa móc zwjazacź a wotwjazacź
(ſakrament pokuty wudźělecź), a ſkóncžnje ſlubi nowowuſwjecźeny
ſwjatocžnje do joho ruki zwólniwu poſłuſchnoſcź, luboſcź a cžeſcźiwoſcź.

Hako pomocnikowje wyſchſchoho paſtyrja, biſkopa, zaſłuža tež měſchnicy
wſchitku cžeſcź bjez ſwojimi wěriwymi, woſobnje pak pſchi wuſkutkowanju
ſwojich měſchniſkich winowatoſcźow. Wſchudźom wobſtejace waſchnjo je,
měſchnikam we dopomnjecźu, zo woni kóždy dźeń na Božej mſchi wěrne cźěło
Jězuſowe w rukomaj maja, jim rucy wokoſchowacź a „Waſcha
Wyſokodoſtojnoſcź” titulirowacź. Měſchnicy ſwoju wulku doſtojnoſcź tež
zwonkownje zjewja pſchez woſebite privatne kaž cyrkwinſke draſty (na
Božej mſchi). Privatna draſta měſchnika je cžorny talar t. j. dołha wot
ſchije hacž do nohow zapinana cžorna ſuknja z kollarom (měſto rubiſchka
wokoło ſchije); znamjenja tale dołha cžorna draſta, zo dyrbi ſo měſchnik
pſchede wſchim prócowacź ſwjateje krutoſcźe a pſchiſtojnoho zwonkownoho
zadźerženja. Cyrkwinſke draſty, na Božej mſchi abo pſchi druhich Božich
funkcionach trěbane, ſu: Humerale, běła alba, cingulum, manipel na lěwej
rucy, ſtola wokoło ſchije. kaſula (ryzwo), pluviale (nyſchporny
płaſchcź), rochetta a birett.

Stojimy nětk na kóncu tutych knihow. Wotpohladanjo, z kotrymž buchu
wudate: katholſkim cžitarjam, kotſiž ſo za ſwoju katholſku wěru ſtaraja,
pokazacź, zo je naſcha cyrkej <pb n="219"/>dźens hiſchcźe cyrkej
Khryſtuſowa, je, kaž ſo nadźijemy, dopjelnjene; runje tak ſmy po naſchej
měnitwje ludej drobnje doſcź dopokazali, zo ma naſcha cyrkej hako
Khryſtuſowa tež dźens hiſchcźe hierarchiu (regirowanjo) wot Khryſtuſa
Božoho Syna poſtajenu. Stajimy nětk na kóncu tutych knihow praſchenjo:
„Je-li naſcha cyrkej Khryſtuſowa a ma-li wona dźenſa hiſchcźe hierarchiu
wot Khryſtuſa poſtajenu, ſchto dha za nas wſchitkich ſcźěhuje?” Bjeze
wſchoho dwěla to, zo my naſchu lubu cyrkej wyſche wſchoho lubujemy, na
nju wſcho dźeržimy a we wſchěch wěcach, kiž naſchu duſchu naſtupuja, na
nju a na jeje pſchedſtojerjow rady poſłuchamy. „Schtóž cyrkej
njeſłyſchi, praji Syn Boži (Mat. 18), tón budź nam kaž pohan a zjawny
hrěſchnik”, a ſ. Cyprian (♣de una ecclesia♠): „Njemóže tón Boha za Wótca
měcź, kiž nima cyrkej za macźeŕ.” Duž lubujemy my tež hako wěrni
katholikowje naſchu cyrkej a to tak, zo my we wſchitkich dwělach a
ſtraſchnoſcźach k njej cźěkamy. Poſłuchamy w tymle naſtupanju na jenoho
jara wucženoho muža, Vincenca z Lirina, kiž wopraſchany, ſchtó je prawy
katholik, tele wotmolwjenjo da (♣ad hæres.♠): „Tón je wěrny a prawy
katholik, kiž bójſku wěrnoſcź a cyrkej, kotraž je cźěło Khryſtuſowe,
lubuje; tón, kiž ſwojomu Božomu nabožniſtwu a ſwojej katholſkej wěrje
nicžo do prědka njeſtaji, ani nahladnoſcź, ani woſobnoſcź, ani talent,
ani rycžniwoſcź, ani ſwětnu mudroſcź jenoho cžłowjeka, ale wſcho to hako
małe dźeržo w ſwojej wěrje krucźe a njezhibnjeny wutraje a ſej krucźe
prědk wozmje, jenož to wěricź a dźeržecź, ſchtož je katholſka cyrkej po
cyłym ſwěcźe ze zaſtarſkich cžaſow ſem dźeržała a wěriła. Pytnywſchi
pak, zo je hakle pozdźiſcho wot jenoho abo wjacorych něſchto nowoho a
njewuſłyſchanoho zawjedźene a poſtajene było, dyrbi wjedźecź, zo něſchto
tajke k nabožniſtwu njeſłuſcha, ale k ſpytowanju.”

♣O. A. M. D. G. et B. M. V. H.♠

Wopſchijecźo.

Staw ♣I.♠ Wo wěrnej cyrkwi a jeje znamjenjach.

Strona

§. 1. Winowatoſcź, prawej cyrkwi pſchiſłuſchecź 1.

§. 2. Kajke cyrkwje kſcheſcźan namaka, kiž ſebi mjeno wěrneje t. j.
Khryſtuſoweje cyrkwje pſchipiſuja? 8.

§. 3. Móža wſchitke tele kſcheſcźanſke cyrkwje na zemi wěrne t. j.
Khryſtuſowe cyrkwje bycź? 38.

§. 4. Schto je Khryſtuſowa cyrkej? 39.

§. 5. Na cžim ſpóznawa ſo Khryſtuſowa cyrkej? 43.

§. 6. Kajka kſcheſcźanſka cyrkej ma horjeka ſpomnjene ſchtyri znamjenja
Khryſtuſoweje cyrkwje? 55.

§. 7. Njeje naſcha cyrkej ſnadź ſpomnjene ſchtyrk znamjenja zhubiła a
tak pſcheſtała, Khryſtuſowa cyrkej bycź? 85.

§. 8. Schto ſcźěhuje ze ſpomnjenoho? 86.

§. 9. Schto dyrbi katholik wot wſchitkich druhich kſcheſcźanſkich
cyrkwjow dźeržecź? 97.

§. 10. Na cžim chcedźa proteſtantowje wěrnu t. j. Khryſtuſowu cyrkej
ſpóznacź? 154.

Staw ♣II.♠ Wo regirowanju naſcheje cyrkwje.

§. 11. Załoženjo bamžſtwa 157.

§. 12. Romſki bamž, joho prawa a winowatoſcźe 165.

§. 13. Schto njepſchecźelojo bamžſtwa a njewucženi ludźo na bamžſtwje
porokuja? 173.

§. 14. Schtó z bamžom dale naſchu cyrkej regiruje? 190.

§. 15. Wo załoženju biſkopſkeje mocy w naſchej cyrkwi 195.

§. 16. Wo winowatoſcźach a prawach katholſkich biſkopow 203.

Pſchidawk a ſkóncženjo 210.

Cźiſchcźał E. M. Monſe w Budyſchinje.

[1] ⁾ Twerda rycž, — dokelž Jězus Khryſtus jich pſchez tute ſłowa
pohnuwaſche, joho cźěło wužiwacź a joho krej.

[2] ⁾ Wulke praſchenjo, praſchenjo, wot kotrohož naſche žiwjenjo jow na
zemi wołwiſacź dyrbi a junu naſche bycźo po ſmjercźi wotwiſowacź budźe,
je tele: „Je Jězus Khryſtus, kiž na zemi ſwoju cyrkej załožił bě, Syn
Boži? Dokelž pak je to jena wěrnoſcź, kotruž nichtó zaprěcź njemóže
(khiba zo by ſwój rozom zhubił), tak nam tež wulka winowatoſcź zaleži,
ſo prócowacź, tule cyrkej Syna Božoho pytacź, hewak zlě za nas ſtoji, a
zhubjeny je kóždy, kiž potom kaž lěni wotrocžk ſo za nicžo njeſtara,
ſchtož je Syn Boži jow na zemi zrjadował!

[3] ⁾ Jendźelſka cyrkej, kotraž pod jendźelſkej kralownu ſtoji a wot
njeje regirowana je. Swjaty Pawoł praji (1. Kor. 14, 34): žónſke njech
we cyrkwi mjelcža!

[4] ⁾ N. p.: z prěnjoho cžaſa: Swjaty Athanaſius, ſ. Hrjehoŕ z Nazianza,
ſ. Jan Chryſoſtomus, ſ. Ambroſius, ſ. Hieronymus, ſ. Auguſtinus; ze
ſrědnoho cžaſa: ſ. Anſelm, ſ. Domaſch z Aquina, ſ. Bernard, ſ. Dominik,
ſ. Vincenc Ferrerius; z najnowiſchoho cžaſa: ſ. Filip Neri, Pětr z
Alkantary, Franc Borgia, Alfons Liguori atd.

[5] ⁾ Grichiſka cyrkej w Turkowſkej je rozdźělena do ſchtyrjoch dźělow
(patriarchatow), wot kotrychž jedyn pod powſchitkownym patriarchom měſta
Konſtantinopola, druhi pod patriarchom Antiochiſkim, tſecźi pod
Alexandriſkim (w Egiptowſkej) a ſchtwórty pod Jeruſalemſkim ſtoji. K
znamjenju ſwojeje poddanoſcźe ſo prěni wot turkowſkoho khěžora do
ſwojoho zaſtojnſtwa zapokazuje pſchez podacźo běłoho konja a ſceptra ze
ſłonowym kneſlikom. Wyſche toho ſtoji wón w doſtojnoſcźi paſche z
ſchtyrjomi kóńſkimi wopuſchemi. (♣Dr.♠ Fortmann Kirchengeſchichte S.
303.)

[6] ⁾ Riffel ♣I.♠ S. 79. Konrad Geßner ♣Lib. contra reg. angl.♠

[7] ⁾ Riffel chriſtliche Kirchengeſchichte ♣I.♠ 65. 66. Luther tohodla
njeje, kaž to někotſi myſla, z jenym dobom wotpadnył, to njedowoli joho
ſtrowy rozom a wucženoſcź, ale potom hakle, hacž woboje joho wopuſchcźi,
zaſlepjeny a pſchewinjeny wot ſwojich nakhilnoſcźow. Hiſchcźe w lěcźe
1518 20. oktobra zawoſtaji wón z Augsburga cźekajo zjawny pſchibity
liſt, w kotrymž wón bjez druhim prajeſche: zo wón romſku cyrkej hiſchcźe
pſchipoznaje a zo wona za njoho hiſchcźe jako wucžeŕka płacźi. Lěto
pozdźiſcho piſaſche tež bamžej liſt, w kotrymž joho ponižnje za wodacźo
proſcheſche a pſchiſlubi, romſkomu ſtołej ſwěrny a poſłuſchny woſtacź.

[8] ⁾ To ſame, ſchtož wón piſaſche w liſtu ♣I.♠ 1521 ſwojomu pſchecźelej
Melanchthonej.

[9] ⁾ We ſwojich knihach: ♣De servo arbitrio.♠ Po tutej wucžbje cžłowjek
njemóže ani Bože kaznje dźeržecź ani złoho ſo zminycź.

[10] ⁾ Wona wobſahuje mjenujey tajke wucžby, kotrež japoſchtołojo pak z
Jězuſowoho horta ſłyſcheli ſu, pak z nutsdawanja ſwjatoho Ducha doſtali
a wucžili ſu. Hakle po ſmjercźi japoſchtołow buchu tute wucžby napiſane
w piſmach cyrkwinſkich wótcow a wucžerjow.

[11] ⁾ Dokelž tónle liſt hacž na najjaſniſcho wupraji, zo ſu dobre
ſkutki k zbóžnoſcźi trěbne.

[12] ⁾ 20. junija 1520 bu tale kniha wudata.

[13] ⁾ Je łacźanſka kniha: ♣De babylonica captivitate.♠

[14] ⁾ Joſ. 7, 25.

[15] ⁾ W měſcźe Zwikawje zběhnychu ſo měnujcy někotſi, kiž po lutherſkej
wucžbje wot pſchezcyłnoho duchownſtwa a wot kſcheſcźanſkeje ſwobodnoſcźe
wudawachu: zo je Bóh jim potajne wozjewjenjo praweje wěry dowěrił a zo
ſu woni wot Boha powołani, tute wozjewjenjo lubźi wucžicź. Woni bjez
druhim prědowachu bjezſobne wužiwanjo kubła a zamoženja, wotrjeknychu
ſwětnej wyſokoſcźi poſłuſchnoſcź, chcychu na zemi ſwětne kraleſtwo
Khryſtuſowe załožicź a zacźiſnychu kſchcźeńcu dźěcźatkow, ſcźěhujo pſchi
tym lutherſkomu wuprajenju, zo wſcho, ſchtož we ſwjatym piſmje njeſtoji,
ſo wotſtronicź dyrbi. Dokelž jich pſchiwiſnicy ſo zaſy kſchcźicź dacź
dyrbjachu jako doroſcźeni, rěkachu woni zaſykſchcźijerjo. Jich
najprěniſchej załožerjej běſchtaj Bjedrich Mykonius, cźěkacy mnich, a
potom Domaſch Münzer. Woni buchu z mocu z Zwikawa honjeni a
pſchizanknychu ſo, pſchiſchowſchi do Wittenberga, Karlſtadtej. Münzer bu
we burſkej wójnje 15. meje 1525 zajaty a we Mühlhauſenu wotprawjeny; wón
wumrje želnoſcźiwje we klinje katholſkeje cyrkwje. — Tež Karlſtadt
wobželnoſcźi ſwoje błudy a wotrjekny ſo jich, kaž Pirkheim praji we
ſwojich ſpiſach.

[16] ⁾ Grulichs Denkwürdigkeiten ſtr. 27. ♣Chron. Torg.♠ ſtr. 66.
♣Spalatin annal. reform.♠

[17] ⁾ Lochko ſo myſlicź hodźi, zo Lutherſey to njechachu a ſkoro
njemóžachu, woſobnje nic lutherſcy wjeŕchowje, kiž běchu ſo hižom
wobohacźili z njeſprawnymi cyrkwinſkimi bohatſtwami; woni tohodla woli
katholſkich ſo wobarachu a napiſachu 19. hapryla 1529 we mjenje
wſchitkich ſwojich wěrypſchecźelow zjawnu peticiu, we kotrejž
ſwjatocžnje pſchecźiwo horjeka ſpomnjenej pſchikazni katholſkich
wjeŕchow proteſtirowachu, wot kotrohož cžaſa ſem tuteje winy dla
„Proteſtantowje“ rěkachu.

[18] ⁾ Tuto piſmo, khěžorej pſchedkładźene, je tak pomjenowana
„augsburgſka konfeſſia“, wot kotrejž Lutherſcy tež wot tutoho dnja
„Augsburger Confeſſionsverwandte“ rěkaju.

[19] ⁾ Pſchetož Turkowje hrožachu do Wuheŕſkej nadpad cžinicź.

[20] ⁾ Wón zaja dweju najprěniſcheju wjeŕchow proteſtantſkeju:
Kurwjeŕcha Sakſkoho a krajnoho hrabju Heſſiſkoho, Filipa.

[21] ⁾ Proteſtantſke wójſko, z jenym dobom pſchez njeſwěrnoſcź Morica,
ſakſkoho kurwjeŕcha, hacž pſched wrota měſta Augsburga wjedźene,
nuzowaſche khěžora, měr cžinicź a khěžor ſam bě nimale w Innsbrucku do
rukow njepſchecźelow padnył. 31. julija 1552 bu měr w měſcźe Paſſawje
podpiſany a pozdźiſcho 25. ſeptembra 1555 w měſcźe Augsburgu zaſy
wobnowjeny. Po tutym měrje dyrbjeſche wſcho tak woſtacź kaž bě,
Proteſtantowje dyrbjachu z Katholikami porunu ſwobodu w naſtupanju wěry
wužiwacź a tucźi zaſy bjez Proteſtantſkimi, jenož bu pſchiſtajene, zo
dyrbjachu katholſcy duchowni, kiž k proteſtantſkej wěrje pſcheſtupili
běchu, ſwoje zaſtojnſtwa a wunoſchki zhubicź.

[22] ⁾ K cžeſcźi doktora Ecka běchu w Lipſku tehdom wot měſchcźanow
wſchelake ſwjatocžnoſcźe pſchihotowane a cyłe měſto bě wobſwětlene.
(Seidemanns Leipziger ♣Disputat.♠)

[23] ⁾ Tute ſu: 1. ſchwabachſke artikle (19), wot Melanchthona
zeſtajene; 2. augsburgſka konfeſſia 1530; 3. apologia teje ſameje 1530;
4. ſchmalkaldſke artikle (9), wot Luthera 1537; 5. Lutherowy wulki a
mały katechismus; 6. konkordijna formula abo Bergowa kniha 1577.

[24] ⁾ Konfirmacia katechumenow pſched wužiwanjom prěneje Božeje
wjecžerje, hdźež ſo dźěcźi na ſymbol wěry zwjazaju.

[25] ⁾ Po dźeržanym pſchiſłuſchnym napominanju prědarja wopraſcha ſo
tutón tych, kotſiž k Božej wjecžeri hicź chcedźa, hacž chcedźa ſo
polěpſchicź, a po dóſtatym wotmołwjenju „haj“ wón jim na tuto ſłubjenjo
wodacźo hrěchow wozjewi, na cžož nimale wſchudźom, z najmjeńſcha we
měſtach, Boža wjecžeŕ ſo wudźěla.

[26] ⁾ Zo na tajke waſchnjo wot powſchitkowneje pſchezjenoſcźe
lutherſkeje cyrkwje hižom wot ſpocžatka žana rycž bycź njemóžeſche, ſo
rozemi.

[27] ⁾ We někotrych proteſtantſkich krajach „Oberkirchenräthe“
pomjenowani.

[28] ⁾ Antinomianojo, Oſiandriſtojo, Synergiſtojo, Majoriſtojo,
Amsdorflanojo, Synkretiſtojo atd.

[29] ⁾ Po Gotth. Ephraim Leſſingowych „Wolfenbütteler Fragmentiſten“.

[30] ⁾ Běchu to katholſke kantony: Schwyc, Uri, Unterwalden, Zug a
Lucern, kiž katholſku wěru zakitowachu.

[31] ⁾ To je wucžba wo pſchewobrocźenju khlěba a wina do
najſwjecźiſchoho cźěła a do najſwjecźiſcheje krewje Jězuſa Khryſtuſa.

[32] ⁾ Tohodla naſta bjez Kalvinſkimi wjele partikularnych cyrkwjow, kiž
bórzy Zwingliſku, bórzy Kalvinſku wucžbu wuznawachu.

[33] ⁾ Tak je ſo ſtało z Jakubom Gruetom, kiž bě Kalvina rozhněwał, a z
Michałom Servetom, kiž bu dla ſwojeje wucžby wo SS. Trojicy ſpaleny. —
Znate je Zwingliſke ſłowo: „Scźenjo žada po krjewi — Khryſtus njeje měr
pſchinjeſł, ale mjecž!“

[34] ⁾ Kalvinarjo we Francowſkej Hugenottojo rěkachu.

[35] ⁾ Pſchir. Abb♣é♠ Martinet’a „Löſung großer Fragen“, dź. 4, ſtr.
191—262.

[36] ⁾ Pſchirunaj tón ſamy ſpis, dź. 4, ſtr. 286.

[37] ⁾ Pſchir. Abb♣é♠ Martinet’s „Löſung großer Fragen“, dź. 4, ſtr. 351
a 352.

[38] ⁾ We tym ſamym ſpiſu, dź. 4, ſtr. 354.

[39] ⁾ Pod napiſmom: ♣Adsertio septem sacramentorum adversus Lutherum.♠
London 1521.

[40] ⁾ Po zdacźu rjeńſchu, wěſtu Hanu Boleyn.

[41] ⁾ Tež druheje žony Hany bu Hendrich bórzy ſyty a wona dyrbjeſche
hižom 1536 na wotprawniſchcźu wumrjecź; po njej wza ſebi hiſchcźe
tſecźu, Jannu Seymour, kotrejž pozdźiſcho hiſchcźe tſi druhe
ſcźěhowachu. Jenicžka wina Hendrichowoho wotpada wot cyrkwje bě tohodla
woprawdźe wólnoſcź a njecžiſtota!!

[42] ⁾ Wěſty Kromwell bě prěni wopor tuteje njeſpokojnoſcźe, bu do
jaſtwa cźiſnjeny a k ſmjercźi wotſudźeny.

[43] ⁾ Woni pak mějachu tež pozdźiſcho hiſchcźe cźežke ſtejiſchcźo,
pſchetož diktator Kromwell (1653—1658) wuſtorka jich wſchitkich z
parlamenta. a njemóže wuprajene bycź, ſchto tutón złóſtnik a wſchitcy
wjerchowje jendźelſkeje cyrkwje wot Hendricha ♣VIII.♠ hacž do joho cžaſa
Katholikam ſu nacžinili. Hl. Abb♣é♠ Martinet „Löſung großer Fragen“,
überſetzt v. Weiskopf, Bd. 4, S. 151—190.

[44] ⁾ Mjeno pietiſtow je wudmo wot jich njepſchecźelow, pſchetož
pietiſta namjenja: pobožnoſtkaŕ, ſwjatc, němſki: Frömmler, Andächtler,
Betbruder.

[45] ⁾ Tutón kraj je dźenſniſcha Pennſylvania, kotraž je wot Penna mjeno
zdźeržała.

[46] ⁾ Tute ſchtyri znamjenja Khryſtuſoweje cyrkwje ſu woſobnje jaſnje
wuprajene we nicejſkim a konſtantinopolſkim wěrywuznacźu, a dokelž
njekatholſcy prěnje ſchtyri zhromadźizny jako wěrne hiſchcźe ſpóznaju,
dyrbja tež nuznje pſchipóznacź horjeka ſpomnjene znamjenja, kiž buchu
wot najwucženiſchich prěnich cyrkwinſkich wótcow zeſtajene.

[47] ⁾ Kaž wuſtawa Khryſtuſoweje cyrkwje w najprěniſchim cžaſu pokazuje,
bu Khryſtuſowa wucžba jenož zjewjena wot prědkſtojicźerjow cyrkwje
(ſwjatych japoſchtołow), tohodla dyrbja tež w naſchim cžaſu jenož
prědkſtojerjo wěrneje cyrkwje to prawo a powołanjo měcź, ſwjatu wucžbu
Jězuſowu druhim wěriwym zjewicź, nic pak kóždy jednory wěriwy, kiž k
tomu njejo powołany!

[48] ⁾ Na ſwěcźe njeńdźe bjez ſchtrafow, cžłowjekowje ſu wot pada
Hadamoho ſem ſkaženi a poſłuchaju radſcho ſwojim złym nakhilnoſcźam hacž
Božomu zakonjej a ſwojomu ſwědomju. Runje tohodla dyrbja tež tajcy,
byrnje doroſcźeni, kaž worakawe dźěcźi, kiž ſo polěpſchicź njechadźa,
bórzy miliſcho bórzy krucźiſcho ſchtrafowani hycź, zo bychu ſo
polěpſchili. Schtó pak to jenož zamóže? žana ſwětna wyſchnoſcź, pſchetož
wona njemóže wſchudźom bycź a zadźerženje wſchitkich wobkedźbowacź, ale
jenož wěrna cyrkej: pſchez napominanja za zbóžnoſcź duſchow zahorjenych
duchownych we ſpowjednym ſtole, pſchez nahroženjo Božich ſchtrafow na
klětcy, pſchez woprawdźite zwonkowne ſchtrafy hako: zdźerženjo
wotwjazanja, exkommunikaciu, kłótbu a wuzanknjenjo z cyrkwinſkeje
zhromadźizny. Wěrna cyrkej cžini po tajkim jenož po duchu ſwojoho
załožerja a po ſłowach ſwjatoho piſma: „Njepſcheſtań młodźenca
ſchtrafowacź, pſchetož jelizo joho z prutom ſchwikaſch, dha njewumrje.
Ty joho z prutom ſchwikaſch, ale wumožiſch joho duſchu wot hele.”
(Pſchiſł. 23, 13. 14.)

[49] ⁾ ♣Adv. hær. lib. 2. c. 31.♠

[50] ⁾ ♣De præser.♠

[51] ⁾ ♣Jen. germ. Tit. 2. Fol. 451.♠

[52] ⁾ We ſwojich ſymboliſkich knihach ſtr. 59.

[53] ⁾ ♣De præsc. hær. c. 32.♠

[54] ⁾ Ale z kajkim prawom, budźe tak někotryžkuli prajicź, móže wona to
cžinicź? Wotmołwjenjo cźežke njeje: dokelž wona we ſebi wobſtajnje
wědomoſcź noſy, zo je wona ta cyrkej, kotruž je Jězus Khryſtus załožił,
kotraž tohodla tež nanihdy ſo mylicź njemóže we wěcach, kotrež wěru
naſtupaja!

[55] ⁾ We katholſkej cyrkwi knježi tohodla ta rozomna zaſada: pak do
njeje wěricź a ſo we wſchitkich wěcach jej podcźiſnycź a takle we cyrkwi
ſwoje ſpomoženjo namakacź, pak hako hordy — cyrkej a załožerja zacpějacy
— cyrkej wopuſchcźicź a z wonka cyrkwje ſwoje wěcžne zahubjenjo
namakacź! Pſchetož „nichtó njepſchińdźe k Wótcej, praji Jězus (Jan 14,
6), khiba pſcheze mnje” t. r. pſchez moju wucžbu, pſchez moju załoženu
cyrkej, w kotrejž budźe moja wucžba njezmylnje wucžena.

[56] ⁾ Proteſtantowje nam, hdyž je wo „pſchezjenoſcźi wěry” rycž,
wumjetuja, zo tomu tak njeje, zo wjele wjacy pola nas ſem a tam
njepſchezjenoſcź „we wěrje” knježi; ale wopraſcheni, kajke wěrnoſcźe to
tola ſu, w kotrychž pola katholikow njeby pſchezjenoſcź była, njemóža
woni to ženje dopokazacź. Wěrno je, zo we naſchej daloko a ſchěroko
rozſchěrjenej cyrkwi ſem a tam wſchelakoſcź knježi w někotrych
njewažnych cyrkwinſkich ceremoniach, kotrež wěry ani z daloka ſo
njedótknjeja — ženje pak we wěrnoſcźach naſcheje wěry dla hižom horjeka
wuprajeneje winy. Tón, kiž njeby wěrił, ſchtož katholſka wěra k wěrjenju
prědkſtaja, tón by pſcheſtał katholik bycź a by z katholſkeje cyrkwje
wuzanknjeny był, tohodla je tež njemóžno, zo by něhdźe w katholſkej
cyrkwi njepſchezjenoſcź we wěrje była! Tež ſo ſem a tam w naſchej
cyrkwi, woſobnje na wyſokich ſchulach, dla wěry diſputiruje, ale to
jenož w tajkich wěcach naſcheje wěry, kotrež katholſka cyrkej hiſchcźe
njeje k wěrjenju prědkſtajiła, abo wo wſchelakich dopokazmach, kiž te
hižom dawno wěſte wucžinjene wěrnoſcźe rucžiſcho a krótſcho k wužitkej
katholſkoho luda dopokazuja.

[57] ⁾ Sardinſki kral Viktor Emanuel a francowſki khěžor Napoleon.

[58] ⁾ Schto chcedźa k tomu prajicź proteſtantowje, kiž ſu hakle w
najnowiſchim cžaſu na to pſchiſchli, zo dyrbja tež woni k powjetſchenju
ſwojich cyrkwjow miſſionarow do cuzych krajow póſłacź? Abo dyrbjeſche
ſnadź wucžba Jězuſowa njewozjewjena woſtacź bjez pohanami hacž do
reformacije a do najwyſchſchoho cžaſa, hdźež tež proteſtantowje ſwoju
wěru hakle rozſchěricź ſpytuju?

[59] ⁾ To ſo ſta na pſch. z Ariom, z Phociom, z Donatom, z Huſom, z
Lutherom, z Kalvinom atd.

[60] ⁾ Mat, 19, 4—6; Mark. 10, 10; Luk. 6, 18; Rom. 7, 2. 3; 1, 7. 10.

[61] ⁾ Joho znamjenja a wulke dźiwy, kiž buchu pſchez wjacy hacž 300
woſobow wobtwjerdźene, powjeda nam wobſchěrnje: „Butlers Leben der
Heiligen von Räß und Weiß” pod 26. meje.

[62] ⁾ ♣Jen. germ. Tit. 2. Fol. 451.♠

[63] ⁾ ♣Plinius in epist. libr. 10. ep. 97.♠

[64] ⁾ ♣August. de civit. Dei lib. 6. c. 11.♠

[65] ⁾ Proteſtantſcy miſſionarowje woſobnje jendźelſkeje cyrkwje ſtoja
pod mócnym zakitom jendźelſkoho knježeŕſtwa, a zaſtojnikowje maju
wſchudźom porucžnoſcź, jich na wſchitke waſchnjo podpjeracź. Kóždy
miſſionaŕ dóſtanje bohatu mzdu 6112 frankow lětnje (1500 tol.). Woženity
dóſtanje wyſche toho 1015 frankow pſchidawka za ſwoju žonu a 508 frankow
za kóžde dźěcźo. Móže tajki Boži poſoł lěpſche cžaſy měcź? Hacžrunje
jendźelſki miſſionaŕ tak wubjernje wobſtarany je ze wſchitkim, ſchtož
jenož požada, dha wón tola jara mało ludźi pſchewobrocźi, a licžbuje tu
hiſchcźe po wudźělenych exemplarach biblije! (Hladaj: Wiſemanns
Unfruchtbarkeit der proteſtantiſchen Miſſionen. Augsburg 1835.) Te ſame
we wucźahu: Die vornehmſten Lehren und Gebräuche der katholiſchen
Kirche, deutſch v. Haneberg. Regensburg 1838.

[66] ⁾ Buchmannowa popularna ſymbolika, ſtr. 142, 143.

[67] ⁾ Po W. Brammerzowym ſtatiſtiſkim pſchehladźe, Bergheim 1861.

[68] ⁾ ♣De præser. hær. c. 30.♠

[69] ⁾ Jenaer Ausgabe, ♣V.♠ Band, ♣pag.♠ 13.

[70] ⁾ Njewucžimy tu, zo je katholſka cyrkej we wſchitkich wěcach
njezmylna, ale kaž ſo rozemi jenož w tych wěcach, kiž ſu jej wot
bójſkoho załožerja podate, mjenujcy: w ſwojej wucžbje, ſwjatych
ſakramentach a we wodźenju wěriwych; w tych tſjoch wěcach njemóže wona
nicžo wucžicź, ſchtož by pſchecźiwo wucžbje a woli Jězuſa Khryſtuſa
było.

[71] ⁾ Perrone „über Proteſtantismus und Kirche“, überſetzt aus dem
Italieniſchen von F. O'Byrn. Schaffhauſen 1860.

[72] ⁾ Abo dyrbjeli cžłowjekowje ſnadź jenož we tym cžaſu, hdyž bě Jězus
Khryſtus na zemi, k zbóžnoſcźi pſchińcź móc, a nic tež po joho do
njebjesſpěcźu, we kóždym cžaſu hacž do kónca ſwěta?

[73] ⁾ Nadźijamy ſo, zo ſmy to horjeka drobnje doſcź wujaſnili a
dopokazali,

[74] ⁾ ♣In lev. hom. IV. n.♠ 8.

[75] ⁾ ♣In des. nativ. hom. III. n.♠ 5.

[76] ⁾ ♣De una eccl. n.♠ 24.

[77] ⁾ ♣Ad Cæs. eccles. pleb. n.♠ 6.

[78] ⁾ ♣Dogm. I. Thl. pag.♠ 283.

[79] ⁾ Tutón § je z wjetſcha wobdźěłany a z dźěla pſchełoženy z
pomjenowanych němſkich knihow: Popularſymbolik von J. Buchmann, Mainz
1843.

[80] ⁾ Najſkerje chcyſche knjez Freitag do ſtopow prynca Napoleona
ſtupicź, kiž dwaj dnaj prjedy (22. februara 1862) w ſenatu rycž
dźeržeſche, a w tejle bjez druhim tež prajeſche: „zo dyrbjała ſo
pſchiwěra ſrědnjoho cžaſa (t. j. katholſke nabožniſtwo, kiž ſo we
ſrědnim cžaſu woſobnje wobkrucźowaſche) cyle wotſtronicź. Wězo — a to je
hiſchcźe k naſchemu tróſchtej — je njemały rozdźěl bjez knjezom
Freitagom a pryncom Napoleonom. Prěniſchi je ſuperintendent t. j.
woſobny wucžeŕ proteſtantſkeje cyrkwje a poſleni wot wſchitkich dobrych
katholikow zacpjeny ſchibałc, kiž je ſebi dawno hižom ze ſwojim
pſchiwiſom erkommunikaciu zaſłužił.

[81] ⁾ 1587 bu tež němſka knižka wudata we Grazu pod napiſmom: „Der
evangeliſche Wetterhahn, in welchem für jede Lehr unter ja und nein die
Ausſprüche Luthers geſammelt ſind.“

[82] ⁾ Je wjele proteſtantow, kiž cyle wěricź nochcedźa, zo buchu rycže
w tutych knihach wot Luthera dźeržane; cžohodla ſu tola tak
cźežkowěriwi?!

[83] ⁾ Buchmann ♣p.♠ 69. 70.

[84] ⁾ Buchmann ♣p.♠ 71.

[85] ⁾ Predigt am Reformationsfeſte 1800. — 12. Bd. S. 207. Sulzbach
1833.

[86] ⁾ Erinnerungen aus der deutſchen Reformationsgeſchichte. 1814. 2.
Bd. Seite 728.

[87] ⁾ Buchmann ♣p.♠ 72. 73.

[88] ⁾ ♣Tit. II. Wit. lat. F.♠ 64.

[89] ⁾ ♣Tit. II. Wit. lat. F.♠ 88.

[90] ⁾ Art. 7. ♣R. p.♠ 200. Schöpff Th. 1. S. 358.

[91] ⁾ Buchmann ♣p.♠ 75.

[92] ⁾ Art. 7. ♣R. p.♠ 200. Schöpff Th. 1. S. 359.

[93] ⁾ To pak nic dla ſamotnoho pſcheſwědcženja, ale po pſchikładźe
Lutherowym, kiž hiſchcźe na kóncu ſwojoho žiwjenja ſtraſchniwe ſłowa
wupraji: ♣ego morior in odio papæ♠ t. j. ja wumru w hidźenju bamža. We
ſwojim teſtamencźe pak pſchiporucža Luther ſwojim pſchiwiſnikam: ♣odium
in papam et babylonicæ meretricis aureum poculum.♠ Tohodla wón tež bamža
ženje hinak njemjenowaſche hacž: antikhryſta. (Buchm. ♣p.♠ 62. 63.)

[94] ⁾ Rede bei der Uebernahme des Rectorats in Straßburg; citirt v.
Höninghaus. S. 2.

[95] ⁾ Der Zuſtand der proteſt. Religion in Deutſchland. 1826. S. 28.

[96] ⁾ Liſt. 238 ♣cit. ex dogmat. cath. de vera ecclesia♠ wot Bohuſł.
Herwig.

[97] ⁾ Buchmann, ſtr. 465.

[98] ⁾ T. j. bjez ceremonijemi ſtaroho zakonja. Běchu tajke na pſch.
wobrězanjo a wſchelake wopory. Tutym woporam po tajkim Luther móc
pſchipiſa, kaž ſwj. ſakramentam, nutsſtajenym wot Jězuſa Khryſtuſa w
nowym zakonju. K cžomu dha bě trěbne, zo Jězus Khryſtus te ſame hakle
poſtaji?

[99] ⁾ Buchmann, ſtr. 468.

[100] ⁾ Schuſters katech. Handbuch. 2. Bd., ♣p.♠ 344.

[101] ⁾ Hauspoſtille, Jena 1559, Predigt 2 am 1, Sonntag im Advent.

[102] ⁾ Tak praji wón bjez druhim: Ambroſius ſchreibt ſehr dünn
liederlich Ding über das erſte Buch Moſis; Ambroſius hat oft geirrt
(Ausleg. d. ♣Genes. K. 42 Wit. lat. f.♠ 364). Hieronymus iſt ein Ketzer;
ich weiß keinen, dem ich ſo gram wäre: denn — wažna pſchicžina we
wocžomaj jenoho japoſchtoła reformacije — er ſchreibt nur von der
Jungfrauſchaft (Tiſchred. Eißl. ♣f.♠ 531). Chryſoſtomus iſt ein
Plaudermaul, in deſſen Büchern ganze Säcke voll verwirrtes Geſchrei und
wenig Wolle ſteckt (Tiſchred. Eißl. ♣f.♠ 525), a na podobne waſchnjo
piſaſche hiſchcźe wot wjacorych „cžłowjekow Božich“.

[103] ⁾ „Auf des Bocks zu Leipzig — des Kabinetsraths Emſer Antwort.“
Wit. d. A. Thl. 7. ♣F.♠ 147.

[104] ⁾ Luthers Briefe bei „de Wette“ ♣II. p.♠ 422, 438, 439, III. 257.

[105] ⁾ Schtóž chce drobniſcho cžitacź, z kajkim namocowanjom a
njeſprawnymi ſrědkami je Lutherowa wucžba runje kaž Kalvinowa
rozſchěrjena była, cžitaj: „Abbé Martinets Löſung großer Fragen“ Bd. 4.
Kap. 57: Lutheriſche Toleranz in Deutſchland. Kap. 58: Lutheriſche
Toleranz bei Einführung des Lutherthums in Dänemark, Norwegen und
Schweden und Kap. 59—75 Toleranz des Anglikanismus und Kalvinismus.

[106] ⁾ ♣Luth. Jen. Tit. 6. Fol. 516 a. ed.♠ 1557.

[107] ⁾ W piſmje: „Wider die verfluchte Bulle des Antichriſts.“

[108] ⁾ ♣Wit. Tit. II. Fol.♠ 357.

[109] ⁾ ♣Ib. Fol. 84. a.♠

[110] ⁾ Tiſchreden. ♣Fol. 99. b.♠

[111] ⁾ Hauspoſtille. ♣Fol. 56. a.♠

[112] ⁾ W piſmje: „Wider den falſch genannten Stand der Geiſtlichen.“
Wit. d. A. Thl. 7. ♣F. 309 b.♠ Buchmann, ſtr. 90.

[113] ⁾ Auguſt, ♣contra epist. fundam.♠

[114] ⁾ Katholikowje budźa tola tež z tej ſamej měru měrjeni a licženi;
cžohodla dyrbjała pola proteſtantow ta wěc hinak bycź?

[115] ⁾ Jenaer Ausgabe ♣V.♠ Bd. ♣p.♠ 13.

[116] ⁾ Naſche ſcźenjo je, praji wón (Wit. d. A. Th. 7. ♣F. 442 a.♠),
Bohu budź dźakowane, wjele dobroho ſkutkowało, pſchetož njcje nichtó
prjedy wjedźał, ſchto je ſcźenjo, ſchto Khryſtus, ſchto kſchcźeńca,
ſchto ſpowjedź, ſchto ſakrament, ſchto wěra, ſchto duch, ſchto mjaſo,
ſchto dobre ſkutki, ſchto dźeſacź kaznje, ſchto Wótce naſch, ſchto
modlenjo, ſchto cźeŕpjenjo, ſchto tróſcht, ſchto ſwětna wyſchnoſcź,
ſchto mandźelſtwo, ſchto ſtarſchi, ſchto dźěcźi, ſchto knjez, ſchto
wotrocžk, ſchto hoſpoza, ſchto ſłužobnica, ſchto djaboł, ſchto jandźel,
ſchto ſwět, ſchto žiwjenjo, ſchto ſmjercź, ſchto hrěch, ſchto prawo,
ſchto wodacźo hrěchow, ſchto Bóh, ſchto biſkop, ſchto faraŕ, ſchto
cyrkej, ſchto kſcheſcźan, ſchto kſchiž — z jenym ſłowom: my njejſmy cyle
nicžo wjedźeli, ſchtož kſcheſcźan wjedźecź dyrbi, bamžowi woſołojo ſu
wſcho zacźěmnili a podcźiſchcźowali atd.

[117] ⁾ Tele ſakramenty ſu: kſchcźeńca, pokuta a najſwjecźiſchi
ſakrament wołtarja.

[118] ⁾ Jenož kſchcźeńcu móže kóždy cžłowjek w nuzy wudźělicź, hdyž po
woli abo měnjenju Jězuſa Khryſtuſa a po prjódkpiſanym waſchnju (z wodu a
ze ſłowami: ja tebje kſchcźiju atd.) kſchcźije.

[119] ⁾ Tiſchreden. Eißl. ♣F.♠ 582.

[120] ⁾ ♣Jen. germ.♠ Thl. 2. ♣F.♠ 501.

[121] ⁾ ♣Tom. 5. Jen. Fol. 124.♠

[122] ⁾ Wopokazmo toho podawa dotalne we §. 9.

[123] ⁾ Dźicźe, praji Syn Boži zjawnje pola Mateja (28, 20), a wucžcźe
wſchitkich pohanow .... a wucžcźe jich wſchitko dźeržecź, ſchtož ja wam
pſchikazał ſym. A ſwj. japoſchtoł Jakub, kiž tola tež wjedźecź
dyrbjeſche, ſchto Jězus Khryſtus hako k zbóžnoſcźi trěbne žadaſche, piſa
(2, 10): Schtóž tež cyły zakoń dźerži, zhrěſchi pak na jenej pſchikazni,
tón ſcžini ſo na wſchitkich winowaty.

[124] ⁾ Hlej §. 1 ſtr. 5 atd.

[125] ⁾ Móže cyrkej ſo mylicź, ſchtó na cyłym ſwěcźe dyrbjał dha pſched
zmylenjom wobarnowany bycź? Luther, Kalvin??

[126] ⁾ (Jan 1, 42; Matej 16, 18. 19; Luk. 22, 31. 32; Jan 21, 17.)
Mark. 16; Matej 28; Jan 20; Luk. 22; Matej 16, 19 atd. Hlaj tež ſtaw
♣II.♠ „Załoženjo bamžoweje a biſkopſkeje mocy we cyrkwi“.

[127] ⁾ Sakrament mandźelſtwa je Luther na ſpocžatku reformacije hižom
zacźiſnył, a to z woſebiteje wažneje winy! Po ſ. piſmje pſchedſtaja
mandźelſtwo (Epheſ. 5, 22 - 32) nutrne zjenoſcźenjo Jězuſa Khryſtuſa z
cyrkwju; kaž cžiſta mjenujcy luboſcź Khryſtuſa k cyrkwi bě, runje tak
cžiſta dyrbi bycź bjezſobna luboſcź mandźelſkich. Kak móžeſche pak
Luther ſwoje mandźelſtwo cžiſte mjenowacź a jedyn ſakrament? Wón njeje
nic jenož pſchewinjeny wot ſwojich mjaſnych lóſchtow do mandźelſtwa
ſtupił, ale bě prjedy hižom ſwjatocžnje cžinjeny ſlub nježenjenſtwa
złamał, runje kaž joho žona, klóſchtrſka mniſchka! Njebě mandźelſtwo po
Lutherowej wucžbje ſakrament, dha móžeſche wone, kaž wón wucžeſche a
joho pſchiwiſnicy dźens hiſchcźe wucža, rozwjazane bycź a kóždy
wotwjazany dźěl ſo zaſy woženicź abo wudacź. Ale tale Lutherowa wucžba a
tajke zakhadźenjo lutherſkich cyrkwjow pſchecźiwi ſo wucžbje Syna
Božoho, tak zo tež njewucženy proteſtant do ſpytowanja pſchińdźe, na
wěrnoſcźi ſwojeje cyrkwje dwělowacź. Tak praji Syn Boži pola Marka (10,
10): „Schtóžkuli ſwoju žonu wot ſo puſchcźi a ſebi druhu wozmje (pſchi
žiwjenju prěnjeje), tón mandźelſtwo łama. A jelizo žona ſwojoho muža wot
ſo puſchcźi a druhomu ſo wuda, dha mandźelſtwo łama.“ Runje tak rycži
wón pola Lukaſcha (16, 18) a Mateja (19, 9); a ſwj. japoſchtoł Pawoł (1.
Kor. 7, 10. 11; Romſk. 7, 2. 3). Tež lěpje zhonjeni proteſtantowje
dohladuja ſo, zo je zakomdźenjo tuteje Khryſtuſoweje kaznje naſtork k
wſchelakomu domjacomu njezbožu we ſwójbach, k zakomdźenju porjadnoho
wocźehnjenja dźěcźi a k rozpadanju wſchoho kſcheſcźanſkoho žiwjenja.
Luther dowoli pak nic jenož napſchecźiwo ſ. piſmu rozwjazanjo
mandźelſtwa, ale ♣urgente necessitate♠ (Filipej Heſſenſkomu) tež
mnohožónſtwo, kotrež nětk jenož hiſchcźe pola Turkow a pohanow wobſteji.

[128] ⁾ Smy ſcźěhowace ze „ſymbolſkich knihow evangelſkeje Lutherſkeje
cyrkwje“, pſcheł. wot J. Kiliana (1854), w tamniſchim prawopiſu
wucźahnyli.

[129] ⁾ Luther to ſame tež wobkrucźa we 3. ſtawje ſwojoho kommentara 1.
knih. Mójzeſ.

[130] ⁾ Luther pak, kaž ſam Melanchthon junu ♣Dr.♠ Eckej wuzna, je tele
měſto ze ſpiſow Hawſchtynowych ſkepſał (Buchmann, ſtr. 487)! We ſwojim
wulkim katechismje piſa wón (ſtr. 471) tak wo kſchcźeńcy: „Schtóž je
njewucženy, tón wotpokaž tele praſchenjo wot ſo a pokaž je k wucženym;
.... cžohodla? dyrbjało ſo wopraſchecź. Je ſnadź Jězus Khryſtus zakazał
njewucženym wjedźecź, ſchto kſchcźeńca je a ſkutkuje? abo je tale wucžba
woprawdźe tak zawjercźena, kaž Luther to wopiſa?!

[131] ⁾ Luther piſaſche, kaž Buchmann ſtr. 487 praji, za tule ſwoju
wucžbu (Wit. d. A. Th. 7 ♣F.♠ 98) po 8 ſtronach ♣in folio♠ dołhi
naſtawk.

[132] ⁾ ♣Sola Deel. R. p.♠ 686. Schöpff Th. 2. S. 516.

[133] ⁾ ♣De captiv. habyl. Witt. lat. Titul. II. Fol.♠ 284.

[134] ⁾ ♣Witt. lat. Titul. I.♠ citiruje Möhler, Symbolik 376.

[135] ⁾ Khwali ſo drje kóžda proteſtantſka cyrkej, zo to k zbóžnoſcźi
najtrěbniſche wobſedźi w tak pomjenowanych fundamentalnych artiklach;
ale ſchtó tym mužam, kiž tele artikle zeſtajichu, móc dawaſche a
dowolnoſcź, to, ſchtož ſo jim z Khryſtuſoweje wucžby najwažniſche zda,
hromadu pytacź a druhim k wěrjenju prědkſtajicź? Jězus Khryſtus? Wyſche
toho pak widźimy tež, zo proteſtantſke cyrkwje pſchezjene pſchińcź
njemóža, kajke Khryſtuſowe wucžby ſu fundamentalne a kajke nic; a na
kóncu je tola trěbne, wſcho wot Khryſtuſa wucžene wěricź!

[136] ⁾ Po proteſtantſkich zaſadach dyrbi pak kóždy we ſwjałym piſmje k
najmjeńſchomu derje wobhonjeny bycź, duž njemóže wjele njewucženych w
tym naſtupanju bycź!

[137] ⁾ Kirchenpoſtill ♣edit.♠ 1568.

[138] ⁾ Brief von der Wiedertaufe. W. d. A. Thl. 2. S. 267. ♣b.♠

[139] ⁾ Mat. 10, 2. „Dwanacźich japoſchtołow mjena ſu tute: Prěni Syman,
kiž rěka Pětr.“ Tele ſłowo „prěni“ njeje bjez wulkeje wažnoſcźe,
pſchetož tuto ſłowo znamjenja w hebrejſkim tertu nic jenož jednore
„prěni“, ale tež tak wjele kaž wjeŕch, wjedźeŕ, hłowa. Mark. 1, 36 piſa:
„Syman, z tymi, kiž pola njoho běchu.“ Jap. ſtawiz. 2, 14: „Pětr z
jednacźimi.“ Druhdy ſtoji mjeno tutoho japoſchtoła tež na kóncu, ale
pytnjemy, zo ſo to jenož ſta dla wažnoſcźe Pětroweje parſchony; tak n.
pſch. we ſłowach jandźela: „Dźicźe, prajcźe joho wucžownikam a Pětrej
(Mark. 16, 7). Wſchitke tele a hinajſche měſta ſwjatoho piſma pokazuja,
zo dyrbjeſche ſcźenikam wſchitkim parſchona Pětrowa jara wažna bycź,
hewak woni njebychu z tajkej cžeſcźiwoſcźu wo nim piſali!

[140] ⁾ Słowo „wobrocźeny“ po prawym tu wopaki ſtoji. Grichiſki tert ma
ſłowo ♣ἐπιστϙέψας = conversus♠ = wider, gegenſeitig, umgekehrt, tomu
pſchecźiwo.

[141] ⁾ Prajidmo: „Někomu klucže podacź“, znamjenja pſchezcyłnje: někomu
jene měſto abo jenu wěc podacź, kotrejž klucže pſchiſłuſcha. Tak podadźa
kóždomu wjeŕchej, hdyž jedyn kraj wobſadźa, klucže hłownoho měſta k
znamjenju joho najwyſchſcheje mocy po cyłym kraju.

[142] ⁾ Słowo „paſcź“, to dyrbimy tu nuznje pſchiſtajicź, rěka po
grichiſkim tertu nic jenož naſche „paſcź“, ale tež: „wobknježicź,
regirowacź“. Tónle wuznam tež cyle pſchezjene pſchińdźe z druhimi
měſtami ſwjatoho piſma; tak z Mateja 2, 6: „A ty Bethlehemje w židowſkej
zemi njejſy najmjeńſche bjez židowſkimi wjeŕchami; pſchetož z tebje
wuńdźe tón wodźeŕ, kiž mój iſraelſki lud regirowacź (paſcź) budźe.“

[143] ⁾ Jenož k Pětrej wón prajeſche: „Tebi praju, ty ſy Pětr atd. (Jan.
21, 15—17.)

[144] ⁾ Abo Jězus Khryſtus dyrbjeſche zaſy na widźowne waſchnjo ſo na
zemi zjewicź a nowoho wjeŕcha wuzwolicź a poſtajicź. Schto z wobeju ſo
cžitarjej lěpſche zda?

[145] ⁾ Po najwjacorych cyrkwinſkich ſpiſowarjach 25 lět dołho!

[146] ⁾ ♣De Rom. Pontif. I. II. c.♠ 12.

[147] ⁾ Njeſměmy jow zamjelcžecź, zo ta ſada: „W romſkim biſkopje je
dźens hiſchcźe ſwj. Pětr žiwy; abo: romſki biſkop ma dźens hiſchcźe tu
móc, kotruž je Khryſtus Pětrej dał“ k naſchej wěrje pſchiſłuſcha, tak zo
dyrbimy to runje tak wěricź, kaž druhe wěrnoſcźe naſcheje cyrkwje.
Wupraji to 4. lateranſki koncil 1215. 2. lyonſki koncil 1274, cyrkwinſka
zhromadźizna w Florencu 1439 a trientſki koncil ♣sess.♠ 7, 14 a 21.

[148] ⁾ ♣Adv. hær. III. 3. n.♠ 2.

[149] ⁾ Tak je potajkim bamž, jelizo we wěrje ſwjatocžnje hako
najwyſchſchi wucžeŕ (t. j. ♣ex cathedra♠) wo wěcach wěry rozſudźi, tež
ſam za ſo njezmylniwy, la žadyn rozwucženy katholik njedyrbi po hižom
prajenym na tym dwělowacź. Byrnje pak romſki bamž hako najwyſchſchi
wucžeŕ cyłeje cyrkwje njezmylniwy był, dha wón tola (a zda ſo, zo wón to
dla njewucženoſcźe ſłabych wěriwych cžini) ſkoro ženje we wěrje
njerozſudźa, khiba zo by prjedy dołho radu dźeržał z kardinalemi, abo
biſkopow wokoło ſo zhromadźił k wotdźerženju koncilia (cyrkwinſkeje
zhromadźizny.) Poſlenje pak ſtawa ſo we najwažniſchich naležnoſcźach
wěry a cyrkwje!

[150] ⁾ Zo by mjenujcy wopor we wſchitkich katholſkich krajach Bohu tež
pſchinjeſeny był a to tak, kaž japoſchtołſke podawizny žadaja, we
porjedźe, kaž romſki miſſal prědkpiſa atd.

[151] ⁾ Wſchitey bamžowje běchu ſebi tuteje njewobmjezowaneje mocy w
cyrkwi kóždy cžas tak wědomi, zo woni ze ſpodźiwnej wutrobitoſcźu
radſcho pſcheſcźěhanja, martry, haj ſmjercź wuſtachu, prjedy hacž bychu
ſo dźiwomu ſwětnomu namocowanju w cyrkwi podcźiſnyli. Nětcžiſchi
cžeſcźomny wjeŕch naſcheje cyrkwje Pius ♣IX.♠ to zjawnje doſcź pokazuje.

[152] ⁾ Biſkopow kaž měſchnikow: z wotſadźenjom abo z pomjeńſchenjom
jich cyrkwinſkeje mocy; njepſchecźelow cyrkwje a japoſchtołſkoho ſtoła z
kłótbu, wuprajenjom interdikta na cyłe měſta atd.

[153] ⁾ Jenož Viktor Emanuel a francowſki khěžor zdataj ſo w naſchim
cžaſu na cžeſcźiwoſcź zabywacź, kotruž ſtaj bamžej winojtaj. Ale ně —
runje wonaj dawataj cyłomu ſwětej zjawny dopokaz, zo dyrbi kóždy bamža
cžeſcźowacź. Kóždy měſac nimale wonaj w ſwojich nowinach kaž pſchez
ſwojich wotpoſłanych bamžej zawěſcźataj ſwoju cžeſcźiwoſcź a
njepſcheměnitu poddanoſcź, a zo jimaj ani z daloka do myſlow
njepſchińdźe, joho doſtojnoſcź ranicź a pomjeńſchicź. Cžohodla wonaj to
cžinitaj? Dokelž to cžinicź dyrbitaj, dokelž ſtaj k tomu nucźenaj wot
ſwojoho ſwědomja, zacźucźa, rozoma, a wot — katholſkoho luda!

[154] ⁾ Tole wopokazmo cžeſcźiwoſcźe wopokazowachu bamžej hižom khěžor
Juſtinian, Karl Wulki, Bjedrich Barbaroſſa atd. W najnowiſchim cžaſu
krónowani wjeŕchowje bamžej ruku wokoſchuja. Hl. „Ginzel's Kirchenrecht“
♣I., p.♠ 191.

[155] ⁾ Hamburg 1827.

[156] ⁾ a

[157] ⁾ Krautheimers „gründliche Unterweiſung in der katholiſchen
Religion.“ 2. Thl. S. 49.

[158] ⁾ Luther to wucžeſche w ſwojim piſmje: „Das Pabſtthum vom Teufel
erfunden.“

[159] ⁾ Luth. ♣oper. I. p.♠ 183.

[160] ⁾ 4. Bd. Seite 320. Jena 1566.

[161] ⁾ Cyrkwinſke ſtawizny wot katholikow piſane, a to tež wot
najwucženiſchich ſpiſowarjow, woni hewak njecžitaju dla bojoſcźe, zo
móhli do „błudow“ wjedźeni bycź.

[162] ⁾ Jene rozſudźenjo bamžowe, ſobudźělene wot „Volksfreunda“ 14.
decembra 1862 pokazuje, kak ſtaroſcźiwje ſo jedyn tajkich paſcź dyrbi,
kotſiž chcedźa bamža wo krónu a kraleſtwo pſchinjeſcź. Francowſki
duchowny wuproſy ſebi mjenujcy w oktobru 1862 wot bamža radu, ſchto
dyrbjał wón z tajkimi we ſpowjednym ſtole cžinicź, kiž ſu z wuwołanym
Paſſagliu adreſſu podpiſali dla wotſtronjenja joho ſwětnoho knježeŕſtwa,
hacž wón mjenujcy tajkich abſolvirowacź ſmě abo nic. — A wón doſta 6.
oktobra wotmołwjenjo pſchez poenitenciariu: „Ně, dokelž ſu tajcy
erkommunicirowani!“ Po tym móže ſo kóždy lochko dowidźecź, kak dyrbimy
hako katholikojo wo bamžowym wobſedźenſtwje myſlicź a rycžecź!

[163] ⁾ Jelizo nětcžiſchi bamž to kaž joho prjedownicy cžini, dha
zaſłuži wón jenož wſchitkich khwalbu, pſchetož wón cyłomu ſwětej
pokazuje, zo njeje dowolene, ſedmu Božu kaznju pſcheſtupicź, kiž praji:
„Ty njedyrbiſch kradnycź.“ Hižom Pius ♣VII.♠ mějeſche pſchiležnoſcź,
tule wucžbu zaſy wobnowjecź, pſchetož tež wón wupraji 10. junija 1809
cyrkwinſku exkommunikaciu na Francowzow, kiž joho kraj nadpadnyli a
khětry cžas wobſadźili běchu.

[164] ⁾ Freiherr von Senkenberg, „Method. Jurisprudenz“. ♣Addit. IV. de
libro Eccles. Germ.♠ §. 3.

[165] ⁾ Unterricht auf etliche Artikel. 1519. Theil 7. Seite 6.

[166] ⁾ Krautheimers Katechismus, 2. Bd. ♣p.♠ 69.

[167] ⁾ ♣Bibl. hist. Tit. I. pag. 29. etc.♠ Göttingen 1758.

[168] ⁾ Tak ſu mjenujcy kardinalowje woblecženi, khiba zo ſu jenomu
klóſchtrſkomu rjadej pſchiſłuſchacy, kotſiž draſtu a barbu ſwojoho rjada
noſcha. Cžeŕwjena barba dyrbi jich dopomnicź, zo dyrbja ſtajnje
pſchihotowani bycź, je-li trěbne a zakitanjo wěry a cyrkwje to žada, tež
ſwoju krej pſchelecź a ſwoje žiwjenjo ſadźicź.

[169] ⁾ W naſtupanju jich mjechkoho žiwjenja dyrbimy tu nuznje něſchto
ſpomnicź. Schtóž chce mjechke žiwjenjo wjeſcź, trjeba k tomu bjeze
wſchoho dwěla pjenjezy, abo dobre lětne dokhody. Wobhladujemy ſej pak
dokhody kardinalow, dha namakamy, zo woni ani tſecźi haj druhdy ani
dźeſaty dźěl dokhodow jenoho jendźelſkoho biſkopa nimaja, haj
někotryžkuli faraŕ jendźelſkeje cyrkwje ma druhdy wjacy zdy hacž
kardinal wulkeje romſkeje cyrkwje. Tak ma kardinalſekretaŕ zwonkownych
naležnoſcźow (nětcžiſchi ſwojeje cyrkwinſkeje horliwoſcźe dla wuwołany
kardinal Antonelli) jenož 1200 ſkudiow (ſkudi = 1 tol. 13 nſl.),
kardinalvikar 2000 ſkudiow, kardinalſekretaŕ bamžowych brevow 2000,
kardinalpönitenciar 1800 ſk. atd. Něſchto pſchipadnych dokhodow
wotlicžene, maja po tajkim kardinalowje jenož mało dokhodow; ſchtóž
wyſche toho wě, kak droho ſo w Romje žiwi, tón njemóže najſkerje wjele
wot mjechkoho žiwjenja abo khłóſchcźoho kardinalſkoho blida powjedacź,
kaž to huſto njepſchecźelojo cyrkwje chcedźa.

[170] ⁾ Kardinalowje maja tež wěſte prawa po cžeſcźi, kaž ſu: wſchitke
cyrkwinſke draſty biſkopa, pſchedſedźenjo bjez wſchitkimi biſkopami a
arcybiſkopami na konciliach, purpurowa draſta, cžeŕwjeny kłobuk,
pjerſchcźeń, kardinalſki wopon, mjeno „Eminenc” a z nim zjenoſcźena
wjeŕchowſka doſtojnoſcź, kaž prěnje měſto po regirowacych ſwětnych
wjeŕchach; wyſche toho pak tež wjele privilegiow, kiž buchu jim wot
bamža date.

[171] ⁾ Tež arcybiſkopowje maja wěſte cžeſcźowne prawa, hako: pſchedſtup
pſched wſchitkimi biſkopami a wotznamjo arcybiſkopſkeje mocy, pallium;
dale arcybiſkopſki kſchiž a cžeſcźowne mjeno: excellenc; w Rakuſkej ſu
někotſi tež wjeŕcharcybiſkopowje, kotſiž na ſkhodźenku ſwětnych wjeŕchow
ſtoja.

[172] ⁾ Jahn’s „Bibliſche Archäologie”, 1. Thl.: Von den Thüren der
alten Hebräer.

[173] ⁾ Zo wobſedźenjo klucžow „móc” znamjenja, móžemy tež zjawnje ſo
dohladacź z Jezaiſa 22, 22 a ze Zjewjenja ſ. Jana 3, 7.

[174] ⁾ ♣Ep. ad Cor. n.♠ 44.

[175] ⁾ ♣Ep. ad Eph. n.♠ 6.

[176] ⁾ Po ſwojim reformatoru Lutheru, kiž biſkopow „paduchow,
mordarjow, rubježnikow, japoſchtołow antikhryſta, wotrocžkow djaboła,
wjelki” atd. mjenuje.

[177] ⁾ Hlaj: ♣Epist. s. Ign. ad Smyrn.; ad Trall. 2, 3; ad Ephes. 6; ad
Magn.♠ 6.

[178] ⁾ W ſtarym cžaſu ſta ſo wuzwolenjo biſkopa pſchez ſuſodnych
biſkopow, duchownſtwo a wěriwy lud, kiž pak móžeſche nowoho biſkopa
jenož arcybiſkopej, kiž wubjerk wjedźeſche, porucžecź. Dla wſchelakoho
złoho wužiwanja je pak wot ſchtwórtoho lětſtotka ſem nic jenož
wobtwjerdźenjo tajkoho biſkopa (kaž prjedy hižom), ale tež cyły akt
wubjeranja, joho pſchepytanja atd. wěc japoſchtołſkoho ſtoła. — Wot 15.
lětſtotka ſem maja pak tola w katholſkich krajach biſkopſki wubjerk
kralowje a khěžorowje, ale dyrbja bamža za wobtwjerdźenjo ſwojich
kandidatow proſycź. We proteſtantſkich krajach, hdźež to móžno njeje,
maja te prawo kapitle w zjenocźenſtwje z proteſtantſkimi wjeŕchami, tak
zo móža poſleni jim njeſpodobne parſchony tež wot wubjerka wuzanknycź. —
Biſkopowje jendźelſkeje cyrkwje njejſu ani płacźiwje wuſwjecźeni ani wot
bamža wobtwjerdźeni. Hižom najprěniſchi biſkopowje tuteje cyrkwje běchu
jenož dla porucženja kralowny Hilžbjety wuſwjecźeni a wot tajkich,
kotſiž ſami njejſu biſkopſku ſwjecźiznu doſtali (Barlow, Parker); w
lěcźe 1566 bu jena parlamentna akta data, zo móže kralowna dla ſwojeje
wot prjedownikow herbowaneje mocy (jurisdikcie) wot biſkopſkeje
ſwjecźizny a wobtwjerdźenja diſpenſirowacź, ſchtož je tak woſtała hacž
do dźenſniſchoho dnja. Z kajkim ſměſchnym namocowanjom kralowna
Hilžbjeta pſchecźiwo biſkopam wuſtupi, widźimy z jenoho liſta, 1761 w
♣London magacine♠ ſobudźělenoho. Tam wona k jenomu biſkopej tak rycži:
Pſchezwažniwy prälacźe! Sym zhoniła, zo ty twoje zaſtojnſtwo njerodnje
dopjelnjeſch; wěz, zo ja, kotraž ſym tebje za biſkopa cžiniła, tež zaſy
za jednoroho muža ſcžinicź móžu; jaěchcu tebje z twojich biſkopſkich
draſtow wuſlekacź dacź, jelizo ſo ty hromadu njeberjeſch! — Schkoda
zawěrno, zo ſwjaty japoſchtoł Pawoł wjacy žiwy njeje, wón dyrbjał tajku
žónſku zaſy dopomnicź na ſwoje ſłowa: „žónſka w cyrkwi mjelcži!”

[179] ⁾ Hłowny wužitk reformacije je a woſta, zo ſo pſchez nju pjanka
wot pſcheńcy wotdźěli, a ſchkódliwe wot naſcheje cyrkwje je wuſtorkane
było, ſchtož móže kóždomu dobromu katholikej dźens hiſchcźe jenož lube
bycź.

[180] ⁾ Luther a wſchitcy druzy reformatorojo ſu teje wěcy dla wulku
haru cžinili (hacžrunje woni ſo prjedy ſamowólnje k nježenjenomu
žiwjenju pſchez ſluby a pſchiſahu krucźe zwjazachu a ſu nježenjenſtwo
duchownych hacž do najſpódniſcheje hele tamali.

♣a)♠ Kajkeje winy dla? Wotmołwi za nich japoſchtoł Pawoł prajicy:
„Mjaſny cžłowjek njerozemi to, ſchtož je duchowne” (1. Kor. 2, 14).

♣b)♠ Jelizo Khryſtus ſam nježenjenſtwo pſchiporucža (Mat. 19, 12),
ſwjaty Pawoł je jara wuzběhuje a radu dawa je dźeržecź (1. Kor. 7) a
naſcha cyrkej to ſwojim duchownym porucža, dyrbjało wone dha njemóžne
bycź? „Su někotſi”, praji Jězus, „kiž ſu ſo ſami wurjezali njebjeſkoho
kraleſtwa dla, ſchtóž to zapſchimnycź móže, tón to zapſchimń.” Wſchak
njeje nichtó nucźeny, to cžinicź; tón pak, kiž ſamowólny nježenjenſtwo
na ſo wozmje a Bohu ſlubi, kaž to měſchnik a klóſchtrſke parſchony
cžinja, tón je wot toho cžaſa ſem krucźe winojty, ſwój ſlub dźeržecź,
hewak wón cźežko hrěſchi.

♣c)♠ Duchowni a měſchnicy dyrbja pak hižom tohodla nježenjeni bycź:

1) dokelž mjaſne lóſchty mandźelſtwa ſo njeznjeſeja z měſchniſkej
cžiſtotu. Dyrbjachu wſchak hižom w ſtarym cžaſu pohanſcy ſłužobnicy
bohowki Veſty a profecźiny ſtarych pohanſkich Němcow njewudate bycź; a
bě wot Boha wſchěm židowſkim měſchnikam w cžaſu jich tempelſkeje ſłužby
krucźe zakazane, z mandźelſkimi hromadu pſchińcź: kak wjele wjacy dyrbi
ſtajna cžiſtota měſchnikam nowoho zakonja pſchikazana bycź, kiž takrjec
z Bohom ſtajnje wobkhadźuja;

2) zo woni njebychu zadźěwani byli we ſwojich duchownych zaſtojnſtwach,
woſobnje w prědowanju a w ſpowjednym ſtole. Hižom ſwjaty japoſchtoł
Pawoł praji (1. Kor. 7, 32): „Schtóž ſo woženi, tón ſo wo to ſtara,
ſchtož je toho ſwěta, kak by ſo žonje lubił; ſchtóž je nježenjeny, tón
ſo wo to ſtara, ſchtož tomu Knjezej pſchiſłuſcha” atd. Woženjeny prědaŕ
abo miſſionar ſo derje myſlicź njehodźi; prědaŕ dyrbi wſchěm wěrnoſcź
zjewicź a ſo pſchi tym nicžoho njebojecź, haj dyrbi za Bože ſłowo tež
ſwoje žiwjenjo dacź. Budźe to pak wot wſchěch bokow wotwiſny a woženity
prědaŕ cžinicź? Budźa k woženitomu duchownomu wſchitcy dowěrnoſcź měcź
we ſpowjednym ſtole? Budźa jomu, kiž huſto ſam w nuzy tſi dla wulkeje
ſwójby, ſwoju nuzu ſkoržicź? atd.;

3) zo bychu nahladnoſcź wobſedźeli pola luda. Woženjeny grichiſki pop
nima dźeſaty dźěl nahladnoſcźe katholſkoho duchownoho, dokelž ma ſwójbu
a cžrjódu dźěcźi; katholſki duchowny pak Boha dla a k lěpſchomu
cžłowjeſtwa a cyrkwje wſchoho mandźelſtwa ſo wotrjekny, a je w ſtajnym
ſebjezaprěcźu žiwy hacž do ſwojeje ſmjercźe, ſchtož joho njemało
wuzběhuje we wocžomaj luda.

[181] ⁾ Zaſtojnſtwo oſtiariow a akoluthow ſo w naſchim cžaſu najbóle wot
zwóńka, khěbjetarjow a hólcžatkow wobſtara; bu pak hižom na trientſkim
konciliu žadanjo wuprajene, tejle dwě nizkej ſwjecźiznje, hacžrunje
Božoho poſtajenja njejſtej, zaſy kaž w ſtarym cžaſu poſtajicź.
